Дебиторлық борыштар есебі (алынуға тиісті шоттар)

Кәсіпорындар мен ұйымдардың басқа заңды немесе жеке тұлғалардан оларға сатқан тауарлары, көрсеткен қызметтері, сондай-ақ аванс ретінде алдын ала төлеген төлемдері үшін алашақ борыштары – Дебиторлық борыштар (Алынуға тиісті шоттар) деп аталады. Осы кәсіпорындар мен ұйымдарға берешек борышы бар заңды және жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Өтелетін (алынатын) уақытына қарай алынуға тиісті дебиторлық борыштар ағымдағы алынуға тиісті борыштар және ұзақ мерзімді алынуға тиісті борыштар болып екіге бөлінеді. Бұл борыштардың есебі “Алынуға тиісті шоттар” бөлімінің шоттарында есептеледі.
Есеп беретін уақыттан кейінгі бір жыл ішінде алынатын (өтелінетін) дебиторлық борыштар ағымдағы активтер қатарында есептеледі. Олардың қатарына жататындар:
- ағымдағы активтерді сатып алуға төленген аванстық (алдын ала төленген) төлем;
- тапсырылған (берілген) шоттар бойынша алынуға тиісті борыштар;
- вексельдер бойынша алынуға тиісті борыштар;
- негізгі ұйымдар мен оның еншілес серіктестігі арасындағы түрлі операциялар негізінде туындаған дебиторлық борыштар;
- ұйымның лауазымды адамдарының (тұлғаларының) дебиторлық борышы;
- басқадай дебиторлық борыштар.
Кәсіпорынның балансындағы алынған вексель деп аталатын бабындағы сома басқа заңды немесе жеке тұлғалардың ұйымға вексель бойынша төлейтін ресми берешегі болып есептелінеді. Алынуға тиісті шоттар бойынша борыштар (дебиторлық борыштар) иелік ету құқығымен қоса, заңды құқығымен байланысты актив болып саналады. Қорытындылап айтатын болсақ “дебиторлық борыш” дегеніміз, бұл – иелік ету құқығын қосқандағы заңды құқықтармен байланысты активте қамтылған алдағы уақыттағы экономикалық тиімділік.
Ұйымның қаржы жағдайын сипаттайтын көрсеткіштердің қатарына дебиторлық борыштардың айналымы жатады. Яғни дебиторлық борыштардың есептелген уақыты мен өтелу уақытының арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның дебиторлық борышы оған байланысты кіріс танылған жағдайда ғана анықталады. Дебиторлық борыштар сатылған өнімдер мен тауарлардың құнынан баға жеңілдіктерін (скидки) және қайтарылған тауарлардың құнын алып тастағандағы қалдық сома бойынша есептеледі. Бір жылдан астам уақыт бойы алынбаған дебиторлық борыштар “Ұзақ мерзімді дебиторлық борыштар” болып есептеледі. Дебиторлық борыштардың пайда болған (есептелінген) уақыты мен өтелу уақытының арасындағы мерзімге байланысты пайыздар бойынша кіріс көп жағдайларда ескерілмейді. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын сатқанда кейде сатып алушыларға баға жеңілдіктерін береді. Ұйымдардың бұндай қадамға баруының басты себебі сатып алушыларды қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының көлемін арттыру болып табылады. Сонымен қатар баға жеңілдіктерін (скидки) пайдалану ұйымның күмәнді борыштарының сомасын қысқартуға үлкен әсер етеді. Халықаралық тәжірибеде баға жеңілдіктері (скидки) терминімен (сөзімен) бірге сауда жеңілдігі термині (сөзі) қатар қолданылады. Өз экономикасын нарықтық жолмен жүргізіп келе жатқан елдердегі ұйымдар сауда жеңілдігін тауарларды сатудағы жарнама ретінде пайдаланады. Ұйымдардың сауда жеңілдігін қолдануының мақсаты баға жеңілдіктерін (скидки) пайдаланғандағы жағдаймен бірдей деп айтуға болады.
        
        Дебиторлық борыштар есебі (Алынуға тиісті шоттар).2.1. Дебиторлық борыштар есебін ұйымдастыру.Кәсіпорындар мен ұйымдардың басқа заңды немесе жеке тұлғалардан  ... ... ... ... ... ...  ...  алдын  алатөлеген төлемдері үшін  алашақ  борыштары  –  Дебиторлық  борыштар  (Алынуғатиісті шоттар) деп ... Осы ... мен  ...  ...  борышыбар заңды және жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Өтелетін  (алынатын)уақытына ... ... ... ... ...  ағымдағы  алынуға  тиістіборыштар және ұзақ мерзімді ... ... ...  ...  ...  ...  ...  есебі  “Алынуға  тиісті   шоттар”   бөлімінің   шоттарындаесептеледі.Есеп беретін уақыттан ...  бір  жыл  ...  ...  ...  ...  ...  ...   қатарында   есептеледі.   Олардыңқатарына жататындар:-  ағымдағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алатөленген) төлем;- тапсырылған (берілген) шоттар бойынша алынуға тиісті борыштар;- вексельдер бойынша алынуға ... ...  ... ұйымдар мен  оның  еншілес  серіктестігі  арасындағы  түрліоперациялар негізінде ... ... ... ... ... ... (тұлғаларының) дебиторлық борышы;- басқадай дебиторлық борыштар.Кәсіпорынның балансындағы алынған вексель деп аталатын  бабындағы  сомабасқа заңды немесе жеке ... ... ...  ...  ...  ...  болып  есептелінеді.  Алынуға  тиісті  шоттар   бойынша   борыштар(дебиторлық борыштар) иелік ету ... ... ...  ...  байланыстыактив  болып  саналады.  Қорытындылап  айтатын  ...  ...   ... бұл – ... ету ... ... ...  құқықтармен  байланыстыактивте қамтылған алдағы уақыттағы экономикалық тиімділік.Ұйымның ... ... ... ... ...  дебиторлықборыштардың айналымы жатады. Яғни дебиторлық борыштардың  есептелген  уақытымен өтелу уақытының арасындағы мерзім күндерінің  саны.  ...  ... оған ... ... ... жағдайда ғана  анықталады.  Дебиторлықборыштар  сатылған  ...  мен  ...  ...  баға   ... және ... тауарлардың құнын алып  тастағандағы  қалдық  сомабойынша  есептеледі.  Бір  жылдан  ...  ...  бойы  ...  ... ... ... дебиторлық борыштар”  болып  есептеледі.  Дебиторлықборыштардың  ...  ...  ...  ...   мен   ...   уақытыныңарасындағы  мерзімге  байланысты  пайыздар  ...  ...  көп  ...  ...  өздерінің  тауарларын  сатқанда   кейде   сатыпалушыларға баға жеңілдіктерін ...  ...  ...  ...  ...  себебі  сатып  алушыларды  қызықтыру  арқылы  сатылатын  тауарларыныңкөлемін арттыру болып табылады. Сонымен ...  баға  ...  ... ... ... ... ... қысқартуға үлкен әсер  етеді.Халықаралық  тәжірибеде  баға  жеңілдіктері  (скидки)  терминімен  ... ... ... ...  ...  ...  қолданылады.  Өз  экономикасыннарықтық жолмен жүргізіп келе  жатқан  елдердегі  ұйымдар  сауда  ...  ...   ...   ...   пайдаланады.   Ұйымдардың   саудажеңілдігін қолдануының мақсаты баға жеңілдіктерін  (скидки)  пайдаланғандағыжағдаймен бірдей деп айтуға ... ... ... ... ... тауарлардың ақау  болусебебінен сатылған  тауарларды  ...  тура  ...  ...  тауарлардықайтарып алу сатушы ұйымдар үшін  тиімсіз  болады.  ...  да  ...  ...  заңды  немесе  жеке  ...  осы  ...   ...   ... мөлшерін  қысқарту  туралы  талабын  қабылдауға  келісуіне  туракеледі. Әрине  аталған  жеңілдікті  ...  ...  ...  түсуге  (алынуға)тиісті табыстарының  көлемін  азайтатындығы  сөзсіз.  Бұл  жағдайда  ұйымныңбухгалтериясында жасалынған жеңілдік ... :Д-т: Баға ...... ... ... ... – шотытүріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады.Егер  сатылған  тауар  ...  ...  ...  ол  үшін  жазылатынбухгалтерлік жазу мына түрде бейнеленеді:Д-т: Сатылған тауарлардың ...... ... ... ......  бухгалтериясы  дебиторлық  борыштар   есебін   жүргізубарысында  мына   төменде   ...   ...   ...   тіркелімдерді)қолданады:нөмірі 7 – Журнал-ордер – “Жұмысшылар мен басқа да тұлғалардың  борышы”деп аталатын ... ... ... 8  –  ......  ...  ...  құн  салығы”,“Есептелген  пайыздар”,  “Басқадай  дебиторлық  борыштар”   және   ... деп ... ... ... бойынша;нөмірі 9 –  Журнал-ордерге  қосымша  тізімдеме  –  ...  ... ... бойынша;нөмірі 10 – Журнал-ордер – “Күдікті қарыздар бойынша  резерв”,  ... ... ... ... ... ... 11 – ... – “Сатып алушылар және  тапсырыс  берушілердіңборышы” шотының және “Еншілес ... ... ...  ... ... ... жүргізіледі.Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер және басқадай дебиторлармен  есепайырысудың  есебі  бойынша  жоғарыда  аталып  ...   ...   ...   ...   ...   талдамалық    (аналитикалық)    ... ... ...  ...  ...  ...  тағы  да  ...  тіркелімдер  (құжаттар)   қолданылады.   ...   ...  ...  ...  ...   ...   ...  жазулардың   жиынтығын   анықтау   үшін   керек.   ... есеп ...  ...  ...  ...  ...  Штаттарыныңбухгалтерлік есеп стандартында) ұйымның бухгалтерлік  есеп  ...  ...  ...  ...  ...  үшін  ...  ортақ  есеп  беруформалары  қарастырылмаған.  Есеп  нысанын  таңдау  құқығы   ...   ...  ...  яғни  ол  ...  ...   топтастырудың   еңқарапайым  әдісін  таңдап,  ...  ...  ...  ... ... болсақ, олар негізгі есеп тіркелімдерінде үнемі  қатысатын,эпизодтық  болып  бөлінеді  және  олар  ...  ...   ... ... ... ... сомалардың дұрыстығы мен  олардыңтолықтығын бақылау үшін  түгендеу  жүргізілуі  ...  ол  ...  ...  ...  ...  ...  арқылы  жүргізіледі.Мұндағы басты мақсат - әрбір шоттағы сомалардың сәйкестігі  мен  дұрыстығын,толықтығын анықтау болып  ...  ...  ...  есептеудегі  бастымәселе сату мерзімін анықтау болып табылады, яғни  сатып  алушыларға  ... ... ... тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің)  қашансатылғанын   тануында.   Бухгалтерлік   есептің   көзқарасымен    ...  ...  мен  ...   ...   ...   және   есеп   ... ... тауарлардың сатылғандығы деп танылады.Дебиторлық борыштар келесідей бөлімдерден тұрады:“Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің борышы”.“Күдікті ... ... ... (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық борышы”.“Басқадай дебиторлық борыш”.“Алдағы кезең шығындары”.“Берілген аванстар”.Яғни осы ... ... ... бойынша  кәсіпорындар  мен  ұйымдардыңбасқа заңды немесе жеке тұлғалардан алашақ сомалары дебиторлық  борыш  болыптабылады.2.2. Сатып  ...  және  ...  ...  есеп  ...  алушылармен  және  тапсырыс  ...  есеп  ...   ... есептің мынадай шоттарында жүреді:301 “Алынуға тиісті қарыздар” шоты;302 “Алынған ... ... ... алушылар мен тапсырыс берушілердің басқадай қарыздары” шоты.Осы шоттар бойынша жасалатын есептің ұйымдастырылуын қарастырайық.301 ... ...  ...  шотында  жөнелтілген  өнім  (тауарлар),орындалған ... және ... ... үшін ... банк  ...  ...  ...  алады.  Алынуға  тиісті  дебиторлық   борыштарағымдағы (немесе қысқа мерзімдегі) дебиторлық  борыштар,  яғни  бір  ... ... және ұзақ ...  дебиторлық  борыштар,  яғни  бірнешеесептік кезеңді қамтитын болып екіге бөлінеді.Сатып алушылармен  және  ...  ...  есеп  ...  ... ... ... жазулар жазылады:Сатылған (жөнелтілген)  өнімнің,  тауарлардың,  істелінген  жұмыстардыңжәне көрсетілген қызметтердің нақты өзіндік құнына сәйкес мына  ...  ...   ...   801   ...   ...   ... қызметтердің) өзіндік құны”, 802 “Сату үшін  алынып,  сатылғантауарлардың өзіндік құны”  шоттары  дебеттелі  де,  221  ...  ...  ...  тауарлар”,  900  “Негізгі  өндіріс”,  910  “Өз  өндірісінің   шалаөнімдері”, 920 “Қосалқы ... және ... ...  кредиттеледі.  Қаржылықинвестицияларды, материалдық  емес  активтерді,  негізгі  құралдарды  сатқанкезде ... ... ... дебеттеліп, актив шоттары кредиттеледі  (121-125, 101-103, 106, 141-144, ...  ...   ...   тауардың,   атқарылған   жұмыстың,көрсетілген  қызметтердің  сату  құнына  301-ші  шоты  ...  де,  ... ...  ...  (жұмыстардан,  қызметтерден)  түскен  табыс”,  702“Алынған   тауарларды   өткізуден   ...   ...   және   ...   ... ... ... корреспонденциясы негізгі  құралды  (722  шоттыңкредиті),  ...  емес  ...  (721   ...   ...   ...  (723  ...  кредиті)  сатқан  кезде  жасалады.  Осы   жасалғанкорреспонденциямен бірге қосымша құн салығына  (ҚҚС)  301  шоты  ... шоты ... ... және ... ...  ...  үшін  ...  есепайырысу-төлем құжаттарын төлегеніне қарай  431  “Валюталық  шотындағы  нақтыақша”, 441 ... ... ... ... ақша”, 451 “Кассадағы  нақты  ақша”дебеттеледі де, 301 “Алынуға тиісті ... шоты ... ... ... мен тапсырыс берушілер шартқа сәйкес  жабдықтаушығааванс төлесе (431,  441,  451  ...  ...  661  ... ...  үшін  ...  аванстар”  немесе  662  “Орындалатынжұмыстар  және  ...  ...  үшін  ...  ...  ... онда ... ... мен тапсырыс берушілер төлеген  аванс  сомасыншегеріп барып төлем жасайды.Жабдықтаушы  кәсіпорынның  бухгалтериясы  бұрынырақ  төленген   ... ... да, ол: 661 және 662  ...  ...  және  301-ші  шотыныңкредиті бойынша көрініс табады.Егер  алынуға  тиіс  ...  ...  ...  ...  ...  ... көрсетілсе, онда олардың есептік кезеңнің соңына  пайда  болған  оңайырмасы 301 шоттың дебетінде және 725  шоттың  ...  ...  ... ... 844 шот ... және 301 ... кредитінде көрініс  табады.Дебиторлық қарыздар соларға байланысты түсетін  табысты  салыстырғанныңнәтижесінде ғана танылады, бірақ табыстан баға ... да, сату  ...  ... ... ... ... сатудан қайтарылған тауарлардың  құнышегеріледі.Баға  мен  ...   ...   ...   712   ...   ... 713 ... жасалған жеңілдіктер” деген  шоттары  дебеттеліп,301 шоты кредиттеледі, ал  ...  ...  711  ...  ...  шоты  ...  301  шоты   ...   Осыған   сәйкес,бұрындары есептелген ҚҚС да түзетіліп жазылады.Айдың  ...  301  шоты  ...  ...   ...   мен   ... өздеріне келген (босатылған) тауарлы-материалдық запастар  жәнеорындалып,  ...  ...  мен  ...  үшін  ...  борыштыңқалдығын көрсетеді.Дебиторлық  борыш   айналыстан   қаражатты   айыратындығын   ...  ...  ...  ...  бірінші  кезекте  олардыңайналымдылығын талдайды. Әдетте, дебиторлық  ...  ...  ... ... дейін тең болады, егер  де  осы  ...  асып  ...  онда  ... өтіп ... деп ... ... ... дебиторлық  қарызды  талап  ету  ... ...  ...  ...   ...   ...   ... агент болып табылады және ол үшінші тұлға ретінде  қарызды  өндіріпберу үшін қызмет етеді.Ондай қаржылық агент ... ... ...  да  ...  ...  бола  ...  ...  олар  аталған  қызметті  жүзеге   асыру   үшінлицензиясы болуы керек. ... ...  ...  немесе  ұйым  факторингқызметімен  шұғылданбастан  бұрын  екі  жақтың   да   ...   ... және ... ... ... өз құнын берген  кәсіпорын  автоматтытүрде төлеуге тиіс. Бұл арада өзінің  ...  ...  ...  ету  құнынберген кәсіпорын мен  факторинг  ...  ...  ...  ... ашық та, ... та ... болуы мүмкін.Осы келісім-шартта, клиентке құқын  өзіне  қайтарып  беру  мәселесі  деайтылады, яғни регресс құқы да қарастырылады.  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  және  т.б.  факторларынатәуелді болып келеді.Мысал.  ...  ЖШС  ...   ...   326250   ...   ...  жөнінде  келісім  шартқа  отырған.  Енді  осы  жеткізіп  ... ... ... алу үшін ... ЖШС ...  ... ... ААҚ-мен келісім шартқа отырады.Келісім шарттың жағдайы бойынша факторингтік компания  “Жуан-төбе”  ААҚ(қаржылық агент) “Жол-Өткен” ... ... ... ... ...  ... ішінде  “Жол-Өткен” ЖШС-тің есеп айырысу шотына ақшаны аударуы  тиіс.Шын мәнінде, “Тасты” ААҚ жасалған ... 80%  ...  ...  ... ...  ...  ...  (20%)  марапаттау  сомасы  ұсталып,  соданқалған сомасы аударылған. Келісім-шартқа  сәйкес  марапаттау  сомасы,  ...  ...  38%  ...   ...   ...   ... ... мерзімі  18  күнді  құраған.  Факторинг  ... ... ... 1,9%  [(38%*18  ...  күн]  ...  және  ... ... қабылданған.Енді біз шоттар корреспонденциясын жасап көрейік.|Қатар|       Шаруашылық операцияларының| Сомасы,|            ... ||№    |                                 |        ...  ||     ...                          |        |                   ||     |                                 ...   |                   ||     |                                 |        |    ...   кредит||    1|                                 |       3|       4 |        5||     |2                                |        |         |         ||     |          ... ... ... ЖШС)           ||     |Контрактының ... ... ... |        |         |         ||1.   ... ЖШС ... ... тауарды|        |         |         ||     ...                        |        |         |         ||     |- ... ... ...     |196875  |802      |222      ||     ... ...                   |281250  |301      |702      ||     |- ... шарттың құнына         |42187   |301      |633      ||     |- ҚҚС (15%)                      |        |         |         ||     ... ... ...   |        |         |         ||2.   |ААҚ) ... ... 80%    |        |         |         ||     ...                           |258750  |441      |687      ||     ... агентке көрсеткен       |        |         |         ||3.   ... үшін ... ...   |        |         |         ||     ... ...               |6199    |831      |687      ||     ... 20% ... ...     |        |         |         ||4.   ... ды, ... осы сомадан      |        |         |         ||     ... ... ...      |        |         |         ||     |58488,5 ... * 20% - 6199)  |58488   |441      |687      ||     ... ... ...        |  323437|     687 |     301 ||5.   |                                 |        |         |         ||     |        ... – кәсіпорында (“Тасты” ААҚ)                     ||     ... ... ...  |        |         |         ||1.   ... ... ... ... түсті:|        |         |         ||     |- ... ...                   |281250  |222      |671      ||     |- ҚҚС (15%)                      |42187   |331      |671      ||     ... ... ... ...    |        |         |         ||2.   ... ... ... үшін       |323437  |334      |441      ||     ...                          |        |         |         ||     ... ... жасалды        |  323437|      671|      334||3.   |                                 |        |         |         ||     |        ... ... ... ААҚ)                    ||     ... ... шарты бойынша  |        |         |         ||1.   ... ... ... ...  |        |         |         ||     |80% ...                      |258750  |334      |441      ||     ... бойынша марапаттау     |        |         |         ||2.   ... ... [6199 ...   |        |         |         ||     ... * 1,9%)]               |6199    |332      |724      ||     ... ... ... етілген    |        |         |         ||3.   ... ... ...              |323437  |441      |687      ||     ... ... ...       |        |         |         ||4.   ... бойынша “Жуан-төбе”      |        |         |         ||     ... 20% ... ...         |        |         |         ||     ... ... бұл ...       |58488   |334      |441      ||     ... сомасы шегерілді)     |        |         |         ||     ... ... ...        |  323437|      687| 332, 334||5.   |                                 |        |         |         ...  ...  ...  берудің  келісім-шарты  бойынша  жасалатыноперациялардың есебі. Бір заңды тұлға (цедент1) келісімшарт  ...  ... ... ... ...  ...  да  бір  ...  (тауарлы-материалдық  құндылықтарды  жеткізіп  бергені,  атқарған  жұмысы,  көрсеткенқызметі  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  ...   талабын(цессия3) толық немесе ішінара көлемде азайтып немесе төмендетіп ... ... ...  ...  ...  ...  ... тұлғадан  басқа  тұлғаларға  өтуі  мүмкін.  Бұл  ...  ... ... ...  өтуі  ...  ...  болып  табылмайды.  Бұлкезде кредитор бірінші ... ... ... ... ... егер  ол  ...  мен   келісім-шартқа   қайшы   келмесе.   Құқық   талабын   ... ... ... ... ... болып табылады.Кей жағдайда кредитордың келісімінсіз міндеттемелердің талабын азайтуғаболмайды, өйткені жаңадан пайда болған кредитор бірінші кредиторға  ... ... ... ... ... ол ... бәсекелес болып табылуы мүмкін;- кредитор мен  қарыз  беруші  (талабын  азайтып  беруші  кәсіпорынның)бұрындары ... ... ... ... ... мүмкін;- кредитор мен қарыз беруші бір-бірімен байланысты тараптар немесе бір-бірінен бөлетін тұлғалары (аффилирлік) болуы мүмкін және т.б.Бұл жағдайда ... ... бір ... өзінің заңды  талабын  берералдында бірінші кредитормен келісіп алады.Құқықтық талапты, әдетте, азайтылған сомасына береді,  яғни  дебиторлыққарыздан аз ... ... ол ...  ...  ал  ...  ... ... әкеледі.  Егер  де  талап  ...  ...  ...  ...  ...  болса,  онда  ол   сәйкесінше,   цедентте   ...   ... ... ... ... ... ЖШС  “Иінсексеуіл”  ААҚ-мен  471250  теңгеге  үшкүннен  кейін  жеткізіп  беретін  ...  ...  ...   ... ... ... дер  кезінде  төленбегендіктен  “Қызыл-жайылма”  өзініңзаңды құқықтық ... ... беру үшін ...  ААҚ-мен  келісімшартқаотырған, бұл келісім-шартта мынадай талаптар болған:1  вариант  (нұсқа).  “Жаңғылда”  ААҚ  (цессионер)  5  ...   ...  ...  ...  “Қызыл-жайылма”  ЖШС-тің  (цедент)   есепайырысу ... ... ... 100% ... ... ... ... – кредитор, басқа тұлғаға өзінің құқын азайтып беруші.2  Цессионер  –   ...   ...   ...   ...   ...   ... кредитор болып табылады.3 Цессия – басқа тұлғаға міндеттемесіндегі талабын азайту немесе өзініңзаңды құқын біреуге ... ... ...... берілген заң талабын қайтарып  алу  немесеқайтару.Енді осы ... ... ...  ...  ...     Шаруашылық операцияларының  |  Сомасы,|            ... ||№    ...                          |         ...  ||     |                                 |         |                   ||     |                                 ...    |                   ||     |                                 |         |   ... |   ...    1|                                 |         |        4|        5||     |2                                |3        |         |         ||     |          ... ... ЖШС)                       ||     ... ЖШС ...         |         |         ||1.   ... ... ... бойынша  |         |         |         ||     ... ...                 |         |         |         ||     |- ... ... ... құны       |         |         |         ||     ... ...                |243750   |802      |222      ||     |- ... ...             |406250   |301      |702      ||     |- ҚҚС ... (15%)             |60937    |301      |633      ||     ... ... жаңа дебиторға   |         |         |         ||2.   ... ... ...         |         |         ||     ... ...               |467187   |303      |301      ||     ... келісімшарттың     |         |         |         ||3.   ... ... ...   |         |         |         ||     ... ... ... ...  |467187   |441      |303      ||     ... үшін                       |         |         |         ||     |          ... кәсіпорында (“Иінсексеуіл” ААҚ)                ||     ... ... ...         |         |         |         ||1.   ... ...              |         |         |         ||     ... ЖШС-тен тауарды  |         |         |         ||     ...                            |406250   |222      |671      ||     |- ... ... құны ...  |60937    |331      |671      ||     |- ҚҚС ...                   |         |         |         ||     ... келісімшарты бойынша жаңа |         |         |         ||2.   ... ... ... алған  |         |         |         ||     ... ... ... ...       |         |         |         ||     ... ...                  |467187   |334      |441      ||     ... зачетқа жатқызылды     |  467187 |     671 |     334 ||3.   |                                 |         |         |         ||     |          ... ... ААҚ)                         ||     ... ...         |  467187 |     303 |     687 ||1.   ... ААҚ) ...       |         |         |         ||     ... ... ...  |         |         |         ||     ... ...            |         |         |         ||     ... ... ...     |  467187 |     687 |     441 ||2.   ... ... ...    |         |         |         ||     ...                        |         |         |         ||     ... ... ...       |  467187 |     441 |     303 ||3.   ... ... ... ... түсті |         |         |         ... біз ...  ...  ...  ...  ...  бірбөлігі  өзгерген  жағдайдағы  ...  пен  ...   ... ... вариант (нұсқа). “Жаңғылды” ААҚ (цессионер) 5 күннің  ішінде  “Қызыл-жайылма” ЖШС-ке  келісім-шарттағы  ақшаның  85%  ...  ал  ...  ... ... ... ... ... қалдырған.|Қатар|      Шаруашылық  операцияларының|   Сомасы,|             ...    |                                 |          ...  ||     ...                          |          |                   ||     |                                 ...     |                   ||     |                                 |          |    ...   ...    1|                                 |          |        4|        5||     |2                                |3         |         |         ||     |        ... ... ЖШС)                          ||     ... ... ...        |          |         |         ||1.   ... (нұсқа) ұқсас        |          |         |         ||     ...                         |          |         |         ||     ... ... ... жаңа |  397109  |     303 |     301 ||2.   ... ... қарыз    |          |         |         ||     ... ... ... 397109  |          |         |         ||     |(467187 * 85%)                   |          |         |         ||     |                                 |          |         |         ||     ... ... ... және |    70078 |     821 |     301 ||3.   ... құндарының        |          |         |         ||     ... ... ...      |          |         |         ||     ... 70078 ... (467187 - |          |         |         ||     |397109)                          |          |         |         ||     ... ......      |  397109  |     441 |     303 ||4.   ... ААҚ-нан) босатылған  |          |         |         ||     ... ... ...          |          |         |         ||     ... ...    |          |         |         ||     ... ... түсті               |          |         |         ||     |          ... ... ААҚ)                          ||     ... келісімшарты бойынша      |  397109  |     303 |     687 ||1.   ... ... ... |          |         |         ||     ...                       |          |         |         ||     ... қарыздың есептік пен  |    70078 |     303 |     727 ||2.   ... ... ...          |         |         ||     ... ... тапты       |          |         |         ||     ... ... ...   |  397109  |     687 |     441 ||3.   ... ...                 |          |         |         ||     ... ...    |  467187  |     441 |     303 ||4.   ... ... ... ...    |          |         |         ||     ...                           |          |         |         ||     ... ... ...     |    70078 |     687 |     303 ||5.   |                                 |          |         |         |3  ...  ...  ...  ААҚ  (цессионар)  келісім-шартқа  қолқойғаннан кейін 5 күн өткеннен кейін,  “Қызыл-жай   ылма”  ЖШС-нің  ... ... ... өз ... ...  (жеңілдік  жасағаны)  үшін  500000теңге деңгейінде ақшаны ...     ...  ... |   ...             Шоттар||№    |                                 |          ...  ||     ...                          |          |                   ||     |                                 ...     |                   ||     |                                 |          |    ...   кредит||    1|                                 |         3|        4|        5||     |2                                |          |         |         ||     |        ... ... ЖШС)                          ||     ... ... бойынша жаңа|          |         |         ||1.   ... ... ... ...     |467187    |303      |301      ||    1|                                 |          |         |         ||     |2                                |3         |4        |5        ||     ... ... ... бен |          |         |         ||2.   ... ... ...      |          |         |         ||     ... ... ... ...   |          |         |         ||     ... ...                   |          |         |         ||     |- ... ... ...     |28533     |303      |727      ||     |- ҚҚС ... (15%)             |4280      |303      |633      ||     ... ... ... ААҚ      |          |         |         ||3.   ... ... ... яғни    |          |         |         ||     ... қаралған сомасы    |          |         |         ||     ... ...                      |500000    |441      |303      ||     |       ... ... ААҚ)                             ||     ... ... келісімшарты  |          |         |         ||1.   ... деб. ... ...  |467187    |303      |687      ||     ... ... ...    |          |         |         ||2.   ... мен ... ...   |          |         |         ||     ... ... ... ...     |          |         |         ||     ... ... ...    |          |         |         ||     ... ...               |          |         |         ||     |32813 ... (500000 - 467187)    |32813     |821      |687      ||     ... ... ...   |          |         |         ||3.   ... ...                 |500000    |687      |441      ||     ... ... ...      |          |         |         ||4.   ... ... ... келіп      |467187    |441      |303      ||     ...                           |          |         |         |302  ...  ...   ...   ...   ...   (жұмыстар,қызметтер) үшін алынған вексельдердің есебі жүргізіледі. Дебиторлық  ... ...  ...  ...  ...  векселі  бухгалтерлік  есепте  302шотында және 301 шоттың  кредитінде  көрсетіледі.  302  ...  ...  ... емес те ...  ...  ...  бойынша  302  шотында,  1“Вексель бойынша алынатын пайызы” деп аталатын субшоты ашылуы мүмкін.Енді вексельдің не ... ... ... ... – оның ... ... ... яғни уақыт  біткенсоң борышкердің ақша төлеуін  талап  ететін  ...  ...  ... ... ... алу және сату  ...  ...  капиталдықысқа мерзімді инвестициялау құралы бола отырып, вексель  құнды  қағаздардыңерекше бір түрі ... ... ...  белгіленген  қатал  нысанында  жазылған  жазбаша   ... ...  ...  ...  өзінің  иесіне  міндеттеменің  мерзіміөткеннен кейін немесе мерзімінен бұрын вексельде көрсетілген ...  ... ... ...  ...  береді.  Вексельді  толтырушы,  яғни  ол  ... ... ... міндет алған заңды немесе жеке тұлға вексель  берушідеп ... Ал ... ... ... алушы тұлға ремитент  болып  табылады.Вексельдің жалпы түрін мына ... ... ... ... ... ... есеп ... бір жыл  мерзім  аралығында  (ішінде)жүргізілетін болса, ремитент алынған  ...  ...  ...  ... ... ... ...  көрсетуі  керек.  Соған  сәйкес  вексельберуші осы ... өз ...  ...  ...  ...  ...  вексельдер  бабында  көрсетеді.  Вексельдің  өтелу  мерзімі  болыпвексель бойынша төлем жүргізілетін уақыт ...  яғни  ...  ... ... есептелінеді.  Әдетте  вексельдер  пайдаланылуы  барысындабір  немесе  бірнеше  ...  ...  ...   міндеттерге   мыналардыжатқызуға болады:- дебиторлық қарыздың өтелу мерзімін белгілі бір уақытқа ұзарту;- шот –фактураға  немесе  ...  да  ...  ...  ... нақты дәлелдеу;- пайыз түрінде төлем алу үшін негіз;- айналымға жіберілу мүмкіндігі.Бухгалтерлік  есепте  вексельдер  ...   ...   ... және ...  ...  ...  ақшалай  баламасымен  немесебарлық ақшалай төлемдердің ағымдағы  ...  ...  ... ... ... бұл  ...  есептелінетін  сома  болып  табылады.  ... ... ... ...  осы  ...  сомадан  артығы  пайыз  сомасыболып  ...   ...   ...   ...   құны   ...  ...  ...  қоспағандағы  вексель   айналымы   мерзімініңсоңындағы төленуге тиісті ақшалардың сомасы болып табылады.Жасалу үлгісі және ... ... ... жай  және  аударылмалыдеп аталатын екі түрге бөлінеді.Жай вексель дегеніміз төлем  мерзімі  ...  ...  ...  ұстаушығабелгіленген сомада ақша төлеуді вексельді беруші өзіне ешқандай шарт қоймай-ақ  міндеттейтін  құжат  болып  табылады,  яғни  ...  ...  ...  ...  ...  алушыға  ақшалай  төлем  жасауға  ... Жай ... ... ... ... міндеттемесі  болыпсаналады. Вексельде оның берілген уақыты, борышкерлік міндеттеменің  сомасы,төленілетін  мерзімі  мен  ...  ...  ...  ...   кредитордың   атыкөрсетіліп, борышкердің, яғни вексель берушінің қолы қойылуы ... ...  ...  ...  бір  ...  ...  ...  арнайытіркеліп жазылғаннан кейін ғана беріледі. Табыстау жазбасы вексельдің  терісжағында немесе ... ... ... ... – (тратта)  кредитордың  (транссангтың)  қарызгерге(трассатқа) белгілі бір соманы үшінші  ...  ...  ...  жеке  ... төлеу  жайлы  жазбаша  өкімі  болып  саналады.  Яғни  оның  ... ... ... ...  ...  ...  төлеушігевексельде көрсетілген ақша сомасын үшінші бір адамға эмитентке төлеу  туралыжазбаша бұйрығын бере алады.Вексельдерді ... ... ... және пайызсыздық деп  екіге  бөлугеболады.Пайыздық вексельдердің атаулы құнында төленетін пайыз сомасы өз  ... ... ... ... сома өз ...  бөлек  көрсетілмейді,бірақ ол вексельдің жалпы сомасында қарастырылады.Вексельдер  ...  ...  ...  ...  қаржылық   жәнеқазыналық болып үш түрге ... ... өнім ...  ...  мен  ...  ... тұтынушы, яғни сатып алушы кәсіпорындар мен  ...  ...  ... кешіктірілу  себебіне  байланысты  беретін  коммерциялық  несиесіретінде ... ... ... ... ... ... ... арасындағы борышкерлік қатынастар рәсімделеді.Қазыналық вексельдер мемлекеттік қазыналық  міндеттемеге  жатады.  Олармемлекеттің  ішкі  қарыздарын  ...  ...   ...   Қазыналықвексельдер негізінен дисконтымен  бірге  номиналынан  шегерім  ...  ... ... ... ... және ... да кәсіпорындар мен  ұйымдарғасатылады.  Ал  ...  кері  ...  ...  алу  толық  атаулы  құны  бойыншажүргізіледі. ... ... ... ... ... және сату  ... ... құрайды. Жалпы алғанда қазыналық  вексельдер  банктерүшін ... ... ... салу нысаны болып  табылады.  Олар  банк  арқылыақша рыногында пайдаланылады.Вексельдер эмитенттер бойынша:Қазынашылық және жекеше.Төлем түрі ... және ... ... ... ... етілген және қамтамасыз етілмеген.Төлеу тәртібі бойынша.Мерзімділік және ұсынушылық вексель болып бөлінеді.Вексельдерді толтыру мен ... ...  ...  сақтауды  керекетеді. Құжатта міндетті түрде вексельдік  таңба,  яғни  вексель  ...  ... оның ... күні мен орны  ...  ...  сомасы,  пайызы,төлеу мерзімі көрсетілуі қажет.  Аударылмалы  вексельді  трассат  (борышкер)акцептеу ... ... ... ... ... вексель бойынша  ешқандайміндеттемесі болмайды. Вексель берілген  уақытынан  ...  ...  ... ... иелігінде болуы, тауарға төлем төлеу үшін  басқа  ... ... жеке ... ... ... банк мекемесінен несие  алу  үшінпайдаланылуы мүмкін. Вексельдің маңызды деректемесі (реквизиті) болып  төлеммерзімі саналады.  Кәсіпорындар  мен  ...  ...  ... ... ... ... сақталуын қадағалап оны  бақылап  отыруықажет. Вексельмен есеп айырысу есебі  арнайы  “Алынған  вексельдер”  ...  Бұл  ...   ...   ...   ...   және   ...  арадағы  олардан  алынған  вексельдер  бойынша  есеп   айырысуоперациялары жайлы ақпараттар жинақталады.Сатылған тауарлар мен ... ... үшін ... ... ... ... – шотыК-т: Алынуға тиісті борыштар – шотыАл вексель бойынша ... ... ... жабылуына, яғни  ақшакеліп түскен мерзімінде (пайызсыз):Д-т: Ақшалар – шотыК-т: Алынған вексельдер – шоты түріндегі бухгалтерлік ... ... ... бір ... ... ... ... көрсетілген  сомабойынша пайыз мөлшері жылдық мерзімге негізделеді. Мысалы: 500000  (бес  жүзмың) теңгеге алты айға вексель ... және оған қоса ...  5  (бес)  ... төлем төлеу көрсетілген болды деп есептейік. Осы  жағдайда  ... ... ... тиісті сомамыздың мөлшері былай есептелінеді:500000 + 500000 х 5% х 6 / 12 = 500000 + 12500 = 512500 ... осы ... ... алты айға емес ...  айға  ...  берілгенжағдайда алынуға тиісті сома мына санға тең болады:500000 + 500000 х 5% х 9 / 12 = 500000 + 18750 = 518750 ...  ...  ...  ...  ...   жазуларымызкелесідей түрде жазылады:а) вексель алынғанда:Д-т: Алынған вексельдер – шоты                        500000 ... ... ... ... ...                500000 тг.ә)  вексель  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... өтелгенде:Д-т: Ақшалар –  шоты                                             ... ... ... ...                          500000 ... ... бойынша кірістер – шоты                    12500 ... ... мен ... ... ... ... ... операциялар|№  |                  ... ...              ...  ||   |                                           |                      ||   ...                                    ...     ||   |                                           |     ...    кредит|| 1 |                                           |         3|        4 ||   |2                                          |          |          || ... ... ... ...           |          |          ||   ... қызметке есептелінген сатып    |          |          ||   ... ... ... борышы        |301       |701       || ... ... ... өнімге,           |          |          ||   ... ... ... қосылған |301       |633       ||   |құн салық ...                           |          |          || ... ... ... ... ... ... |          |          ||   ...                                  |661-662   |301       || ... ... және тапсырыс берушілерден есеп|          |          ||   ... ... ... ... сома           |441       |301       || ... ... және тапсырыс берушілердің     |          |          ||   ... ... ... ... ... ...  |          ||   ...                                   |687       |301       || ... ... ... ... ...    |          |          ||   ... қызмет үшін алынған вексель    |302       |301,      ||   |                                           |          |321-323   || ... ... және ... ... берген |          |          ||   ... үшін ... ...         |441       |302       ... емес ...  (марапаттау  сомасы  жеке  ... ...  құны  ...  ...  ...  екі  қосымша  шоташылуы мүмкін.2  “Вексельдің   алынған   сомасынан   марапаттау   ...   ... ... ... марапаттау сомасы (дисконт)”.Алынған вексель бойынша марапаттау сомасы толық көлемде, ...  ... ... ... ... ...                 ... вексель |                  ... ... ... сомасы, толық көлемде болашақ кезеңнің табысы  ||ретінде есептелінеді                                                 ||332 ... ... мен 611 ...  |302 ... 3-ші субшотының        ||кредиті бойынша көрсетіледі       ... және 611 ...         ||                                  ... ...            ... соң, есепті кезең барысында үлесіне сай есептелген пайыз сомасы||табысқа жатқызылады                                                  ||611 ... ... мен 724 ...  |611 ... ... мен 724 шоттың  ||кредитінде көрініс табады         |кредитінде көрініс табады         ... ... ЖШС, ... ЖШС және “Жуан-төбе” ЖШС өз өнімдерін  “Созақ”ААҚ-на сатқан: 400 мың ... ... 1000 мың ... қызмет  көрсеткен;300 мың теңгеге жұмыстарды  атқарған.  Аталған  шаруашылықтардың  ... өтеу үшін ... ААҚ  ...  жай  ...  ...  берілгенвексельдің  жылдық  марапаттау  мөлшерлемесі  15%  құраған,  яғни   ... ... ... ЖШС – 40  ... ... ЖШС – 60   күнге,  “Жуан-төбе”ЖШС – 30 күнге берілген.Енді осы ... ... ... ... ...  |         ... операцияларының |   Сомасы,|           ...   ...                             |          ...   |                                    ...     |                 ||   |                                    |          |   ...        ||   |                                    |          |        ...  || 1 |                                  2 |         3|      4 |       5|| ... жұмыстар, қызметтер       |          |        |        ||   ...                            |1400000   |801,802 |900,222 ||   |- ... ... ...              |1465517   |301     |701,702 ||   |- ... ...             |219828    |301     |633     ||   |- ҚҚС ... (15%)                |          |        |        || ... ... ...    |          |        |        ||   ... ... ...          |1685345   |302/1   |301     || ... ... ... сомасы   |          |        |        ||   ...                        ...  |332     |611     ||   ... ЖШС 6666,67 тг.                |          |        |        ||   |(400000 х 15% х 40 / 360)           |          |        |        ||   ... ЖШС 25000 тг.               |          |        |        ||   ... х 15% х 60 / 360)          |          |        |        ||   ... ЖШС 3750 тг.            |          |        |        ||   |(300000 х 15% х 30 / 360)           |          |        |        ||   ...                               |          |        |        ||   ... тг.                        |          |        |        || 4.|Ай ... ... ... ...  |          |        |        ||   ... ретінде танылады:            ...  |611     |724     ||   |- ... ...                     |          |        |        ||   ... ЖШС 6666,67 тг. (6666,67 х 30 /|          |        |        ||   |40)                                 |          |        |        ||   ... ЖШС 12500 тг. (25000 х 30 / |          |        |        ||   |60)                                 |          |        |        ||   ... ЖШС 3750 тг. (3750 х 30 |          |        |        ||   |/ 30)                               |          |        |        ||   |- ... ...                      |          |        |        ||   ... ЖШС 1666,67 тг.                |          |        |        ||   ... ЖШС 12500 тг.               |          |        |        ||   ...                               |          |        |        ||   ... тг.                        |          |        |        || ... ... ... вексельдің  |          |        |        ||   |де, ... да ... ... |          |        |        ||   ... ЖШС:                           |          |        |        ||   |- ... ... ... ...    |          |        |        ||   ... ...                         |400000    |441     |302/1   ||   |- ... ... ... түсті     |6666,67   |441     |332     ||   ... ЖШС:                        |          |        |        ||   |- ... сома ... ...          |1000000   |441     |302/1   ||   |- ... ... ... түсті     |25000     |441     |332     ||   ... ЖШС:                    |          |        |        ||   |- ... ... ... түсті        |300000    |441     |302/1   ||   |- ... ... ... ...     |3750      |441     |332     ||   ...                               ...        |        |Мысал. “Тасты” ЖШС 1100 мың ... ...  өз  ...  ...  ... оның ... ол  ...  қарызды  жабу  үшін  1200  мың  ... құны ... ... ... ... ...  “Жетісай”  ААҚ  қарызболғандықтан, “Созақ” ААҚ-ы осы қарызды “Тасты” ЖШС-не беруін ұсынған.Аудармалы вексель (мәмілеге үшінші тұлға ... - ...  ... (бұл ... ... ... ... оның (тауардың)  сатылатынқұны асып түседі, өйткені оған марапаттау сомасы қосылады).Енді осы операциялармен байланысты шоттар корреспонденциясын құрастырыпкөрейік.Есеп ... ...  ...  ...  ...  есебі.Төлем мерзімі жеткенге дейін вексель ұстаушылар вексель бойынша, ал  вексельсомасын  алғаннан  кейін,  банкіге  ...  ...  ...   ... ... жүзеге асырады. Банкіде жасалатын  бұндай  операциялар,әдетте,  марапатталады  (дисконт),  сондықтан  оны  ...  сату  деп  ... ... ... ... ... банк өтеу ...  (вексельдің  номиналдыққұнына  пайызды  қосады)  алуды   ...   ...   ол   ... ... да құқы бар. Ал бұл  ...  банк  алдында  жауаптыекенін білдіреді.|№  |            ... ...  ...           ...   |                                      |         ...   |мазмұны                               |         |                 ||   |                                      ...    |                 ||   |                                      |         |   ...        ||   |                                      |         |        ...  || 1 |                                      |        3|       4|       5||   |2                                     |         |        |        || ... ... ... ...       |         |        |        ||   |- ... ... ...                |900000   |802     |222     ||   |- ... құны                 |948276   |301     |702     ||   |- ҚҚС ... (15%)                    |142241   |301     |633     || ... қарызды жабу есебінде      |         |        |        ||   ... ...                   |         |        |        ||   |- ... тауар үшін қарыз сомасы    |1100000  |302/1   |301     ||   |- ... ... ... ...   |302/1   |611     ||   ...                                |         |        |        ||   ...                                 | 1200000 |        |        || 3.|Ай ... 2 ай ... ... сомасы    |         |        |        ||   ... ... ... (50 мың ... |100000   |611     |724     || ... ... кезде, марапаттау да,  |         |        |        ||   ... де ... ...          |         |        |        ||   |- ... ... ... ... өтеу|         |        |        ||   ... ақша ... ... ...        |1100000  |441     |302/2   ||   |- ... бойынша марапаттауды өтеу   |         |        |        ||   ... ақша ... ... ...        |100000   |441     |302/2   ||   ...                                 | 1200000 |        |        ... ... ЖШС 15% ... ... 40 ... ... 400  мыңтеңге сомасына “Созақ” ААҚ  векселін  алған  болатын.  ...  ЖШС  бұл  ... 20 ... ...  өтеп  банкі  индоссаменттеріне  беруді  ұйғарған.Банкіде бұл вексель 10%-тік мөлшерлемесімен есепке алынған.Сонымен, ... ЖШС ...  ...  өтеу  ...  406666,67  (400000  +6666,67) теңгені құраған. Ал банктің есептік мөлшерлемесі 2222,22 (400000  х10% х 20 / 360) ... ... біз ... ... ... корреспонденциясын жасап көрейік.|№  |          ... ...  ...  ...            ||   ...                              ...    ... ||   |                                     |         ...   ...   || 1 |                                     |        3|       4|       5 ||   |2                                    |         |        |         || ... ... 20 ... берілген       |         |        |         ||   ... ... ... ...   |400000   |441     |302/1    || ... бойынша тиесілі марапаттау   |         |        |         ||   ... ...                       |         |        |         ||   |- ... есептік мөлшерлемесі       |         |        |         ||   ... ... ...         |4444,45  |441     |332      || ... ... сомасы есептелінде|         |        |         ||   ... 2222,22 тг. (400000 х 10% х|         |        |         ||   |20 / 360)                            |2222,22  |831     |332      || ... ... ... ...  |         |        |         ||   ...                              |2222,22  |332     |441      ... ... ... ...  ...  факторингтікоперациялардың бір түрі болып табылады. Форфейтингтік  –  бұл  ...  ... ... ... тауарлы вексельді  сатып  алынғандығынбілдіретін факторингтік  арнайы  ...  ...  ...  ...  ... вексель  бойынша  өз  талабын  қаржылық  делдалға  (форфейраторға)қайта жүктейді, ал ол  өзіне  ...  ...  ...  ...  ... бірден төлейді. Бұндай қоржындық  (портфельдік)  вексель  бірақ  ретжасалынады, ал оның өтеу мерзімі бір қалыпты  ...  ...  ... ... ...  ...  мұнда  дебиторлық  қарызбен  байланыстыбарлық шығыстар форфейтордың еншісіне  тиеді,  яғни  вексель  бойынша  ... ... ... ... ЖШС, “Созақ” ААҚ-ның 1200 мың теңге вексель  алған  болатынжәне ол 60 күннің ішінде өтелуі керек еді, ...  ...  ...  ... мың ... ... болатын, бірақ форфейтор оны 20 күннің  ішінде  өтеп,1050 мың теңге беретін болып келісті. Вексельді сатқан  кезде,  ...  ... ... ... 33333  [(120000  -  1100000)  х  20  /  60]  ...   осы   ...   ...   ...    ...  |           ...   ... |  ...         ... ||   |мазмұны                                 |         ...       ||   |                                        |         |                ||   |                                        ...    |                ||   |                                        |         |  ...  кредит|| 1 |2                                       |         |      4|      5 ||   |                                        |3        |       |        ||   ... ...                                                  || ... ААҚ ... сатты:              |         |       |        ||   |- ... ... ...                  |900000   |802    |222     ||   |- ... ...                 |948276   |301    |702     ||   |- ҚҚС ... (15%)                      |142241   |301    |633     || ... ... өтеу үшін ...    |         |       |        ||   ...                                |         |       |        ||   |- ... ... үшін қарыздың сомасына |1100000  |302/2  |301     ||   |- ... ... ... марапаттау  |100000   |302/3  |611     ||   ...                                |         |       |        ||   ...                                   |  1200000|       |        || 3.|20 күн ... еткен кездегі түскен       |         |       |        ||   ... ... ... деп ...    |33333    |611    |724     || ... ... ... алынбаған   |         |       |        ||   ... ... ... ... ...    |302/3  |611     || ... ... ақша қаражаты:     |         |       |        ||   |- ... ... үшін                 |1050000  |441    |302/2   ||   |- ... ... сомасы             |33333    |441    |302/3   ||   ...                                   |  1083333|       |        || ... ... ... ... ... |         |       |        ||   ... алынған зиян шығысқа         |         |       |        ||   ... 50000 тг. (1100000 -        |50000    |845    |303/2   ||   ...                                |         |       |        ||   ... ... ...                                   || ... ... алынған вексель:           |         |       |        ||   |- ... ... ...           |1050000  |302/2  |441     ||   |- ... ... ... ...         |       |        ||   ... ...                     |33333    |334    |441     ||   ...                                   |  1083333|       |        || ... ... ... марапаттау   |         |       |        ||   ... 66667 тг. ... - 1100000) х |66667    |302/3  |611     ||   |40 / 60)                                |         |       |        || 3.|Ай ... ... ... ...      |         |       |        ||   ...                            |66667    |611    |724     ||   |- ... айда 500000 тг. (66667 х 30 / |         |       |        ||   |40)                                     |         |       |        ||   |- ... айда 16667 тг. (66667 х 10 /   |         |       |        ||   |40)                                     |         |       |        || ... жеткеннен кейін марапаттау      |         |       |        ||   ... да, ... ... да ... |         |       |        ||   |- ... ... ... қарыз сомасы  |         |       |        ||   ... ...                             |1050000  |441    |302/2   ||   |- ... марапаттау сомасы келіп түсті |66667    |441    |302/3   ||   |- ... ... ...          |         |       |        ||   ... ... ... ... түсті|33333    |441    |334     ||   ...                                   |  1150000|       |        || ... ... ... ... ...    |         |       |        ||   ... түскен табыс сомасы көрініс   |50000    |441    |727     ||   ...                                   |         |       |        ||   ... ... ақша ... 1200000     |  1200000|       |        ||   ... (1150000 + 50000)                 |         |       |        ... мерзімі өтіп  кеткен  барлық  дебиторлық  қарыздар  және  де  ... ... ... деп ...  ...  821  шоттың  дебеті  бойыншажәне 302 шоттың ... ... ...  ...  ...  бойынша  өтеумерзімі өтіп кеткен болып мына ... ... ... ... ... ... ... қарсы аудармалы вексельденшығатын талап ету мерзімі үш жылдан асса;-  қарсылық  білдіру  күнінен  бастап  санағанда  ...  ... ... ... ету ... бір жылдан асса;- индоссант вексельге төлеген күнінен бастап ... ... ... ... ... жағдайда олардың талап ету мерзімі алты айдан асса.303 “Сатып алушылар мен тапсырыс ... ... ...  шотыбойынша  шаруашылық  жүргізуші  субъектісі  мынадай  дебиторлық   қарыздардыесепке алуы мүмкін, атап айтқанда:  ...  ...  ...  ... цедентке қарызының пайда болуы және т.б.301-шот  бойынша  ...   ...   ...   ...   ...   шот-фактуралардың әрқайсысы бойынша жүргізіледі. Оның аналитикалық  есебі  сатыпалушылардың төлеу ... ...  ...  және  ...  ... ... 302-шот  бойынша,  төлеу  мерзімі  өтпеген  вексельдермен,банкілерде ... ... ... ақша ...  ...  ... ... етілген берешек жөнінде деректер  алуды  қамтамасызетуге тиіс; 303 шоты әрбір дебитор немесе келісім-шарт  ...  яғни  ... ... ... ... ... Күмәнді дебиторлық борыштар.Сатып алушылар мен тапсырыс беруші заңды және  жеке  тұлғалардың  ...  ...  ...  қаншалықты  арттырғанмен,  оларға  несиегесатылған тауарлар немесе көрсетілген  ...  үшін  ...  есеп  ... ... ... сомалардың бір бөлігі ғана  өтеліп,  қалған  бөлігініңалынбай қалуы іс-тәжірибеде ... ... ... ... ...  ...  ...  борышкер  кәсіпорындар  менұйымдардың  банкрот  болып  қалуы  немесе  ол  ...  мен  ... ... ...  ...  ету  мерзімінің  өтіп  кетуі  табылады.Сатып алушылардың  келісім  ...  ...  ...  ...  ... “күмәнді қарыздар”  деп  аталады.  Күмәнді  қарыздарға  –  ... ...  және  де  ...  ...  ...  ... борыштар жатады. Қазақстан Республикасының  заңына  сәйкес  талапету мерзімі өтіп кеткен дебиторлық берешек күмәнді қарыз  болып  ... ... ... ... борыштарды  есептен  шығарудың  екітәсілі бар. ...... ... ... ... ...  шығындар  нақтышоттарды үмітсіз деп  танығаннан  кейін  ғана  ...  ...  ... – резервтік әдіс, бұл  жағдайда  шығындар  алдын-ала  ... ... ... шығару әдісі бухгалтерлік есеп тұрғысынан қолайлы болыпсаналмайды.  Өйткені  ол  кірістер  мен  шығындарды  сәйкестілікке   ... яғни  ...  ...  ...  ...  ...  ...  көрсетілген  сәтінде  (кезде)емес,  оның  күдікті  деп   танылғанмезетінде  ғана  ...  ...  ...  мен  ...  ...  ...  есебінен  резерв  жасай  алады.  Күмәнді   ... ... ...  ...  қарыздар  бойынша  резервтер”  шотындажүргізіледі. Күмәнді қарыздар бойынша резервтер есеп беретін жылдың  соңындажабдықтаушылар мен сатып ...  ...  ...  ...  ...  нәтижесінде  сүйене  отырып  жасалынады.  Азаматтық   Кодекстің   Iбөліміндегі 178 бабына ... ... ... мерзімінің жалпы уақыты 3  (үш)жыл болып белгіленді.  Үш  жыл  уақыт  аралығында  ...  ...  ... ... ... сомасының есебінен есептен шығарылады.Қазақстан Республикасы заңына сәйкес  талап  ету  мерзімі  өтіп  кеткендебиторлық борыштар ... ... –  деп  ...  Ал  ...  қарыздарсомалары құрылған күмәнді қарыз бойынша резерв есебінен есептен  шығарылады.Егер кәсіпорындар мен ұйымдар ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  айқындалу  жағдайы  пайда  болса,  онда  бұл  сома  ...  ...  ...  шығарылады.  Сондай-ақ  бұл  сома   қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беруде көрсетілуі тиіс.Егер сатып алушының ... ...  ...  ...  ...  ... және ол осы  есеп  ...  кезеңде  өтелсе,  бухгалтерлік  есептекелесідей  жазу  ...  ...   ...   осы   есеп   беру   ... Күмәнді қарыздар бойынша резервтер – шотыК-т: Алынуға тиісті борыштар – шотыБұрын есептен шығарылған дебиторлық қарыз сомасы  есеп  ...  ... ... онда ол сома ... емес ... ... ...  есебіндетанылады. Бұл жағдайда бухгалтерлік есепте:Д-т: Ақшалар –шотыК-т: Негізгі емес қызметтен алынатын басқадай кірістер –  шоты  ... ...  ...  бойынша   резервтер”   есебі   №10   ...  ...  мен  ...  өздерінің  күдікті  деп  есептегенборыштары үшін 100000 (жүз мың)  ...  ...  ...  ...  мынадайкорреспонденциялар жазылады:- күдікті қарыздар бойынша құрылған резерв сомасына;Д-т: Жалпы әкімшілік шығындар – шоты                    100000 ... ... ... ... ... – шоты    100000 тг.- ... ... бойынша құрылған резервтің  есебінен  80000  (сексенмың) теңге дебиторлық борыш есептен шығарылғанда;Д-т: Күмәнді қарыздар бойынша ... – шоты    80000 ... ... ... ... - шоты                          80000 ... ...  ...  ...  резерв  сомалары  сторно  етіледі.Кәсіпорындар мен ұйымдар  бұл  жағдайда  қызыл  ...  жазу  ...  ... ... және әкімшілік шығындары – шоты        20000 ... ... ... ... ... – шоты    20000 ...  мен  ...  бухгалтерлік   балансындағы   дебиторлықборыштар бабында, кәсіпорынның дебиторлық борыштары сомасынан ...  ... ... резерв сомасы алынып  тасталып,  қалған  айырма  қалдығыныңсомасы ғана көрсетіледі.Мысал. “ККК” фирмасының дебиторлық қарызы 200000 (екі жүз  мың)  ... ... ... ... ... сомасы 50000 (елу мың)  теңгені  құрайдыдеп  есептейік.  Сонда  ...  есеп  беру  ...  ...  қарыздарыбойынша  резерв  сомасы  50000  (елу  мың)  ...  ...  ...  ретіндетанылады да,  “ККК”  фирмасының  бухгалтерлік  балансында  дебиторлық  қарызсомасы 50000 теңгеге азайтылып 150000 ... тең ... ... мен ... алып қарасақ та  олардың  барлығыда қай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... де қаржылық  есеп  беруі  кезінде  жыл  бойы  жұмсалған  шығындардыжабатын сомаларды ... ... Бұл ... бағалаудың салдарынан  елеуліайырмашылықтардың да  пайда  ...  ...  ...  ...  тәжірибедекүмәнді қарыздарды бағалау үшін мынадай екі әдісі қолданылады:- ... ... ...  таза  ...  есептелінген  пайыз  әдісі(қаржы-шаруашылық қызметі ... есеп ...  ...  ...  өтелу   мерзімі   ...   ...   ... ... ... ... ...  мақсаты  күмәнді  дебиторлық  борыштарнәтижесінде  туындаған  шығындарды  дұрыс  есептеу  болса,  екінші   ......  ...  таза  ...  ...  ...  есептеу  болыптабылады. Көптеген  кәсіпорындар  мен  ...  бұл  ...  ...  ... ... ... несиеге  сатудан  алынатын  таза  табыстан  есептелгенпайыз әдісіне тоқталатын болсақ, бұл әдіс сәйкестік принципіне  бағытталған.Мұнда  ...  ...  ...  ...  шығындар  мен  несиеге   ... таза ... ... ...  арасындағы  қатынастардың  орташапайызы тәжірибеге сүйене отырып ... ... ...  бұл  ...  ... көлемін анықтау үшін есеп беру кезеңіндегі  ...  ...  ... ... ... 2002 ... көрсеткіштері:- сатылған тауарларының көлемі                                  ... ... ... ...                        50000 тг.-                            ...                             ... тг.- ... ... ... ...                                  ... үш жылдағы “ККК” фирмасының күмәндіқарыздар бойынша шығындары:|Жылдар     |            ...      ...       |   ... ||           |                    ...            |            ||           ... ... |бойынша шығындар    |            ||       1998|              900000|                    |         3,3||           |                    |29700               |            ||       1999|              930000|                    |            ||           |                    |31500               |3,38        ||       2000|              950000|                    |         3,8||           |                    |36100               |            || ...   |            2780000 |                    |         3,5||           |                    |97300               |            ... ... ... бұл ...  ...  қарыздар  бойыншапайыз мөлшері орта есеппен 3,5% деп есептейді. Соған  сәйкес  2002  –  ... ... ... ... ... ... есептеледі:(1000000 – 50000 - 10000) х 3,5% = 32900 тг.Осы  табылған  күмәнді  ...  ...   ...   ...   фирмасыныңбухгалтері есепті жыл соңында (2002 жыл) мынадай жазу жазады:Д-т: Жалпы және әкімшілік ...             32900 ... ... қарыздар бойынша резерв            32900 тг.Жоғарыдағы  сандарды  ...  ...  ...  ...   ... қарыздар бойынша  резерв  сомасының  40900  (қырық  мың  тоғыз  жүз)теңгеге тең болатындығын ... ... ... 8000 ...  мың)  теңгеөткен жылдардағы алынбаған дебиторлық борыш және 32900 (отыз екі  мың  ... ... ...  жылдағы  сатылған  тауарлар  бойынша  күмәнді  ... ... ... резерв сомасы.Негізінен несиеге сатудан алынатын таза табыстан есептелген ... ... ... дебиторлық қарыздың таза өзіндік құнын есептеп отыру  мүмкінемес. Бұл ... ... ... ...  сәйкестілік  принципі  қызмететеді. Өйткені күдікті қарыз сатылым ...  ...  Әдіс  ... өте ... және ... ...  ... несиеге  сатылған  тауарларға  қолданылатын  пайыз  мөлшері  әрдайымжаңартылып ... ... ... тиіс.Күмәнді қарыздарды  бағалау  үшін  қолданылатын  дебиторлық  қарыздардыөтелу мерзімі бойынша есептеу әдісі бухгалтерлік  баланста  таза  ... ...  ...  Бұл  әдіс  ...  ...  борыш  пайызынанықтаған  уақытта  өткен  кезеңдердегі  мәліметтер  ...  ... ...  ...  ...  ...  күдікті  дебиторлық  борыштың  нақтыақшалай өзіндік құнын анықтау  есептеледі.  Несиеге  сатудан  ...  ... ... пайыз  әдісіне  қарағанда  дебиторлық  қарыздарды  өтелумерзімі бойынша есептеу ... ...  ...  ...  ...  ... ... күмәнді қарыздарға жасалған резерв сомасының дұрыс  жасалуынамүмкіндік береді. Кейіннен  күдікті  қарыздарға  жасалған  ...  ... ... ... ...  ...  ...  түзетіледі.  Бұл  жағдайдакүмәнді қарыз  берілген  түзетілім  сомасына  дебеттелінеді.  Жалпы  ... ... ... ... ... ... мөлшерін  анықтау  үшінмыналар қолданылады:-  негізгі  дебиторлық  борышқа  жасалған  ...   ...  ...  ...  ...  ...  ...  әрбір  сомасына   бөлекнегізделген мөлшерлеме.Осы атап өткен екінші әдіс ... ... ... ... 2002 ... 31 ... ...  шоттарының сомасы (өлшем бірлігі теңге)|    Сатып |Түсуге ти-|Уақтылы  |Бір ... ...    Үш  |   Төрт ||          |          ...  |        ...  ... борыш|         |-         |-         |        ...  ||          ... |         |          ...      ...          |          |         ...      |          |        ... ||          |          |         |          |          ... |        ||    АРАЛ  |          |         |          |          |        |        ||          |350000    |         |150000    |200000    |        |        ...   |          |         |          |          |        |        ||  ...  |          |         |          |          |        |        ...   |250000    |         |          |          |100000  |150000  ||   ...  |    500000|   300000|   100000 |          |        |  100000||  ... |  1100000 |   300000|   250000 |    200000|        |  250000||          |          |         |          |          |100000  |        ||  ... |          |         |          |          |        |        ||          |          |         |          |          |        |        ...     |          |5        |10        |20        |30      |50      ...    |          |         |          |          |        |        ||   ...          |         |          |          |        |        ||          |          |         |          |          |        |        ...     |          |         |          |          |        |        ...   |          |15000    |25000     |40000     |30000   |125000  ...    |          |         |          |          |        |        ... ... ... ... фирмасының алынуға тиісті  шоттарыныңсомасы  қарастырылған.  Яғни  кестеде  “ККК”  фирмасының  ...   ... ... ... ... ... ...  бөлініп  көрсетілген.  Сондай-ақбұл  жерде  фирманың  алынуға  тиіс  ...  ...  ... ... ... ... ...  пайыз  коэффициенті  белгіленген.Яғни “ККК” фирмасы өздерінің сатқан тауарлары мен көрсеткен қызметтері  үшінуақтылы есеп ...  ...  және  жеке  ...  ...  деркезінде төленбеген сомасының 5%, бірінші  ...  ...  10%,   ...   ...    кешіктірілгендерінің    20%,    ...    ...  30%,  ...   тоқсанда   кешіктірілгендерінің   50%мөлшердегі  сомаларын  күдікті  ...  деп  ...   ...   ...  2001  ...  31  ...  болжанған  күдікті  қарыздарыныңмөлшері 235000 (екі жүз отыз  бес  мың)  теңгеге  тең  ...  ... (15000 + 25000 + 40000 +  30000  +  125000).  Егер  ...  ... борыштар бойынша резерв шотындағы сомасы  жоғарыда  табылған  235000теңгеден артық немесе  кем  болса,  ...  ...  ...  ... ... енгізіледі.Күмәнді қарыздар бойынша резервтершоты арқылы жүргізілетін операциялар| № |                 ... ... |              ...   ...                                    |                    ||   |                                           ...   ||   |                                           |     ...  ... ... ... ... жасалды          |          |        ||   |                                           |821       |311     || ... ... ... құрылған резерв   |          | 301,   ||   ... ... ... ... жабылды|311       |302,    ||   |                                           |          |333, 334|| ... ... ... қарыздар бойынша       |          |        ||   ... ... ... ... ...    |          |        ||   ... ... ...                      |821       |311     || ... алушының дебиторлық қарызы үмітсіз   |          |        ||   ... ... ... ... ...   |          |        ||   |бір ... өткеннен кейін бұл қарыз сомасы  |          |        ||   ... ... ... осы есеп беру    |          |301,    ||   ... ...                     |311       |302,    ||   |                                           |          |333 334 || ... ... дебиторлық қарызы үмітсіз   |          |        ||   ... ... ... ... ...   |          |        ||   |бір ... ... кейін бұл қарыз сомасы  |          |        ||   ... ... ... ... есеп беру |431,  441,|        ||   ... жүргізілсе):                     |          |727     ||   |                                           |451       |        |2.4. ... ... ... ... қарыздарының есебі.Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық  қарыздарын  есепке  алуүшін шоттардың  бас  ...  32  ...  ...  ... ... деген бөлімшесі қарастырылған.Бұл бөлімшеге мына шоттар кіреді:321 “Еншілес серіктестіктердің қарыздары” – ... ... ... ...... ......  заңды тұлғалардың қарыздары” – шоты.Аталмыш  бөлімшенің   шоттарында   ...   ...   және   ...  ...  ...  ағымдағы  дебиторлық  қарыздары  жинақталыпкөрсетіледі.Аталған шоттардың (321, 322, 323) дебеті мен кредиті бойынша  жасалатыншоттардың корреспонденциясы төменде ... ... ... ...  ...  321-323  ... ал олардың кредиторлық қарызы 641-643 шоттарында көрсетіледі.Бас және еншілес (тәуелді)  серіктестіктердің  ...  ...  ...  641-643  және  321-323  ...  ...  салыстырылып,  тексеруактісінің негізінде дебиторлық және ...  ...  ...  ... ... өтелген дебиторлық қарыз сомасына: 641-643 шоттары дебеттеліп, 321-323 шоттары кредиттеледі.|№  |       ...   ...        ... ...   |                                  |       |                        ||   ...                           ...  |                        ||   |                                  |       |            |      ...   |                                  |       ...       |            || 1 |                                  |      3|           4|           5||   |2                                 |       |            |            ||   |Бас ... 321-323          |       |            |            ||   ... ... ...         |       |            |            ||   ... операциялары            |       |            |            || ... ... ...       |            |            ||   ... мен ...       |            |            ||   ... ... мен ...   |       |            |            ||   ... ... ...        ... 322,   |702, 709    ||   |ҚҚС ... (15%)                |180000 |323         |633         ||   |                                  |       |321, 322,   |            ||   |                                  |       |323         |            ||   ...                             ...            |            || ... (тәуелді) серіктестіктер  |       |            |            ||   |мен ... ...    |       |            |            ||   ... ... ... мен    |90000  |321, 322,   |709         ||   ... ...                   |13500  |323         |633         ||   |ҚҚС ... (15%)                |       |321, 322,   |            ||   |                                  |       |323         |            ||   ...                             |       |            |            ||   |                                  |103500 |            |            || ... (тәуелді) серіктестіктер  |       |            |            ||   ... ... ...          |       |            |            ||   ... және материалдық емес  |200000 |321, 322,   |701, 722,   ||   |активтерді босатты                |30000  |323         |721         ||   |ҚҚС ... (15%)                |       |321, 322,   |633         ||   |                                  |       |323         |            ||   ...                             |       |            |            ||   |                                  |230000 |            |            ||   ...                          ...           х|            ||   |                                  |       |            |х           ||   |Бас ... 321-323          |       |            |            ||   ... кредиті б/ша опер-лары |       |            |            || ... және ...              |       |            |            ||   ... қарыздары есеп  |       |            |            ||   ... ... ... ...        ...         |321, 322,   ||   |                                  |       |            |323         ||   ...                          ...           х|            ||   |                                  |       |            |х           ... ... ... (321-323 және  641-643)  ...  бас  кәсіпорынныңжәне еншілес  (тәуелді)  серіктестіктердің  есеп  айырысуы  ...  ... ... ... бір  еншілес  (тәуелді)  серіктестіктің  екінші  бірсеріктестікпен есеп айырысуы да жүргізіледі. Бұл  ...  ...  ... ... ... есеп  ...  ...  үшеудің  әрқайсысыүшін.Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің кредиторлық ...  ...  ... ... ... ... ... “Еншілес серіктестіктерге қарыз” – шоты;642 “Тәуелді серіктестіктерге қарыз” – шоты;643 “Бірлесіп-бақыланатын заңды тұлғаларға қарыз” – ... 642 және 643 – ... ... пассивті әрі күрделі болып келеді.Талдамалық   есеп   әрбір   еншілес   ...   ...    ... 641, 642  және  643  шоттарының  дебеті  және  кредиті  бойыншашоттарының корреспонденциясы келтірілген.|№  |         ...   ...      ... ...   |                                    |       |                      ||   ...                             ...  |                      ||   |                                    |       |      ...    ... 1 |                                    |      3|          4|         5||   |2                                   |       |           |          || ... ... ... ...       |   ... 642, ||   |мен ... ... тауарлар          |1200000|208, 222   |643       || ... ... ...        |       |821, 811,  |641, 642, ||   ... мен ...              |90000  |901, 921,  |643       ||   |                                    |       |934, 936,  |          ||   |                                    |       |937,       |          ||   |                                    |       |938        |          || ... ... алынған негізгі    |       |           |641, 642, ||   ... ... емес   |200000 ...   |643       ||   ...                            |       ...   |          ||   |                                    |       |106        |          ||   ...                           ...          х|         х|| ... ... ... шот            |       |           |          ||   ... ... ... онда |       |           |          ||   ... ... ...          |       |           |          ||   ... ... ... оны     |       |           |641, 642, ||   ... ... ...             |238400 |331        |643       ||5. |Бас ... ... ...   |       |641, 642,  |          ||   ... ... ...     ...        |441       ||   ...                           ...          х|         х|2.5. ... дебиторлық борыштардың есебі.Кәсіпорындар  мен  ұйымдарда  басқадай   операциялар   бойынша   тиістідебиторлық ... ... ... ... ... қосылған құн салығы”.“Есептелген пайыздар (проценттер)”.“Жұмысшылар мен басқадай тұлғалардың борышы”.“Өзге де дебиторлық борыштар”.Бұл шоттарда  “Сатып  алушылар  мен  ...  ...  ...  ...   (сатылған   тауарларға,   көрсетілген   қызметтерге,орындалған жұмыстарға жатпайтын) есеп ... ... ... ... ... құн ... шоты ұйымның сатып алынған негізгіқұралдары,  материалдары,  тағы  да   басқалары   бойынша   ... ... құн ... сомасы жайлы ақпараттарды жинақтауға  арналған.Салықтың бұл түрі барлық тауарлар  мен  ...  ...  ...  ... ... ... орай  бұл  ...  сатып  алушылар  тауардың  құнынақосып төлейді. Жанама ... ... ... ... ...  ...  жәнежеке тұлғалардан түспейді, керісінше  осы  ...  ...  ...  баға  ...  ...  соғұрлым  салық  сомасы  да  жоғары  болады.Бюджетке ... ...  құн  ...  ...  ...  ...  ... үшін сатып алушылардан алынған салық  пен  материалдық  ... ...  ...  ...  құн  ...  ...  арасындағыайырмашылық ретінде анықталады.- Алынған тауарлар мен материалдық құндылықтар және орындалған жұмыстармен қызметтер бойынша есептелінген ... құн ... ... ... ... құн ... шотыК-т: “Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу” шоты немесеД-т: “Алынуға ... ... құн ... ...  ...  несиелік  борыштар  мен  аударымдар”  шоты   түріндегібухгалтерлік ... ... ... ...  ...  шартта  қаралған  жалға  ... ... ... ... мен ...  ...  ...  үшінпайыз  түрінде  алатын  сомасы,  сондай-ақ  салынған  ...   ...   ...   ...   ...   байланысты   “Есептелгенпайыздар” шотына сәйкес негізгі бухгалтерлік ... мына ... ...  ...  ...  ...  ...  вексельдер,  берілген  заемдербойынша пайыздар есептегенде:Д-т: “Есептелген пайыздар” – деп ... ... ...  ...  және  ...  ...  кірістер”  депаталатын шот түріндегі бухгалтерлік жазу жазылса,- Есептелген пайыздар бойынша борыштардың жабылуына:Д-т: ... ... ... “Есептелген проценттер” деп аталатын шоты  түріндегі  бухгалтерлікжазу жазылады.“Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың борышы” деп аталатын шотта жұмысшылармен ... да ... ... ... ... ...  ... шотта  жұмысшылар  мен  басқа  да  тұлғаларға  аванс  ретінде  (қарызға)қызметтегі іссапарлары үшін және ... ...  үшін  ...  ... ... ... мен қызметкерлерден  олардың  кәсіпорынға  тигізгензияндары үшін ұсталатын сомалар есептелінеді.- Жалпы әкімшілік – шаруашылық қажеттілігі ... және  ... үшін есеп ... ... тұлғаларға берілген сомаларға:Д-т: “Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың борышы” шотыК-т: “Ақшалар” шоты түріндегі бухгалтерлік жазу жазылады.- Жұмысшыларға берілген заем ... ... ... ... мен ... ... борышы” шотыК-т: “Ақшалар” шоты түріндегі бухгалтерлік жазу жазылады.-   ...   ...   ...   ...   ...   іздеуге   салынғанжетіспеушіліктерге кінәлі тұлға табылып және оның ... ... ... ... мен ... тұлғалардың борышы” шотыК-т:  “Алдағы  кезең  ...  шоты  ...   ...   ... Есеп ... ...  тұлғалар  өздерінің  борыштарын  өтеген  уақытта:материалдық емес  активтер,  ...  ...  ...  ... ... деп ... ...  тиістілері  дебеттелініп,  “Жұмысшылармен басқа да тұлғалардың борышы” шоты ... Есеп  ...  ...  ...  ...  ретінде  алған  сомаларыныңпайдаланғаннан  қалған  қалдығы,  ...  ...  ...  ... ... ... алған қарыз сомаларының  қайтарылуы  субъектігекіріске алынғанда:Д-т: “Жұмысшылар мен ... ... ... ... ... шоты ... ... жазу жазылады.-  Есеп  беруге  тиісті  тұлғалардың  ...  ...   ... сомасына:Д-т: “Тауарларды сату бойынша шығындар”,“Жалпы және әкімшілік шығындары”,“Үстеме шығындар”,“Әлеуметтік сала шығындары” деп ... ... ... “Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың борышы” түріндегі екі жақты жазужазылады.-  Жабдықтаушыларға  ...  ...  ақау   ...   ... дебиторлық борыштың пайда болуына:Д-т: “Басқадай дебиторлық борыш” шоты,К-т: “Материалдар” шоты түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады.- ... ... ... ... ... сомаға:Д-т: “Басқадай дебиторлық борыш” шоты,К-т: “Ақшалар” шоты түріндегі бухгалтерлік жазу жазылады.- Құны акцептелген (төленген) тауарлы-материалдық қорлар мен ... ... ... ... ... ...  ...  мен  бағалардыңсәйкессіздігі нәтижесінен болған, сондай-ақ арифметикалық қателіктерге:Д-т: “Басқадай дебиторлық борыш” шоты,К-т:  “Жабдықтаушылармен  және  мердігерлермен   есеп   ...   ... ... ... ... Ағымдағы жал бойынша алынуға тиісті жал төлемдері  мен  айыппұлдарға,сондай-ақ өсімақыларға:Д-т: “Басқадай дебиторлық борыш” шоты,К-т: ... емес ... ... ... ... шоты ... жазуы жазылады.-  Төтенше  жағдайлардан  ...  ...  ...  ...   бойыншадебиторлық борыштың пайда болуына:Д-т: “Басқадай дебиторлық борыш” шоты,К-т: “Тоқтатылған операциялардан болатын кірістер (зияндар)” шоты.Сонымен ... ... ... ... шотында төленуге  тиісті  жалтөлемдері жайлы ақпараттар, бюджетке  және  бюджеттен  тыс  ...  ... ...  жабдықтаушылар  мен  мердігерлерге,  көлік  ұйымдары  ... да ... ... ... ...  талап  сомалары,  тауарлы-материалдыққорлардың жетіспеушілігі, ... тағы да ... ... ... ... шоты ... ...  |                   ...                |   ...         ||   ...                               ...         ||   ...                                      |                  ||   |                                             |    ...        ||   |                                             |         ...  || 1.|Жұмысшылар мен қызметкерлерге қызметтегі     |         |        ||   ... және ... да ... үшін        |         |        ||   ... берілген сомалар                    |333      |451     || ... мен ... ... банк  |         |        ||   ...                                    |333      |601     || ... мен ... ұйымның       |         |        ||   ... ... ... ... алған          |         |        ||   ... ... ... ... сомасын|451      |333     ||   |төлеген                                      |         |        || ... мен ... ... ...  |         |        ||   ... соманың жұмсалғаннан қалған бөлігі  |         |        ||   ... ... ... ... ұсталды.|681      |333     |2.6. ... ... ... есеп ... есебі.Берілген аванс бойынша есеп айырысудың  есебі  35  ...  ... ... ... Бұл  ...  екі  шоты  бар  –  ... ... жабдықтау үшін берілген  аванстар”  және352  “Орындалатын  ...  мен  ...   ...   үшін   ... берілген жағдайда 35  бөлімшенің  шоттары  ...  және  ... ... ... қолма-қол ақша”, 431 “Ел ішіндегі валюталық  шоттағықолма-қол  ақша”,  және  т.б.  шоттары  кредиттеледі,   ...   ... ... аванс бойынша бағамдық оң айырмасының  сомасына  725  шотыкорреспонденцияланады. Тиесілі шоттардың (351,  352)  ...  ...  ...  ...  ...  бойынша  жабдықтаушылардың  біткен  жұмыстарын   төлеуікезінде, берілген аванс сомалары  ескеріледі  (яғни  ...  ...  ...  берілген  аванс  бойынша  бағамдық   теріс   ... 844 шоты ...  ...  (талдамалық)  есебі   басқадай   кредиторлық   жәнедебиторлық қарыздар ... есеп ... ... ...  ... 352 ... ... бөлек жүргізіледі.2.7. Алдағы кезең шығындарының есебі.“Алдағы кезең шығындары” деп есеп  беретін  кезеңде  шығарылған,  бірақкелесі есеп ... ... ... ... ... ...  ... жататындар:- алдын ала (мерзімінен бұрын) төленген сақтандыру полисінің сомасы;- ... ... ...  ...  ...  және  басқа  да  ақпаратқұралдарының құны;- маусыммен жұмыс істейтін өндірістердің ... ... және ... басқалар.Осы  айтылғандармен  қатар  алдағы  кезең  шығындарына  жаңа  өндірістідайындау  және  ...  ...  ...  кен  өндіруші  өнеркәсіптіпайдалануға дайындау жұмыстарының шығындары, жаңа кәсіпорындарды  іске  қосушығындары жатады.“Сақтандыру  полисі”  шотында  ...  ...  ...   ... ... ... алу үшін есеп айырысу шотынан төленген сомаға:Д-т: “Сақтандыру полисі” шоты,К-т: “Есеп айырысу” шоты түріндегі бухгалтерлік жазу ... ...  ...  алу  ...  ...  ...  ...  есепберетін уақытта мына түрдегі екі жақты жазу жазылады:Д-т: “Тауарларды сату бойынша шығындар”,“Жалпы және әкімшілік шығындар”,“Үстеме шығындар” шоттарының тиістілері,К-т: ... ... ... ...  шоты  ...  ...  үшін  төленген  жал  ...  ...  ...  ...  ...  ...   бухгалтерлікжазулар жазылады:- Алдағы кезеңдер үшін жал төлемі төленген жағдайда:Д-т: “Жал төлемі” ... ... ... Ал ... кезеңге жатқызылатын жал төлемі есептен шығарылған уақытта:Д-т: “Тауарларды сату бойынша шығындар”,“Жалпы және әкімшілік шығындар”,“Үстеме шығындар”, және тағы да ... ... ... ... ... ... алдағы кезең шығындары” шоты  “Сақтандыру  полисі”  мен  ...  деп  ...  ...  ...  ...  басқадай   алдағы   кезеңшығындары жайлы ақпараттарды есептеу үшін арналған.Алдағы ... ... шоты ... ...  |                 Шар. ... ...   ... коррес-сы ||   |                                            |     ...   ... 1 |                                          2 |         3|        4|| ... полисін алу үшін есеп айырысу    |          |         ||   ... ... сома                       |341       |441      || ... полисін алу барысында болған     |          |         ||   ... ... есеп ... ... ... |811,  821,|         ||   ... апарылды                           |          |341      ||   |                                            |938       |         || ... ... жал ... есеп ...     |          |         ||   ... ... ретінде алдын ала аударылды   |342       |441      || ... ... ... жал ... ...     | 811,     |         ||   ...                                   |821,      |342      ||   |                                            |937       |         |2.8. ... берешекті есептен шығару.Баланстан  шығаруға  дебитордың  180  ...  ...  ...  аралығындақарызды өтеуді кешіктірумен байланысты әкімшілік-шаруашылық  қызмет  бойыншаүмітсіз дебиторлық берешек жатады. Есептен ... ... ...  ...   ұсынылған   кезде   кәсіпорын   ...   ...    ... ... ... ... ... кіреді:- шаруашылық қызмет  уақытында  туындаған  қарыз  (күрделі  құрылыспенбайланысты қарыздардан басқа);- сот үкімі шығарылған, бірақ  ...  ...  ...  ...  ...  ...  байланысты  өндіріп  алынбағанжаңсақтық, кем шығу және қолма-қол ақшалар мен  тауарлы  материалдыққұндылықтардың ұрлануы бойынша берешек;- сот ... ... ... алынбайтын  жаңсақтық,  кем  шығу  жәнеұрлану  бойынша,  ...  ...   ...   айыпкерлер   анықталмағанжағдайдағы берешек;-  кәсіпорын,  ұйым,  азаматтар  және  т.б.  ...  ...   ... кінәраттары бойынша сот белгілеген берешектер.Егер дебиторлық борыш ... ... деп ... ...  ... ...  100%  ...  резервтер  (мәжбүрлі  шығындар)  құрылса,  ондабаланстан шығару мерзімі өткен күннен бастап  180  күнге  ...  және  ... ... ... ... бойынша жүргізіледі.Мәжбүрлі шығындар құрылған басқа да дебиторлық борыш бойынша  қаражаттықайтару кезінде ... ... ... ...  ...  ...  өткізбежасалады.Қуыну мерзімі өткен, ҚР заңына  сәйкес  басқа  да  ...  ... ... ... ретінде танылады.Дебиторлық  және  кредиторлық  берешекті   түгендеу   әр   ... ... ... ...  тыс  ...  ...  ...  есептен   шығару   келесіжағдайларда жүзеге ... егер ... ... ... 5 жылдан астам уақытта есептелсе;- әкімшілік-шаруашылық қызмет ... ... ...  рұқсат  берукомиссиясының кәсіпорын шешімі бойынша.-----------------------В Е К С Е Л Ь100000 (жүз мың) теңге25.03.2002 жылТөленуге тиісті сома ... ... ... ... ... ақша ... ... аты13.12.2002 жылтөлену мерзіміНҰР акционерлік қоғамыВексель беруші ұйымның атыНұрханМОтиісті адамдардың ... және ... мөр ...  
        
      

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алынуға тиісті шоттар және өзге де дебиторлық борыштардың есебі24 бет
Дебиторлық берешектер есебі және оны жетілдіру71 бет
Дебиторлармен есеп айырысу есебі16 бет
Дебиторлық берешекті басқарудың теориялық негіздері . «Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау14 бет
"Шоттар жүйесі және екіжақты жазу."8 бет
«Транс Техно Сервис» ЖШС- нің ағымдағы және корреспонденциялық шоттардағы ақшалардың есебі86 бет
«Шымкен құс» ЖШС дебиторлық және кредиторлық қарыздар қозғалысын талдау және жетілдіру жолдарын ұсыну63 бет
«Шымкент май» ақ-дағы басқа да дебиторлық қарыздарды аудиторлық тексерудің қажеттілігі69 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Ішкі және сыртқы борыштар14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь