А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар


МАЗМҮНЫ 4

КІРІСПЕ 5

1 АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ФОНЕМОГРАФИЯСЫ 7
1.1 А. Байтұрсыновтың сингармофонологиялық алфавиті мен орфографиясы 7
1.2 Ғалым зерттемелеріндегі сингармопозициялық көзқарас және фонема.сингармо дыбыстар қоры 22
1.3 Сингармониялық алфавит пен орфография жасалуының тарихи, қоғами.әлеуметтік себептері 29

2 Қазіргі фонетикалық бағыттардың А. Байтұрсынов еңбектерімен сабақтастығы 34
2.2 А.Байтұрсыновтың еңбектерінде қолданылған лингвистикалық зерттеу әдістері 40
2.2 Ғалымның фонетикаға, фонологияға қатысты көзқарастары жаңа бағыттар қайта Базарбаева еңбектері негізінде және эксперименттік фонетика. 45

ҚОРЫТЫНДЫ 51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 54

ҚОСЫМША 56
КІРІСПЕ
Таќырыптыњ µзектілігі
Тіл білімініњ µзіндік орны, баѓыты бар, мањызды бір саласы - фонетика. Сондыќтан тіл дыбыстарын, оларѓа тєн зањдылыќтарды зерттеп жєне терминологаялыќ ж‰йесін ќалыптастыру, лингвистиканыњ осы фонетика саласьшыњ мівдеті болып табылады. Ќазаќ фонетикасында брі реттегі алѓашќы зерттеулер Ахмет Байт±рсынов есімімен тікелей байланысты. Ѓалым µзініњ зерделі зерттеулері нєтижесівде ќазаќ тіл білімініњ басќа салалары мен ќатар, фонетиканыњ да объектісін аныќтап, дыбыстау м‰шелері, дыбыстыњ саны мен сапасы, буьш, сингармонизм, алфавит т.б. мєселелерге байланысты т±жьгоымды шкір аитып, ќазаќ фонетикасыныњ ѓылыми курсын жасауда алѓашќы ќазаќ болды. Ќазаќ лингвистикасыныњ іргетасью ќалаушы Ахмет Байт±рсынов м±ралары ќазаќ тілі дыбыс ж‰йесін фонологиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ бастау б±лаѓы болды.
Тіл білімініњ бір саласы - фонетиканьщ шешімін таппаѓан мэселелерін шешуде Ахмет Байт±рсыновтыњ салып кеткен µміршењ теорияларьш пайдалану, содан негіз алу аса ќажет деп ойлаймыз. Ѓалым ќальштастырѓан теориялыќ ережелер мен єдіс — тєсілдердіњ тиімді жаќтарын алѓа ќоя отырып, фонетика мен фонологияѓа њатысты проблемалыќ мэселелердіњ шещімін табуымыз керек деген ойдамыз. Осы ќажеттіліктерді µтеуден таќырыптыњ µзектілігі туындап отыр.
Зерттеудіњ мацсаты мен міндеті
Бітіру ж±мысыныњ негізгі маќсаты - Ахмет Байт^рсыновтыњ ќазаќ фонетикасына ќатысты ѓылыми м±раларьша талдау жасай отырып, ѓалымныњ осы баѓыттаѓы зерттеудерініњ ќазаќ лингвистикасдаан алатын орнын, жєне ѓылыми мањызын кµрсету.Сонымен ќатар ќазіргі фонетикалыќ баѓыттар А. Байтурсынов ењбектегімен байланысы.Аталѓан маќсат тµмендегі міндеттерді кµздейді:
- ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесіне ќатысты пікір айтушылардыњ кµзќарастарына шолу жасау;
- Ахмет Байт±рсыновтыњ ќазаќ фонетикасы мєселелері бойынша ±сынѓан тркырымдарын салыстыру; сол арќылы б‰гінгі – фонетикалыќ µсу дењгейліктерді аныќтау.
Зерттеуогњ нысаны
Зерттеу ж±мысыныњ нысаны ретінде Ахмет Байтэдісыновтыњ ќазаќ тілі фонетикасы турасындаѓы ѓылыми м±ралары алыњды.
Зерттеудіњ теориялыц жєне практталыц мањызы
Таќырыпты жазу барысында тіліміздіњ дыбыс ж‰йесіне арналѓан тыњ т±жырымдарѓа, ќазаќ фонетикасыныњ б‰гінге дейінгі ѓылыми даму жолдарьшьщ теориялыќ негізіне с‰йендік. Осы т±рѓысында ѓалымньщ ой-толѓамдары, дыбыс ж‰йесіндегі теориялыќ ќаѓидалары алѓа ќойѓан маќсатымызды толыќ орьгадауѓа таќырыбымызѓа ќажетті материалдарды жан-жаќты зерделеуге мол м‰мкіндік берді.
Бітіру ж‰мысыныњ нєтижелерін жоѓарѓы оќу орындарында фонетика саласы бойынша µткізілетін арнайы курстар мен семинарларда пайдалануѓа болады.
Зерттеудіњ жањашылдыгы
Зерттеудіњ жањашылдыѓы тµмендегі мєселелерден туындайды:
Ахмет Байт±рсыновтыњ тіл ѓылымындаѓы µміршењ мол м±ралары к‰ні б‰гінге дейін єр т‰рлі дењгейдегі зерттеулердіњ нысаны болып, жан-жаќты ќарастырылып, келді. Б‰л ж‰мыста сол зерттеу ж‰мыстарыныњ елеуліг нєтижелері ќаралды. Сондай-аќ ж‰мыста Ахмет Байт‰рсынов ењбектеріндегі фонетика мєселелерін шешудегі ќалдырѓан теорияларын ќазіргі фонетика саласындаѓы ѓылыми жетістіктермен, т‰рлі эксперименттік баѓыттарда жасалѓан материалдармен салыстыра талдау жасалды.
Зерттеу єдістері
Бітіру ж‰мысында лингвистикалыќ-сипаттамалы жєне салыстырмалы, ой-пікірлерді жинаќтау, ќорыту єдістері ќолданылды.
Зёрттеу ж‰мысыпыњ жариялашы
Ж‰мыстыњ њ‰рылымы
Бітіру ж‰мысына кіріспе, екі тарау, ќорытынды, пайдаланылѓан єдебиеттерден жєне ќосымшадан т‰рады.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байт±рсынов А. Дыбыстарды жіктеу туралы // А.Байт‰рсынов. Тіл таѓылымы- Алматы: Анатілі, 1992.- 3726.
2. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы .-Алматы: 1992.- 380
3. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.-382 б.
4. Байт±рсынов А. Тіл-ќ‰рал.- Орынбор: 1914.- 336.
5. Байт±рсынов А. Жазу мєселесі // Ќазаќ.- 1913.- № 35.-106.
6. Ж‰нісбек Є.Фонетикалыќ атаулар жайында.-‡лттыќ рухтыњ ±лы тіні.-Алматы: 1999.-262 6.
7. Ж±банов Ќ.Ќазаќ тілі жµніндегі зерттеулер.-Алматы: 1966.-362 6.
8. П.Сєдуаќас Н. Є. Профессор Ќ. Ж±банов ењбектеріндегі ќазаќ тілідыбыстары жетілімініњ фонологиялыќ негіздері.- фил. ѓыл. канд.Авторефераты. Алматы: 1999.-306.
9. Мырзабеков С. Ќазаќ тілі дыбыс жµніндегі дистрибуциялыќ пен
10. функционалдыќ.- фил.ѓыл.док. Автореф. Алматы: 1998.-396.
11. Уєли‰лы Н. Профессор Ќ. Ж±бановтыњ буын туралы теориялыќт±жырымдары.// Ќ. Ж‰банов жэне ќазаќ тіл білімі.-Алматы: 1999.-666.
12. И.Досм±хамед±лы X. Аламан.- Алматы: Анатілі, 1991.- 81-99 б. 15.
13. Бєйімбетова Є. Дауысты дыбыстар жєне оныњ ќ±рамы менартикуляциясыныњ сипаттамасы.-Алматы: 1997.-121 б.
14. Байт±рсынов А. Т‰рікшілер ќ‰рылтайы // Жања мектеп.- 1926.- №7-8.- 6.
15. 0разалин С.Ќ. Ќазаќ тілі жуысыњќы дауыссыздарыныњ т‰рленімі.-¤скемен:ШЌМУ, 2002.-1616.
16. Ж‰сіп‰лы М. Ахмет Байт‰рсынов жєне ќазіргі ќазаќ тілі фонологиясы.-Алматы: 1998.-2156.
17. Айѓабылов А. Ќосарлы дауыссыздар.- Алматы: 1999.-24-326.
18. Аралбаев Ж. Вокализм казахского языка.-Алма-Ата: 1970.-178 с.
19. Аралбаев Ж. Ќазаќ фонетикасы бойынша этюдтер.- Алматы: 1988.- 1446.
20. Базарбаева 3. Аќын поэзиясыныњ интонациалыќ ерекшеліктері.//Ґлттыќ
21. рухтыњ ‰лы тіні.- Алматы: 1999.-4886.
22. Базарбаева З.М. ќазаќ тілі интонациясыныњ негіздері.
23. Базарбаева 3. Ќазаќ тілініњ интонациалыќ ж‰йесі.- Алматы: 1996.-2246.
24. Байт±рсынов А. Грамматика казахского языка.- Кызыл-Орда: 1925.-38с.
25. Байт‰рсынов А. Єліп-би.- Ќызыл-Орда: 1928.- 426.
26. Байт±рсынов А. Байт‰рсын±лы Ахметтіњ араб єліп-биін жаќтаѓанбаяндамасы // Єліппе айтысы.-Ќызыл- Орда: 1926.- 166.
27. Байт‰рсынов А. Оќу ќ‰ралы.-Орынбор: 1912.-40-6.
28. БіШмбетова Є. Ќазаќ тілі тоѓысыњќы дауыссыздардыњ фонетикалыќ т‰рленімі.- фил. ѓыл. канд. дис. Авторефераты.- Алматы: 1999.-29 б.
29. Джунисбеков А. Проблемы тюркской словесной просодии и сингормонизмказахского слова.- Автореферат к.фил. н.- Алма-Ата: 1988.-58с.
30. Джусупов М. Фонемография А. Байтурсынова и фонология сингорманизма.- Ташкент:1995.-175с.
31. Ќалиев Б. Ќазаќ тіліндегі дауысты дыбыстардыњ редукциясы.-Алматы: 1984.-1156.
32. Мырзабеков С. Ќазаќ тілініњ айтылым сµздігі.- Алматы:2001.-3196.
33. Мырзабеков С.Дауыссыздардыњ тіркесі.- Алматы: 1999.-186

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




С.‭ ‬АМАНЖОЛОВ АТЫНДАЃЫ ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН‭ ‬МЕМЛЕКЕТТЖ УНИВЕРСИТЕТІ

Ќазаќ тілі мен єдебиет кафедрасы

БІТІРУЖ‡МЫСЫ

А.Байт±рсынов жєне ќазіргі ќазаќ тілі фонетика‭ ‬саласындаѓы жања баѓыттар

Реферат.‭ ‬2
МАЗМ‡НЫ‭ ‬4
КІРІСПЕ‭ ‬5
1‭ ‬АХМЕТ БАЙТ‭¦‬РСЫНОВТЫЊ ФОНЕМОГРАФИЯСЫ‭ ‬7
1.1‭ ‬А.‭ ‬Байт±рсыновтыњ сингармофонологиялыќ алфавиті мен орфографиясы‭ ‬7
1.2‭ ‬Ѓалым зерттемелеріндегі сингармопозициялыќ кµзќарас жєне фонема-сингармо‭ ‬дыбыстар ќоры‭ ‬22
1.3‭ ‬Сингармониялыќ алфавит пен орфография жасалуыныњ тарихи,‭ ‬ќоѓами-єлеуметтік себептері‭ ‬29
2‭ ‬Ќазіргі фонетикалыќ баѓыттардыњ А.‭ ‬Байт±рсынов ењбектерімен сабаќтастыѓы‭ ‬34
2.2‭ ‬А.Байт±рсыновтыњ ењбектерінде ќолданылѓан лингвистикалыќ зерттеу єдістері‭ ‬40
2.2‭ ‬Ѓалымныњ фонетикаѓа,‭ ‬фонологияѓа ќатысты кµзќарастары жања баѓыттар ќайта Базарбаева ењбектері‭ ‬негізінде жєне эксперименттік фонетика.‭ ‬45
ЌОРЫТЫНДЫ‭ ‬51
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ‭ ‬54
ЌОСЫМША‭ ‬56

‭ ‬ Реферат.
‭"‬Ахмет‭ ‬Байт‰рсынов‭ ‬жєне‭ ‬ќазіргі‭ ‬ќазаќ‭ ‬тілі‭ ‬фонологиясы‭" ‬атты‭ ‬магистрлік‭ ‬бітіру‭ ‬ж±мысына‭ ‬кіріспе,‭ ‬екі‭ ‬тарау,‭ ‬ќортынды,‭ ‬пайдаланылѓан‭ ‬єдебиеттерден‭ ‬жєне‭ ‬ќосымшадан‭ ‬т±рады.‭ ‬Зерттеу‭ ‬ж±мысыныњ‭ ‬жазылуы‭ ‬барысында‭ ‬жалпы‭ ‬33‭ ‬єдебиет‭ ‬пайдаланылды.
Тіл‭ ‬білімініњ‭ ‬µзіндік‭ ‬мєні‭ ‬бар,‭ ‬мањызды‭ ‬бір‭ ‬саласы‭ ‬-‭ ‬фонетика.‭ ‬Сондыќтан‭ ‬тіл‭ ‬дыбыстарын,‭ ‬оларѓа‭ ‬тєн‭ ‬зањдылыќтарды‭ ‬зерттеп‭ ‬жєне‭ ‬терминологиялыќ‭ ‬ж‰йесін‭ ‬ќалыптастыру,‭ ‬лингвистиканыњ‭ ‬осы‭ ‬фонетика‭ ‬саласыныњ‭ ‬міндеті‭ ‬болып‭ ‬табылады.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬фонетикасында‭ ‬б±л‭ ‬реттегі‭ ‬алѓашќы‭ ‬зерттеулер‭ ‬Ахмет‭ ‬Байт±рсынов‭ ‬есімімен‭ ‬тікелей‭ ‬байланысты.‭ ‬Ѓалым‭ ‬µзініњ‭ ‬зерделі‭ ‬зерттеулері‭ ‬нєтижесінде‭ ‬ќазаќ‭ ‬тіл‭ ‬білімініњ‭ ‬басќа‭ ‬салалары‭ ‬мен‭ ‬ќатар,‭ ‬фонетиканыњ‭ ‬да‭ ‬объектісін‭ ‬аныќтап,‭ ‬дыбыстау‭ ‬м‰шелері,‭ ‬дыбыстыњ‭ ‬саны‭ ‬мен‭ ‬сапасы,‭ ‬буын,‭ ‬сингармонизм,‭ ‬алфавит‭ ‬т.б.‭ ‬мєселелерге‭ ‬байланысты‭ ‬т‰жырымды‭ ‬пікір‭ ‬айтып,‭ ‬ќазаќ‭ ‬фонетикасыныњ‭ ‬ѓылыми‭ ‬курсын‭ ‬жасады.
Бітіру‭ ‬ж‰мысыныњ‭ ‬негізгі‭ ‬маќсаты‭ ‬-‭ ‬Ахмет‭ ‬Байт‰рсыновтыњ‭ ‬ќазаќ‭ ‬фонетикасына‭ ‬ќатысты‭ ‬ѓылыми‭ ‬м‰раларыныњ‭ ‬ќазаќ‭ ‬лингвистикасында‭ ‬алатын‭ ‬орнын‭ ‬жєне‭ ‬ѓылыми‭ ‬мањызын‭ ‬кµрсету.‭ ‬Аталѓан‭ ‬маќсат‭ ‬тµмендегі‭ ‬міндеттерді‭ ‬кµздейді.
-‭ ‬ќазаќ‭ ‬тілініњ‭ ‬дыбыс‭ ‬ж‰йесіне‭ ‬ќатысты‭ ‬пікір‭ ‬айтушылардыњ‭ ‬кµзќарастарына‭ ‬шолу‭ ‬жасау‭;
-‭ ‬Ахмет‭ ‬Байт‰рсыновтыњ‭ ‬ќазаќ‭ ‬фонетикасы‭ ‬мєселелері‭ ‬бойынша‭ ‬‰сынѓан‭ ‬т‰жырымдарын‭ ‬салыстыру.
Зерттеудіњ‭ ‬жањашылдыѓы‭ ‬тµменгі‭ ‬мєселелерден‭ ‬туындайды:‭ ‬Ахмет‭ ‬Байт‰рсыновтыњ‭ ‬тіл‭ ‬ѓылымындаѓы‭ ‬µміршењ‭ ‬мол‭ ‬м‰ралары‭ ‬к‰ні‭ ‬б‰гінге‭ ‬дейін‭ ‬єр‭ ‬т‰рлі‭ ‬дењгейдегі‭ ‬зерттеулердіњ‭ ‬нысаны‭ ‬болып,‭ ‬жан-жаќты‭ ‬ќарастырылып‭ ‬келді.‭ ‬Б‰л‭ ‬ж‰мысты‭ ‬сол‭ ‬зерттеу‭ ‬ж‰мыстарыныњ‭ ‬елеулі‭ ‬нєтижелері‭ ‬бір‭ ‬ж‰йеге‭ ‬келтірілді.‭ ‬Сондай-аќ‭ ‬ж‰мыста‭ ‬Ахмет‭ ‬Байт‰рсынов‭ ‬ењбектеріндегіфонетика‭ ‬мєселелерін‭ ‬шешудегі‭ ‬µміршењ‭ ‬теорияларынќазіргі‭ ‬фонетика‭ ‬саласындаѓы‭ ‬ѓылыми‭ ‬жетістіктермен‭ ‬салыстыра‭ ‬талдау‭ ‬жасалды.
Бітіру‭ ‬ж‰мысында‭ ‬лингвистикалыќ-сипаттамалы‭ ‬жєне‭ ‬салыстырмалы,‭ ‬ой-‭ ‬пікірлерді‭ ‬жинаќтау,‭ ‬ќорыту‭ ‬єдістері‭ ‬ќолданылады.
Ж‰мысты‭ ‬жазу‭ ‬барысында‭ ‬тµмендегідей‭ ‬т‰жырымдар‭ ‬жасаймыз:‭ ‬Ќазіргі‭ ‬тілшілер‭ ‬мен‭ ‬ертеректегі‭ ‬тіл‭ ‬зерттеушілерін‭ ‬салыстыру‭ ‬барысында‭ ‬алѓашќы‭ ‬тілшілердіжан-жаќты‭ ‬деуге‭ ‬болады.‭ ‬Олар‭ ‬тілдіњ‭ ‬барлыќ‭ ‬саласында‭ ‬да‭ ‬ќалам‭ ‬тартќаны‭ ‬белгілі.‭ ‬Ал,‭ ‬А.‭ ‬Байт‰рсынов‭ ‬тілдіњ‭ ‬басты‭ ‬‰ш‭ ‬саласына‭ ‬‰ш‭ ‬оќулыќ‭ ‬жазуы‭ ‬жєне‭ ‬оныњ‭ ‬єрќайсысын‭ ‬жеке-жеке‭ ‬кітап‭ ‬етіп‭ ‬шыѓаруы‭ ‬ѓалымныњ‭ ‬зор‭ ‬білімділігі,‭ ‬ќазаќ‭ ‬тіл‭ ‬білімініњ‭ ‬толыќ‭ ‬ж‰йесініњ‭ ‬т‰тастыѓын‭ ‬саќтай‭ ‬жазѓандыѓын‭ ‬кµреміз.
Бітіру‭ ‬ж‰мысыныњ‭ ‬негізгі‭ ‬тірек‭ ‬сµздері:‭ ‬Сингармофонологиялыќ‭ ‬алфавит,єріп,‭ ‬фонема,‭ ‬орфография,‭ ‬ дєйекші,‭ ‬сингармодыбыст‰р,‭ ‬фонология,‭ ‬графика,‭ ‬алфавит,‭ ‬фонетика,‭ ‬сингармоалфавит,‭ ‬сингармодыбыстар,‭ ‬орфоэпия,‭ ‬сингармофонология,‭ ‬єуен,‭ ‬снгармонизм.
Фонетикадаѓы жања ѓылыми зерттеу баѓыттары жєне б±л баѓыттардыњ‭ ‬ А.‭ ‬Байтурсынов ењбектерімен сабаќтастыѓы,‭ ‬жања баѓыттардын ќайнар кµзі ѓалым ењбектері екендігі т‰ралы айтылды.

КІРІСПЕ

Таќырыптыњ µзектілігі
Тіл білімініњ µзіндік орны,‭ ‬баѓыты бар,‭ ‬мањызды бір саласы‭ ‬-‭ ‬фонетика.‭ ‬Сондыќтан тіл дыбыстарын,‭ ‬оларѓа тєн зањдылыќтарды зерттеп жєне терминологаялыќ ж‰йесін ќалыптастыру,‭ ‬лингвистиканыњ осы фонетика саласьшыњ мівдеті болып табылады.‭ ‬Ќазаќ фонетикасында брі реттегі алѓашќы зерттеулер Ахмет Байт±рсынов есімімен тікелей байланысты.‭ ‬Ѓалым µзініњ зерделі зерттеулері нєтижесівде ќазаќ тіл білімініњ басќа салалары мен ќатар,‭ ‬фонетиканыњ да объектісін аныќтап,‭ ‬дыбыстау м‰шелері,‭ ‬дыбыстыњ саны мен сапасы,‭ ‬буьш,‭ ‬сингармонизм,‭ ‬алфавит т.б.‭ ‬мєселелерге байланысты т±жьгоымды шкір аитып,‭ ‬ќазаќ фонетикасыныњ ѓылыми курсын жасауда алѓашќы ќазаќ болды.‭ ‬Ќазаќ лингвистикасыныњ іргетасью ќалаушы Ахмет Байт±рсынов м±ралары ќазаќ тілі дыбыс ж‰йесін фонологиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ бастау б±лаѓы болды.
Тіл білімініњ бір саласы‭ ‬-‭ ‬фонетиканьщ шешімін таппаѓан мэселелерін шешуде Ахмет Байт±рсыновтыњ салып кеткен µміршењ теорияларьш пайдалану,‭ ‬содан негіз алу аса ќажет деп ойлаймыз.‭ ‬Ѓалым ќальштастырѓан теориялыќ ережелер мен єдіс‭ —‬тєсілдердіњ тиімді жаќтарын алѓа ќоя отырып,‭ ‬фонетика мен фонологияѓа њатысты проблемалыќ мэселелердіњ шещімін табуымыз керек деген ойдамыз.‭ ‬Осы ќажеттіліктерді µтеуден таќырыптыњ µзектілігі туындап отыр.
Зерттеудіњ мацсаты мен міндеті
Бітіру‭ ‬ж±мысыныњ‭ ‬негізгі маќсаты‭ ‬-‭ ‬Ахмет Байт^рсыновтыњ ќазаќ фонетикасына ќатысты ѓылыми м±раларьша талдау жасай отырып,‭ ‬ѓалымныњ осы баѓыттаѓы зерттеудерініњ ќазаќ лингвистикасдаан алатын орнын,‭ ‬жєне‭ ‬ѓылыми‭ ‬мањызын‭ ‬кµрсету.Сонымен ќатар ќазіргі фонетикалыќ баѓыттар А.‭ ‬Байтурсынов ењбектегімен байланысы.Аталѓан‭ ‬маќсат‭ ‬тµмендегі міндеттерді кµздейді:
-‭ ‬ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесіне ќатысты пікір айтушылардыњ кµзќарастарына шолу жасау‭;
-‭ ‬Ахмет Байт±рсыновтыњ ќазаќ фонетикасы мєселелері‭ ‬бойынша‭ ‬±сынѓан тркырымдарын салыстыру‭;‬ сол арќылы б‰гінгі‭ –‬фонетикалыќ‭ ‬µсу дењгейліктерді‭ ‬аныќтау.
Зерттеуогњ нысаны‭
Зерттеу ж±мысыныњ нысаны ретінде Ахмет Байтэдісыновтыњ ќазаќ тілі фонетикасы турасындаѓы ѓылыми м±ралары алыњды.
Зерттеудіњ теориялыц жєне практталыц мањызы
Таќырыпты жазу барысында тіліміздіњ дыбыс ж‰йесіне арналѓан тыњ т±жырымдарѓа,‭ ‬ќазаќ фонетикасыныњ б‰гінге дейінгі ѓылыми даму жолдарьшьщ теориялыќ негізіне с‰йендік.‭ ‬Осы т±рѓысында ѓалымньщ ой-толѓамдары,‭ ‬дыбыс ж‰йесіндегі теориялыќ ќаѓидалары алѓа ќойѓан маќсатымызды толыќ орьгадауѓа таќырыбымызѓа ќажетті материалдарды жан-жаќты зерделеуге мол м‰мкіндік берді.
Бітіру ж‰мысыныњ нєтижелерін жоѓарѓы оќу орындарында фонетика саласы бойынша µткізілетін арнайы курстар мен семинарларда пайдалануѓа болады.
Зерттеудіњ жањашылдыгы
Зерттеудіњ жањашылдыѓы тµмендегі мєселелерден туындайды:
Ахмет Байт±рсыновтыњ тіл ѓылымындаѓы µміршењ мол м±ралары к‰ні б‰гінге дейін єр т‰рлі дењгейдегі зерттеулердіњ нысаны болып,‭ ‬жан-жаќты ќарастырылып,‭ ‬келді.‭ ‬Б‰л ж‰мыста сол зерттеу ж‰мыстарыныњ елеуліг‭ ‬нєтижелері ќаралды.‭ ‬Сондай-аќ ж‰мыста Ахмет Байт‰рсынов ењбектеріндегі фонетика мєселелерін шешудегі ќалдырѓан теорияларын ќазіргі фонетика саласындаѓы ѓылыми жетістіктермен,‭ ‬т‰рлі эксперименттік баѓыттарда жасалѓан материалдармен салыстыра талдау жасалды.
Зерттеу єдістері
Бітіру ж‰мысында лингвистикалыќ-сипаттамалы жєне салыстырмалы,‭ ‬ой-пікірлерді жинаќтау,‭ ‬ќорыту єдістері ќолданылды.
Зёрттеу ж‰мысыпыњ жариялашы
‭ ‬Ж‰мыстыњ њ‰рылымы
Бітіру ж‰мысына кіріспе,‭ ‬екі тарау,‭ ‬ќорытынды,‭ ‬пайдаланылѓан єдебиеттерден жєне ќосымшадан т‰рады.

‭ ‬ 1‭ ‬АХМЕТ БАЙТҐРСЫНОВТЫЊ ФОНЕМОГРАФИЯСЫ

‭ ‬1.1‭ ‬А.‭ ‬Байт±рсыновтыњ сингармофонологиялыќ алфавиті‭ ‬ мен орфографиясы

Араб жазуы Орталыќ Азияѓа ислам дініменен бірге келіп,‭ ‬т‰ркі халыќтарыныњ жазуы ретінде‭ ‬20ѓасырдыњ бірінші ширегініњ соњына дейін ќолданыста болды.‭ ‬1926‭ ‬жылдан соњ КСРО‭ ‬-‭ ‬ныњ т‰ркі жэне басќа халыќтары латын жазуына кµше бастады,‭ ‬сол кезден араб жазуы Кењес Одаѓы саясатыныњ тіл білімі саласыныњ ресми ќ‰жаттарында‭ "‬µткен заман‭" ("‬сауатсыз заман‭") ‬жазуы болып атанады.
Сан ѓасырлар бойы араб графикасыныњ т‰ркі халыќтарыныњ жазуы ќызметін атќаруы сол жазуды ќолдануда біраз ќайщьілыќтар бар екенін ашып берді.‭ ‬Ол ќайшылыќтар‭ ‬-‭ ‬бейсингармониялыќ араб тілі мен сингармониялыќ т‰ркі тілдерініњ ішкі жэне сыртќы ерекшеліктерінде еді.‭ ‬Наќтылап айтсаќ,‭ —‬ол араб жэне т‰ркі тілдерініњ‭ "‬эріп‭ ‬-‭ ‬фонема‭ ‬-‭ ‬фонеманыњ позициялыќ т‰рлері‭ ‬-эдеби дыбыстау норма‭" ‬‰ѓымдарыныњ байланысу жолдары эр т‰рлі екендігінде,‭ ‬араб‭ ‬-‭ ‬графикасыныњ т‰ркі тілдерініњ сингармониялыќ ќасиеттеріне бейімделмегендігінде.
Б‰л жµнінде А.Байт‰рсыновтыњ пікірі эрі наќты,‭ ‬эрі ѓылыми дєлелді болѓаны шындыќ.‭ ‬Мысалы,‭ ‬1912‭ ‬жэне одан кейінгі жылдары А.Байт‰рсынов ќазаќ жазуыныњ оѓан дейінгі арабша негізін сынап,‭ ‬онда ќазаќ тілі дыбыстарыныњ толыќ белгіленетін графикалыќ тањба системаеыныњ жоќтыѓын дэлелдеген.‭ ‬Араб дыбыс ќорыныњ негізгі ќасиеттерін жазуды айќын кµрсететін эріптер ќазаќ тілі дыбыстарыныњ ќасиеттеріне сай емес.‭ ‬Сондыќтан ќазаќ жазуында бір араб эрпімен бірнеше дыбыстарды‭ (‬фонемаларды‭) ‬тањбалайды:‭ ‬бір дыбысты‭ (‬фонеманы‭) ‬бірнеше эріптермен тањбалайды.
Осы жазу эдісі тек ќазаќ тілініњ емес,‭ ‬басќа т‰ркі тілдерініњ жазуына да тэн.‭ ‬М‰ндай жаѓдай жазылымды,‭ ‬оќылымды,‭ ‬сµйлесімді,‭ ‬жалпы тілге оќыту процесін ќиындатып,‭ ‬к‰рделендіріп т±р.‭ ‬Осы кемшілікті жою‭ ‬‰шін,‭ ‬эліпбиді,‭ ‬ќазаќ орфографиясыныњ‭ (‬емлесініњ‭) ‬ѓылыми принциптерін‭ (‬ережелерін‭) ‬жањадан жасау міндет.‭ ‬Яѓни,‭ ‬ќазаќ тілініњ эдеби дыбысталу даѓдысына,‭ ‬баѓытына,‭ ‬сарынына бейімделген жазу системасын д‰ниеге келтіру керек‭ ‬1,372.
А.Байт‰рсыновтыњ пікірі бойынша,‭ ‬д‰ниеге келетін ќазаќтыњ жања графикасы,‭ ‬єліпбиі жэне орфографиясы ќазаќ тілі дыбыс ќорыныњ сµйлесім процесіндегі сингармониялыќ ќасиеттерін дэл кµрсететін болу керек.‭ ‬Б‰л ойды іске асыру‭ ‬‰шін,‭ ‬біріншіден,‭ ‬ќазаќ индивидініњ басындаѓы сингармофонемалар психобейнелерініњ санын,‭ ‬екіншіден,‭ ‬оларды жазылымда белгілейтін наќты тањбалардыњ санын аныќтау керек еді.
А.Байт‰рсыновтыњ б‰л кµзќарасыныњ негізін іздейтін болсаќ,‭ ‬онда эліпби авторыныњ алфавит пен орфографияны жасаудыњ жоспарын т‰згенінде-аќ,‭ ‬фонологияныњ‭ ‬мањызды‭ ‬принципі-эр‭ ‬фонемаѓа-эріп‭ ‬принципін‭ ‬медеу‭ ‬т±тќандыѓы айќын байќалады.‭ ‬Яѓни А.Байт±рсыновтыњ б‰л мэселені шешудегі негізгі ѓылыми баѓыты-жеке сингармофонемаѓа-жеке эріп‭ (‬жеке тањба‭) ‬т‰сінігі еді.
Осындай биік ѓылыми кµзќарас А.Байт±рсыновтыњ сингармоалфавит пен сингармоорфографияны жасау‭ ‬‰шін тілді‭ ‬±заќ эрі тыњѓылыќты зерттеп дайындау барысында оныњ‭ ‬‰лымды жолдарын ќарастырумен ќатар,‭ ‬ќазаќ‭ (‬жалпы т‰ркі‭) ‬тілі элемініњ µмір с‰ру даѓдысына бейімдей т‰скендігін дэлелдейді.‭ ‬Сингармофонологиялыќ кµзќарасты негізге алѓандыќтан тілдегі сингармофонемалар санын,‭ ‬олардыњ позициялыќ сингармот‰рлерін аныќтауѓа,‭ ‬сингармофонеманы-сингармодыбыстар ќоры деп т‰сінуге,‭ ‬сол дыбыстар ќорын‭ (‬фонеманы‭) ‬бір эріппен тањбалауѓа м‰мкіндік туды.‭ ‬Б‰л жаѓдай жазылымда бірнеше сингармофонемаларды бір єріппен белгілеуден жэне бір сингармофонеманы бірнеше эріппен тањбалаудан ќ‰тылу м‰мкіндігін д‰ниеге экелді.‭ ‬Оѓан дейінгі ќолданылѓан тєсілді А.Байт‰рсыновтыњ тµменгі сµздері дэлелдейді.‭ "‬Осы к‰нгі жазуымызда дыбыс басына арналаѓан белгі жоќ‭; ‬бір белгімен єлде неше т‰рлі дыбыстарды жазамыз‭'‬72,380.
А.Байт‰рсынов ќазаќ тілі жазуына‭ ‬17‭ ‬дауыссыз эріп,‭ ‬2‭ ‬жартылай дауысты эріп,‭ ‬5‭ ‬дауысты эріп жэне‭ ‬1‭ ‬дэйекші арнайды.‭ ‬Дэйекші-‭ ‬сµздіњ жэне оныњ ќ‰рамындаѓы дыбыстардыњ сингармот‰рін аныќтайтын арнайы белгі.‭ ‬Тањбаланатын жері‭ ‬-‭ ‬сµздіњ бас эрпініњ алды.‭ ‬Дэйекші сµздіњ бас эрпініњ биіктігімен тењ жайѓасады.
Сингармофонеманыњ ќ‰рамындаѓы дыбыстар ќорыныњ ішінде негізгісі сингармодыбыс болады.‭ ‬Ол‭ ‬-‭ ‬сингармодыбыст‰р‭ (‬сингармодыбыстип‭)‬.‭ ‬Сингармодыбыст‰р‭ ‬-‭ ‬‰лгілі дыбыс,‭ ‬сондыќтан сингармофонемаѓа артикуляция жэне акустика жаѓынан µте жаќын,‭ ‬яѓни сингармовариант.
Консонантизм системасындаѓы‭ ‬19‭ ‬сингармофонема сµз ќ‰рамында дыбысталуында міндетті т‰рде екі т‰рлі сингармопозициялыќ сингармодыбыстар т‰рлерінде ќызмет атќарады‭ (‬артикуляцияланады‭) ‬сингарможуан,‭ ‬сингарможіњішке.‭ ‬Ќазаќ тілініњ б‰л‭ ‬19‭ ‬дауыссыз сингармофонемалары кореллятивтік‭ (‬ќарама‭ ‬-‭ ‬ќарсылыќ артикуляциялыќ жэне акустикалыќ дыбыстар‭) ‬системасыныњ ќ‰рамына енеді,‭ ‬яѓни ќазаќ тілі сингармофонологиясыныњ консонантизм ж‰йесініњ корреляциялыќ негізін ќ±райды.‭ ‬Біраќ ќазаќ тілініњ сингармофонемаларыныњ ќ‰рамындаѓы корреляциялыќ ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынаста т±ратын жуан,‭ ‬жіњішке дыбыстарды А.Байт‰рсынов графикада да‭ (‬эліпбиде‭ )‬,‭ ‬фонетикалыќ транскрипцияда да жеке тањбалайды.‭ ‬Он тоѓыз дауыссыз сингармофонемалардыњ негізгі екі‭ (‬сингарможуан жэне сингарможіњішке‭) ‬сингармопозициялыќ т‰рлерініњ алфавитте де,‭ ‬фонетикалыќ транскрипцияда да екі т‰рлі тањбамен тањбаланбаѓаныныњ себептері мыналар болуѓа тиісті.‭ ‬Ќазаќ тілі дауыссыз сингармофонеманыњ сингарможіњішке т‰рі тек сµз ќ±рамында дыбысталады,‭ ‬яѓни сµз ќ‰рамынан тыс,‭ ‬жеке дыбысталуы м‰мкін емес,‭ ‬себебі б‰л дауыссыз сингарможіњішке дыбыстар тек сµйлесім процесіндегі‭ (‬ењ кемінде бір буынды сµздіњ ќ‰рамында‭) ‬артикуляцияланады‭ (‬айтылады‭)‬.‭ ‬Сингармофонеманыњ сингарможіњішке т‰рі жеке‭ (‬сµз ќ±рамынан тыс‭) ‬дыбысталмайтын болѓан соњ,‭ ‬ол жеке фонема емес.‭ ‬Сондыќтан ондай дыбыс жазуда жеке тањбамен белгіленбейді,‭ ‬себебі А.Байт‰рсыновтыњ єліпби,‭ ‬орфография жасаудаѓы негізгі концепциялыќ ойы‭ ‬-‭ ‬жеке фонемаѓа‭ ‬-‭ ‬жеке тањба.
Араб графикасына негізделген ќазаќ эліпбиіне басќа жазулардыњ‭ (‬латын,‭ ‬славян‭) ‬тањбалары енгізудіњ ѓылыми да,‭ ‬этикалыќ та ќажеттілігі жоќ,‭ ‬себебі ќазаќ халќы,‭ ‬ќазаќ оќырманы,‭ ‬ќазаќ оќушысы м±ндай эліпбиді тез ќабылдай алмайды,‭ ‬дэлірек айтсаќ,‭ ‬ќабылдамайды.
Сонымен А.Байт‰-рсынов м‰лдем жања графика жасау мэселесін кµтерген жоќ.‭ ‬Ол араб графикасын ќазаќ тілі дыбыс ж‰йесініњ статикалыќ жэне динамикалыќ ерекшеліктеріне сэйкес реформаландырылу мэселесін кµтерді.‭ ‬Яѓни,‭ ‬ќазаќ жазуыныњ графикалыќ базасы баяѓы-арабша,‭ ‬біраќ,‭ ‬б±ѓан жања кµзќарас ендірілу арќылы эріп пен дыбыстыњ ќарым-ќатынасы сингармофонемография‭ ‬±ѓымына негізделіп,‭ ‬графемалардыњ сыртќы суреті де,‭ ‬ішкі маѓынасы да µзгеріліп,‭ ‬ќазаќ эліпбиі мен.‭ ‬орфографиясы ќазаќ сµйлесім процесініњ барлыќ ќасиеттеріне бейімделеді.‭ ‬Алфавитке‭ (‬ќолданылып ж‰рген эріптер негізінде‭) ‬ќосымша тањбалар ендіріледі.‭ ‬Олардыњ ќазаќ кµзімен ќабылдануы дэст‰рлі‭ "‬арабша‭" ‬болу керек.
Ќазаќ алфавиті мен ќазаќ орфографиясын жасаѓанда осындай шарттарды медеу т‰лу міндеттілігініњ себебі-‭ ‬араб жазуыныњ ќазаќ даласына дінмен‭ (‬исламмен‭) ‬бірге келгендігінде.‭ ‬Жазу жэне дін халыќтыњ сана-‭ ‬сезімінде бµлшектенбейтін бір б‰тін‭ ‬‰‭_‬ѓым,‭ ‬сондыќтан ќазаќ еліне б‰гінде басќа графиканы немесе басќа графиканыњ элементтерін ендіру м‰мкін емес.‭ ‬Сол себептен де ењ объективті,‭ ‬ењ‭ ‬‰тымды шешім-араб графикасын ќазаќ дыбыс ќорыныњ ќасиеттеріне бейімдеп,‭ ‬ќазаќ алфавиті мен ќазаќ орфографиясын жасау3,382.‭ ‬М‰ндай жањашыл‭ ‬‰лкен жобаѓа негіз болѓан ѓылыми жаѓдайлар мыналар еді:
1.‭ ‬Ќазаќ тілінде керекті наќты эріптер санын аныќтау‭ ‬‰шін ќазаќ индивидініњ ойындаѓы‭ (‬басындаѓы,‭ ‬сана-сезіміндегі,‭ ‬ойлау ќабілетіндегі‭) ‬сингармофонемалардыњ‭ (‬И.А.Бодуэн де Куртенэніњ пікірі бойынша психофонемалардыњ‭) ‬психологиялыќ бейнелерін‭ (‬психобейнелерін‭) ‬жэне сол сингармофонемалардыњ сингармопозициялыќ т‰рлерін наќты аныќтау.
1.‭ ‬Сингармофонема‭ ‬-‭ ‬сингармодыбыстар ќоры,‭ ‬сµйлесім‭ (‬дыбысталым‭) ‬процесінде‭ ‬сингармопозициялыќ‭ ‬т‰рлерінде‭ ‬дыбысталынады‭ (‬реализацияланады‭)‬.
2.‭ ‬Сµз ќ‰рамында дауыссыз дыбыстар дауысты дыбыстарѓа тэуелді:‭ ‬егер дауысты дыбыстар сингарможуан болса,‭ ‬онда дауыссыз дыбыстар да сингарможуан‭ ‬болады‭;‬ Егер‭ ‬дауысты‭ ‬дыбыстар‭ ‬сингарможіњішке болса,‭ ‬дауыссыз дыбыстар да сингарможіњішке болады‭ ‬4,33.
3.‭ ‬Сингарможіњішке дыбыстыњ жіњішкелігін арнайы тањба-дэйекшімен белгілеу.‭ ‬Дэйекші‭ ‬сµзініњ‭ ‬алдында,‭ ‬бірінші‭ ‬эріптіњ‭ ‬биіктігініњ дењгейінде‭ ‬жайѓасады.‭ ‬Дэйекші‭ ‬сµз‭ ‬ќ‰рамындаѓы‭ ‬дауысты‭ ‬жэне дауыссыз‭ ‬дыбыстардыњ‭ ‬жэне‭ ‬сµздіњ‭ ‬толыќ‭ ‬жіњішке‭ ‬дыбысталуын білдіреді.
4.‭ ‬Жања‭ ‬алфавит‭ ‬ќ±рамына‭ ‬араб‭ ‬графикасынан‭ ‬басќа графикалардыњ тањбаларын,‭ ‬тањбалау элементтерін ендірмеу.
5.‭ ‬Сингармофонемалыќ алфавитке араб графикасыныњ негізінде жасалѓан жања єріптерді ендіру жэне араб жазуына тэн ќосымша тањбаларды ќолдану:‭ ‬н‰кте,‭ ‬н‰ктелер,‭ ‬‰тір‭;‬ т±ра имек,‭ ‬дµњгелек т.б сызыќтар.‭ ‬Ќосымша тањбалар эріптіњ негізгі тањбасыныњ‭ ‬‰стінен,‭ ‬астынан,‭ ‬сол жаѓынан немесе оњ жаѓынан орын алады.
6.‭ ‬Араб тілінде артикуляциялыќ жэне акустикалыќ эквиваленттері жоќ ќазаќ сингармофонемаларын жазуда тањбалау‭ ‬‰шін араб графикасыныњ негізінде жасалѓан жања эріптерді ќолдану.
7.‭ ‬Ќазаќ тілінде артикуляциялыќ жэне акустикалыќ эквиваленттілігі жоќ араб дыбыстарыныњ‭ (‬фонемаларын‭) ‬тањбаларын сингармофонемалыќ алфавитте пайдаланбау.
8.‭ ‬Араб‭ ‬графикасыныњ‭ ‬эрібі‭ ‬-‭ ‬тањбалар‭ ‬ќоры,‭ ‬сµз‭ ‬ќ‰рамындаѓы позициясына байланысты бір эріптіњ негізгі кµрінісі‭ (‬сурет бейнесі‭) ‬µзініњ‭ ‬бірнеше‭ ‬варианттарында‭ ‬(графикопозициялыќ‭ ‬т‰рлерінде,‭ ‬н±сќаларында‭) ‬жазылады.
9.‭ ‬Т‰сініктілік.‭ ‬Ю.Жењілден‭ —‬ќиынѓа.‭ ‬11‭ ‬.Белгіліден-белгісізге.
Алфавит пен орфографияны сингармофонологиялыќ кµзќарастыњ негізінде жасау ќазаќ тілі эрпі саныныныњ‭ ‬‰немделуіне‭ (‬кµп болмауына‭) ‬себеп болды.‭ ‬Яѓни А.Байт±рсынов жасаѓан ќазаќ тілі алфавитініњ ќ‰рамындаѓы эріптер саны алдымен‭ ‬24‭ ‬тањбадан жэне бір дэйекшеден ќ±растырылады‭ ‬5,10.‭ ‬Ќазаќтыњ сингармоникалыќ сµйлесімініњ барлыќ ќасиеттерін жазылым процесінде толыќ ќамту‭ ‬‰шін осы‭ ‬24‭ ‬эріптен жэне бір дэйекшеден т‰‭_‬ратын алфавиттегі тањбалар саны жеткілікті болады.
А.Байт‰рсынов жасаѓан сингармоалфавит пен сингармоорфографияныњ принциптерін‭ ‬30-40‭ ‬жылдан соњ АЌШ-тыњ ѓ‰лама ѓалымы Р.О.Якобсон‭ ‬‰хынѓан орфография принциптерімен салыстырып,‭ ‬А.А.Реформатский ќазаќ жазуыныњ жобасыныњ‭ ‬‰тымды екендігін с‰йіспеншілікпен айтты:‭ "‬...метод графической передачи у Р.О.Якобсона очень напоминает‭ (‬только с обратной переменой цветов‭) ‬талантливый проект казахской орфографии,‭ ‬в котором предлогалось обозначение переднего или заднего сингармонизма слова выносить‭ "‬за скобки‭"‬,‭ ‬т.е.‭ ‬не обозначать его в самих буквах,‭ ‬а перед словом переднего сингармонизма ставить особый‭ "‬ключевой‭" ‬знак‭ "‬дєйекші‭" (‬или кыбачи‭)‬,‭ ‬а перед словами заднего сингармонизма его не ставить.‭ ‬Это напоминает устройство органа,‭ ‬где перевод рычага позволяет на тех же клавишах исполнять мелодию в разных регистрах‭; ‬близко к этому и смена ключегого знака на нотном стане.‭ ‬Седили Якобсона представляет,‭ ‬собственно говоря,‭ ‬такой же прием,‭ ‬только‭ "‬ключевой знак‭" ‬здесь не вынесен‭ "‬за скобку‭"‬,‭ ‬как общии коэффициент,‭ ‬а расспределен внутри написания в виде диакритики при согласных,‭ ‬пронизывающих слово в целом‭ ‬6,193.
А.Байт‰рсыновтыњ ќазаќ тілініњ консонантизм жєне вокализм системаларыныњ ќ±рамында сингарможуан‭ ‬ќ,ѓ,‭ ‬сингарможіњішке‭ ‬к,г‭ ‬жэне‭ ‬е‭ ‬-лерді ажыратып,‭ ‬оларѓа жеке тањба арнады.‭ ‬Оныњ себебі лингвистикалыќ зерттеудіњ сингармофониялыќ кµзќарасќа негізделгенінде.‭ ‬Яѓни сингармониялыќ алфавит пен сингармониялыќ орфографияныњ авторы т‰ркі тіл элемінде т‰њѓыш болып жуан-жіњішке сингармокорреляцияны толыќ аныќтады.
Ж‰лталѓан сингармокорреляттік дыбыстар санын наќты белгіледі.‭ ‬Жуан-жіњішке корреляция системасына енгізбейтін,‭ ‬тек сингарможуан,‭ ‬немесе тек сингарможіњішке просодиялыќ,‭ ‬акустикалыќ жэне артикуляциялыќ ќасиеттерімен мінезделетін сингармодыбыстарды аныќтап,‭ ‬олардыњ сингармофонемалыќ сттатусын дэлелдеді.‭ ‬Ќазаќ тілі дыбыс ќорыныњ зерттелу нэтижесінде дэлелденген А.Байт‰рсыновтыњ осы ѓылыми т±жырымы кейінірек кењес мемлекетінде жарыќ кµрген т‰ркі тілдерініњ дыбыс ќорына арналѓан ѓылыми ењбектердіњ барлыѓында да орын алды.‭ ‬Біраќ б‰л ењбектерде А.Байт±рсыновтыњ аты аталмаѓан,‭ ‬тіпті ењбектеріне сілтеме берілмеген еді‭ ‬7,24.‭ '
Сингарможуан‭ [‬ќ,ѓ‭]‬,‭ ‬сингарможіњішке‭ [‬к,г‭]‬-лер артикуляциялыќ жэне акустикалыќ жаѓынан бір-бірінен µте алшаќ жатќан д‰ние.‭ ‬Айырмашылыќтары ќ‰лаќ арќылы да,‭ ‬дыбыстау м‰шелері арќылы да‭ (‬тіл,‭ ‬тањдай‭) ‬айќын сезіледі,‭ ‬сондыќтан б±л сингармодыбыстар,‭ ‬ќазаќтыњ ойлау ќабілетінде сµз маѓынасын µзгертетін психологиялыќ бейне ретінде ќалыптасќан.
Сондыќтан А.Байт‰рсынов осы сингармодыбыстардыњ психобейнелерін‭ (‬сингармопсихофонемаларды‭) ‬арнайы тањбалармен белгілейді,‭ ‬себебі олар,‭ ‬мысалы,‭ ‬жуан жэне жіњішке‭ [‬т-т‭] ‬сияќты сингармобояумен‭ (‬сингармотембрмен‭) ‬ажыратылатын бір сингармофонеманыњ тењ сингармоварияциялары емес.
Осы жерде айта кететін бір нэрсе ќазаќ жэне басќа т‰ркі тіл білімі мамандарыныњ арасында,‭ ‬бір топ ѓалымдар,‭ ‬тіл арты‭ [‬ќ,ѓ,‭ ‬к,‭ ‬г,‭] ‬сингармодыбыстарды ќазаќ алфавитінде арнайы єріптермен тањбалау міндет емес дейді.‭ ‬Олар.‭ ‬µздерініњ м‰ндай пікірлерін сілтеме берумен дэлелдемек.‭ ‬Сілтемеде‭ ‬дэйекші‭ ‬кµрсетіледі.‭ ‬Яѓни б‰л ѓалымдардыњ ѓылыми т±жырымы мынадай:‭ ‬А.Байт±рсыновтыњ алфавитінде дыбыстыњ сингарможіњішкелігі ќосымша тањбамен белгіленген.‭ ‬Б‰л тањба б‰кіл сµздіњ сингарможіњішке дыбысталуын аныќтайтын болѓан‭ (‬б±л шынымен осылай‭)‬,‭ ‬сондыќтан да арнайы тањбалармен белгіленбеген.‭ ‬Ал,‭ ‬біздіњ зерттеуіміздіњ нэтижесіне с‰йенсек,‭ ‬А.Байт‰рсынов ол сингармодыбыстардыњ эр ќайсысын жеке эріптермен тањбалаѓан жєне б‰л мэселеніњ осылай шешілуініњ ѓылыми т±рѓыдан д±рыс екендігін бірнеше рет ќайталап айтќан.‭ ‬Осыѓан орай біз б‰гінде‭ ‬‰сынылѓан ќазаќ‭ ‬-‭ ‬латын алфавиті тµњірегіндегі пікірлердіњ біреуіне ќысќаша тоќталып µткен жµн.‭ ‬Біздіњ ойымызша,‭ ‬жањадан‭ ‬‰сынылѓан ќазаќша‭ ‬-‭ ‬латын алфавитініњ жобасында тіл арты дауыссыз дыбыстардыњ эр ќайсысына жеке тањба‭ (‬єріп‭) ‬керек емес деген кµзќарасты да ќолдау ќиын.‭ ‬Б‰л пікірді жаќтаушылар мысал ретінде ќырѓыз алфавитін алѓа тартады.‭ ‬Рас б‰гінгі ќырѓыз эліпбиінде тіл арты дыбыстарыныњ‭ (‬ќ,‭ ‬ѓ,‭ ‬к,‭ ‬г,‭ ) ‬эр ќайсысы жеке эріппен тањбаланбайды,‭ ‬біраќ‭ ‬ќырѓыз эліпбиі де А.Байт‰рсыновтыњ фонемографиялыќ сингармотиптерініњ негізінде жасалѓан‭ (‬тіл арты сингармофонемаларыныњ бэрін жеке эріптермен тањбаламауды тікелей ќырѓыз алфавитін жасаушылар ендірген‭)‬.‭ ‬Біздіњ б‰гінгі ќазаќ тілі алфавиті мен орфографиясы туралы пікіріміз элем тіл біліміне кењ тараѓан пікірлермен сєйкес келеді.‭ ‬Ол пікір бойынша фонологиялыќ жэне графикалыќ теориялардыњ т±рѓысынан ќараѓанда ќазіргі эдеби ќазаќ тілініњ алфавиті мен орфографиясы ѓылыми дэлелденуі жаѓынан идеялѓа,‭ ‬ѓылыми адалдыќќа µте жаќын,‭ ‬солармен шекаралас.‭ ‬Яѓни,‭ ‬б‰гінгі тіл білімініњ фонемография саласындаѓы ѓылыми дэлелдеменіњ шыњы‭ (‬Н.Ф.Яковлев,‭ ‬А.А.Реформатский,‭ ‬Н.А.Баскаков,‭ ‬А.Е.Кононов,‭ ‬М.Ж‰сіп‰лы‭) ‬деуге болады.
Сондыќтан ќазаќ алфавиті басќа тілдердіњ алфавиттерін жасауѓа‭ ‬‰лгі болуѓа жарайды.‭ ‬Себебі ќазаќ ойлау-ќабілетіндегі сингармофонемалардыњ психобейнелері жэне жазылым процесіндегі оларды тањбалайтын эріптердіњ саны ќазаќ алфавитінде математикалыќ дэлдікпен‭ (‬яѓни фонологиялыќ т‰рѓыдан мінсіз‭) ‬аныќталѓан.‭ ‬А.Байт±рсынов ќазаќ тілініњ‭ ‬у‭ ‬сингармофонемасын бір жаѓдайѓа дауыссыз дыбыстардыњ ќ±рамына,‭ ‬екінші жаѓдайда жартылай дауыстылардыњ ќ‰рамына енгізсе‭ ‬‰шінші жаѓдайда эрі дауыстылардыњ,‭ ‬эрі жартылай дауыстылар ќ‰рамына ендіреді‭ ‬2,381.‭ ‬Ќазаќ тіліндегі‭ ‬у-дыњ статусын аныќтаудаѓы‭ (‬дауыссыз,‭ ‬жартылау дауысты-сонор,‭ ‬сонант‭) ‬эр т‰рлі ѓылыми кµзќарастар б‰гінгі тањдаѓы мамандардыњ ењбектеріне де тєн.‭ ‬Мысалы,‭ ‬І.Кењесбаев жэне оныњ концепциясын ќолдаушылар‭ ‬у-ды сонор дыбыс деп аныќтайды.‭ ‬Сонор дыбыс болѓандыќтан‭ ‬у-дыњ‭ ‬‰ні дауыссыз дыбыстардыњ‭ ‬‰нінен басым,‭ ‬сол себептен‭ ‬у‭ ‬сµз ќ‰рамында кейбір позицияларда буын жасап,‭ ‬дауысты дыбыстыњ ќызметін атќарады,‭ ‬ал кейбір позицияларда буын жасамай,‭ ‬дауыссыз дыбыстыњ ќызметін атќарады.
Таѓы бір топ ѓалымдар‭ (‬Бельдиян,‭ ‬Ж‰сіп‰лы,‭ ‬1987‭)‬,‭ (‬Ж‰сіп‰лы‭ ‬1991,‭ ‬35-36-66.‭) ‬у‭ ‬эрібімен тањбаланатын сингармодыбыстарды‭ ([‬±‭^‬,‭ ‬XV‭; ‬‡ш‭' ‬XV‭]) ‬сонанттар ќ‰рамына ќосады,‭ ‬себебі б‰л дыбыстар дауыстылардан да,‭ ‬сонорлардан да,‭ ‬дауыссыздардан да бµлініп,‭ ‬ерекшеленіп,‭ ‬ажыратылып т‰рады.
Дауыссыз дыбыстардыњ ќ±рамына енбеуініњ себебі,‭ ‬‰нніњ кµптігінде,‭ ‬сондыќтан сµз ќ‰рамыныњ кейбір позицияларында буын жасай алмау м‰мкіншілігі бар.
Дауысты дыбыстардыњ ќ‰рамына енбеуініњ себебі,‭ ‬‰нніњ аздыѓында,‭ ‬сондыќтан сµз ќ‰рамыныњ кейбір позицияларында буын жасай алатан м‰мкіншілігі жоќ.
Сонор дыбыстардыњ ќ‰рамына енбеуін‭ (‬‰н ќатынасы жаѓынан бірдей болѓаныменен‭) ‬дыбыстармен т‰сіндіруге болады:
а‭)‬ сµздіњ ќ±рамында дауысты дыбыстардыњ да,‭ ‬дауыссыз дыбыстыњ да ќызметін‭ ‬атќара‭ ‬алатын‭ ‬м‰мкіншілігі‭ ‬бар‭ ‬екендігіне‭ ‬ќарамастан‭ ‬сµздіњ ќ‰рамында буын жасай‭ ‬алатын‭ ‬м‰мкіншілігі‭ ‬барлыѓында‭ (‬буынныњ негізі болады‭)‬.
б‭)‬ фонотакиталыќ‭ ‬(басќа‭ ‬дыбыстармен‭ ‬‰ндесу‭)‬ ерекшеліктерініњ барлыѓында.
Сµз ќ±рамыныњ кейбір позицияларында‭ ‬у-дыњ буын жасай алатындыѓын т±њѓыш рет А.‭ ‬Байт‰рсынов аныќтады.‭ ‬А.Байт±рсынов б‰л туралы‭ ‬1912‭ ‬жылы былай деп жазѓан екен:‭ " ‬Дауысты дыбыстардыњ соњында у жарты дауысты болады.‭ ‬Мысалы:‭ ‬саула деген сµзде‭ ‬‰ш буын емес,‭ ‬екі буын болады‭" ‬3,110.‭ ‬Осы жаѓдайда А.Байт±рсынов сонант‭ ‬у-дыњ ќай позицияда буын жасайтын дыбыс екендігін,‭ ‬ќай позицияда буын жасамайтын дыбыс екендігін кµрсетеді де,‭ ‬сµйтіп µзінен кейін Москва фонология мектебініњ теориясында‭ ‬35-40‭ ‬жылдардан соњ ќалыптасќан позициялыќ теорияныњ негізін ќалай бастады‭ (‬ќазаќ тілініњ материалында‭)‬.
Сонымен ќазіргі мамандар арасында да‭ ‬у‭ ‬єрпімен тањбаланатын сингармодыбыстарды саралауда єр т‰рлі пікірлер кездеседі.‭ ‬Яѓни ќалыптасќан бір‭ (‬жалѓыз‭) ‬кµзќарас жоќ.‭ ‬Біраќ фонолог-ѓалымдардыњ пікірлерініњ негізі бір ѓылыми т‰-жырымнан тарайды:‭ ‬у‭ ‬эрпімен тањбаланатын сингармофонема буын жасаушы дыбыстыњ да,‭ ‬буын жасамаушы дыбыстыњ да ќызметін атќарады.‭ ‬Б‰л жаѓдайда фонетист‭ ‬-‭ ‬фонологтардыњ пікірлерінде ќайшылыќ жоќ.‭ ‬Олар‭ ‬±заќ жылѓы зерттеу нэтижесінде бір келісімге келді.
Ал,‭ ‬А.Байт‰рсынов тілді зерттей бастаѓан алѓашќы кезењдерде б‰л сингармофонеманы бір жаѓдайда дауыстылардыњ ќ±рамына,‭ ‬бір жаѓдайда дауыссыздардыњ ќ±рамына,‭ ‬таѓы бір жаѓдайда жартылай дауыстылардыњ ќ‰рамына ендіруініњ себебі,‭ ‬сингармофонеманыњ вокалдыќ жэне консонанттыќ ќасиеттерініњ ќызметін атќарудаѓы тиянаќсыздыѓында‭ (‬айнымалылыѓында,‭ ‬аумалылыѓында‭) ‬болѓандыѓында еді.‭ ‬Яѓни‭ ‬у-дыњ негізгі ќасиеттерініњ ќ‰рама болѓандыѓында:‭ ‬бір топ ќасиеттерініњ екінші топ ќасиеттерінсіз ќызмет атќара алмайтындыѓында‭; ‬бір топ ќасиеттерініњ екінші топ ќасиеттерін толыќтырып т‰ратындыѓында.
А.Байт‰рсынов‭ ‬у,‭ ‬±,‭ ‬‰‭ ‬‭ ‬сингармофенмаларѓа алфавитінде бір тањба арнайды.‭ ‬Сонысына ќараѓанда эліпбидіњ авторы б‰л ерінді сингармодыбыстарды бір сингармониялыќ психофонеманыњ ќ‰рамына ендіреді.‭ ‬Яѓни А.Байт±рсыновтыњ кµзќарасы бойынша ќазаќ индивидініњ ойлау ќабілетінде у‭ ‬-‭ ‬тектес сингармодыбыстардыњ психологиялыќ бейнесі біреу,‭ ‬жалпылама,‭ ‬ал,‭ ‬сµйлесім процесіндегі ќызметі эр т‰рлі:‭ ‬бірде сингармобояуы жуан,‭ ‬бірде‭ ‬-‭ ‬жіњішке‭; ‬бірде сингармониялыќ монофтонг,‭ ‬бірде сингармониялыќ дифтоног болады,‭ ‬т.б.‭ ‬Б‰ныњ себебі ерін буынды сµздердіњ сингармобояуыныњ бір т‰рлі емес екендігінде,‭ ‬жэне у‭ ‬-‭ ‬тектес дыбыстардыњ сµз ќ‰‭_‬рамындаѓы позицияларыныњ алуан т‰рлі екендігінде.‭ ‬Сонымен сингармониялыќ алфавитте‭ (‬А.Байт±рсыновтыњ эліпбиінде‭) ‬б±л дыбыстар жеке фонемалар емес:‭ ‬бір сингармофонеманыњ сингармопозициялыќ т‰рлері.
Ќазаќ тілініњ дыбыс ќорыныњ б‰гінгі к‰нгі зерттеулерінде у-тектес сингармодыбыстар‭ ‬‰ш т‰рлі сингармофонема болып аныќталѓан.
М±ндай кµзќарастан µзгешеленіп,‭ ‬жеке концепцуалды пікір ретіндегі зерттеме дэрежесіне жеткені Є.Ж‰нісбековтіњ кµзќарасы.‭ ‬Є.Ж‰нісбеков ќазаќ тілініњ сингармовокализмін‭ ‬‰ш т‰рлі сингармодыбыстардан‭ (‬сингармодыбыстиптерден,‭ ‬сингармодыбыст‰рлерден‭) ‬ќ±райды:
а‭) ‬ашыќ дауыстылар‭;
б‭) ‬ќысањ дауыстылар‭;
в‭) ‬дифтонгтар.
Б±л‭ ‬‰ш сингармодыбыстип тоѓыз сингармодыбыстан‭ (‬позициялыќ т‰рлерден‭) ‬ќ±ралады‭ ‬7,58.‭ ‬Є.Ж‰нісбековтіњ классификациясы бойынша‭ (‬А.Байт±рсыновтікіндей‭) ‬у-тектес сингармодыбыстар ќазаќтыњ сана-сезімінде бір психологиялыќ бейне болып ќалыптасќан,‭ ‬яѓни олар бір психофонема.‭ ‬Біраќ Є.Ж‰нісбеков µз концепциясында‭ [‬±,‰‭] ‬жэне‭ [‬у‭]‬-ларды ќысањ сингармониялыќ дыбыстиптіњ ќ‰рамына ендіреді.‭ ‬Б‰л топќа Є.Ж‰нісбеков езулік‭ [‬ы,‭ ‬і‭] ‬дыбыстарын да кіргізеді.‭ ‬Сонымен сингармоалфавиттіњ авторы‭ (‬Байт‰рсынов,‭ ‬1912‭) ‬жэне‭ (‬Ж‰нісбеков,‭ ‬1988‭) ‬ќазаќ тілініњ у‭ ‬-тектес дыбыстарын бір сингармопсихофонема деп‭ ‬‰ѓады.‭ ‬Себебі ќазаќ сана-сезімінде‭ (‬олардыњ т‰сінігі бойынша‭) ‬б‰л дыбыстардыњ психологиялыќ бейнесі біреу болып ќалыптасќан.
Яѓни б‰л мэселеге келгенде Є.Ж‰нісбеков‭ ‬.А.Байт±рсыновпен пікірлес.‭ ‬Б‰л ѓалымдардыњ зерттемелерініњ айырмашылыѓы ењ алдымен зерттеу маќсатында жэне зерттеу ж‰ргізу‭ ‬‰шін ќолданѓан эдіс-тэсілдерінде.‭ ‬А.Байт‰рсынов б‰л ќорытынды пікірді араб графикасыныњ негізінде ќазаќ алфавитін жэне орфографиясын жасауѓа арналаѓан ізденістерініњ нєтижесінен шыѓарды‭ (‬зерттемелерініњ маќсаты-‭ ‬практикалыќ маќсат‭)‬,‭ ‬Є.Ж‰нісбеков акцентті-фонемалыќ индоевропа тілдерінен енген зерттеу теорияларына ќанаѓаттанбай,‭ ‬ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесін сингармофонологиялыќ баѓытта зерттеп,‭ ‬сингармофонемалар ќорын жэне олардыњ позициялыќ т‰рлерін аныќтап,‭ ‬осындай ќорытынды пікірлерге келді‭ (‬зерттемелерініњ маќсаты-теориялыќ маќсат‭)‬.
А.Байт‰‭_‬рсыновтыњ да,‭ ‬Є.Ж‰нісбековтіњ де ењбектері сингармонизм негізінде жазылѓан,‭ ‬біраќ олардыњ алѓа ќойѓан маќсаттары,‭ ‬мэселелері эр т‰рлі,‭ ‬сондыќтан олардыњ ѓылыми ізденістерініњ ќорытындысында эрі‭ ‬±ќсастыќ,‭ ‬єрі ірі-ірі айырмашылыќтар бар.‭ ‬Мысалы,‭ ‬А.Байт‰рсынов ќазаќ тілінде дауыссыз фонеманыњ‭ (‬А.Байт‰рсынов‭ "‬фонема‭" ‬терминін ќолданбады‭) ‬ќ±рамында екі позициялыќ т‰рін аныќтаѓан‭ (‬езулік жуан,‭ ‬езулік жіњішке‭)‬.‭ ‬Є.Ж‰нісбеков‭ ‬-‭ ‬тµрт позициялыќ т‰рін аныќтаѓан:‭ ‬сингармониялыќ езу-жуан,‭ ‬сингармониялыќ езу-жіњішке,‭ ‬сингармониялыќ езу-ерін жуан,‭ ‬сингармониялыќ езу-ерін жіњішке‭ ‬8,262.
А.Байт‰рсынов ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесін негізгі‭ (‬доминантты‭) ‬сингармонизм т‰рі-‭ ‬езулік сингармонизмініњ ќасиеттеріне байланысты классификациялайды.‭ ‬Є.Ж‰нісбеков‭ ‬-‭ ‬езулік сингармонизмініњ негізінде де,‭ ‬еріндік‭ (‬жанама,‭ ‬доминантты емес‭) ‬сингармонизмніњ негізінде де классификациялайды.‭ ‬Бір тілдіњ дыбыс ќорыныњ материалын м‰лдай айырмашылыѓы мол екі т‰рлі кµзќараспен зерттеудіњ себебі мынандай жаѓдайларѓа байланысты болды:
1.‭ ‬А.Байт‰рсынов‭ ‬сингармониялыќ‭ ‬алфавит‭ ‬жасады,‭ ‬яѓни‭ ‬оныњ
ѓылыми маќсатыныњ негізгі баѓыты-практикалыќ баѓыт болды.
2.‭ ‬А.Байт±рсынов‭ ‬ќазаќ‭ ‬тілініњ‭ ‬сингармофонемаларыныњ позициялыќ т‰рлерін аныќтаймын деген кµзќарасты негізгі маќсат деп т‰сінбеген еді‭ (‬ол кезде тілдіњ дыбыс ж‰йесі жµніндегі ілімде м±ндай маќсат ќойылмаѓан,‭ ‬себебі фонологиялыќ кейбір негізгі категориялары‭ ‬-позициялыќ‭ ‬принцип,‭ ‬фонема-дыбыстар‭ ‬ќоры‭ ‬±ѓымы терењ зерттелмеген еді‭)‬.
3.‭ ‬А.Байт‰‭_‬рсынов µз ењбектерінде тіл материалы ретінде ќазаќціа сµйлеушініњ‭ ‬фонологиялыќ‭ ‬есту‭ ‬ќабілеті‭ ‬ќабылдай‭ ‬алмайтын дыбыстарды негізге ала отырып,‭ ‬ж±мыстарын ж‰ргізді.‭ ‬Ал,‭ ‬ерін‭ (‬лабиалды‭)‬ сингармонизм‭ ‬акустикалыќ‭ ‬жєне‭ ‬артикуляциялыќ кµрсеткіштері‭ ‬бойынша‭ ‬езу‭ ‬сингармонизмімен‭ ‬салыстырѓанда элсіз,‭ ‬сондыќтан‭ ‬ќазаќ‭ ‬тілініњ‭ ‬сµйлеушісі‭ ‬есту‭ ‬ќабілеті‭ ‬оны ќабылдамайды,‭ ‬немесе б‰лыњѓыр ќабылдайды.
4.Є.Ж‰нісбековтіњ ізденістерініњ негізгі баѓыты-теориялыќ баѓыт.
Фонология теорияларыныњ жэне фонетиканыњ‭ (‬фоноаппараттар,‭ ‬ЭВМ,‭ ‬компьютерлер‭) ‬эдіс-тєсілдерін ќолданып,‭ ‬солардыњ ќорытындысынан ѓылыми т±жырым жасаѓан.
5.‭ ‬Є.Ж‰нісбековтіњ алдына ќойѓан маќсаты ќазаќ тілініњ дыбыс ќорын сингармонизм негізінде зерттеу еді жэне осы концепцуалды ѓылыми зерттеменіњ ќорытындысын акцентті-фонемалыќ зерттеулердіњ ќорытындысымен салыстырып,‭ ‬сингармонологиялыќ кµзќарастыњ ѓылыми жаѓынан‭ ‬±тымды,‭ ‬дэлелді,‭ ‬обьективті екендігін кµрсету болатын.
Б‰л жаѓдай бір сингармофонеманы доминантты‭ (‬ќуатты‭) ‬езулік сингармонизм тарапынан да,‭ ‬доминантты емес‭ (‬ќуатсыз,‭ ‬элсіз‭) ‬еріндік сингармонизмніњ тарапынан да зерттеп сингармовариациялар мен сингармоварианттарды аныќтайды.‭ ‬Сонымен Є.Ж‰нісбеков µз зерттемелерінде ќазаќ тілініњ негізгі просодиялыќ ќасиеті деп екпінді емес,‭ ‬сингармонизмді т‰сінді.
А.Байт‰-рсыновтыњ‭ ‬1912,‭ ‬1918‭ ‬жылдардаѓы жэне одан кейінгі ењбектерінде кµрсетілген сингармофонемалар жэне эріптер ќ‰рамына‭ ‬ч‭'‬,‭ ‬х,‭ ‬ь,‭ ‬в,‭ ‬в‭'‬,‭ ‬ф,‭ ‬ф‭'‬,‭ ‬ш‭'‬,‭ ‬ц‭ ‬фонемаларды тањбалайтын єріптер енбеген.‭ ‬Ал,‭ ‬1928‭ ‬жылы жарыќ кµрген‭ " ‬Єліп-би,‭ ‬Жања ќ‰-рал‭" ‬атты ењбегінде осы сингармодыбыстар‭ ([‬в,‭ ‬в‭'‬,‭ ‬ш‭'‬,‭ ‬ц‭]‬-лардан басќалары‭) ‬алфавитте ќосымша эріптермен тањбаланѓан.
А.‭ ‬Байт‰рсынов м‰лдай жаѓдайды дыбыстардыњ ќазаќша коммуникациясында ќолданылуларыныњ сиректігімен жэне жат тілдерден енген сµздерде ѓана кездесетіндігімен т‰сіндіреді.
А.Байт±рсынов ќазаќ алфавитіне‭ ‬х,‭ ‬ь-ларды тањбалайтын єріптерді ендіру ќажет екендігі туралы т‰‭_‬њѓыш рет‭ ‬1912‭ ‬жылы пікір білдіреді.
Ќазаќ сана-сезіміндегі ќазаќ тілі дыбыстарыныњ психологиялыќ бейнелерін аныќтап,‭ ‬сол арќылы ќазаќ тілі сингармофонемаларыныњ санын жэне ќасиеттерін аныќтауда А.‭ ‬Байт‰‭_‬рсыновтыњ ой-µрісі,‭ ‬талѓамы µзгеріске‭ ‬±шырамады.‭ ‬Яѓни бір логикалыќ арнада,‭ ‬бір ѓылыми теориялыќ жэне практикалыќ баѓытта болды.
Сонымен жоѓарыдаѓы ѓылыми шолуѓа с‰йенетін болсаќ,‭ ‬А.Байт‰рсыновтыњ фонемографиялыќ кµзќарасы сингармониялыќ алфавит жасаудыњ барысында ќ‰былып,µзгерістерге‭ ‬‰ліырап т±рѓан.‭ ‬Б‰л жаѓдай А.Байт‰рсыновтыњ ѓалым ретінде эркез ізденісте болѓандыѓын,‭ ‬ќазаќ жазуын‭ ‬‰сті‭ ‬-‭ ‬‰стіне жетілдіріп,‭ ‬тањбалау ж‰йесін ѓылымныњ жоѓарѓы сатысына кµтеру маќсатында ізденгендігін,‭ ‬тынымсыз ењбек еткендігін білдіреді‭; ‬бµтен тілден‭ (‬эсіресе орыс тілінен жэне орыс тілі арќылы басќа Европа халыќтары тілдерінен‭) ‬енген сµздердіњ ќазаќ тілінде жазу даѓдысын ќалыптастыруѓа‭ ‬‰лкен кµњіл бµлгендігін де ањѓартады.‭ ‬Кірме сµздердіњ жазу мэселесі эсіресе‭ ‬1917‭ ‬жылѓы революциядан соњ к‰шейе т‰сті,‭ ‬себебі ќазаќ жэне басќа т‰ркі тілдеріне орыс тілі арќылы басќа Европа халыќтары тілдерінен‭) ‬енген сµздердіњ ќазаќ тілінде жазу даѓдысын ќалыптастыруѓа‭ ‬‰лкен кµњіл бµлгендігін де ањѓартады.‭ ‬Кірме сµздердіњ жазу мэселесі эсіресе‭ ‬1917‭ ‬жылѓы революциядан соњ к‰шейе т‰сті,‭ ‬себебі ќазаќ жэне басќа т‰ркі тілдеріне орыс тілі арќылы ќоѓамдыќ‭ ‬-єлеуметтік,‭ ‬ѓылыми терминдер кµптеп ене бастады.‭ ‬Олардыњ ќ‰рамында кµбінше‭ [‬ф,‭ ‬ф,‭ ‬в,‭ ‬г,‭ ‬в,‭ ‬в,‭ ‬ш,‭ ‬ч,‭ ‬ц‭] ‬дыбыстары кездесетін болды,‭ ‬сондыќтан єліпбиді толыќтандыратын А.Байт‰рсыновтыњ‭ ‬1925,‭ ‬1928‭ ‬жылдары арнайы жасаѓан ќосымшалары µте зор міндет арќалады.‭ ‬Ќазаќ тілі сингармофонемаларыныњ санын жэне ќасиеттерін аныќтауда А.Байт±рсынов µріс,‭ ‬талѓамы µзгеріске‭ ‬‰ліырамады,‭ ‬яѓни ѓылыми‭ —‬теориялыќ жэне практикалыќ баѓытта болды.
Ќазіргі кездегі мамандардыњ ќазаќ тілініњ фонемалыќ ќ±рамын аныќтауѓа арналѓан зерттемелеріндегі кемшіліктердіњ екі т‰рлі себептері бар:
1.‭ ‬Ізденістердіњ‭ ‬эр‭ ‬т‰рлі‭ ‬фонологиялыќ теорияларыныњ‭ ‬негізінде зерттелуі‭; ‬а‭) ‬акцентті-фонемалыќ теориялар негізінде‭ (‬Ленинград фонология мектебініњ теориясы‭; ‬Москва фонология мектебініњ теориясы‭); ‬э‭) ‬сингармониялыќ фонология теориясы‭;
2.‭ ‬шыѓыс жэне батыс елдерінен енген сµздердіњ ќ±рамындаѓы‭ [‬в,‭ ‬в‭'‬,‭ ‬ф,‭ ‬ф‭'‬,‭ ‬ц,‭ ‬г‭'‬,ш‭'‬...‭] ‬дыбыстарыныњ ќазаќша сµйлеушініњ айтуында бір т‰рлі дыбысталмайтындыѓында‭ (‬яѓни кітапта орфоэпиялыќ норма ретінде‭ ‬жазылѓанымен,‭ ‬сµйлесім‭ ‬процесінде‭ ‬ол‭ ‬норманыњ саќталмайтын дыѓын д а‭)‬.
А.Байт±рсынов б‰л дыбыстарѓа ќазаќ тілініњ сингармофонемасы статусын бермеген,‭ ‬уаќыт аѓымына сай зерделейтін болсаќ,‭ ‬ќазаќ индивидініњ ойлау-ќабілетініњ м‰ндай дыбыстардыњ психологиялыќ бейнелері ќалыптаспаѓан.
Сондыќтан ол дыбыстарды ќазаќтыњ фонологиялыќ есту ќабілеті ќабылдамайды‭ (‬сµйлесім процесінде ондай дыбыстар дыбысталмайды,‭ ‬олардыњ орнына акустикалыќ жэне артикуляциялыќ жаѓынан µте‭ ‬‰ќсас ќазаќ тілініњ тµл дыбыстары айтылады‭)‬.‭ ‬Осы дыбыстарѓа сингармофонема статусын бермеудіњ,‭ ‬сингармоалфавитте жеке-жеке эріптермен белгілемеудіњ таѓы да бір себебі-‭ ‬б‰л дыбыстардыњ‭ (‬ћ‭[‬ь,ћ‭']‬-дан басќаларыныњ‭) ‬сингармокоррекциялыќ ќарама-ќарсылыќ ќарым-ќатынасќа ие еместігінде.‭ ‬Сонымен тілдіњ сµйлеушісініњ ойлау ќабілетінде дыбыстыњ психобейнесі жоќ болса,‭ ‬ол тілде ондай фонема да,‭ ‬эріп те жоќ болады.
Ќазаќ тілініњ вокализм ж‰йесін А.Байт±рсынов бес эріппен тањбалайды.‭ ‬Б‰л эріптер ќазаќ тілініњ сингармониялыќ ќасиетіне сай сингарможуан сµздерде жуан дауысты,‭ ‬ал сингарможіњішке сµздерде жіњішке дауысты болып дыбысталады.‭ ‬Сµздіњ сингармониялыќ т‰рін аныќтауда ќосымша арнайы тањба‭ ‬-‭ ‬дэйекші‭ ‬ќызмет атќарады.‭ ‬Єріп эліпби тізімінде жазылѓанда да,‭ ‬сµздіњ ќ‰рамынан‭ ‬тыс‭ ‬(жеке‭)‬ жазылѓанда‭ ‬да‭ ‬дэйекші‭‬ ќойылса,‭ ‬онда‭ ‬эріп сингарможіњішке дауыстыны белгілейді.
А.Байт‰рсыновтыњ эліпби мен орфографиясында сыз‭ [‬сіз‭]‬,‭ ‬сіз[сіз‭]‬,‭ ‬тиын[тиын‭]‬,‭ ‬тиін[тиін‭] ‬сияќты сµздердіњ ќ±рамындаѓы‭ [‬ы,‭ ‬і,‭ ‬ы,‭ ‬и‭] ‬дыбыстары бір‭ ‬ы‭ ‬эрпімен тањбаланатын болѓан.‭ ‬Біраќ б‰л дыбыстар акустикалыќ жэне артикуляциялыќ жаѓынан µте‭ ‬‰ќсас болѓанымен,‭ ‬эр ќайсысы жеке‭ ‬-‭ ‬жеке сингармофонема ќызметін атќарады.‭ ‬А.Байт‰рсынов эліпбиінде б‰ларды ажыратпаѓан.‭ ‬Егер б‰л мэселеге,‭ ‬біз осы т‰рѓыдан ќарайтын болсаќ,‭ ‬онда А.Байт‰рсынов тµрт сингармофонеманы екі сингармофонема ретінде‭ ‬‰ќќан болады,‭ ‬себебі олардыњ дыбысталуы µте‭ ‬‰ќсас жэне сингармокорреляттік ќарама‭ ‬-‭ ‬ќарсылыќтары бір т‰рлі.
Біраќ біз б‰л мэселеге басќа т±рѓыдан ќарасаќ,‭ ‬онда ќорытындымыз да басќа болады.‭ ‬Оныњ себебі мынада:‭ ‬А.Байт‰рсыновтыњ осы дыбыстарды бµлек статусты дыбыстар ретінде т‰сінгеніне ѓылыми дэлел бола алады.‭ ‬Олай болса,‭ ‬сингармоалфавит пен сингармоорфографияныњ авторы и‭ ‬-‭ ‬ы‭ ‬-‭ ‬тектес тµрт дыбысты практикалыќ материалында тµрт т‰рлі жеке сингармофонемаларѓа ажыратќан.
А.Байт‰рсыновтыњ фонетикалыќ,‭ ‬графикалыќ,‭ ‬орфографиялыќ ењбектерін талдау‭ ‬жасай‭ ‬отырып‭ ‬тµмендегі‭ ‬ѓылыми‭ ‬мањыздылыѓы‭ ‬келдік:‭ ‬сингармоалфавит пен сингармоорфографияны жасау кезінде А.Байт±рсынов‭ ‬‰шін ењ ќиын фонографиялыќ мэселелердіњ бірі-‭ ‬б‰гінгі ќазаќ жазуында‭ ‬у,‭ ‬‰,‭ ‬‰,‭ ‬ы,‭ ‬і,‭ ‬и,‭ ‬э,‭ ‬е‭ ‬эріптерімен белгіленетін дыбыстардыњ сингармофонемалыќ статусын аныќтау жэне соларды жазуда тањбалау мэселесі болды.‭ ‬Осындай к‰рделі ѓылыми мэселелердіњ эділ шешімін табу‭ ‬‰шін,‭ ‬А.Байт‰рсынов µзініњ лингвистикалыќ жэне лингводидактикалыќ ењбектерінде эрт‰рлі тіл зерттеу эдіс-тэсілдерін ќолданѓан.
А.Байт‰рсыновтыњ сингармоалфавитіндей езулік сингармонизм негізінде кириллицадан жасалѓан ќазіргі ќазаќ эліпбиінде‭ [‬ы,‭ ‬і]дыбыстарын белгілейтін‭ ‬ы,‭ ‬і‭ ‬єріптерініњ ендірілуі,‭ ‬б‰л дыбыстардыњ сµздіњ барлыќ позициясында толыќ дыбысталуына,‭ ‬сондыќтан жазылым процесінде эріптердіњ эркез жазылуына себеп болды.‭ ‬Ал,‭ ‬б‰л жаѓдайдыњ ќалыптасуыныњ ењ негізгі себебі‭ ‬-ќазаќ орфографиясыныњ доминанты принципініњ‭ ‬-‭ ‬сингармофонемалыќ принцип екендігінде.‭ ‬Сингармофонемалыќ принцип ќазаќтыњ ойлау ќабілетінде‭ ‬-‭ ‬сингармофонема‭ ‬-‭ ‬эріп‭ ‬психобейнесін берік ќалыптастыруѓа негіз болды.‭ ‬Сонымен‭ ‬[ы‭]‬ дыбысты‭ ‬тањбалаудаѓы‭ ‬кейбір‭ ‬жаѓдайларда‭ ‬А.Байт‰рсынов сєйкестіктен шыѓа бастаѓандай болады.‭ ‬Негізінде м‰ндай ѓылыми ќ±былыс А.‭ ‬Байт‰рсыновтыњ‭ ‬позициялыќ‭ ‬принципті‭ ‬ж‰йелі‭ ‬т‰рде‭ ‬ќолданѓандыѓыныњ нэтижесі.
Ќазаќ тілініњ б‰гінгі алфавитімен салыстырѓанда А.Байт‰рсыновтыњ алфавитінде ќазаќ сингармофонемаларын жазуды тањбалайтын эріптердіњ саны кем.‭ ‬Б±л жаѓдай А.Байт‰рсыновтыњ жањашылдыќ ќабілетініњ биіктігін,‭ ‬тіл ќ‰ралын‭ ‬‰немдеу зањын‭ ‬‰ѓымды пайдаланѓандыѓын кµрсетеді.
Ќазаќ тілініњ ќазіргі кезде кириллица негізінде ќызмет атќарып жатќан графикасы мен орфографикасы эр эріп сµздіњ барлыќ позицияларында бір т‰рлі жазылады,‭ ‬яѓни эріптіњ позициялыќ т‰рлері жоќ.‭ ‬Єріп жазылымда графикалыќ µзгерістерге‭ ‬±шырамайды.‭ ‬Ал,‭ ‬араб графикасы мен орфографиясыныњ негізгі ерекшеліктерініњ бірі-эріптіњ жазылудаѓы µзгеріп т‰ратындыѓы.‭ ‬Єріптіњ сыртќы бейнесініњ µзгерілуі‭ ‬-‭ ‬сµз ќ‰рамындаѓы жайѓасќан позициясына байланысты.‭ ‬Араб жазуында эріптіњ тµрт т‰рлі позициясы болады:‭ ‬сµздіњ басында,‭ ‬сµздіњ ортасында,‭ ‬сµздіњ соњында,‭ ‬сµзден тыс‭ (‬жеке‭) ‬жазылуында.Осы тµрт позицияда бір эріптіњ сыртќы бейнесі тµрт т‰рлі болып жазылады‭ (‬µзгерістерге‭ ‬‰шырайды‭)‬.‭ ‬Єріптіњ сыртќы бейнесініњ µзгерілуі шамалы да,‭ ‬к‰рделі де болуы м‰мкін.‭ ‬А.Байт‰рсынов сингармофонемалыќ ќазаќ жазуына араб жазуыныњ осы ерекшелігін ендірді,‭ ‬себебі оныњ фонемаграфиялыќ ілімінде эріптердіњ де,‭ ‬сингармофонемалардыњ да позициялыќ т‰рлері болатын.‭ ‬Яѓни сингармофонема мен эріп,‭ ‬динамикасында бір т‰рлі емес,‭ ‬бірнеше т‰рлі болып‭ (‬позициялыќ т‰рлерінде‭) ‬айтылады,‭ ‬жазылады.‭ ‬Бір сингармофонеманыњ сµздіњ эр т‰рлі позицияларында эр т‰рлі дыбысталуы мен оны тањбалайтын эріптіњ тµрт позициясында тµрт т‰рлі жазылуында тэуелділік байланыс‭ (‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынас‭) ‬байќалмайды.‭ ‬Басќаша айтсаќ,‭ ‬мысалы,‭ ‬эріптіњ сµз басында жэне сµз ортасында эр т‰рлі жазылуы сол сµздіњ сол позицияларындаѓы сингармофонемалардыњ акустикалыќ жэне артикуляциялыќ µзгеру µзгермеуіне ќатынасы жоќ.‭ ‬Яѓни дыбыс µзгерсе де,‭ ‬µзгермесе де эріптіњ сыртќы бейнесі µзгешеленіп тањбаланады.
Араб графикасыныњ осы ерекшелігініњ реформаландырылѓан жазуда саќталѓандыѓына б‰гінгі ќазаќ тілініњ сµйлеушісініњ,‭ ‬тањбалаушысыныњ кµзімен ќарасаќ,‭ ‬онда б‰л жазу ќиындау,‭ ‬к‰рделілеу болып кµрінеді,‭ ‬себебі:‭ ‬араб жазуын‭ ‬‰йренушініњ,‭ ‬араб жазуын ќолданып,‭ ‬ж±мыс істеу‭ ‬‰шін ойлау‭ ‬-ќабілетінде тиісті психологиялыќ бейнелер ќоры ќалыптасу керек.‭ ‬Ол психобейнелердіњ негізі‭ ‬-‭ ‬бір эріп бірнеше‭ (‬тµрт‭) ‬т‰рлі тањбадан т±ратындыѓы,‭ ‬яѓни эріп‭ ‬-‭ ‬тањбалар ќоры‭ ‬‰ѓымы.‭ ‬Б‰л жаѓдайдыњ лингвистикалыќ жаѓынан да,‭ ‬эдістемелік жаѓынан да оќыту процесінде кейбір ќолайсыздыќтарды тудыратындыѓына к‰мэн жоќ.
Егер А.‭ ‬Байт‰рсынов сингармофонема‭ ‬-‭ ‬дыбыстар ќоры‭ ‬‰ѓымын ѓана дэріптеп,‭ ‬эріп‭ ‬-‭ ‬тањбалар‭ ‬ќоры‭ ‬‰ѓымынан‭ ‬бас‭ ‬тартќанында‭ ‬сингармофонемалыќ алфавиттіњ ѓылыми биіктігі б‰дан да жоѓары болар еді.‭ ‬Біраќ б‰л жаѓдайда жања жазу араб графикасыныњ негізгі принциптеріне сэйкес болмас еді.
А.Байт‰рсыновтыњ сингармофонемалыќ алфавиті мен сингармофонемалыќ орфографиясыныњ негізгі принциптері,‭ ‬±ѓымдары,‭ ‬нормалыќ категориялары ретінде тµмендегі ережелерді т‰сіну керек‭;
1.‭ ‬Араб графикасыныњ негізін‭ (‬тегін‭) ‬саќтау.
2.‭ ‬Сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры.
3.‭ ‬Єріп-бір тањбаныњ тµрт т‰рлі µзгерілген ќоры.
4.‭ ‬Ќазаќ тілі сµйлесімі процесініњ сингармониялыќ ќасиеттерін кµрсету‭ ‬‰шін,‭ ‬орфографияныњ сингармофонемалыќ принципін жэне арнайы тањба-‭"‬дєйекшіні‭" ‬пайдалану.
5.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬тілі‭ ‬орфографиясыныњ‭ ‬негізгі‭ ‬принципі-‭ ‬сингармониялыќ принцип.
Кириллица негізінде жасалып,‭ ‬б‰гінде ќолданып ж‰рген ќазаќ жазуында жоѓарыда кµрсетілген бес негізгі ережелердіњ екеуі толыќ саќталѓан.‭ ‬Олар:‭ ‬а‭) ‬сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры‭; ‬б‭) ‬негізгі орфографиялыќ принцип-сингармофонемалыќ принципі.
Ќазаќ тілініњ сингармониялыќ ќасиеттерініњ т‰рлерін жазуда белгіленуі б‰гінгі ќазаќ графикасында толыќ саќталѓан,‭ ‬біраќ белгілеу принципініњ теориялыќ интерпритациядан µткендігі де шындыќ.‭ ‬Ќазіргі ќазаќ жазуында сµздіњ сингарможіњішкелігі бір ќосымша тањбамен‭ (‬дэйекшімен‭) ‬белгіленбейді.‭ ‬Сингармонизмніњ т‰рлерініњ белгіленуі жазуда да,‭ ‬оќуда да бірдей бірдей болуы‭ ‬‰шін ќазаќ алфавитіне жања эріптер енгізілді.‭ ‬Б‰гінгі ќазаќ алфавитініњ ќ±рамында єріптер саны кµбейді.‭ ‬Ќосылѓан єріптер сингармодауысты фонемалардыњ жуандыѓы мен жіњішкелігін айыруѓа арналѓан.‭ ‬Сонымен,‭ ‬ќазіргі ќазаќ алфавитін араб графикасыныњ негізінде А.Байт‰рсынов жасаѓан ќазаќ алфавитімен салыстырсаќ,‭ ‬онда оныњ ќ‰рамында сингарможуан,‭ ‬сингарможіњішке дауысты фонемаларды тањбалайтын єріптерде,‭ ‬фонемалар сияќты,‭ ‬коррелияциялыќ ќарама‭ ‬-‭ ‬ќарсы ж‰птардыњ т‰ратындыѓын кµреміз.‭ ‬А.Байт±рсыновтыњ эліпбиінде дауыстыѓа арналѓан эріп эрі сингарможуандыќты,‭ ‬эрі сингарможіњішкелікті дэйекше арќылы белгілеу‭ ‬‰шін ќолданылѓан.‭ ‬Б‰гінгі алфавиттегі дауыстыларѓа арналѓан сингармониялыќ ж‰п эріптер мыналар:‭ ‬а‭ ‬-э‭ ‬,‭ ‬о‭ ‬-‭ ‬е,‭ ‬ы‭ ‬-‭ ‬і,‭ ‬‰.‭ ‬-‭ ‬‰...
М‰ндай тањбалар ќазіргі эдеби ќазаќ тілініњ орфографиясы‭ ‬‰шін µте ќолайлы,‭ ‬себебі ќазаќ тілінде жуан,‭ ‬жіњішке дауысты дыбыстар наќты ќарама‭ ‬-ќарсы маѓыналы ж‰птар жасайды,‭ ‬басќа дыбыстармен фонемалыќ ќарым‭ ‬-ќатнынасты болып,‭ ‬сингарможуан жэне сингарможіњішке сµздердіњ ќ‰рамында сµз маѓынасын µзгертетін энергиялыќ‭ (‬динамикалыќ‭) ‬ќызмет атќарады.
Сµйлесімде де,‭ ‬жазылымда да,‭ ‬оќылымда да,‭ ‬тыњдалымда да‭ ‬-‭ ‬б‰л сингармодыбыстар жэне олардыњ сингармоєріптері дауысты дыбыстарѓа олардыњ сингарможуандыѓын жэне сингарможіњішкелігін,‭ ‬солармен байланыста т‰рѓан дауыссыз дыбыстардыњ да сингарможуандыѓын жэне сингарможіњішкелігін білдіреді.‭ ‬Б‰лар екі т‰рлі ќызмет атќарады.‭ ‬Графика мен орфографияда ќазаќ тілініњ сингармонизмініњ т‰рлерін осындай тєсілмен кµрсету даѓдысы А.Байт‰рсыновтыњ д‰ниеге келтірген концепциясына‭ ‬‰ќсас.
Ќазіргі ќазаќ жазуында сµздердіњ жуан,‭ ‬жіњішкелігін белгілейтін эдістіњ басќаша болуына,‭ (‬дауысты дыбыстарды тањбалайтын эріптердіњ кµбеюі арќылы‭) ‬біздіњ ойымызшы,‭ ‬орыс тілініњ материалдарында талданѓан зерттемелердіњ де єсері тиген.‭ ‬Орыс тілінде дауысты фонемаларѓа арналѓан эріптер‭ ‬екі‭ ‬топќа‭ ‬бµлінеді:‭ ‬жуан‭ ‬дауыссыздардан‭ ‬кейін‭ ‬жазылатын‭ ‬дауыстылардыњ эріптері‭ (‬а,о,у,ы,э‭); ‬жіњішке дауыссыздардан кейін жазылатын дауыстылардыњ эріптері‭ (‬я,е,ю,и,е‭)‬.‭ ‬Осы эріптердіњ бірінші тобы µздері белгілейтін дауыстылардыњ жэне алдыда т±рѓан дауыссыздардыњ жуандыѓын белгілейді‭; ‬екінші тобы да дэл осындай,‭ ‬біраќ жіњішкелікті білдіретін ќызмет атќарады.‭ ‬Ал,‭ ‬енді ќазіргі ќазаќ жазуында‭ ‬а,о,±,ы...‭ ‬эріптері сингарможуандыќты белгілейді,‭ ‬э,‭ ‬е,‭ ‬у,‭ ‬і...‭ ‬эріптері сингарможіњішкелікті белгілейді.
Сонымен осы жаѓдайѓа байланысты екі тілдіњ жазуыныњ тањбалау даѓдысында‭ ‬‰ќсастыќ байќалып т‰р.
Мысалы:
Ќазаќ тілі‭ ‬Орыс тілі
Сал-сэл‭ ‬мал-мял
Сол-сµл‭ ‬мол-мел
Сыр-сір‭ ‬сыр-сир‭
Т±р-т‰р‭ ‬тур-тюль
Индоевропа тілдерінен енген сµздерде сингармонизм жоќ,‭ ‬сондыќтан ондай сµздердіњ ќ‰‭_‬рамында жуан жэне жіњішке дыбыстардыњ байланысуы бір буыныныњ да,‭ ‬бірнеше буыныныњ да ќ‰рамында‭ ‬кездеседі.‭ ‬М‰ндай‭ ‬жаѓдайда ќазіргі тіл біліміне А.‭ ‬Байт‰рсынов ендірген дэйекшені ќолдану ќиын,‭ ‬себебі дэйекші сµздіњ жэне сµздіњ ќ±рамындаѓы барлыќ дыбыстардыњ бір сингармониялыќ тембрмен боялѓанын аныќтайды,‭ ‬ал индеоевропа тілдерінде бір сµздіњ ќ‰-рамында жуан да,‭ ‬жіњішке де дыбыстар фонетикалыќ ќарым-ќатынаста бола береді.‭ ‬Осындай жаѓдайды ескеріп,‭ ‬ќазіргі ќазаќ алфавитіне жања єріптер ќосылѓан‭ (‬э,ю,я,ц,ф,в,щ,ч‭)‬.
Кириллица негізінде жасалѓан ќазаќ жазуыныњ авторларыныњ дауысты сингарможуан жэне сингарможіњішке корреляциялыќ ж±п дыбыстарды екі т‰рлі‭ (‬жеке‭) ‬єріптермен тањбалауы,‭ ‬ал сингарможуан жэне сингарможіњішке дауыссыз корреляцялыќ ж‰л дыбыстарды бір єріппен тањбалауы,‭ ‬кейбір мамандардыњ айтуы бойынша антифонологизмніњ орын алѓандыѓын дэлелдейді:‭ ‬себебі вокализм системасына да,‭ ‬консонантизм ситемасына да тэн бір т‰рлі ерекшелікті алфавитте екі т‰рлі тањбалайды‭ (‬А.Байт‰рсынов бір т‰рлі‭ (‬яѓни бір эріппен‭) ‬белгілеген‭)‬.‭ ‬Осы мэселеге фонологиялыќ теорияѓа терењ бойламай баѓаласаќ,‭ ‬онда антифонологиялыќ‭ ‬‰ѓым,‭ ‬ѓылыми аумалылыќ,‭ ‬тиянаќсыздыќ байќалуы м‰мкін емес.‭ ‬Себебі,‭ ‬ќазаќ тілініњ дауысты дыбыстары мен дауыссыз дыбыстардыњ сингарможуандыќ жэне сингарможіњішкелік ќасиеттері бірдей емес.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ќазаќ тілініњ сингарможіњішке дауыссыз дыбыстары жеке‭ (‬сµз ќ‰рамынан ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
А. Байтұрсынов туралы
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы және фонема
Қазіргі қазақ тілі
А.Байтұрсынов аудармаларының маңызы
Қазіргі қазақ тележурналистикасының тілі
Фонетика
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь