А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар

МАЗМҮНЫ 4

КІРІСПЕ 5

1 АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ФОНЕМОГРАФИЯСЫ 7
1.1 А. Байтұрсыновтың сингармофонологиялық алфавиті мен орфографиясы 7
1.2 Ғалым зерттемелеріндегі сингармопозициялық көзқарас және фонема.сингармо дыбыстар қоры 22
1.3 Сингармониялық алфавит пен орфография жасалуының тарихи, қоғами.әлеуметтік себептері 29

2 Қазіргі фонетикалық бағыттардың А. Байтұрсынов еңбектерімен сабақтастығы 34
2.2 А.Байтұрсыновтың еңбектерінде қолданылған лингвистикалық зерттеу әдістері 40
2.2 Ғалымның фонетикаға, фонологияға қатысты көзқарастары жаңа бағыттар қайта Базарбаева еңбектері негізінде және эксперименттік фонетика. 45

ҚОРЫТЫНДЫ 51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 54

ҚОСЫМША 56
КІРІСПЕ
Таќырыптыњ µзектілігі
Тіл білімініњ µзіндік орны, баѓыты бар, мањызды бір саласы - фонетика. Сондыќтан тіл дыбыстарын, оларѓа тєн зањдылыќтарды зерттеп жєне терминологаялыќ ж‰йесін ќалыптастыру, лингвистиканыњ осы фонетика саласьшыњ мівдеті болып табылады. Ќазаќ фонетикасында брі реттегі алѓашќы зерттеулер Ахмет Байт±рсынов есімімен тікелей байланысты. Ѓалым µзініњ зерделі зерттеулері нєтижесівде ќазаќ тіл білімініњ басќа салалары мен ќатар, фонетиканыњ да объектісін аныќтап, дыбыстау м‰шелері, дыбыстыњ саны мен сапасы, буьш, сингармонизм, алфавит т.б. мєселелерге байланысты т±жьгоымды шкір аитып, ќазаќ фонетикасыныњ ѓылыми курсын жасауда алѓашќы ќазаќ болды. Ќазаќ лингвистикасыныњ іргетасью ќалаушы Ахмет Байт±рсынов м±ралары ќазаќ тілі дыбыс ж‰йесін фонологиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ бастау б±лаѓы болды.
Тіл білімініњ бір саласы - фонетиканьщ шешімін таппаѓан мэселелерін шешуде Ахмет Байт±рсыновтыњ салып кеткен µміршењ теорияларьш пайдалану, содан негіз алу аса ќажет деп ойлаймыз. Ѓалым ќальштастырѓан теориялыќ ережелер мен єдіс — тєсілдердіњ тиімді жаќтарын алѓа ќоя отырып, фонетика мен фонологияѓа њатысты проблемалыќ мэселелердіњ шещімін табуымыз керек деген ойдамыз. Осы ќажеттіліктерді µтеуден таќырыптыњ µзектілігі туындап отыр.
Зерттеудіњ мацсаты мен міндеті
Бітіру ж±мысыныњ негізгі маќсаты - Ахмет Байт^рсыновтыњ ќазаќ фонетикасына ќатысты ѓылыми м±раларьша талдау жасай отырып, ѓалымныњ осы баѓыттаѓы зерттеудерініњ ќазаќ лингвистикасдаан алатын орнын, жєне ѓылыми мањызын кµрсету.Сонымен ќатар ќазіргі фонетикалыќ баѓыттар А. Байтурсынов ењбектегімен байланысы.Аталѓан маќсат тµмендегі міндеттерді кµздейді:
- ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесіне ќатысты пікір айтушылардыњ кµзќарастарына шолу жасау;
- Ахмет Байт±рсыновтыњ ќазаќ фонетикасы мєселелері бойынша ±сынѓан тркырымдарын салыстыру; сол арќылы б‰гінгі – фонетикалыќ µсу дењгейліктерді аныќтау.
Зерттеуогњ нысаны
Зерттеу ж±мысыныњ нысаны ретінде Ахмет Байтэдісыновтыњ ќазаќ тілі фонетикасы турасындаѓы ѓылыми м±ралары алыњды.
Зерттеудіњ теориялыц жєне практталыц мањызы
Таќырыпты жазу барысында тіліміздіњ дыбыс ж‰йесіне арналѓан тыњ т±жырымдарѓа, ќазаќ фонетикасыныњ б‰гінге дейінгі ѓылыми даму жолдарьшьщ теориялыќ негізіне с‰йендік. Осы т±рѓысында ѓалымньщ ой-толѓамдары, дыбыс ж‰йесіндегі теориялыќ ќаѓидалары алѓа ќойѓан маќсатымызды толыќ орьгадауѓа таќырыбымызѓа ќажетті материалдарды жан-жаќты зерделеуге мол м‰мкіндік берді.
Бітіру ж‰мысыныњ нєтижелерін жоѓарѓы оќу орындарында фонетика саласы бойынша µткізілетін арнайы курстар мен семинарларда пайдалануѓа болады.
Зерттеудіњ жањашылдыгы
Зерттеудіњ жањашылдыѓы тµмендегі мєселелерден туындайды:
Ахмет Байт±рсыновтыњ тіл ѓылымындаѓы µміршењ мол м±ралары к‰ні б‰гінге дейін єр т‰рлі дењгейдегі зерттеулердіњ нысаны болып, жан-жаќты ќарастырылып, келді. Б‰л ж‰мыста сол зерттеу ж‰мыстарыныњ елеуліг нєтижелері ќаралды. Сондай-аќ ж‰мыста Ахмет Байт‰рсынов ењбектеріндегі фонетика мєселелерін шешудегі ќалдырѓан теорияларын ќазіргі фонетика саласындаѓы ѓылыми жетістіктермен, т‰рлі эксперименттік баѓыттарда жасалѓан материалдармен салыстыра талдау жасалды.
Зерттеу єдістері
Бітіру ж‰мысында лингвистикалыќ-сипаттамалы жєне салыстырмалы, ой-пікірлерді жинаќтау, ќорыту єдістері ќолданылды.
Зёрттеу ж‰мысыпыњ жариялашы
Ж‰мыстыњ њ‰рылымы
Бітіру ж‰мысына кіріспе, екі тарау, ќорытынды, пайдаланылѓан єдебиеттерден жєне ќосымшадан т‰рады.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байт±рсынов А. Дыбыстарды жіктеу туралы // А.Байт‰рсынов. Тіл таѓылымы- Алматы: Анатілі, 1992.- 3726.
2. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы .-Алматы: 1992.- 380
3. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.-382 б.
4. Байт±рсынов А. Тіл-ќ‰рал.- Орынбор: 1914.- 336.
5. Байт±рсынов А. Жазу мєселесі // Ќазаќ.- 1913.- № 35.-106.
6. Ж‰нісбек Є.Фонетикалыќ атаулар жайында.-‡лттыќ рухтыњ ±лы тіні.-Алматы: 1999.-262 6.
7. Ж±банов Ќ.Ќазаќ тілі жµніндегі зерттеулер.-Алматы: 1966.-362 6.
8. П.Сєдуаќас Н. Є. Профессор Ќ. Ж±банов ењбектеріндегі ќазаќ тілідыбыстары жетілімініњ фонологиялыќ негіздері.- фил. ѓыл. канд.Авторефераты. Алматы: 1999.-306.
9. Мырзабеков С. Ќазаќ тілі дыбыс жµніндегі дистрибуциялыќ пен
10. функционалдыќ.- фил.ѓыл.док. Автореф. Алматы: 1998.-396.
11. Уєли‰лы Н. Профессор Ќ. Ж±бановтыњ буын туралы теориялыќт±жырымдары.// Ќ. Ж‰банов жэне ќазаќ тіл білімі.-Алматы: 1999.-666.
12. И.Досм±хамед±лы X. Аламан.- Алматы: Анатілі, 1991.- 81-99 б. 15.
13. Бєйімбетова Є. Дауысты дыбыстар жєне оныњ ќ±рамы менартикуляциясыныњ сипаттамасы.-Алматы: 1997.-121 б.
14. Байт±рсынов А. Т‰рікшілер ќ‰рылтайы // Жања мектеп.- 1926.- №7-8.- 6.
15. 0разалин С.Ќ. Ќазаќ тілі жуысыњќы дауыссыздарыныњ т‰рленімі.-¤скемен:ШЌМУ, 2002.-1616.
16. Ж‰сіп‰лы М. Ахмет Байт‰рсынов жєне ќазіргі ќазаќ тілі фонологиясы.-Алматы: 1998.-2156.
17. Айѓабылов А. Ќосарлы дауыссыздар.- Алматы: 1999.-24-326.
18. Аралбаев Ж. Вокализм казахского языка.-Алма-Ата: 1970.-178 с.
19. Аралбаев Ж. Ќазаќ фонетикасы бойынша этюдтер.- Алматы: 1988.- 1446.
20. Базарбаева 3. Аќын поэзиясыныњ интонациалыќ ерекшеліктері.//Ґлттыќ
21. рухтыњ ‰лы тіні.- Алматы: 1999.-4886.
22. Базарбаева З.М. ќазаќ тілі интонациясыныњ негіздері.
23. Базарбаева 3. Ќазаќ тілініњ интонациалыќ ж‰йесі.- Алматы: 1996.-2246.
24. Байт±рсынов А. Грамматика казахского языка.- Кызыл-Орда: 1925.-38с.
25. Байт‰рсынов А. Єліп-би.- Ќызыл-Орда: 1928.- 426.
26. Байт±рсынов А. Байт‰рсын±лы Ахметтіњ араб єліп-биін жаќтаѓанбаяндамасы // Єліппе айтысы.-Ќызыл- Орда: 1926.- 166.
27. Байт‰рсынов А. Оќу ќ‰ралы.-Орынбор: 1912.-40-6.
28. БіШмбетова Є. Ќазаќ тілі тоѓысыњќы дауыссыздардыњ фонетикалыќ т‰рленімі.- фил. ѓыл. канд. дис. Авторефераты.- Алматы: 1999.-29 б.
29. Джунисбеков А. Проблемы тюркской словесной просодии и сингормонизмказахского слова.- Автореферат к.фил. н.- Алма-Ата: 1988.-58с.
30. Джусупов М. Фонемография А. Байтурсынова и фонология сингорманизма.- Ташкент:1995.-175с.
31. Ќалиев Б. Ќазаќ тіліндегі дауысты дыбыстардыњ редукциясы.-Алматы: 1984.-1156.
32. Мырзабеков С. Ќазаќ тілініњ айтылым сµздігі.- Алматы:2001.-3196.
33. Мырзабеков С.Дауыссыздардыњ тіркесі.- Алматы: 1999.-186
        
        С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАЃЫ ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН МЕМЛЕКЕТТЖ УНИВЕРСИТЕТІ
Ќазаќ тілі мен ... ... жєне ... ќазаќ тілі фонетика саласындаѓы жања
баѓыттар
Реферат.
МАЗМ‡НЫ
КІРІСПЕ
1 АХМЕТ БАЙТ¦РСЫНОВТЫЊ ФОНЕМОГРАФИЯСЫ
1.1 А. Байт±рсыновтыњ сингармофонологиялыќ алфавиті мен
орфографиясы
1.2 Ѓалым зерттемелеріндегі ... ... ... ... ќоры
1.3 Сингармониялыќ алфавит пен орфография жасалуыныњ тарихи,
ќоѓами-єлеуметтік себептері
2 Ќазіргі фонетикалыќ баѓыттардыњ А. Байт±рсынов ... ... ... ... ... ... ... фонетикаѓа, фонологияѓа ќатысты кµзќарастары жања
баѓыттар ќайта Базарбаева ењбектері негізінде жєне
эксперименттік фонетика.
ЌОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ЌОСЫМША
Реферат.
"Ахмет Байт‰рсынов жєне ... ... тілі ... ... ... ж±мысына кіріспе, екі тарау, ќортынды,
пайдаланылѓан єдебиеттерден жєне ... ... ... ... ... жалпы 33 єдебиет пайдаланылды.
Тіл білімініњ µзіндік мєні бар, мањызды бір ... - ... тіл ... оларѓа тєн зањдылыќтарды зерттеп
жєне терминологиялыќ ж‰йесін ќалыптастыру, ... ... ... ... ... ... Ќазаќ
фонетикасында б±л реттегі алѓашќы зерттеулер Ахмет
Байт±рсынов есімімен тікелей байланысты. Ѓалым µзініњ
зерделі зерттеулері нєтижесінде ќазаќ тіл ... ... мен ... фонетиканыњ да объектісін аныќтап, дыбыстау
м‰шелері, дыбыстыњ саны мен ... ... ... ... ... байланысты т‰жырымды пікір айтып, ќазаќ
фонетикасыныњ ѓылыми курсын жасады.
Бітіру ж‰мысыныњ негізгі маќсаты - Ахмет Байт‰рсыновтыњ ќазаќ
фонетикасына ќатысты ... ... ... ... ... жєне ... кµрсету. Аталѓан маќсат тµмендегі міндеттерді
кµздейді.
- ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесіне ќатысты пікір айтушылардыњ
кµзќарастарына шолу жасау;
- ... ... ... ... мєселелері бойынша
‰сынѓан т‰жырымдарын салыстыру.
Зерттеудіњ жањашылдыѓы тµменгі мєселелерден туындайды: Ахмет
Байт‰рсыновтыњ тіл ѓылымындаѓы µміршењ мол м‰ралары к‰ні
б‰гінге дейін єр ... ... ... ... жан-жаќты ќарастырылып келді. Б‰л ж‰мысты сол
зерттеу ж‰мыстарыныњ елеулі нєтижелері бір ж‰йеге
келтірілді. Сондай-аќ ... ... ... мєселелерін шешудегі µміршењ
теорияларынќазіргі фонетика саласындаѓы ѓылыми
жетістіктермен салыстыра талдау жасалды.
Бітіру ж‰мысында лингвистикалыќ-сипаттамалы жєне салыстырмалы,
ой- пікірлерді жинаќтау, ќорыту єдістері ... жазу ... ... ... ... тілшілер мен ертеректегі тіл зерттеушілерін
салыстыру барысында алѓашќы тілшілердіжан-жаќты деуге
болады. Олар тілдіњ барлыќ ... да ... ... Ал, А. ... тілдіњ басты ‰ш саласына ‰ш
оќулыќ жазуы жєне оныњ єрќайсысын жеке-жеке кітап етіп
шыѓаруы ѓалымныњ зор ... ... тіл ... ... ... ... ... кµреміз.
Бітіру ж‰мысыныњ негізгі тірек сµздері: Сингармофонологиялыќ
алфавит,єріп, фонема, орфография, дєйекші, сингармодыбыст‰р,
фонология, графика, алфавит, фонетика, сингармоалфавит,
сингармодыбыстар, ... ... ... жања ... ... баѓыттары жєне б±л баѓыттардыњ
А. Байтурсынов ењбектерімен сабаќтастыѓы, жања баѓыттардын
ќайнар кµзі ѓалым ењбектері екендігі ... ... ... ... ... орны, баѓыты бар, мањызды бір саласы -
фонетика. Сондыќтан тіл дыбыстарын, оларѓа тєн зањдылыќтарды
зерттеп жєне терминологаялыќ ж‰йесін ќалыптастыру,
лингвистиканыњ осы фонетика саласьшыњ ... ... ... фонетикасында брі реттегі алѓашќы
зерттеулер Ахмет Байт±рсынов есімімен тікелей байланысты.
Ѓалым µзініњ зерделі зерттеулері нєтижесівде ќазаќ тіл
білімініњ басќа салалары мен ... ... ... ... ... м‰шелері, дыбыстыњ саны мен
сапасы, буьш, сингармонизм, алфавит т.б. ... ... шкір ... ... фонетикасыныњ ѓылыми курсын
жасауда алѓашќы ќазаќ болды. Ќазаќ лингвистикасыныњ
іргетасью ќалаушы Ахмет Байт±рсынов ... ... ... ... фонологиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ бастау б±лаѓы
болды.
Тіл білімініњ бір саласы - фонетиканьщ шешімін таппаѓан
мэселелерін шешуде Ахмет Байт±рсыновтыњ салып кеткен
µміршењ ... ... ... негіз алу аса ќажет деп
ойлаймыз. Ѓалым ќальштастырѓан теориялыќ ережелер мен єдіс ... ... ... алѓа ќоя ... фонетика мен
фонологияѓа њатысты проблемалыќ мэселелердіњ шещімін
табуымыз керек деген ойдамыз. Осы ќажеттіліктерді
µтеуден таќырыптыњ µзектілігі туындап отыр.
Зерттеудіњ мацсаты мен міндеті
Бітіру ж±мысыныњ негізгі ... - ... ... ... ... ... ... талдау жасай отырып,
ѓалымныњ осы баѓыттаѓы зерттеудерініњ ќазаќ лингвистикасдаан
алатын орнын, жєне ѓылыми мањызын кµрсету.Сонымен ќатар
ќазіргі фонетикалыќ баѓыттар А. ... ... ... ... ... кµздейді:
- ќазаќ тілініњ дыбыс ж‰йесіне ќатысты пікір айтушылардыњ
кµзќарастарына шолу жасау;
- Ахмет Байт±рсыновтыњ ќазаќ фонетикасы мєселелері ... ... ... сол ... ... ... µсу ... аныќтау.
Зерттеуогњ нысаны
Зерттеу ж±мысыныњ нысаны ретінде Ахмет Байтэдісыновтыњ ... ... ... ... ... ... ... жєне практталыц мањызы
Таќырыпты жазу барысында тіліміздіњ дыбыс ж‰йесіне арналѓан тыњ
т±жырымдарѓа, ќазаќ фонетикасыныњ б‰гінге дейінгі ѓылыми даму
жолдарьшьщ теориялыќ ... ... Осы ... ... дыбыс ж‰йесіндегі теориялыќ
ќаѓидалары алѓа ќойѓан маќсатымызды толыќ орьгадауѓа
таќырыбымызѓа ќажетті материалдарды жан-жаќты зерделеуге
мол м‰мкіндік берді.
Бітіру ж‰мысыныњ нєтижелерін жоѓарѓы оќу ... ... ... ... арнайы курстар мен семинарларда
пайдалануѓа болады.
Зерттеудіњ жањашылдыгы
Зерттеудіњ жањашылдыѓы тµмендегі мєселелерден туындайды:
Ахмет Байт±рсыновтыњ тіл ѓылымындаѓы µміршењ мол м±ралары к‰ні
б‰гінге ... єр ... ... ... ... ... ќарастырылып, келді. Б‰л ж‰мыста сол зерттеу
ж‰мыстарыныњ елеуліг ... ... ... ... Байт‰рсынов ењбектеріндегі фонетика
мєселелерін шешудегі ќалдырѓан теорияларын ќазіргі
фонетика саласындаѓы ѓылыми жетістіктермен, т‰рлі
эксперименттік баѓыттарда жасалѓан ... ... ... ... ж‰мысында лингвистикалыќ-сипаттамалы жєне салыстырмалы,
ой-пікірлерді жинаќтау, ќорыту єдістері ќолданылды.
Зёрттеу ж‰мысыпыњ жариялашы
Ж‰мыстыњ њ‰рылымы
Бітіру ж‰мысына кіріспе, екі тарау, ќорытынды, пайдаланылѓан
єдебиеттерден жєне ќосымшадан ... ... ... ФОНЕМОГРАФИЯСЫ1.1 А. Байт±рсыновтыњ
сингармофонологиялыќ алфавиті мен орфографиясы
Араб жазуы Орталыќ Азияѓа ислам дініменен бірге ... ... ... ... 20ѓасырдыњ бірінші ширегініњ
соњына дейін ќолданыста болды. 1926 жылдан соњ КСРО - ныњ
т‰ркі жэне басќа халыќтары латын жазуына кµше ... ... араб ... ... ... ... тіл ... ресми ќ‰жаттарында "µткен заман" ("сауатсыз
заман") жазуы болып атанады.
Сан ѓасырлар бойы араб графикасыныњ т‰ркі халыќтарыныњ ... ... сол ... ... ... ... ... ашып берді. Ол ќайшылыќтар - бейсингармониялыќ араб тілі
мен сингармониялыќ т‰ркі тілдерініњ ішкі жэне сыртќы
ерекшеліктерінде еді. Наќтылап айтсаќ, — ол ... ... ... ... - ... - фонеманыњ позициялыќ
т‰рлері -эдеби дыбыстау норма" ‰ѓымдарыныњ байланысу жолдары эр
т‰рлі екендігінде, араб - ... ... ... ќасиеттеріне бейімделмегендігінде.
Б‰л жµнінде А.Байт‰рсыновтыњ пікірі эрі наќты, эрі ѓылыми
дєлелді болѓаны ... ... 1912 жэне одан ... ... ... ... оѓан ... арабша
негізін сынап, онда ќазаќ тілі дыбыстарыныњ толыќ
белгіленетін графикалыќ тањба ... ... Араб ... ... ... ... жазуды
айќын кµрсететін эріптер ќазаќ тілі дыбыстарыныњ
ќасиеттеріне сай емес. Сондыќтан ќазаќ жазуында бір
араб эрпімен бірнеше дыбыстарды (фонемаларды) тањбалайды: ... ... ... ... ... жазу ... тек ... тілініњ емес, басќа т‰ркі тілдерініњ
жазуына да тэн. М‰ндай жаѓдай жазылымды, оќылымды,
сµйлесімді, жалпы тілге оќыту процесін ќиындатып,
к‰рделендіріп т±р. Осы ... жою ... ... орфографиясыныњ (емлесініњ) ѓылыми принциптерін
(ережелерін) жањадан жасау міндет. ... ... ... ... ... баѓытына, сарынына бейімделген
жазу системасын д‰ниеге келтіру керек /1,372/.
А.Байт‰рсыновтыњ ... ... ... ... ... ... єліпбиі жэне орфографиясы ќазаќ тілі дыбыс ќорыныњ
сµйлесім ... ... ... ... болу ... Б‰л ойды іске ... ... ќазаќ индивидініњ басындаѓы сингармофонемалар
психобейнелерініњ санын, екіншіден, оларды жазылымда
белгілейтін ... ... ... ... ... б‰л ... негізін іздейтін болсаќ, онда
эліпби авторыныњ алфавит пен орфографияны жасаудыњ ... ... ... ... ... ... т±тќандыѓы айќын
байќалады. Яѓни А.Байт±рсыновтыњ б‰л мэселені шешудегі
негізгі ѓылыми баѓыты-жеке сингармофонемаѓа-жеке эріп (жеке
тањба) т‰сінігі ... биік ... ... ... ... сингармоорфографияны жасау ‰шін тілді ±заќ эрі тыњѓылыќты
зерттеп дайындау барысында оныњ ... ... ... ... (жалпы т‰ркі) тілі элемініњ µмір с‰ру даѓдысына
бейімдей т‰скендігін дэлелдейді. Сингармофонологиялыќ
кµзќарасты негізге алѓандыќтан тілдегі
сингармофонемалар ... ... ... ... деп ... сол ... ... (фонеманы) бір эріппен
тањбалауѓа м‰мкіндік туды. Б‰л жаѓдай жазылымда бірнеше
сингармофонемаларды бір єріппен белгілеуден жэне бір
сингармофонеманы бірнеше эріппен тањбалаудан ќ‰тылу
м‰мкіндігін ... ... Оѓан ... ... ... ... ... дэлелдейді. "Осы
к‰нгі жазуымызда дыбыс басына арналаѓан белгі жоќ; бір
белгімен єлде неше т‰рлі дыбыстарды жазамыз'72,380/.
А.Байт‰рсынов ќазаќ тілі ... 17 ... ... 2 ... эріп, 5 дауысты эріп жэне 1 дэйекші арнайды. Дэйекші-
сµздіњ жэне оныњ ќ‰рамындаѓы дыбыстардыњ сингармот‰рін
аныќтайтын арнайы белгі. Тањбаланатын жері - ... ... ... ... ... бас эрпініњ биіктігімен тењ
жайѓасады.
Сингармофонеманыњ ќ‰рамындаѓы дыбыстар ќорыныњ ішінде негізгісі
сингармодыбыс болады. Ол - сингармодыбыст‰р (сингармодыбыстип).
Сингармодыбыст‰р - ‰лгілі ... ... ... жэне ... жаѓынан µте жаќын, яѓни
сингармовариант.
Консонантизм системасындаѓы 19 сингармофонема сµз ќ‰рамында
дыбысталуында ... ... екі ... ... ... ... атќарады
(артикуляцияланады) сингарможуан,
сингарможіњішке. Ќазаќ тілініњ б‰л 19 дауыссыз
сингармофонемалары кореллятивтік (ќарама - ќарсылыќ
артикуляциялыќ жэне ... ... ... ... яѓни ... тілі ... ж‰йесініњ корреляциялыќ негізін ќ±райды.
Біраќ ќазаќ тілініњ сингармофонемаларыныњ ќ‰рамындаѓы
корреляциялыќ ќарым - ќатынаста т±ратын жуан, жіњішке
дыбыстарды А.Байт‰рсынов графикада да (эліпбиде ),
фонетикалыќ ... да жеке ... ... ... ... ... екі
(сингарможуан жэне сингарможіњішке)
сингармопозициялыќ т‰рлерініњ алфавитте де,
фонетикалыќ транскрипцияда да екі т‰рлі тањбамен
тањбаланбаѓаныныњ себептері мыналар болуѓа тиісті.
Ќазаќ тілі дауыссыз сингармофонеманыњ сингарможіњішке ... сµз ... ... яѓни сµз ќ‰рамынан тыс, жеке
дыбысталуы м‰мкін емес, себебі б‰л дауыссыз сингарможіњішке
дыбыстар тек сµйлесім процесіндегі (ењ ... бір ... ... ... (айтылады).
Сингармофонеманыњ сингарможіњішке т‰рі жеке (сµз
ќ±рамынан тыс) дыбысталмайтын болѓан соњ, ол жеке фонема
емес. Сондыќтан ондай ... ... жеке ... ... А.Байт‰рсыновтыњ єліпби,
орфография жасаудаѓы негізгі концепциялыќ ойы - жеке
фонемаѓа - жеке тањба.
Араб графикасына негізделген ќазаќ эліпбиіне ... ... ... тањбалары енгізудіњ ѓылыми да, этикалыќ та
ќажеттілігі жоќ, себебі ќазаќ халќы, ќазаќ оќырманы, ќазаќ
оќушысы м±ндай эліпбиді тез ќабылдай алмайды, ... ... ... ... жања графика жасау мэселесін
кµтерген жоќ. Ол араб графикасын ќазаќ тілі дыбыс
ж‰йесініњ статикалыќ жэне динамикалыќ ерекшеліктеріне
сэйкес реформаландырылу мэселесін кµтерді. Яѓни, ќазаќ ... ... ... ... б±ѓан жања кµзќарас
ендірілу арќылы эріп пен дыбыстыњ ќарым-ќатынасы
сингармофонемография ±ѓымына негізделіп,
графемалардыњ сыртќы суреті де, ішкі маѓынасы ... ... ... мен. ... ќазаќ сµйлесім
процесініњ барлыќ ќасиеттеріне бейімделеді. Алфавитке
(ќолданылып ж‰рген эріптер негізінде) ... ... ... ... ... ... дэст‰рлі
"арабша" болу керек.
Ќазаќ алфавиті мен ќазаќ орфографиясын жасаѓанда осындай
шарттарды медеу т‰лу міндеттілігініњ себебі- араб
жазуыныњ ќазаќ даласына дінмен (исламмен) бірге
келгендігінде. Жазу жэне дін ... ... ... бір ... ‰_ѓым, сондыќтан ќазаќ еліне б‰гінде
басќа графиканы немесе ... ... ... ... ... Сол ... де ењ ... ењ ‰тымды
шешім-араб графикасын ќазаќ дыбыс ќорыныњ ќасиеттеріне
бейімдеп, ќазаќ алфавиті мен ќазаќ орфографиясын
жасау/3,382/. М‰ндай жањашыл ‰лкен жобаѓа негіз ... ... ... ... Ќазаќ тілінде керекті наќты эріптер санын аныќтау ‰шін ќазаќ
индивидініњ ... ... ... ... сингармофонемалардыњ (И.А.Бодуэн де
Куртенэніњ пікірі бойынша психофонемалардыњ)
психологиялыќ бейнелерін (психобейнелерін) жэне сол
сингармофонемалардыњ ... ... ... ... Сингармофонема - сингармодыбыстар ќоры, сµйлесім (дыбысталым)
процесінде сингармопозициялыќ т‰рлерінде дыбысталынады
(реализацияланады).
2. Сµз ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар сингарможуан болса, онда дауыссыз
дыбыстар да сингарможуан болады; Егер дауысты дыбыстар
сингарможіњішке болса, дауыссыз дыбыстар да сингарможіњішке
болады /4,33/.
3. Сингарможіњішке дыбыстыњ ... ... ... ... сµзініњ алдында, бірінші эріптіњ биіктігініњ
дењгейінде жайѓасады. Дэйекші сµз ... ... ... ... жэне сµздіњ толыќ жіњішке дыбысталуын
білдіреді.
4. Жања алфавит ќ±рамына араб ... ... ... ... ... ... ... алфавитке араб графикасыныњ негізінде
жасалѓан жања єріптерді ендіру жэне араб жазуына тэн
ќосымша тањбаларды ќолдану: н‰кте, н‰ктелер, ‰тір; т±ра
имек, дµњгелек т.б сызыќтар. ... ... ... ... ... ... сол ... немесе
оњ жаѓынан орын алады.
6. Араб тілінде артикуляциялыќ жэне акустикалыќ эквиваленттері
жоќ ќазаќ сингармофонемаларын жазуда тањбалау ... ... ... ... жања ... ќолдану.
7. Ќазаќ тілінде артикуляциялыќ жэне акустикалыќ
эквиваленттілігі жоќ араб дыбыстарыныњ
(фонемаларын) тањбаларын сингармофонемалыќ алфавитте
пайдаланбау.
8. Араб графикасыныњ ... - ... ... сµз ... ... бір эріптіњ негізгі кµрінісі (сурет
бейнесі) µзініњ бірнеше варианттарында (графикопозициялыќ
т‰рлерінде, н±сќаларында) жазылады.
9. Т‰сініктілік. Ю.Жењілден — ќиынѓа. 11 ... пен ... ... ... жасау ќазаќ тілі эрпі саныныныњ ‰немделуіне
(кµп болмауына) себеп болды. Яѓни А.Байт±рсынов жасаѓан
ќазаќ тілі алфавитініњ ќ‰рамындаѓы эріптер саны ... ... жэне бір ... ... /5,10/. ... сµйлесімініњ барлыќ ќасиеттерін жазылым
процесінде толыќ ќамту ‰шін осы 24 эріптен жэне бір
дэйекшеден т‰_ратын алфавиттегі тањбалар саны
жеткілікті болады.
А.Байт‰рсынов жасаѓан ... пен ... 30-40 ... соњ ... ... ѓалымы Р.О.Якобсон
‰хынѓан орфография принциптерімен салыстырып, А.А.Реформатский
ќазаќ жазуыныњ жобасыныњ ‰тымды екендігін ... ... ... ... у Р.О.Якобсона очень
напоминает (только с обратной переменой цветов) талантливый
проект казахской орфографии, в котором предлогалось
обозначение переднего или заднего сингармонизма слова
выносить "за ... т.е. не ... его в ... ... ... словом переднего сингармонизма ставить особый
"ключевой" знак "дєйекші" (или кыбачи), а перед словами
заднего сингармонизма его не ... Это ... ... где ... ... ... на тех же клавишах
исполнять мелодию в разных регистрах; близко к этому и
смена ключегого знака на нотном стане. Седили Якобсона
представляет, собственно ... ... же ... ... ... ... не ... "за скобку", как общии
коэффициент, а расспределен внутри написания в виде
диакритики при согласных, пронизывающих слово в целом
/6,193/.
А.Байт‰рсыновтыњ ќазаќ ... ... жєне ... ќ±рамында сингарможуан /ќ,ѓ/,
сингарможіњішке /к,г/ жэне /е/ -лерді ажыратып,
оларѓа жеке тањба арнады. Оныњ себебі лингвистикалыќ
зерттеудіњ сингармофониялыќ ... ... ... ... пен сингармониялыќ орфографияныњ
авторы т‰ркі тіл элемінде т‰њѓыш болып ... ... ... ... ... санын наќты белгіледі.
Жуан-жіњішке корреляция системасына енгізбейтін, тек
сингарможуан, немесе тек сингарможіњішке ... жэне ... ... ... ... ... сингармофонемалыќ
сттатусын дэлелдеді. Ќазаќ тілі дыбыс ќорыныњ зерттелу
нэтижесінде ... ... осы ... ... кењес мемлекетінде жарыќ кµрген т‰ркі тілдерініњ
дыбыс ќорына арналѓан ѓылыми ењбектердіњ барлыѓында да
орын алды. Біраќ б‰л ењбектерде ... ... ... ењбектеріне сілтеме берілмеген еді
/7,24/. '
Сингарможуан [ќ,ѓ], сингарможіњішке [к,г]-лер артикуляциялыќ
жэне акустикалыќ жаѓынан бір-бірінен µте алшаќ жатќан д‰ние.
Айырмашылыќтары ќ‰лаќ арќылы да, ... ... ... да
(тіл, тањдай) айќын сезіледі, сондыќтан б±л сингармодыбыстар,
ќазаќтыњ ойлау ќабілетінде сµз маѓынасын µзгертетін
психологиялыќ бейне ретінде ... ... осы ... психобейнелерін
(сингармопсихофонемаларды) арнайы тањбалармен белгілейді, себебі
олар, мысалы, жуан жэне жіњішке [т-т] ... ... ... бір ... ... емес.
Осы жерде айта кететін бір нэрсе ќазаќ жэне басќа т‰ркі тіл
білімі мамандарыныњ арасында, бір топ ѓалымдар, тіл арты
[ќ,ѓ, к, г,] ... ... ... арнайы
єріптермен тањбалау міндет емес дейді. Олар. µздерініњ
м‰ндай пікірлерін сілтеме берумен дэлелдемек. ... ... Яѓни б‰л ... ... ... ... алфавитінде дыбыстыњ
сингарможіњішкелігі ќосымша тањбамен
белгіленген. Б‰л тањба б‰кіл сµздіњ сингарможіњішке
дыбысталуын аныќтайтын болѓан (б±л шынымен осылай), ... ... ... белгіленбеген. Ал, біздіњ зерттеуіміздіњ
нэтижесіне с‰йенсек, А.Байт‰рсынов ол сингармодыбыстардыњ эр
ќайсысын жеке эріптермен тањбалаѓан жєне б‰л ... ... ... ... ... ... бірнеше рет ќайталап
айтќан. Осыѓан орай біз б‰гінде ‰сынылѓан ќазаќ - латын
алфавиті тµњірегіндегі пікірлердіњ біреуіне ќысќаша
тоќталып µткен жµн. ... ... ... ‰сынылѓан
ќазаќша - латын алфавитініњ жобасында тіл арты дауыссыз
дыбыстардыњ эр ќайсысына жеке тањба (єріп) керек емес ... да ... ... Б‰л ... ... ... ќырѓыз алфавитін алѓа тартады. Рас б‰гінгі ќырѓыз
эліпбиінде тіл арты дыбыстарыныњ (ќ, ѓ, к, г, ) эр ќайсысы жеке
эріппен тањбаланбайды, ... ... ... де ... сингармотиптерініњ негізінде жасалѓан (тіл арты
сингармофонемаларыныњ бэрін жеке эріптермен тањбаламауды
тікелей ќырѓыз алфавитін жасаушылар ендірген). Біздіњ
б‰гінгі ќазаќ тілі ... мен ... ... элем тіл біліміне кењ тараѓан пікірлермен
сєйкес келеді. Ол пікір бойынша фонологиялыќ жэне
графикалыќ ... ... ... ќазіргі
эдеби ќазаќ тілініњ алфавиті мен орфографиясы ѓылыми
дэлелденуі жаѓынан идеялѓа, ѓылыми адалдыќќа µте
жаќын, солармен шекаралас. Яѓни, б‰гінгі тіл ... ... ... ... ... ... Н.А.Баскаков,
А.Е.Кононов, М.Ж‰сіп‰лы) деуге болады.
Сондыќтан ќазаќ алфавиті басќа тілдердіњ алфавиттерін жасауѓа
‰лгі болуѓа жарайды. Себебі ќазаќ ойлау-ќабілетіндегі
сингармофонемалардыњ ... жэне ... ... ... эріптердіњ саны ќазаќ
алфавитінде математикалыќ дэлдікпен (яѓни фонологиялыќ
т‰рѓыдан мінсіз) аныќталѓан. А.Байт±рсынов ќазаќ
тілініњ /у/ сингармофонемасын бір ... ... ... ... ... жартылай
дауыстылардыњ ќ‰рамына енгізсе ‰шінші жаѓдайда эрі
дауыстылардыњ, эрі жартылай ... ... ... ... ... ... статусын аныќтаудаѓы
(дауыссыз, жартылау дауысты-сонор, сонант) эр т‰рлі
ѓылыми кµзќарастар б‰гінгі тањдаѓы мамандардыњ ењбектеріне
де тєн. Мысалы, І.Кењесбаев жэне оныњ ... ... ... ... деп ... ... ... болѓандыќтан
/у/-дыњ ‰ні дауыссыз дыбыстардыњ ‰нінен басым, сол себептен
/у/ сµз ќ‰рамында кейбір позицияларда буын жасап, дауысты
дыбыстыњ ќызметін атќарады, ал ... ... ... ... ... ... атќарады.
Таѓы бір топ ѓалымдар (Бельдиян, Ж‰сіп‰лы, 1987), (Ж‰сіп‰лы
1991, 35-36-66.) ... ... ... XV; ‡ш' XV]) ... ќ‰рамына ќосады, себебі б‰л
дыбыстар дауыстылардан да, сонорлардан да,
дауыссыздардан да ... ... ... ... ќ±рамына енбеуініњ себебі, ‰нніњ
кµптігінде, сондыќтан сµз ќ‰рамыныњ кейбір
позицияларында буын жасай алмау м‰мкіншілігі ... ... ... ... ... ... ... сµз ќ‰рамыныњ кейбір позицияларында буын жасай алатан
м‰мкіншілігі жоќ.
Сонор дыбыстардыњ ќ‰рамына енбеуін (‰н ... ... ... ... т‰сіндіруге болады:
а) сµздіњ ќ±рамында дауысты дыбыстардыњ да, дауыссыз дыбыстыњ
да ќызметін атќара алатын м‰мкіншілігі бар екендігіне
ќарамастан ... ... буын ... ... ... ... ... болады).
б) фонотакиталыќ (басќа дыбыстармен ‰ндесу) ерекшеліктерініњ
барлыѓында.
Сµз ќ±рамыныњ кейбір позицияларында /у/-дыњ буын жасай
алатындыѓын т±њѓыш рет А. ... ... б‰л ... 1912 жылы былай деп жазѓан екен:
" Дауысты ... ... у ... дауысты болады. Мысалы:
саула деген сµзде ‰ш буын емес, екі буын болады" /3,110/.
Осы жаѓдайда А.Байт±рсынов сонант /у/-дыњ ќай ... ... ... ... ќай ... буын ... дыбыс
екендігін кµрсетеді де, сµйтіп µзінен кейін Москва фонология
мектебініњ теориясында 35-40 жылдардан соњ ... ... ... ... ... (ќазаќ
тілініњ материалында).
Сонымен ќазіргі мамандар арасында да ... ... ... єр ... ... кездеседі.
Яѓни ќалыптасќан бір (жалѓыз) кµзќарас жоќ. Біраќ
фонолог-ѓалымдардыњ пікірлерініњ негізі бір ѓылыми
т‰-жырымнан ... ... ... буын ... ... да, буын
жасамаушы дыбыстыњ да ќызметін атќарады. Б‰л жаѓдайда
фонетист - фонологтардыњ пікірлерінде ќайшылыќ жоќ. Олар
±заќ жылѓы зерттеу ... бір ... ... ... ... ... ... алѓашќы кезењдерде б‰л
сингармофонеманы бір жаѓдайда дауыстылардыњ ќ±рамына, бір
жаѓдайда дауыссыздардыњ ќ±рамына, таѓы бір жаѓдайда
жартылай дауыстылардыњ ... ... ... ... жэне ... ќызметін атќарудаѓы тиянаќсыздыѓында
(айнымалылыѓында, аумалылыѓында) болѓандыѓында еді. Яѓни
/у/-дыњ негізгі ќасиеттерініњ ќ‰рама болѓандыѓында: бір топ
ќасиеттерініњ екінші топ ќасиеттерінсіз ќызмет ... бір топ ... ... ... ... т‰ратындыѓында.
А.Байт‰рсынов /у, ±, ‰ / сингармофенмаларѓа алфавитінде бір
тањба арнайды. Сонысына ќараѓанда эліпбидіњ авторы ... ... бір ... ... ... ... кµзќарасы бойынша ќазаќ индивидініњ
ойлау ќабілетінде у - тектес сингармодыбыстардыњ психологиялыќ
бейнесі біреу, жалпылама, ал, сµйлесім процесіндегі ќызметі эр
т‰рлі: ... ... ... бірде - жіњішке; бірде
сингармониялыќ монофтонг, бірде сингармониялыќ дифтоног
болады, т.б. Б‰ныњ себебі ерін буынды сµздердіњ
сингармобояуыныњ бір ... емес ... у - ... ... сµз ... ... ... екендігінде. Сонымен сингармониялыќ алфавитте
(А.Байт±рсыновтыњ эліпбиінде) б±л дыбыстар жеке фонемалар
емес: бір сингармофонеманыњ сингармопозициялыќ ... ... ... ... ... ... ... сингармодыбыстар ‰ш т‰рлі сингармофонема болып
аныќталѓан.
М±ндай кµзќарастан µзгешеленіп, жеке концепцуалды пікір
ретіндегі зерттеме дэрежесіне жеткені Є.Ж‰нісбековтіњ
кµзќарасы. Є.Ж‰нісбеков ќазаќ тілініњ сингармовокализмін ‰ш
т‰рлі ... ... ... ашыќ ... ... дауыстылар;
в) дифтонгтар.
Б±л ‰ш сингармодыбыстип тоѓыз сингармодыбыстан (позициялыќ
т‰рлерден) ќ±ралады /7,58/. Є.Ж‰нісбековтіњ
классификациясы бойынша (А.Байт±рсыновтікіндей)
у-тектес сингармодыбыстар ќазаќтыњ ... ... ... ... ... яѓни олар ... Біраќ Є.Ж‰нісбеков µз концепциясында [±,‰] жэне
[у]-ларды ќысањ сингармониялыќ дыбыстиптіњ ќ‰рамына ендіреді.
Б‰л топќа Є.Ж‰нісбеков езулік [ы, і] ... ... ... ... авторы
(Байт‰рсынов, 1912) жэне (Ж‰нісбеков, 1988) ќазаќ
тілініњ у -тектес дыбыстарын бір сингармопсихофонема деп
‰ѓады. Себебі ќазаќ сана-сезімінде (олардыњ ... б‰л ... ... ... ... ќалыптасќан.
Яѓни б‰л мэселеге келгенде Є.Ж‰нісбеков .А.Байт±рсыновпен
пікірлес. Б‰л ѓалымдардыњ зерттемелерініњ айырмашылыѓы ењ
алдымен зерттеу маќсатында жэне ... ... ... ... ... б‰л ќорытынды пікірді араб
графикасыныњ негізінде ќазаќ алфавитін жэне ... ... ... ... шыѓарды
(зерттемелерініњ маќсаты- практикалыќ маќсат),
Є.Ж‰нісбеков акцентті-фонемалыќ индоевропа тілдерінен
енген зерттеу теорияларына ќанаѓаттанбай, ќазаќ тілініњ дыбыс
ж‰йесін сингармофонологиялыќ баѓытта зерттеп,
сингармофонемалар ... жэне ... ... ... ... ... ... келді
(зерттемелерініњ маќсаты-теориялыќ маќсат).
А.Байт‰_рсыновтыњ да, Є.Ж‰нісбековтіњ де ењбектері сингармонизм
негізінде жазылѓан, біраќ олардыњ алѓа ... ... эр ... ... ... ... ... эрі ±ќсастыќ, єрі
ірі-ірі айырмашылыќтар бар. Мысалы, А.Байт‰рсынов ќазаќ
тілінде дауыссыз фонеманыњ (А.Байт‰рсынов "фонема"
терминін ќолданбады) ќ±рамында екі ... ... ... ... езулік жіњішке). Є.Ж‰нісбеков -
тµрт позициялыќ т‰рін аныќтаѓан: сингармониялыќ езу-жуан,
сингармониялыќ езу-жіњішке, сингармониялыќ езу-ерін жуан,
сингармониялыќ езу-ерін жіњішке /8,262/.
А.Байт‰рсынов ќазаќ ... ... ... ... ... ... ... сингармонизмініњ ќасиеттеріне
байланысты классификациялайды. Є.Ж‰нісбеков - езулік
сингармонизмініњ негізінде де, еріндік (жанама, доминантты
емес) сингармонизмніњ ... де ... ... ... ... материалын м‰лдай айырмашылыѓы мол екі
т‰рлі кµзќараспен зерттеудіњ себебі мынандай жаѓдайларѓа
байланысты болды:
1. А.Байт‰рсынов сингармониялыќ алфавит ... яѓни ... ... ... ... баѓыт болды.
2. А.Байт±рсынов ќазаќ тілініњ сингармофонемаларыныњ позициялыќ
т‰рлерін аныќтаймын деген кµзќарасты негізгі маќсат деп
т‰сінбеген еді (ол кезде тілдіњ дыбыс ж‰йесі жµніндегі
ілімде ... ... ... ... ... кейбір
негізгі категориялары -позициялыќ принцип, фонема-дыбыстар
ќоры ±ѓымы терењ зерттелмеген еді).
3. А.Байт‰_рсынов µз ењбектерінде тіл материалы ретінде ќазаќціа
сµйлеушініњ ... есту ... ... алмайтын
дыбыстарды негізге ала отырып, ж±мыстарын ж‰ргізді. Ал,
ерін (лабиалды) сингармонизм акустикалыќ жєне артикуляциялыќ
кµрсеткіштері бойынша езу сингармонизмімен ... ... ... ... ... есту ... ... немесе б‰лыњѓыр ќабылдайды.
4.Є.Ж‰нісбековтіњ ізденістерініњ негізгі баѓыты-теориялыќ баѓыт.
Фонология теорияларыныњ жэне фонетиканыњ (фоноаппараттар, ЭВМ,
компьютерлер) эдіс-тєсілдерін ќолданып, солардыњ
ќорытындысынан ѓылыми т±жырым ... ... ... ќойѓан маќсаты ќазаќ тілініњ дыбыс
ќорын сингармонизм негізінде зерттеу еді жэне осы
концепцуалды ѓылыми зерттеменіњ ќорытындысын
акцентті-фонемалыќ зерттеулердіњ ќорытындысымен
салыстырып, сингармонологиялыќ кµзќарастыњ ѓылыми
жаѓынан ... ... ... ... кµрсету
болатын.
Б‰л жаѓдай бір сингармофонеманы доминантты (ќуатты) езулік
сингармонизм тарапынан да, доминантты емес (ќуатсыз,
элсіз) ... ... ... да зерттеп
сингармовариациялар мен сингармоварианттарды аныќтайды.
Сонымен Є.Ж‰нісбеков µз зерттемелерінде ќазаќ тілініњ негізгі
просодиялыќ ќасиеті деп екпінді ... ... ... 1912, 1918 ... жэне одан ... ... ... жэне эріптер
ќ‰рамына /ч', х, ь/, /в, в', ф, ф', ш', ц/ фонемаларды
тањбалайтын єріптер ... Ал, 1928 жылы ... ... ... Жања ... атты ењбегінде осы сингармодыбыстар ([в,
в', ш', ц]-лардан ... ... ... эріптермен
тањбаланѓан.
А. Байт‰рсынов м‰лдай жаѓдайды дыбыстардыњ ќазаќша
коммуникациясында ќолданылуларыныњ сиректігімен
жэне жат тілдерден енген сµздерде ѓана кездесетіндігімен
т‰сіндіреді.
А.Байт±рсынов ќазаќ алфавитіне /х/, /ь/-ларды тањбалайтын
єріптерді ендіру ... ... ... ... рет ... ... білдіреді.
Ќазаќ сана-сезіміндегі ќазаќ тілі дыбыстарыныњ психологиялыќ
бейнелерін аныќтап, сол арќылы ќазаќ тілі
сингармофонемаларыныњ санын жэне ќасиеттерін
аныќтауда А. Байт‰_рсыновтыњ ой-µрісі, талѓамы µзгеріске
±шырамады. Яѓни бір ... ... бір ... жэне практикалыќ баѓытта болды.
Сонымен жоѓарыдаѓы ѓылыми шолуѓа с‰йенетін болсаќ,
А.Байт‰рсыновтыњ фонемографиялыќ кµзќарасы
сингармониялыќ алфавит жасаудыњ ... ... ... Б‰л ... ... ... ... ізденісте болѓандыѓын,
ќазаќ жазуын ‰сті - ‰стіне жетілдіріп, тањбалау ж‰йесін
ѓылымныњ жоѓарѓы сатысына кµтеру маќсатында ізденгендігін,
тынымсыз ењбек еткендігін білдіреді; бµтен ... ... ... жэне орыс тілі ... басќа Европа халыќтары
тілдерінен) енген сµздердіњ ќазаќ тілінде жазу
даѓдысын ќалыптастыруѓа ‰лкен кµњіл бµлгендігін де
ањѓартады. Кірме ... жазу ... ... ... ... соњ ... ... себебі ќазаќ жэне
басќа т‰ркі тілдеріне орыс тілі арќылы басќа Европа
халыќтары тілдерінен) енген ... ... ... ... ќалыптастыруѓа ‰лкен кµњіл бµлгендігін де ањѓартады.
Кірме сµздердіњ жазу мэселесі эсіресе 1917 жылѓы революциядан
соњ к‰шейе т‰сті, ... ... жэне ... ... ... ... арќылы ќоѓамдыќ -єлеуметтік, ѓылыми терминдер кµптеп ене
бастады. Олардыњ ќ‰рамында кµбінше [ф, ф, в, г, в, в, ш, ч, ... ... ... ... ... толыќтандыратын
А.Байт‰рсыновтыњ 1925, 1928 жылдары арнайы жасаѓан ќосымшалары
µте зор ... ... ... тілі ... ... ... ... А.Байт±рсынов µріс, талѓамы
µзгеріске ‰ліырамады, яѓни ѓылыми — теориялыќ ... ... ... ... ... ... ... фонемалыќ ќ±рамын
аныќтауѓа арналѓан зерттемелеріндегі кемшіліктердіњ екі
т‰рлі себептері ... ... эр ... ... ... негізінде
зерттелуі; а) акцентті-фонемалыќ теориялар негізінде
(Ленинград фонология мектебініњ теориясы; Москва
фонология ... ... э) ... ... ... жэне ... елдерінен енген сµздердіњ ќ±рамындаѓы [в,
в', ф, ф', ц, г',ш'...] дыбыстарыныњ ќазаќша ... бір ... ... (яѓни кітапта
орфоэпиялыќ норма ретінде жазылѓанымен, сµйлесім процесінде
ол норманыњ саќталмайтын дыѓын д а).
А.Байт±рсынов б‰л дыбыстарѓа ќазаќ ... ... ... уаќыт аѓымына сай зерделейтін болсаќ,
ќазаќ индивидініњ ойлау-ќабілетініњ м‰ндай дыбыстардыњ
психологиялыќ бейнелері ќалыптаспаѓан.
Сондыќтан ол дыбыстарды ќазаќтыњ фонологиялыќ есту ќабілеті
ќабылдамайды (сµйлесім процесінде ондай ... ... ... ... ... жаѓынан µте ‰ќсас ќазаќ тілініњ тµл
дыбыстары айтылады). Осы дыбыстарѓа сингармофонема
статусын бермеудіњ, сингармоалфавитте ... ... таѓы да бір ... ... ... басќаларыныњ)
сингармокоррекциялыќ ќарама-ќарсылыќ
ќарым-ќатынасќа ие еместігінде. Сонымен тілдіњ
сµйлеушісініњ ойлау ќабілетінде дыбыстыњ психобейнесі
жоќ болса, ол тілде ... ... да, эріп те жоќ ... ... ... ж‰йесін А.Байт±рсынов бес эріппен
тањбалайды. Б‰л эріптер ќазаќ тілініњ ... сай ... ... жуан ... ... ... жіњішке дауысты болып
дыбысталады. Сµздіњ сингармониялыќ т‰рін аныќтауда
ќосымша арнайы тањба - «дэйекші» ... ... ... ... ... да, ... ќ‰рамынан тыс
(жеке) жазылѓанда да «дэйекші» ќойылса, онда эріп
сингарможіњішке дауыстыны белгілейді.
А.Байт‰рсыновтыњ эліпби мен орфографиясында сыз [сіз],
сіз[сіз], тиын[тиын], тиін[тиін] ... ... [ы, і, ы, и] ... бір ... ... ... б‰л дыбыстар акустикалыќ жэне
артикуляциялыќ жаѓынан µте ‰ќсас болѓанымен, эр ќайсысы жеке
- жеке ... ... ... ... ... ажыратпаѓан. Егер б‰л мэселеге, біз
осы т‰рѓыдан ќарайтын болсаќ, онда А.Байт‰рсынов тµрт
сингармофонеманы екі ... ... ... ... ... дыбысталуы µте ‰ќсас жэне
сингармокорреляттік ќарама - ќарсылыќтары бір т‰рлі.
Біраќ біз б‰л ... ... ... ... ... да басќа болады. Оныњ себебі мынада:
А.Байт‰рсыновтыњ осы дыбыстарды ... ... ... ... ... ... бола алады. Олай болса,
сингармоалфавит пен сингармоорфографияныњ авторы и - ы - тектес
тµрт дыбысты ... ... тµрт ... ... ... ... графикалыќ, орфографиялыќ
ењбектерін талдау жасай отырып тµмендегі ѓылыми
мањыздылыѓы келдік: сингармоалфавит пен
сингармоорфографияны ... ... ... ењ ќиын фонографиялыќ
мэселелердіњ бірі- б‰гінгі ќазаќ жазуында эріптерімен белгіленетін дыбыстардыњ
сингармофонемалыќ ... ... жэне ... ... ... болды. Осындай к‰рделі ѓылыми
мэселелердіњ эділ шешімін табу ‰шін, А.Байт‰рсынов µзініњ
лингвистикалыќ жэне лингводидактикалыќ ењбектерінде эрт‰рлі
тіл зерттеу эдіс-тэсілдерін ќолданѓан.
А.Байт‰рсыновтыњ ... ... ... кириллицадан жасалѓан ќазіргі ќазаќ эліпбиінде
[ы, і]дыбыстарын белгілейтін єріптерініњ ендірілуі, ... ... ... ... ... ... ... процесінде эріптердіњ эркез жазылуына
себеп болды. Ал, б‰л жаѓдайдыњ ќалыптасуыныњ ењ негізгі
себебі -ќазаќ орфографиясыныњ доминанты принципініњ -
сингармофонемалыќ принцип екендігінде. Сингармофонемалыќ
принцип ... ... ... - ... - ... ... ... негіз болды. Сонымен [ы]
дыбысты тањбалаудаѓы кейбір жаѓдайларда ... шыѓа ... ... ... м‰ндай
ѓылыми ќ±былыс А. Байт‰рсыновтыњ позициялыќ принципті ж‰йелі
т‰рде ... ... ... б‰гінгі алфавитімен салыстырѓанда
А.Байт‰рсыновтыњ алфавитінде ќазаќ
сингармофонемаларын жазуды тањбалайтын эріптердіњ
саны кем. Б±л жаѓдай А.Байт‰рсыновтыњ жањашылдыќ ќабілетініњ
биіктігін, тіл ќ‰ралын ... ... ... пайдаланѓандыѓын
кµрсетеді.
Ќазаќ тілініњ ќазіргі кезде кириллица негізінде ќызмет атќарып
жатќан графикасы мен орфографикасы эр эріп сµздіњ барлыќ
позицияларында бір ... ... яѓни ... ... жоќ. Єріп ... ... ±шырамайды. Ал, араб графикасы мен
орфографиясыныњ негізгі ерекшеліктерініњ
бірі-эріптіњ жазылудаѓы µзгеріп т‰ратындыѓы. Єріптіњ
сыртќы бейнесініњ µзгерілуі - сµз ... ... ... Араб ... ... тµрт т‰рлі
позициясы болады: сµздіњ басында, сµздіњ ортасында, сµздіњ
соњында, сµзден тыс (жеке) жазылуында.Осы тµрт позицияда
бір ... ... ... тµрт ... ... ... ... Єріптіњ сыртќы бейнесініњ
µзгерілуі шамалы да, к‰рделі де болуы ... ... ... ... ... осы ерекшелігін ендірді, себебі оныњ фонемаграфиялыќ
ілімінде эріптердіњ де, ... да ... ... Яѓни ... мен ... бір т‰рлі емес, бірнеше т‰рлі болып
(позициялыќ т‰рлерінде) айтылады, жазылады. Бір
сингармофонеманыњ ... эр ... эр ... дыбысталуы мен оны
тањбалайтын эріптіњ тµрт позициясында тµрт т‰рлі
жазылуында тэуелділік байланыс ... - ... ... ... мысалы, эріптіњ сµз басында
жэне сµз ортасында эр т‰рлі жазылуы сол сµздіњ ... ... ... ... ... ... ќатынасы жоќ. Яѓни
дыбыс µзгерсе де, µзгермесе де эріптіњ сыртќы бейнесі
µзгешеленіп тањбаланады.
Араб ... осы ... ... жазуда
саќталѓандыѓына б‰гінгі ќазаќ тілініњ сµйлеушісініњ,
тањбалаушысыныњ кµзімен ќарасаќ, онда б‰л жазу
ќиындау, к‰рделілеу болып ... ... араб ... араб жазуын ќолданып, ж±мыс істеу ‰шін ойлау
-ќабілетінде тиісті ... ... ќоры ... Ол психобейнелердіњ негізі - бір эріп бірнеше (тµрт)
т‰рлі тањбадан т±ратындыѓы, яѓни эріп - тањбалар ќоры ‰ѓымы.
Б‰л жаѓдайдыњ лингвистикалыќ ... да, ... ... ... ... ... ... тудыратындыѓына
к‰мэн жоќ.
Егер А. Байт‰рсынов сингармофонема - дыбыстар ќоры ‰ѓымын ѓана
дэріптеп, эріп - тањбалар ќоры ... бас ... ... ... биіктігі б‰дан да
жоѓары болар еді. Біраќ б‰л жаѓдайда жања жазу араб
графикасыныњ негізгі принциптеріне ... ... ... ... ... ... орфографиясыныњ негізгі
принциптері, ±ѓымдары, нормалыќ категориялары ретінде
тµмендегі ережелерді т‰сіну керек;
1. Араб графикасыныњ негізін (тегін) саќтау.
2. Сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры.
3. Єріп-бір тањбаныњ тµрт ... ... ... Ќазаќ тілі сµйлесімі процесініњ сингармониялыќ ќасиеттерін
кµрсету ‰шін, орфографияныњ сингармофонемалыќ принципін жэне
арнайы тањба-"дєйекшіні" пайдалану.
5. Ќазаќ тілі ... ... ... ... ... жасалып, б‰гінде ќолданып ж‰рген ќазаќ
жазуында жоѓарыда кµрсетілген бес негізгі ережелердіњ
екеуі толыќ саќталѓан. Олар: а)
сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры;
б) негізгі орфографиялыќ принцип-сингармофонемалыќ принципі.
Ќазаќ тілініњ ... ... ... жазуда
белгіленуі б‰гінгі ќазаќ графикасында толыќ саќталѓан,
біраќ белгілеу принципініњ теориялыќ интерпритациядан
µткендігі де шындыќ. Ќазіргі ... ... ... бір ... ... (дэйекшімен)
белгіленбейді. Сингармонизмніњ т‰рлерініњ белгіленуі жазуда
да, оќуда да бірдей ... ... ... ... ... жања
эріптер енгізілді. Б‰гінгі ќазаќ алфавитініњ ќ±рамында
єріптер саны кµбейді. Ќосылѓан єріптер сингармодауысты
фонемалардыњ жуандыѓы мен жіњішкелігін айыруѓа арналѓан.
Сонымен, ќазіргі ќазаќ ... араб ... ... ... ќазаќ алфавитімен
салыстырсаќ, онда оныњ ќ‰рамында сингарможуан,
сингарможіњішке дауысты фонемаларды тањбалайтын
єріптерде, фонемалар сияќты, коррелияциялыќ ќарама - ... ... ... ... ... ... эріп эрі сингарможуандыќты, эрі
сингарможіњішкелікті дэйекше арќылы белгілеу ‰шін
ќолданылѓан. Б‰гінгі алфавиттегі дауыстыларѓа арналѓан
сингармониялыќ ж‰п эріптер ... а -э , о - е, ы - ... - ... тањбалар ќазіргі эдеби ќазаќ тілініњ орфографиясы ‰шін
µте ќолайлы, себебі ... ... ... жіњішке дауысты
дыбыстар наќты ќарама -ќарсы маѓыналы ж‰птар ... ... ... ... ... болып,
сингарможуан жэне сингарможіњішке сµздердіњ ќ‰рамында
сµз маѓынасын µзгертетін ... ... ... де, жазылымда да, оќылымда да, тыњдалымда да - б‰л
сингармодыбыстар жэне ... ... ... ... ... жэне
сингарможіњішкелігін, солармен байланыста т‰рѓан
дауыссыз дыбыстардыњ да сингарможуандыѓын жэне
сингарможіњішкелігін білдіреді. Б‰лар екі
т‰рлі ќызмет ... ... мен ... ... сингармонизмініњ т‰рлерін осындай тєсілмен кµрсету
даѓдысы А.Байт‰рсыновтыњ д‰ниеге келтірген концепциясына
‰ќсас.
Ќазіргі ... ... ... жуан, жіњішкелігін белгілейтін
эдістіњ басќаша болуына, (дауысты дыбыстарды тањбалайтын
эріптердіњ кµбеюі арќылы) біздіњ ойымызшы, орыс ... ... ... де єсері тиген. Орыс
тілінде дауысты фонемаларѓа арналѓан эріптер екі топќа
бµлінеді: жуан ... ... ... ... (); жіњішке
дауыссыздардан кейін жазылатын дауыстылардыњ эріптері
(). Осы эріптердіњ бірінші тобы µздері белгілейтін
дауыстылардыњ жэне алдыда т±рѓан дауыссыздардыњ жуандыѓын
белгілейді; екінші тобы да дэл ... ... ... ќызмет атќарады. Ал, енді ќазіргі ќазаќ жазуында
эріптері сингарможуандыќты белгілейді, эріптері ... ... осы ... байланысты екі тілдіњ жазуыныњ тањбалау
даѓдысында ‰ќсастыќ байќалып ... тілі Орыс ... ... ... ... ... тілдерінен енген сµздерде сингармонизм жоќ,
сондыќтан ондай сµздердіњ ќ‰_рамында жуан жэне ... ... бір ... да, бірнеше буыныныњ да
ќ‰рамында кездеседі. М‰ндай жаѓдайда ќазіргі тіл біліміне
А. Байт‰рсынов ендірген ... ... ... ... дэйекші
сµздіњ жэне сµздіњ ќ±рамындаѓы барлыќ дыбыстардыњ бір
сингармониялыќ тембрмен боялѓанын аныќтайды, ал
индеоевропа тілдерінде бір сµздіњ ќ‰-рамында жуан да,
жіњішке де дыбыстар ... ... ... ... жаѓдайды ескеріп, ќазіргі ќазаќ
алфавитіне жања єріптер ќосылѓан ().
Кириллица негізінде жасалѓан ќазаќ жазуыныњ авторларыныњ
дауысты сингарможуан жэне ... ... ... екі ... ... ... ... ал
сингарможуан жэне сингарможіњішке дауыссыз корреляцялыќ
ж‰л дыбыстарды бір єріппен тањбалауы, кейбір мамандардыњ
айтуы бойынша антифонологизмніњ орын алѓандыѓын дэлелдейді:
себебі вокализм системасына да, консонантизм ... да ... ... ... ... екі ... ... бір т‰рлі (яѓни бір эріппен)
белгілеген). Осы мэселеге фонологиялыќ теорияѓа терењ
бойламай баѓаласаќ, онда антифонологиялыќ ‰ѓым, ѓылыми
аумалылыќ, ... ... ... емес. Себебі,
ќазаќ тілініњ дауысты дыбыстары мен дауыссыз дыбыстардыњ
сингарможуандыќ жэне сингарможіњішкелік ќасиеттері бірдей
емес. Мысалы, ќазаќ тілініњ ... ... ... (сµз ... тыс) дыбысталмайды, тек сµйлесу процесінде
ѓана (сингарможіњішке сµздіњ ќ±рамында ) айќын айтылады. Ал,
ќазаќ тілініњ сингарможіњішке дауысты дыбыстары
сингарможіњішке сµздіњ ... тыс, яѓни ... ... ... дербес фонемалар статусына ие
болады. Дербес фонемалардыњ алфавитте дербес эріптермен
тањбалануы фонология білІмініњ зањдарына сэйкес (фонема -
єріп) келеді. Дауыссыз дыбыстардыњ ... ... ... болсаќ, олар дербес дыбысталмайтын
болѓан соњ, дербес фонемалар статусына ие емес, сол себептен
алфавитте арнайы жеке эріптермен тањбаланбайды. Б‰л -
фонология ѓылымыныњ ... ... ... ... ... ие болмаѓан дыбысќа жеке эріп
арналмайды).
А. Байт‰рсынов ќазаќ тілініњ сингарможіњішке дауыстыларыныњ
дербес фонемалар дењгейіне дамып жеткендігін, ал ќазаќ
тілініњ ... ... ... ... ... ... ... Біраќ екеуініњ де
тањбалануын алфавит жасау процесінде бір принципке
баѓындырѓан- сингармонизмніњ ќасиеттерін пайдаланып,
эріптер санын ‰немдеу (кµбейтпеу). Ќазаќ тілініњ дауысты
сингарможуан, сингарможіњішке ... ... ... пен ... бір эріппен
тањбалау жалпы фонология мен графемика ѓылымдарын таѓы
бір баспалдаќќа кµтерді.
А.Байт±рсынов ашќан ѓылыми жањалыќ ќазіргі орыс тілініњ
жазуында байќалады: дауыссыз ... ... ... ... Мысалы, [т-т'], [д-д'], т.б алфавит пен
орфографияда бір эріппен тањбаланады.
Сонымен латын графикасыныњ негізінде жасалѓан ќазаќ алфавиті
мен орфографиясы да, ... ... ... ... ... мен ... да бір ... ±ѓымѓа
бейімделген. Ол ѓылыми ‰_ѓым (А.Байт‰рсынов т±њѓыш
болып тілді зерттеу процесіне
ендірген)-сингармофонемографиялыќ
‰_ѓым. Яѓни ... ... ... ... ... айќын ерекшелендіріп т±ратын - сингармонизм
зањыныњ негізінде жасау.
Араб графикасыныњ негізінде А.Байт±рсынов жасаѓан ќазаќ тілініњ
сингармоалфавиті мен сингармоорфографиясын жэне латын, славян
графикаларыныњ негізінде жасалѓан ... ... ... ... ... ... ... біз мынандай ѓылыми
ќорытынды жасадыќ: ќазаќ тілі орфографиясыныњ негізгі
принципі-сингармофонематикалыќ принцип. Ал, осы мэселеге
арналѓан ѓылыми, ѓылыми-эдістемелік ењбектерде ќалыптасќан
"дэст‰рге" бас иіп, ќазаќ ... ... ... ... я ... ... дейді /7,44/.
Єрине ќазаќ тілініњ орфографиясыныњ негізгі принципі-
морфологиялыќ принцип десе де болатын сияќты, себебі
ќазаќ тілініњ ... ... бір ... ... (бір
морфеманыњ, сµздіњ ќ±рамында екі т‰рлі айтылуы да,
жазылуы да сирек кездеседі), яѓни морфемалар ќ±рылымы эр
кез бір т‰рлі сингармофонемалар ќорын саќтайды.
Біраќ б‰л ... ... ... ... ... ... ... тањбалануымен, ќазаќ тілінде сапалы
редукцияныњ жоќтыѓымен байланыстырылѓандыѓы ѓылыми
т±рѓыдан ќараѓанда ныќтау, эділдеу деп ойлаймыз.
Морфологиялыќ принциптіњ пайдасына емес,
сингармофонемалыќ принциптіњ пайдасына таѓы да ... ... ... бір т‰рлі сингармофонемалар мен бір
т‰рлі єріптер ќоры саќталуыныњ негізгі себебі- сол морфеманыњ
эр кез бір т‰рлі сингармофонемалардан жэне ... бір ... ... ... сол ... ... да, жазылуы да µзгермейді.
Сонымен ќатар, ќазаќ тілі орфографиясыныњ негізгі принципін
фонетикалыќ принцип деп аныќтауѓа да болатын шыѓар (б‰л
шартты т‰рде), себебі фонемалыќ ... ... ... жазудыњ да негізі-фон (дыбыс).
Ќазаќ орфографиясыныњ фонетикалыќ емес, фонологиялыќ екендігі
тµмендегі жаѓдаймен дэлелденеді: бір дауыссыз
сингармофонеманыњ сингарможуан, сингарможіњішке
позициялыќ ... екі ... жеке ... ... ... сэл [с‰є л‰] . ... ж‰л сингармодыбыстар бір сингармофонеманыњ
позициялыќ сингармовариациялары, сол себептен олар бір
эріппен белгіленеді, яѓни бір графикалыќ тањба жазуда бір
сингармофонеманы барлыќ позициялыќ т‰рлерімен ќамтып
кµрсетеді.
Ал, ... ... ... сµз ... ... ... онда, мысалы, ќазаќ тілініњ дауыссыз
сингармофонемасыныњ жуан, жіњішке
сингармовариациялары (позициялыќ т‰рлері) екі т‰рлі
жеке єріптермен белгілену керек, себебі б‰л принциптіњ негізгі
±ѓымы ... эріп ... ... ... ... (ал бір
фонеманыњ ќ‰рамында бірнеше дыбыс болуы м‰мкін, себебі
фонема-дыбыстар ќоры).
Егер ќазаќ жазуы фонетикалыќ принциптіњ негізінде жасалса, онда
ќазаќ алфавиті мен орфографиясы µте ... µте ... ... ... еді. Б‰л ... ... жазуын фонологиялыќ
теорияныњ бас ‰ѓымдарынан ±заќтатып, ќазаќ тілінде
сингармофонологиялыќ алфавит пен
сингармофонологиялыќ орфография жасалуыныњ
ѓылыми м‰мкіншілігін жояр еді.
Ќазаќ ... мен ... ... ... (теорияларыныњ) негізінде жасалѓан соњ, ќазаќ
жазуында м±ндай кемшіліктер кездеспейді.
1.2 Ѓалым зерттемелеріндегі сингармопозициялыќ кµзќарас жєне
фонема-сингармодыбыстар ќоры
Сингармопозициялыќ кµзќарас пен фонема - сингармодыбыстар ќоры
‰_ѓымы. А. ... да, ... ... ... ... ... ... принциптері. Фонологияныњ осы
принциптерін зерттеу процестерін ќолдануда, А.Байт‰рсынов
пен Москва фонология мектебі ѓалымдарыныњ кµзќарастарында
‰ќсастыќ та, айырмашылыќ та бар. Б‰л жаѓдай ... ... ... ... ... осы ѓылыми
концепциялардыњ ерекшеліктерін салыстырып зерттеуден
б±рын, µз кµзќарасымыздыњ б‰л мэселеге бірден
ќалыптаспаѓандыѓын айтып кетуді жµн кµріп
т‰рмыз.
Москва фонология мектебі мен сингормонизм ... ... ... ... сингормонологияныњ
ѓылыми м‰мкіншілігініњ кењеюіне, терењдей т‰суіне жаѓдай
жасап, тілдіњ дыбыс ќоры туралы ѓылымныњ б‰л саласын
сингормонизм фонологиясы (сингармофонология) деп атаѓан
едік. Синтездендіріліген ±ѓымдар мен ... біз ... ... ... теориясыныњ фундаментальдыќ
категориялары болып есептелетін позициялыќ принцип
пен фонема - ... ќоры ... ... едік. Сонымен
ќатар Москва фонология мектебі мен Ленинград фонология
мектептерініњ бірќатар ... ... ... ... ... звукотил). Біздіњ сол кездегі ѓылыми
зертеулеріміз А.Байт±рсынов аќталѓанѓа дейінгі уаќытта
жасалѓан еді. Сондыќтан ол кезде біз А. ... ... ... ... себебі олармен танысуѓа
м‰мкіншілік жоќ еді. (саяси, идеологиялыќ....) А.
Байт±рсынов аќталѓан соњ (1988 жылдыњ соњы), оныњ
фонетикалыќ, графикалыќ, орфографиялыќ ењбектерімен
тікелей ... ... ... м‰мкіншілігі "Тіл таѓылымы"
атты кітабы басылып шыќќаннан кейін пайда болды. Ќазаќ
тілініњ дыбыстарын А. ... ... ... ... ) ... ... екен.
Б±л классификацияныњ негізі екі ѓылыми ‰ѓымѓа негізделген:
1. Сингармониялыќ ... ... Б‰л ... ... ... ... т‰рде
ескеріледі;
2. сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры. Б‰л принциптіњ маѓынасы
бойынша сингармофонема бірнеше ... ... ... ... ... саны ... емес,
одан кµп болады. Яѓни бір сингармофонеманыњ ќызметін сµйлесім
процесінде бірнеше дыбыстар атќарады. Олар біріне-бірі ±ќсамауы
да м‰мкін. Осы сингармодыбыстарды ... ... ... ... эр ... ... ... наќты бір позицияда ѓана кездеседі (ќызмет атќарады).
Сонымен б‰л фонологиялыќ ±ѓым (позиция принципі,
сингармофонема-сингармодыбыстар ќоры)
ќарым-ќатынаста т±рады, біреуі екіншісіз
фонологиялыќ ѓылыми ±ѓым, теория ... ... ... ... осы ... ... ... атамай ќолданып, ќазаќ тілі дыбыс ж‰йесініњ
сингармофонемалыќ жэне сингармопозициялыќ классификациясын
жасады 11, 47/.
Позициялыќ принцип жэне фонема ... ќоры ... МФМ ... ... ... ... ... Опыт практического приложения
лингвистической теории" атты маќаласы арќылы енді. Б‰л
маќалада ... ... ... сингармоорфографиясын-"лингвистическое изобретение"
(‰лкен лингвистикалыќ табыс, теориялыќ жања шешім, баѓыт),
яѓни сол ... тіл ... ... ‰лы ... бар ... Н.Ф.Яковлев маќаласында А.Байт‰рсыновтыњ негізгі
ойларыныњ бірін айќын кµрсете білген.
Ахмет Байт‰рсынов б‰гінгі фонология ѓылымыныњ позиция ... ... ... ќоры ... ... "зерттеген" ѓалымдардан кµш ілгері кетіп, эрі
терењ, эрі кењ, эрі дєлелді зерттеген.
Ж‰мыс ... ... ... А. Байт‰рсынов ќазаќша сµйлейтін
адамныњ фонологиялыќ есту ќабілеті ќабылдайтын, яѓни ќазаќ
тілін т‰сінуге ќажет болатын дыбыстарды ѓана ... ... ... ... ... ... т.б. ... фонетикалыќ
транскрипцияда белгіленуі міндетті) сингармофонеманыњ
позициялыќ т‰рлері ретінде ќабылдамаѓан,
сингармофонема- ... ќоры ... сол ... олар ... ... эріп ... ... А.Байт‰рсынов фонема статусына ие болѓан жэне фонема
статусына ие болмаѓан дыбыстарды наќты ажь>іратќан, сµйтіп
алфавиті мен орфографиясында жеке ... ) ... яѓни сµз ... ... ... ... ... практикалыќ
жазу ж‰йесінде сол тілдіњ фонемалары ѓана тањбаланады.
А.Байт±рсыновтыњ 1912 жылы ќазаќ тілінде жарияланѓан ењбектері
мен Н.Ф.Яковлевтіњ 1926 жылы жазылып, 1928 жылы ... екі ... ... ... - бірі ... ... т±жырымдар кездеседі. Дэлел ретінде сол ењбектерден
бірнеше мысал келтірейік.
1. А.Байт‰рсынов: "... дауысты дыбыстар жуан ... - ... ... ... да жуан айтылмаќшы: дауысты
дыбыстар жіњішке айтылса - дауыссыз дыбыстар да жіњішке
айтылмаќшы'72,382/
Н.Ф.Яковлев: "... Твердость гласных в этих ... ... ... ... ... и ... ... согласных'79,145/. Н.Ф.Яковлев
А.Байт‰рсыновтыњ ойын, сµздерін б‰лжытпай ќайталап
т‰_р. Ал, егер Н.Ф.Яковлевтіњ цитатасын ќазаќ тіліне
сµзбе-сµз аударсаќ ол жаѓдайда А.Байт‰.рсыновтыњ ойы
ќаз-ќалпында саќталып т±рады.
2. ... "сµз екі ... бір ... ... екінші т‰рі
жіњішке. Жуан сµздіњ ішіндегі дыбыстардыњ барлыѓы жуан
болады. Жіњішке сµздіњ ішіндегі дыбыстардыњ бэрі жіњішке
болады. Жалѓыз т‰рлі айтылатын дыбыстар екі т‰рлі ... ... ... : ... гласные, так и парно различаемые по
признаку твердости , мягкости согласные звуки в границах
одного и того же слова могут быть в ... ... типа ... твердыми, или только мягкими, и наоборот, в
пределах одного и того же ... не ... ... и ... и мягких как гласных, так и
согласных, для которых ... в ... ... различение по
твердости - мягкости. Н.Ф. Яковлевтіњ б‰л сµздері де А.
Байт‰рсыновтыњ ойын ќаз-ќалпында ... Егер ... ... ... ... сол ой-сол ой болып ќалады,
яѓни маѓыналыќ µзгерістер сезілмейді, ... Н.Ф. ... ойды ... кµп ... ... ... Н.Ф. ... маќаласынан алынѓан осы цитаталардан
стилистикалыќ жаѓынан элсіз, ‰лымдылыѓы жоѓары , ... ... алып ... онда ... ... ... сµз ќолдану даѓдысы да, ќолданѓан сµздердіњ
семантикалыќ жэне стилистикалыќ байланысуы да, саны да
суы т‰_п-т‰_ныќ б‰лаќтыњ т‰біндегі жылтыр ... ... ... ... келтірген Н.Ф. Яковлевтіњ
бірінші цитатасыныњ сыртќы кµрінісі µзгеріп, т‰пн±сќалыќ
маѓынасы сол ... ... ... ... ...
всегда сопровождается твердостью...согласных... мягкость
гласных...-мягкостью согласных ' (... дауыстылардыњ
жуандыѓына... дауыссыздардыњ жуандыѓы ‰йлеседі....
дауыстылардыњ жіњішкелігіне... дауыссыздардыњ жіњішкелігі
‰йлеседі)
Ал, екінші ... ... ... ... "... как
гласные, так и ... согласные звуки в границах одного
того же слова могут быть или только твердыми или ... и ... в ... ... и того же ... ... быть одновременного и твердых и мягких ... гласных и
согласных" (дауысты дыбыстар да, ... ... да ... ... "я тек жуан, я тек жіњішке болады...
керісінше, бір сµздіњ ќ±рамында эрі жуан эрі жіњішке
дауыстылар мен ... ... ... ... ... ... бµліп, ‰хынѓан
алфавит жасау принциптері (ѓылыми т±жырымдары ) А.
Байт‰-рсыновтыњ алфавит ... ... ... ) айнымайды. Бар айырмашылыѓы -тек жазу
(дэлелдеу) даѓдысында А. Байт±рсыновтыњ µзініњ алфавит
жасау принциптерін, ойларын математикалыќ дэлдікпен берген,
сондыќтан ѓылыми ... ... ... ... шыќќан; Н.Ф. Яковлев сол принциптерді,
ойларды математикалыќ формулалардыњ тањбаларын пайдаланып
жасаѓан Н.Ф. Яковлев математикалыќ формулаларды ќолданып
жасаѓан алфавитініњ ... ... ... ... ... ... айырмашылыѓы жоќ десек болады.
Мысалы Н.Ф. Яковлевтіњ зерттемесініњ ќорытындысы бойынша
алфавиттегі эріптер саны 23-тен 28-ге дейін(алдымен 28,
кейін 25, соњында 23 ... ... ... Н. Ф. ... ... ... ... ќолданып жасаѓан жоќ.
Ќолданѓан принциптері дэл А. Байт±рсыновтікіндей.
Ал, эріп саныныњ айырмашылыѓыныњ ... ... ... дауыссыз дыбыстарын жеке фонемалар деп жариялаѓан,
себебі олар акустика жаѓынан да, артикуляция жаѓынан да
дифференциалдыќ ќасиеттерге ие, сондыќтан сµздердіњ
маѓынасын µзгертеді, ал ... ... соњ олар ... ... Н.Ф. ... б‰л ... ... фонеманыњ т‰рлері (вибрациялары ) деп т‰сінген, сол
себептен оларѓа жеке эріптер ... ... ... Н.Ф. ... алфавит жасау
математикалыќ формуласына негіз болѓан пікірлер мен
принциптер (тілдіњ дыбыстарыныњ ... ... ... етіп ... жасау даѓдысы) тікелей
А. Байт±рсыновтыњ ѓылыми творчествосымен байланысты. Н.Ф.
Яковлев б±л туралы былай деп жазѓан: "изобретенный
"Байтурсыном..." "(А. ... ... ... ... ... ... ... принциптерді бірінші болып тіл
білімініњ тарихында ќолданѓан ѓалым да ... ... ... ... ... ... ... деп
жазѓан:"для доказательства применимости этой системы
достаточно сослаться "на проект алфавита для всех
языков" известного дилетанта, профессора Яковлева, дважды
"открывшего Америку" своей ... ... ... где он ... ... " математически
сформулированного алфавита" применительно к латинской
графике. Что же касается существа дела, то премудрая
математическая формула построения алфавита "была лишь
ученым ... Это была ... в ... ... ... букв...»/10,362/.
Ќ.Ж±банов сµзініњ соњын былай деп бітіреді:"...введение этой
системы...будет возвратом к ... ... ... ... ... ... осы жазу
системасы µмірге ендірілсе, онда ќазаќ жазуыныњ дамуы
артќа шегініп, баяѓыда µтіп кеткен кезењге оралады). Егер ... ... ... ... ... ... ... болмасаќ та, А.Байт±рсыновтыњ
бірінші екендігін, Н.Ф.Яковлевтен кµш ілгері екендігін
байќаймыз.
Осы жаѓдайѓа байланысты біз мынадай ќорытындыѓа келдік: осындай
"м±рагерлік" те ѓылыми пікірді ... ... ... ... Біраќ Н.Ф.Яковлевтіњ осындай
"м±рагерлік" ќызметініњ жаќсы жаѓы да бар сияќты:
А.Байт±рсыновтыњ фонемографиялыќ концепциясы
Н.Ф.Яковлевтіњ маќаласымен бірге кейінінен
А.А.Реформаторскийдіњ кітабынан орын алды, сµйтіп
Москва ... ... ... негізін ќалаушы
ѓалымдарыныњ кµмегімен, т±њѓыш болып ќазаќ білімініњ
материалында апробациядан µткен, А.Байт‰рсыновтыњ
фонемографиялыќ теориясы, тек т‰ркі (ќазаќ, ќырѓыз ... ... мен ... фундаменталды
негіздері болып ѓылыми ќызмет атќарѓан жоќ.
А.Байт±рсыновтыњ пікірлері элемдік тіл білімінде биік
орын алатын, ... ... ... ... теориясыныњ тµрінен орын алып,
оныњ бірнеше принциптерініњ ѓылыми негізі болды.
Р.И.Аванесов пен В.Н.Сидоровтыњ кітабы МФМ-ніњ теориясыныњ
негізінде жазылѓан ... ... ... ... ... фонема-дыбыстар ќоры ±ѓымы осы кітапта (орыс
тілініњ дыбыс ќорыныњ материалында) наќты ѓылыми
формулировкаларѓа ие болды, т‰сініктері, ќасиеттері
кењірек, терењірек зерттелді, жања ќырлары мен ... ... ал ... ... ... ... екі
позициялыќ сингармодыбыс аныќтады (сингарможуан,
сингарможіњішке), оларды бір фонеманыњ тењ
сингармовариациялары ретінде т‰сінді, сол
себептен де екі ... ... ... ... де ... ... оныњ екі ... айтылѓанына екі
т‰рлі хэріп алмаймыз" И.А.Аванасев пен В.Н.Сидоров б‰л
жаѓдайды былай т‰сіндіреді: "...слова могут ... ... ... ... по ... ... ... фонем", яѓни ... фонема
проявляется в определенных разновидноятях, причем
каждая из таких рахновидностей выступают в ... ... ... ... ... т‰рлер дыбысталу жаѓынан ќаншалыќты бірінен-бірі
‰_зап кеткенімен бір фонеманыњ ќ‰рамына кіреді, бір
фонетикалыќ позицияда екеуі я ‰шеуі кездеспейді, ... бір ... ... бір ... позицияда
кездеседі.
А. Байт±рсынов позициялыќ принцип .пен сингармодыбыстардыњ
байланысу (тіркесу) мэселелерін терењ зерттеп, жања ѓылыми
биікке ... ... Яѓни ... мен ... ... ... ... бµлді
(жуан, жіњішке; сингарможуан, сингарможіњішке дыбыстардыњ
ќызметініњ сырын сµздіњ сингармонизмініњ т‰рімен
байланыстырды): " ... сµз екі ... бір ... ... ... Жуан ... ... дыбыстардыњ
бэрі жуан болады, жіњішке сµздіњ ішіндегі сµздердіњ бэрі
жіњішке болады. Жалѓыз т‰рлі айтылатын дыбыстар екі
т‰рлі сµздіњ бір-аќ т‰ріне кіреді".
Сонымен ... ... тілі ... ... ... дыбыс системасын аныќтады. ¤з ойын,
ѓылыми т‰рѓыдан дэлелдеді. Б‰л екі т‰рлі, ќарама-ќарсы
дыбыс системалары ќазаќ тілінде екі т‰рлі ... ... ... ... Яѓни ... ... тµл сµз
ќоры- жуан, жіњішке сµздерден ќ‰-ралып, негізгі сингармониялыќ
лексика системасына бµлінеді.
А.Байт±рсыновтыњ ењбектеріне с‰йенсек, онда ќазаќ тілініњ дыбыс
ж‰йесініњ сингармонизм ±ѓымында ... ... 1912 жылы ... Жетпіс алты жыл µткен соњ, ќазаќ
тілініњ дыбыс ќорын сингармонизм негізінде, б‰гінгі фонология
ѓылымыныњ жетістіктерініњ дењгейінде зерттеп, фонологияѓа жања
баѓыт, жања ... ‰н алып ... ... ењбегінде
жасалды . Тілдіњ дыбыс ќорыныњ сингармофонологиялыќ ѓылыми
баѓытта зерттелуін жања биікке кµтеріп, жања ќырлары мен
сырларын кµрсету М.Ж‰сіп‰лыныњ ењбектерінде жасалды.
Фонеманыњ ... ... орыс тіл ... ... ... ... зерттеліп µз
атауларына (терминдеріне) ие болды. МФМ теориясында
позициялыќ т‰рлері ‰ш дыбыстан ќ‰ралып-инвариант, инвариация,
вариант деп аталады. ЛФМ теориясында екі ... ... ... ... ... деп ... ... жуан, жіњішке т‰рлері" деп атаѓан
т‰сінігі мен МФМ-ніњ вариация терминініњ ±ѓымы бірдей
болады. Яѓни вариация акустикалыќ, артикуляциялыќ ... ... ... т‰рлеріне ‰ќсамайтын, элді
позицияда кездесетін, бір фонеманыњ ѓана ... ... ... теориясында вариация деп аталатын
дыбыс ЛФМ-ніњ теориясына "оттенок" (жай т‰рі) деп аталатын
дыбыспен біріктірілген, яѓни б‰л екі т‰рлі ... ... ... ... - ніњ ... деп аталатын термині мен ЛФМ - ніњ
«оттенок» деп аталатьщ терминініњ т‰сініктері бірдей
(вариация ±ѓымындаѓы дыбыспен біріктірілмесе). ... ... ... ... ... ... т‰рлеріне де ±ќсап кететін, сондыќтан бір
емес, бірнеше фонемалардыњ ќ±рамына енетін дыбыс.
Єр сингармофонеманы арнайы эріппен тањбалау ‰шін ... ... ... ... ... жэне ... ж‰п ... сингармовариациялардыњ ‰ѓымында
т‰сінген.
А.Байт‰рсынов вариант дењгейіндегі дыбыстарды зерттемеген. Біз
б‰л жаѓдайдыњ себебін, варианттардыњ шыѓу тегі - фонологиялыќ
процесс екендігіне ж‰ктеп т±рмыз. Яѓни ... ... ... ... ... ... ... себебі фонологиялыќ
процеске ілініп, варианттарында ќызмет атќаратын фонема
«µзініњ сµз маѓынасын µзгертетін ќабілетінен жарым -
жартылай айырылады».
Егер, А.Байт‰рсынов ќазаќ тілі сингармофонемасын жуан, жіњішке
болып ... екі ... ... ... онда ... сингармоалфавиті мен
сингармоорфографиясын элем ѓалымдары µте биік ѓылыми
баѓа берген дењгейде жасай алмайтын еді.
Фонемаѓа ќатынасты терминдердіњ маѓыналыќ кµлемі, аныќтамалары
МФМ- ніњ ... ... ... ... ... ... (сингормаинвариант ) - бір
фонеманыњ ѓана ќ‰рамына енетін, элді позицияда кездесетін ,
басќа дыбыстарѓа ‰ќсамайтын, сµз маѓынасын µзгертетін ... ... ... ) деп ... ... ) - бір ... ... кіретін,
элді, (максималды айыру ) позицияда кездесетін, сµз
маѓынасын µзгертетін, дыбыстармен ... мен ... ... ... ... ... ( ... позициялыќ т‰рі)
деп аныќталѓан вариант (сингармовариант) бірнеше фонеманыњ
ќ‰рамына енетін, элсіз (минималды айыру) позицияда
кездесетін, сµздіњ маѓынасын µзгертетін ќабілетінен
айырылѓан (біраќ толыќ емес) дыбыс ... ... деп ... фонология мектебініњ теориясында позициялыќ принцип пен
фонеманыњ позициялыќ т‰рлерініњ арасындаѓы ... ... ... ... Єр ... ... эр ... аныќталѓан. Москва фонология мектебініњ
теориясы фонеманыњ мынадай позицияларын аныќтайды:
Максималды айыру жэне минималды тэуелді позиция; ... жєне ... ... ... ... ... ... тэуелді позиция; минималды айыру жэне максималды
тэуелді позиция.
Барлыќ позициялар екі ... ... ... - элді ... ныќ
ќуатты) жэне элсіз (к‰шсіз, ќуатсыз) позициялар. Єлді
позициялар µзара таѓы екі ... ... - µте ... элді ... ... ... да ... екі топќа
бµлінеді- µте элсіз позиция, элсіз позиция.
Ќазаќ ... ... орыс ... фонемалары ‰шін элді,
элсіз позициялардыњ аныќталуы эрі к‰рделілеу, эрі ќиындау ... ... ... ... эр ... топтары ‰шін).
Дауысты фонемалардыњ элді, элсіз позицияларыныњ жэне сол
позицияларда кездесетін фонеманыњ позициялыќ ... сµз ... ... ... ... ќазаќ тіліне ќатынасы жоќ, себебі фонеманыњ
позициялыќ т‰рлерініњ жэне олар кездесетін позициялардыњ
ерекшеліктері сµз сингармонизмініњ ... ... ... ... ... ... ... фонеманы позициялыќ т‰рлері жэне
фонема-дыбыстар ќоры ±ѓымдарын А.Байт‰рсынов т‰ркологияда,
жалпы тіл білімі єлемінде ... ... ... ... ... ... Осы фонологиялыќ
категориялар орыс тілініњ материалдарында жања ѓылыми
интерпретацияѓа ие болды. Б‰л фонологиялыќ ‰ѓымдардыњ
интерпретациялануыныњ негізгі себептері- орыс ... ... ... ... ... ... алфавит пен орфография жасалуыныњ тарихи,
ќоѓами-єлеуметтік себептері
А.Байт‰рсыновтыњ араб ... ... ... ... ‰шін
(ќазаќ тілініњ материалында) сингармониялыќ алфавит пен
сингармониялыќ орфографияныњ жасалуына объективті жэне
субъективті себептер болды.
Ќазаќ тілінде ‰лкен диалектілік айырмашылыќтар жоќ. Басќа ... ... ... ... ќазаќтар,
эсіресе орфоэпиялыќ жаѓынан, т‰ркі тілдерін ќыпшаќ
тобындаѓы бір "диалектте" ... ... µте ... ... жэне басќа т‰ркі тілдерін зерттеп, осы
жаѓдайды ѓылыми дєлел ретінде ќ‰лтайтын ѓалымдар
арасында тек б‰гінгі заман тілшілері ѓана ... ... 20 ... ‰лы ... де ... жыл б‰рын ‰лы Махм‰т Ќашќари т‰ркі элемініњ екінші ѓасырдан
саќталѓан тењсіз ескерткіші - "Дивани л±ѓат ат-т‰ркі" атты
ењбегінде (1072-1083 ж) ... ... тілі ... ... тілін салыстырып, оларѓа екі т‰рлі
баѓа берген. М.Ќашќари ... ... ... ... сипаттаѓан. Ќалалыќ т‰ркілермен жиі ќарым-ќатынаста
болмаѓан, кµшпелі µмір с‰рген т‰ркілерде ѓана таза т‰ркі
тілі саќталѓан ... ... ... ... тілдерініњ ішінде саф ауадай
таза саќталѓандыѓы туралы 1913 ж айтты. ... ... ењ таза ... тілі -ќазаќ тілі. Ќазаќ тілі
(басќа т‰ркі тілдерімен салыстырѓанда) араб, парсы тілдерініњ
к‰рделі эсеріне ілінбеген. Ал, жат ... ... ... жэне артикуляциялыќ жаѓынан ќазаќ тілініњ
зањдарына баѓынады дейді.
А.Байт‰рсынов осы жаѓдайдыњ негізгі ... деп ... ... µмір ... мал шаруашылыѓымен
ш±ѓылданѓандыѓын, шетелдік ‰лттармен ќарым-ќатынаста µте жиі
болмаѓандыѓында деп т‰сінеді.
Сонымен, "таза" сингармониялыќ т‰ркі тілі далада мыњ ... ... ... жэне шетелдік мамандар т‰ркі тілдерініњ негізгі ќасиеті
‰ндестік (сингармонизм) зањыныњ ќазаќ тілінде толыќ
саќталѓандыѓын жэне оныњ мэнді ... ... ... ... жэне фонологиялыќ саласына кµњіл
бµлсек, ешќандай диалект таба алмаймыз. Сол себептен ќазаќ
тілініњ диалектік ерекшеліктерін сипаттайтын фонема (дыбыс)
жєне оныњ дифференциялдыќ кµрсеткіш топтарыныњ саны ... ... да, ... ... да кµп ... кем
болмайды (тењ болады); ал, енді эріптер саны да
фонеманы ... ... ... ... ... кµп, аз болмайды (тењ болады). Сондыќтан
ќазіргі ќазаќ ... ... ... ... ... ... ... кездеспейді.
Ќазаќ тілінде фоно - диалектілік айырмашылыќтардыњ жоќтыѓы
осы тењдікті аныќтауѓа, саќтауѓа себеп ... ... ... ... ... ... ... тењдікті (фонема -
эріп) аныќтау µте ќиын. Сонымен ќазаќ тілі ... ... ... саны барлыќ ќазаќша
сµйлеушілердіњ ойлау - ќабілетінде бірдей.
Ќазаќ тілініњ таѓы бір ‰лкен ерекшелігі- ќазіргі ќазаќ тілі
ќолданылатын жаѓрапиялыќ кењістікте сингармонизмініњ
ќаз-ќалпында саќталып ќызмет ... ... ... сингармонизмінен басым
келетіндігі. Б±л басымдыќ сапалыќ жаѓынан да, статистикалыќ
жаѓынан да µзгеріске ‰_шырамайды. Сонымен, ќысќа ќайырым
ќорытатын ... онда ... ... ... ... ... ‰шін орталыќ Азияда
ќазаќ тілініњ табиѓи (лингвистикалыќ) м‰мкіншіліктері айќын,
басым болды. Осы м‰мкіншіліктерді А.Байт‰_рсынов ±тымды
пайдалана білді.
А.Байт±рсынов сингармониялыќ алфавит пен ... ... ... ... ... ... беруді жµн кµрді. Олар мынандай
к‰рделі мэселелі с‰раќтар:
1. Неге бір т‰рлі фонетикалыќ жаѓдайда (позицияда,
дистрибуцияда, синтагматикады) дыбыстар эр ... ... ... [сіз] . ... ... ... орфографияда ќандай эдіспен, тэсілмен кµрсету керек?
2. Неге алфавитте сµйлесім процесінде ќолданылатын ... жеке ... ... ... ... Неге алфавиттегі эріп тањбасы эр дыбыстыњ емес, ... ... ... ... ... ... ... болады, яѓни дыбыстыќ типтіњ белгісі болады? Мысалы:
—»/н/—> [н,н] - ... ... ... жєне артикуляциялыќ жаѓынан µте ‰ќсас, біраќ
толыќ ±ќсас емес дыбыстар тобы мен ... ... ... сол ... ... ... бейнесі арасындаѓы байланыста
ќарым-ќатынас бар ма? Сол байланыс, сол ... онда ол ... ... жолдармен аныќталады...?
Б±л к‰рделі с‰раќтардыњ жауаптары д±рыс болуы м‰мкін еді, егер
жауаптар саны ... ... ... Яѓни ... ѓалымныњ ѓылыми ойлау ќабілеті, ѓылыми тркырымдар
даѓдысы фонологиялыќ категориялардыњ, фонологиялыќ
±ѓымдардыњ баѓытында болуы міндет еді.
А.Байт‰рсыновтыњ кµзќарастарыныњ фонологиялыќ баѓытта екендігі,
ќойылѓан мэселелерді ... ... ... ... ... осы к‰рделі
с±раќтарѓа берілген ѓылыми жауаптары мінсіз. Яѓни
А.А.Реформатский айтќандай "... лингвистичиская онтология
соблюдена была в ... "/6,13/. ... ... ... ... ойларды
ќаз-ќалпында саќтаѓандыѓында, ѓылыми ж±мыс ж‰ргізгенінде,
соларѓа толыќ с‰йенгендігінде, сµйтіп ... ... ... ... ... сапа жаѓынан
да, сан жаѓынан да дэл аныќтаѓандыѓында.
Сонымен алѓа ќойѓан маќсатќа жету ... - ... ... ... ... ... бір ... сµйлесім процесінде
бірнеше позициялыќ т‰рлерінде таратылады. Сингармоалфавит
пен сингармоорфографияны жасау ... ... ... µте
эділ де функционалды-лингвистикалыќ эдістіњ ќолдануы
А.Байт‰рсыновќа бірнеше к‰рделі мэселелерді шешуге
м‰мкіншілік жасады. Олар:
а) дауыссыз дыбыстардыњ ... ... ... ... сингарможуан, сингарможіњішке дыбыстарды бір
сингармофонеманыњ ќ‰рамына ендіру (бір психологиялыќ
бейне (психобейне) ±ѓымында т‰сіну);
в) дауыссыз сингармофонеманыњ сингармониялыќ езужуан,
сингармониялыќ езужіњішке вариацияларын жазуда ... ... ... ... ... ... ... сµйлесім процесінде наќты екіге бµлу:
сингарможуан сингармоварияциялар - сингарможуан
сµздіњ к‰_рамында ; сингарможіњішке сингармоварияциялар -
сингарможіњішке сµздіњ ... ... ... ќабілеті кейбір жаѓдайларда
к‰мэнді, д‰дамал пікірлерге де ие ... ... ол ... 1 . "... ... ћэр ... екі ... ... жуан айтылады, бірде жіњішке
айтылады".2. "... дауысты дыбыстар жуан айтылса-
олардыњ ќатарындаѓы дауыссыз дыбыстар да, жуан
айтылмаќшы; дауысты дыбыстаржіњішке ... ... да ... ... А.Байт‰рсыновтыњ осы
екі ойын да б‰гінгі фонология ѓылымыныњ дењгейімен
салыстырсаќ, фонологиялыќ негізі саяздау, терењ
зерттелмеген ... ... ... ... ... ... ќайшылыѓы мынады: А.Байт‰рсынов эр
дауыссызды екі т‰рлі (жуан, жіњішке) ... ... ... ... ќоры ... дэлелдейді, біраќ сонымен
ќатар бір дыбыс екі т‰рлі айтылады дейді. Бір дыбыс эр ... ... ‰ш ... айтылуы м‰мкін емес, себебі эр дыбыстыњ
тек µзіне тєн т‰раќты, ... ... ... ... ... егер ... айтќандай "дыбыстардыњ ћэр ќайсысы екі
т‰рлі айтылса", онда дыбысталѓан дыбыстар біреу емес ... ... ... мен ... ... ... ... м‰ндай бостыѓыныњ себептері кµп. Біріншіден, ол
кезде "фонема" терминініњ белгісіздігі, µте сирек ѓылыми
ењбектерде ... ... ... терминініњ
"дыбыс", "эріп" терминдерінен ѓылыми-кµпшілік, ѓылыми-оќулыќ
ењбектерде ажыратылып ќолданбаѓандыѓы. Сол себептен фонема
‰ѓымын белгілеу ‰шін кµп жаѓдайда "дыбыс" терминін
ќолданатын болѓан. Екіншіден, ол кезде ... ... таза ... ... ... жазылѓан
‰лгісініњ жоќтыѓы.
Сонымен, б‰л ќайшылыќтыњ негізгі себебін, А.Байт‰рсынов
ќолданѓан терминологиялыќ аппараттыњ к‰рамына фонема
±ѓымын ќамтитын терминніњ жоќтыѓы ретінде т‰сіндірген ... ... ... ... ќоры
‰ѓымын, яѓни фонема ‰ѓымын ќамтитын термин ретінде
"дыбыс" термині ... ... ... екі ... ќолданѓан: а) фонема
(сингармофонема) маѓынасында; э) дыбыс
(сингармодыбыс) маѓынасында (фонеманыњ позициялыќ
т‰рі).
Екінші цитатадаѓы фонологиялыќ кµзќарастыњ ќайшылыѓы мынада: А.
Байт±рсынов ... ... тек ... я тек ... ... ... ... дыбыстардыњ
бір сµздіњ ќ‰рамында жуан, ал таѓы бір сµздіњ ќ‰рамында
жіњішке дыбысталуы дауысты дыбыстардыњ жуандыѓына немесе
жіњішкелігіне тэуелді дейді.
А. Байт‰рсынов (басќа т‰ркологтар сияќты) ... ... деп ... ... Б‰л ... ... ... -сингармонизмді сµз ќ‰рамын
бір сингармобояумен толыќ ќамтитын ќазаќ тілініњ универсалды
просодиялыќ ќасиеті деп ... ... ... ... ... жуан, жіњішке болуын дауысты
дыбыстардыњ жуан, жіњішке бояуымен байланысты деуі.
А. Байт‰рсынов сингармонизмді т‰сінуде екі т‰рлі ѓылыми екі
т‰рлі ѓылыми кµзќарасты ажыратпады - ... ... ... кµзќарасты. А. Байт‰рсынов сингармонизмді
т‰сінуде осы екі кµзќарасты ажыратпауы оныњ ѓылыми -
практикалыќ ењбектерініњ биік мањызын бэсењдетпейді.
Б‰гінгі фонологтардыњ біразы да ... деп ... ... ... ... (сингармонизм -«дауысты дыбыстар ‰ндестігі»,
«фонетикалыќ коартикуляция»). Ал, сингармонизм ... ... ... ... ... ... жэне ... жаѓынан сµз просодиясыныњ
фундаменталдыќ ќасиеті», ол ќасиет тікелей тілдіњ
функционалдыќ ќызметіне ... ... ... ... м‰мкін емес».
А.Байт‰рсыновтыњ ењбектерін зерттеудіњ нэтижесінде біз ‰лкен
лингвистикалыќ, тарихи с‰раќќа жауап бермекпіз. Ол мынандай
с‰раќ: А.Байт‰рсынов фонолог па, фонолог емес пе? ... µз ... ... ... ... б‰л жаѓдай А.Байт±рсыновты фонолог емес деуге дэлел бола
алмайды. Мысалы, И.А.Бодуэн де Куртенэ "фонема" терминін
ќолданысќа ендіруден бірнеше жыл б±рын ... ... ... ой ... ... ... яѓни ... болѓан.
А.Байт‰рсыновтыњ зерттемелерінде де осындай
жаѓдай аныќ байќалады. Осы жаѓдайды ескеруіміз бізге
міндет. Ал, олай болса, А.Байт‰рсынов, эрине, ‰лкен
тілші, ‰лкен фонолог/12,39/.
Ѓалымныњ ќай ... ... ... ... оныњ тек сол ѓылыми
саладаѓы ењбектерімен аныќталмауы тиіс: сол ... ... ... ... ... де ... сол ... ѓылыми сала - фундаменталдыќ ѓылымдаѓы
ќорытындыларды практикалыќ маќсатта ќолданатын сала болса,
фонология ѓылымы ‰шін м‰ндай практикалыќ ѓылыми салалар
мыналар: алфавит жасау; ... ... жазу ... ... ... ... жасау; транскрипцияныњ ережелерін жасау;
орфоэпиялыќ нормаларды аныќтау; дыбыстардыњ
номенклатурасын жэне олардыњ байланысу жолдарын
аныќтап, эдеби дыбыстау даѓдысына ... ... ... жэне ... ... оќу ... ж‰йелілігін аныќтау, т.б. болды.
Жоѓарыда атап µтілген фонология ѓылымына жаќын ѓылыми
салалардыњ барлыѓында А. Байт±рсынов мањызды із
ќалдырып, б‰л салалардаѓы ѓылыми ... эрі ... кењ ... ... да ... ... берген»
ѓылыми мэселелердіњ кµпшілігіне «тіл білімінде т‰њѓыш
болып», «т‰ркологияда т±њѓыш болып» деген сияќты жоѓары
дэрежедегі аныќтамалардыњ ені салынѓан. Б‰л ... ... ењ ... А. Байт‰рсынав
жасаѓан сингармоалфавит, сингармоорфография, сингармониялыќ
артикуляциялыќ базаларыныњ ќызметініњ ерекшеліктерін негіз
т±тып, фонетикаѓа оќыту эдістемесін жасау мэселелері жатады.
Фонологияѓа жаќын ѓылыми ... ... ... ж‰ргізу
арќылы, А. Байт‰рсынов фонология ѓылымында мањызды із
ќалдырды. Соныњ нэтижесі ретінде А. Байт‰рсынов
т‰ркологияда, дэлірек айтсаќ ... тіл ... ... фонология ѓылымыныњ фонема (сингармофонема) -
дыбыстар (сингармодыбыстар) ќоры ±ѓымыныњ жєне позициялыќ
принциптіњ ѓылыми негіздерін ќалады.
Сонымен А.Байт‰рсыновты тіл білімі тарихында ‰лкен орын алѓан,
фонология ... жања ... ... ) саласыныњ
негізін ќалап бастаѓан ѓалым деуге толыќ негізі бар. Сондыќтан
бітіру ж±мысыныњ таќырыбына сєйкес. А. Байтурсынов турлеген
ќазаќ фонетикасы, дєст‰рлі фонетика б‰гін ... ... ... жања баѓыттарѓа ие болды, ол баѓыттардыњ
дєст‰рлі фонетикамен байланысы, сабаќтастыѓы туралы
ой-пікірімізді бітіру ж±мысыныњ келесі тарауында
жалѓастырамыз.
2 Ќазіргі фонетикалыќ баѓыттардыњ А. ... ... жєне ... ... алфавиті мен орфография мєселелерін
(араб графикасыныњ негізінде) А.Байт±рсынов терењ жєне
жан-л

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі дыбыстарының Ахмет Байтұрсыновқа дейін зерттелуі4 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі туралы11 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет
Аударматану31 бет
Ежелгі дәуір тіл білімі және араб тіл білімі9 бет
Жазу және жазба тіл 10 бет
Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері10 бет
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы5 бет
Мүмкіндігі шектеулі балаларды мектепке оқытуға дайындау22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь