ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті

Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух XVIII ғасырда жоңғарлар мен қарсы күресте XIX ұлт азаттық күресте, (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен , Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар заман кезеңі басталды.
Қазақ жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп - ғұрып пен қазақы мінезінен де айрыла бастады . Патга үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шаралар қазақ болмысына тән еместі. Ұрлык, өсек, талас - тартыс, алауыздық, арызкойлық - қазақ қоғамының осы кезендегі жемісі болды.
Осы кезде өмір сүрген қазақ ақын - жырауларының бір тобы қоғамда болып жатқан келеңсіз құбылыстарды айаусыз сынға алды.
Олар Қазақстанның Ресейге қосылуымен капиталистік козқарастардың енуін кері кеткендік деп есептеді. Өткен өмірді аңсады, болашақ туралы өз болжамдары мен пікірлерін білдірді.
Қоғамда болып жаткан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және сол бағытта жырлаған ақындарды М.Әуезов «Зар - заман» жыршылары деп атаған болатын және әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Тарих ғылымының докторы М.Қойгелдиев отаршылдық бұғауына мықтылап байлаған халықтың мың -мұхтажы мен қайғы - қасыретін жырлаушыларды «Зар -заман » мектебінің ойшылдары деп атады. (1,246 б.). Бұл термин алғаш 1927 жылы енгізілген еді.
Зар - заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң - зармен жырлаған ақындар шоғыры. Оның белгілі өкілдері: Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мумкейұлы, Әбу Бәкір Кердері, Аубап Асан , т.б. Мұхтар Әуезоз Аблай хан тұсынан Абайға дейінгі жүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды (2,168 б.). Зар - заман тұсынан қазақ әдебиеті жазбаша сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі, елді басқару жүйесінің басқа санатқа ауысуы, отаршылдықтың белең алуы, халықтың қатты күнзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына шығарған. Олар халықтың жай күйін ойлаған ұлт- қайраткерлері ретінде танылды. Олардың шоғырлары халыктың салт- дәстүрлерді қабығы бұзылмаған қалпында сақтауға , ұлттың - бітімімен ажырамауға үндейді.
Еркіндікпен бостандықтың, дәстүр мен европалық метрополиядан еңген жаңа тәртіптердің шегінен шиеленісуі Шортанбай, Дулат және Мұрат сияқты «зар - заман» ағымы ақындарының шығармалары арқылы қабылдады. Олар XIX ғасырдағы қазақ өміріне тән барлық құбылыстарды аяусыз сынайды. Әлеуметтік, үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра отырып , бүгінгі заманның келешегінен де үмітін үзіп, түңіледі, қауіп жұбататын ешнәрсе таппаған Зар –заман ақындарының кеудесін кернеген мұң, зар, шер әбден күнәға батқан « замандастарының құлағына » жете қоймайды. Қазақ халқының шырайлы жерлерін алып, аздырып, діннен аулактату сияқты империялық пиғылдар жүзеге асуына қарсыласы қозғалысы Зар -заман ақындарының қайраткерлік поэзиясын өмірге әкелді. Бұрынғы жыраулар поэзиясын үндесіп өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөнкеұлының (1843 - 1906 ) жырларынан айқын байқалады ( 3,38 ). Зар - заман ақындарының шығармаларындағы ұлттық болмысы, қазақы кадір - қасиеті сақап қалуға үндеген , ой - пікірлер жанаймен шарасыздықпен соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдермен болжамдыктың бұғауына бас игісі келмеген ұлт қайраткерлерінің өршіл үні айкын аңғарылады. Зар -заман ақындарының шығармаларында сары уайымға салыну, қайғы - мұңға берілу сарыны да байкалады. Бұл кезең ақындары келер күннен үміт жоқтығын налыйды, тығырықтан шығатын жол таппай қыйналады. Олар елдің барлык түсінен Нәубетті ақыр заманың келгені деп ұғады. Зар - заман мектебінің аса ірі өкілдерінің бірі - Шортанбай Қанайулы (1818 - 1881 ) « зар - заман » атауы да ақынның сол дәуір халін жырлаған өлеңдерінің бірінің атынан алынған. Концерватор ақын қасиетті Түркістан маңында дүниеге келіп, қарқаралы өңірінде өмір сүреді. Ол патша өкіметінің отарлау саясатының қазақ халқының болмыс тіршілігіне кері әсер еткенін, көптеген қайшылықтарды алып келгенін, заманның азғанын , әдеп-ғұрыптың тозғанын, ел - жұртта береке қалмағанын шығармаларының басты тақырыбы етіп алады. Қазақ халкының дәстүрлі шаруашылығы мен тұрмыс салтына едәуір ықпал еткен капиталистік қатынастарды қабылдамаған ақын халық өмірінде болып жаткан өзгерістерге сын көзбен қарады.
        
        ХІХ  ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіҚазақ әдебиетіндегі байырлық рух  XVIII  ғасырда    жоңғарлар  ...  ...  XIX  ұлт  ...  ...  ...  Нысанбай  )   қайтакөтерілгенмен , Қазақстанның  ...  ...  өтуі  ...  зар  ...                                                             ... жеріне  қол  салған  патша  ...  ...  ...  ... ... айрылған халық әдеп -  ғұрып  пен  ...  ...  ... ...  .  ...  ...  енгізген  жаңа  әкімшілік  шаралар  қазақболмысына тән еместі. Ұрлык, ... ... - ... ...  ...  ...       ...       осы        ...        ...        ... ... өмір ... ... ақын - жырауларының бір  тобы  қоғамдаболып жатқан келеңсіз құбылыстарды айаусыз сынға алды.Олар Қазақстанның Ресейге қосылуымен  капиталистік  ... кері ... деп ... ... ... ...  ...  туралы  өзболжамдары мен пікірлерін білдірді.Қоғамда болып жаткан өзгерістерге  өзіндік  көз  ...  ... сол ... жырлаған ақындарды М.Әуезов «Зар  -  заман»  жыршылары  депатаған болатын және әдебиет тану ... да  олар  ...  ...  Тарихғылымының  докторы  М.Қойгелдиев  отаршылдық  бұғауына   ...   ... мың ... мен ... -  ...  ...  «Зар  ...  »мектебінің ойшылдары деп атады. (1,246  б.).  Бұл  термин  алғаш  1927  жылыенгізілген еді.Зар - ... ... ... ... орталық  езгіге  түскен  қазақхалқының тағдырын  мұң  -  зармен  жырлаған  ...  ...  Оның  ... Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мумкейұлы,  Әбу  БәкірКердері, Аубап Асан , т.б. Мұхтар ... ... хан  ...  Абайға  дейінгіжүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды (2,168 б.). Зар  -  заман  тұсынанқазақ  ...  ...  ...  ...  отан  ...  Дәстүрлі   қазаққоғамындағы  бұрынғы  қалыптасқан  құндылықтардың  өзгеруі,   елді   ... ... ... ... ...  ...  ...  халықтың  қаттыкүнзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына ...  Олар  ...  ...  ...  ұлт-  ...  ...  ...   Олардың   шоғырларыхалыктың салт- дәстүрлерді ... ... ... ...  ,  ...  ... ... үндейді.Еркіндікпен  бостандықтың,  дәстүр  мен  европалық  метрополияданеңген жаңа тәртіптердің  шегінен  шиеленісуі  ...  ...  және  ... «зар - ... ... ақындарының шығармалары  арқылы  қабылдады.  ОларXIX  ғасырдағы  қазақ  өміріне  тән  ...  ...  ...   сынайды.Әлеуметтік, үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра  отырып  ... ... ...  де  үмітін  үзіп,  түңіледі,  ...  ... ... Зар ... ...  ...  кернеген  мұң,  зар,  шерәбден күнәға батқан  «  ...  ...  »  жете  ...  ... ... ... алып, аздырып, діннен аулактату сияқты  империялықпиғылдар  жүзеге  асуына  қарсыласы   ...   Зар   ...   ... поэзиясын өмірге әкелді.  Бұрынғы  жыраулар  поэзиясын  үндесіпөршіл рух, әсіресе, Мұрат  Мөнкеұлының  (1843  -  1906  )  ...  ...  (  3,38  ).  Зар  -  ...  ...  ...  ұлттықболмысы, қазақы кадір -  қасиеті  ...  ...  ...  ,  ой  -  ... ... соңғы  төзімді  сарқа  айтылғандығымен  ерекшеленеді.Мұндай   өлеңдермен   ...   ...   бас   ...   ...   ...  ...  үні  ...  аңғарылады.  Зар   -заман   ақындарыныңшығармаларында  сары  ...  ...  ...  -  ...  ...  ...   ...  Бұл  кезең  ақындары  келер  күннен   үміт   ...   ... ... жол ... ... Олар ... барлык түсінен  Нәубеттіақыр заманың келгені деп ұғады. Зар - ... ... аса  ірі  ... - ... ... (1818 - 1881 ) « зар - ... »  ...  да  ақынныңсол дәуір халін жырлаған өлеңдерінің  бірінің  ...  ...  ... ... ...  ...  дүниеге  келіп,  қарқаралы  өңірінде  өмірсүреді.  Ол  ...  ...  ...  саясатының  қазақ  халқының  болмыстіршілігіне  кері  әсер  еткенін,  көптеген  ...  алып   ... ... , ... ... ел  -  ...  ...  қалмағаныншығармаларының  басты  тақырыбы  етіп   алады.   ...   ...   ... мен тұрмыс салтына едәуір ықпал еткен капиталистік  қатынастардықабылдамаған ақын  ...  ...  ...  жаткан  өзгерістерге  сын  көзбенқарады.Шортанбай адамдарының әлеуметтік топқа бөлінуі олардың  шыққантегіне сәйкес болу керек деп есептеді.Заманның ...  ...  ...  акын  «әуелгі  заманның»енді  қайта  ...  ...  жоқ  ...  ...  жоқ  байдың   »озатынына, « байдың тілін ... ... ... тілі қара алмай  »  өздері  дежөнін біле алмайтынына қынжылыс білдіреді. « заман оңайлар еді,  бірақ  ... бас ... » деп осы ...  ...  ...  ...  айтады(4,29). .Елде ұрлық пен парақорлықтың, өсек пен ...  ...  ...  ...  атасы  батасын   бермеген   әлеуметтік   ...  ...  ...  оның  ...  патша   өкіметінің   отарлаусаясатынан  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... деп ұқпайды.  Оның  ойынша,  «ақырзаман»  бұрынғы  әдет  -  ... ... ... ... ... азаюы әркімнің өз  басынкүйттеуі, қазақ халқының  өз  еркіндігінен  айырылуы,  ...  ...  ... ... ... ақын «  Жандарал  ұлығың,  майыр  сынғаның  болды  ... ... ... ... ...  үйіндей  көрдің  »,  енді  сенікүтіп  «абақты  тұр  қасында,  ...   қара   ...   »   (5,60)   ... ... ... ... мен ...  ерекшеліктерініңекінші   халыққа   күшпен   еңгізілуінің   қаншалықты   қатерлі    ... ... бойы ... ... әдеп  -  ...  ... ұшырауын  ол  халықтың  адамгершілік  ...  ...  ... ... ... Ресейдің отаршылдык саясатын батыл айыптады,  бұлжағдайдан шығудың жолдарын іздеп арпалысты.Зар - заман ақындарының өлең  —  жырларында  ...  ...  ... ... ... ... сарыңы орын алған.  Жалпы  «алға  көшу»,  қоныстыбастау ... ... ... ...  шығармаларына  тән.  Таласуғатүскен елден кетіп,  ...  жер,  ...  ...  ...  ...  еркіндікке,бостандыққа ұмытылу мұраттарымен орайлас  келеді.  Туған  жердің  табиғатынақарап тұрып , өткен күннің елесін іздеу ...  ...  еске  алу  ... қоныстың бүліншілікке түсіп , өзгенің ойранына айналған сәтте  ... ... ... ... бір  қатары  жұтаған  жер  мен  көшкенелге  қайырылып  сөз  ...  ...  ,  ...   ...   мен   ... зорлана жырға қосады. Зар — заман  ақындарының  көпшілігіне  тәнерекшелік - келешекті ... ... ...  ...  ел  ... қолмен ұстап,  көзбен  көргендей  бейнелеп  айтуы.  Мұндай  ... Зар - ... ... ... ...  ...  ... отарлаушылардың ойранынан бұрынырақ  айтылғандығы  мен  құнды   бүгінгікөз қарасақ ... ... ... ... қауіпі расқа айналғанына  куәболамыз. Бұл ақындардың ішінде өлең - жырдың бар қуатын  пайдаланып,  ата  -баба ... ... ... ... пен шығыстан келетін кесапатты  бірдейболжап бергені. Дулат Бабатайұлы (1802 - 1874). (6,169).Зар  -  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  басталады.  Жыр  жүйріктерін  бар  құдреті  барқабілеті ел  жұртының  ...  ...  ...  Олар  ...  ...  ... ...  -ала  ескертті,  зардаптарын  күнілгері  таңба  басқандайайтып берді. Елдің берекетін  кетірген  ...  ...  ...  ...  ...  ...   жол   ...   өз   халқының   ... ... ... алды , кей ... ел бірлігінің  келместігің  детүйреп өтті. Зар-заманның бүкпесіз  баяндалған  оқиғаларын  кейінгі  ұрпаққааманат етіп ... ... ...  ...  ...  ... аманат етіп қалдырды. Зар-заман ақындарының шоғырының белгілі  өкілі-  Дулат  Бабатайұлы  қазақ  халқының  ...  жыр  ...  түр   ... ... ... ... жаңа ... жасады. Аталған  ақындардыңқай қайсысында ұлттық поэзиямыздың  мазмұны  жағынан  ...  үлес  ... ... ... ... кезде Зар  -  заман  ақындардың  шығармаларыннасихатттауға тиым ... олар ... ... ... ...  ...  зар  ...  ақындарының   шығармалары   әр   жылдарда   зерттеунысанасына айналды. Қазақ әдебиетін ... оқып - ... ...  ... ... ... өлең ...  жарық  көрген  тұстарында  болды.Мысалы, 1978 жылы Ленинградта басылып шыққан, «Поэты  Казахстана»  ... ... ... ) ( 7 ,149 б. ) Зар - ... ...  ... ... бір қатар өлеңдері орыс тілінде жарық көрді.XX ғасырдың соңынан бастап Зар - ... ... ...  Зар- ... ... шоғырының  белгілі  өкілдері,  әдеби  ағым  ... , ... ... ... бір ... ... ...  Зар— заман шығармаларының - жаңалығы мол, өзгеше дәстүрі  бар  күрделі  құбылысретінде ... ... ... ... ... болып қала бермек.Консерватор ақындар күшті де, әділ  хан  билігін  кұп  көрді.Олар өз шығармаларында өткен ... ... Әз ... ,  ...  ...  ...  ханды,  Абылайды,  Кенесарыны  еске  алды  ,  олардың   ел   ...  ...  ...  ...  ...  ел  ...   бұрынғыдәстүрлерінің  жойылуынан  деп  білді,  сондықтан  ел  ...   ... ... ... жайды деп түсіндірді.  Олар  патшалық  отаршылдықсаясаты сынаумен қатар былайша жарқын өмірдің  кайта  ...  ...  ...  ...  ...  тағдырын  дұрыс  түсінгені  және  оны  әділбағалағаны өзінің тарихымен өзектілігін жогалтқан жок. Бірақ  олар  ... ... мен ... ... ... жаңа  арна  мен  ... алған жоқ. Дегенмен , олар патшалық отаршылдык  ...  ...  ... ... ... ... кайта орнайтынына сенді.Ахмет Байтұрсынұлы(1873-1938)XX  ғасырдың  басында  қазақ  халқы   аса   ірі   ... ... ... ...  ...  да  ...  ...  Ұлттықмәдениет пен әдебиеттің, білім  мен  ғылымның  туын  ...  ... ... ойлар сіңіріп,  алға  жетелеуге  ұмтылған  зиялы  топқалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле  түсіріп,  санасын  ...  осы  ... ... ... ... еді.Қазақ әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының,  тіл  ...  ... ... ...  ол  ...  ...  Шоқан,  Ыбырай,Абайлардың  ағартушылық,  демократтық  ...  ...   ...   ... ... бір ... ... төлбасы болды.Өмір  жолы.  Ахмет  Байтұрсынұлы  1873  жылы  18  қаңтарда  қазіргіҚостанай облысының Торғай ... ... ...  ...  ...  ... Байтұрсын  Шошақұлы  намысқой,  сергек,  еті  тірі  адам  болады.  Солсебепті де Байтұрсын  мен  оның  ...  ...  ...  ...  -уездбастығын соқкыға жығып, түрмеге қамалады. Бір оқиға он жасар  бала  ... ... әсер ...  ...  түп  негізін  толық  ұқпағанымен,  олөмірдегі әділетсіздік пен зорлық-зомбылықты, әлеуметтік теңсіздікті  көзіменкөріп, ... ой ... ... әрі ... бала ... ... ...  көзіашық ауыл адамдарынан сауатын ашып, хат таниды да, ... ... ...  ... ... ... жылдары Торғай қаласындағы екі  сыныпты  орысша-қазақша  ...  ...  ...  ...  мұғалімдер  даярлайтынмектепте  білім  алады.  Бұл  жылдары  ұлы  ағартушы  ...   ... ... ... игі ... мол жаңаша мектептер саны  көбейгенболатын. Міне, осы тәрізді оқу орындарында оқып, сапалы  білім  алып  ... ... 1895 ...  1  ...  өзінің  мұғалімдік,  ұстаздыққызметін бастайды. 1895-1897 жылдары Ақтөбе, ... ...  ... ... ... екі ... ... сабақ береді.Мұғалім бола жүріп  ол  қоғамдағы  болып  жатқан  құбылыстарға,әлеуметтік өмірге үңіледі. Халыққа ... ... ...  қазақ  тілі  менәдебиетінің мәселелерін зерттеу  мүмкіндіктерін  қарастырады.  Көп  кітаптароқиды, өз ... ...  ...  ...  ...  ... ... үлгілерін жинайды, оқулықтар мен оқу құралдарын  әзірлейді.Өзінің білімімен,  ...  ел  ...  ...  бастайды.  Бостандықаңсаған,  күреске  үндеген  өлеңдер  жазады.  ...  ...  1910   ... тұру ... ... ... қаласына келеді.1913-1918  жылдары  өзі  ұйымдастырған  "Қазақ"  газетініңредакторы бола жүріп, кең ауқымды әлеуметтік істер атқарады.  ...  ... ... аса ... мәселелерін көтереді.  Елді  оқу-білімге,  ілгеріұмтылуға шақырады.1917  жылғы  Қазан  төңкерісінен  кейін  ...   ... ... ...  Байтұрсынұлы  қазақ  жұртының  тәуелсіз  ... ... ...  Алаш  қозғалысы  көсемдерінің  бірі  ...  ...   ...   халық   ағарту   министрі,   ...   ...  ...  ...  ...  ...  оқу   ... қызметтерін атқарады.Кеңес    өкіметі    ...    ...    ... ... 1929 жылы ... ... ұзақ ...  түрме  менлагерь азабын тартқан Ахмет, 1936 жылы елге қайтып  ...  1937  ... ... 1938 жылы ... ... ... ...  "халық  жауы"  деп  атылғанА.Байтұрсыновтың есімі де, шығармалары да көпке дейін жұртшылық  үшін  жабықболды. Тек ... ...  ...  ғана  ...  ...  ...   мұралары   зерттеле   бастады.   1988   жылы   ...    ... ... ... (1989), "Ақ жол"  ...  (1991)  жарықкөрді.Шығармашылық   мұрасы.   Ірі   қоғам    қайраткері    ...  ...  аса  мол  ...  ...  ...  ...  Ол  өззаманында әрі ақын, әрі аудармашы, әрі ... ... ... ...  1909жылы Петербург каласында "Қырық мысал"  деген  атпен  ...  ...  ... ... орыс  мысалшысы  И.Крыловтан  аударған  ...  ... ... ... ... ... айтылған ойларын  Ахмет  1911  жылыОрынбор қаласында шыққан "Маса" атты өлеңдер жинағында өз  сөзімен  ашықтан-ашық ... ...  Бұл  ...  ол  ...  тілі  мен  ...  әр  түрлімәселелеріне арнап көптеген мақалалар  жазып,  баспа  беттерінде  жариялады.Әсіресе 1913 жылы  ...  ...  ...  ...  ...  ... атты ... Ахметті білікті әдебиеттанушы  ғалым  ретінде  танытты.Бұл мақала ұлы Абайдың ұлттық әдебиеттің тарихынан алатын орнын  айқындауға,ақын ... баға ... ... ... ... зерттеу еңбегі еді.Әдебиетші Ахмет Байтұрсынов мұрасының маңызды бір саласы  -оның ел аузынан жинап,  ...  ...  ...  ...  ауыз  әдебиетінұсқалары.  Атап  айтқанда,  Ахмет  жинаған  фольклорлық  үлгілер  негізіндеМәскеу қаласында 1923 жылы "Ер ... ... 1926 жылы "23 ...  ... ...  ...   ...   тілінің   ұлы   түрлендіруші-реформаторы, теоретигі әрі қазақ  тілі  білімі  саласына  ...  зор  ... ... ... болды.  Ол  араб  әріптерінің  негізінде  төте  жазуүлгісін, яғни қазақтың төл ...  ...  ...  "Оқу  құралы"  (1912),"Тіл  құралы"  (1914),  "Әліпби"  (1924),  "Жаңа  әліпби"   (1926)   ... ... ... ... ...  және  ...  мәселелерінкеңінен талдап берді. Қазақ тіл білімінде терминдер  жүйесін  қалыптастырды.Қазақ тілі ...  ...  мен  ...  жаңаша  әрі  дәланықтамалар берді."Әдебиет    ...    ...    ...    ...    -қазақ ғалымдарының ішінен шыққан тұңғыш әдебиет  теоретигі.  Оның  әдебиетшіғалым-теоретик  ...  ...  ...  ...   еңбегі   -   "Әдебиеттанытқыш". Еңбек 1926 жылы Ташкент қаласында басылып шыққан.  Бұл  ... ... рет  ...  ...  ...  методологиялық  мәселелеріннегіздеп берді. Әдебиеттану ғылымындағы басты ұғымдар мен терминдер  жүйесінжасады."Әдебиет  танытқыш"  ...  екі  ...  ...  ... ... ... ... құралдары  мен  әдіс-тәсілдері  талданса,екінші бөлімде әдеби  жанр  түрлері  сөз  болады.  ...  ...  ... өнер ... екі  ...  ...  Оның  бірі  -  ...  өнері,екіншісі - көрнек өнері. Көрнек өнеріне ғалым сәулет  (архитектура)  өнерін,сымбат (скульптура) өнерін, кескін (живопись) өнерін, әуен  ...  ... сөз ... ... ... ең алды - сөз ...  ...  "Өнер  алды  -  қызылтіл" деген қазақ мақалы бар. Мұны ...  сөз  ...  сөз  ...  ... сөз ... білгендіктен айтқан. Алдыңғы өнердің бәрінің де  қызметіншама қадарынша сөз ... ... ... ... ... сарай болсын,  қандайсымбатты әрі кескінді суреттер болсын, қандай ән-күй болсын,  сөзбен  сөйлепсуреттеуге,  көрсетуге,  ...  ...  Бұл  өзге   ...   ... деп жазады Ахмет Байтұрсынұлы.Әдебиеттің көркем бейнелеу құралдары, жанрлары жөнінде  талдаужасай  келіп,  А.Байтұрсынов  олардың,   ...   ...   ...  ...  ...  дәлме-дәл  қазақша  балама  атаулар  береді.Бүгінгі  қазақ  әдебиеттану  ғылымында   ...   ...   ...   ... ... ...  ...  көтеріп,  қолданысқа  енгізгенАхмет Байтұрсынұлы дейтініміз сондықтан.Әдебиеттің  жанрларын  ...  ...  ...  бөліпқарастыру мәселесінде де бұл  еңбекте  ...  ...  ...  айтылады.Бұлардың қай-қайсысы да қазақ әдебиеттану ғылымындағы жаңалық болатын.Сонымен қатар, "Әдебиет танытқышта"  Ахмет  ...  ... ...  материалды  пайдаланды.  Теориялық  қисындарды  ...  ...   және   ...    ...    ...    ... алынған мысалдар арқылы бекітіп отырды.ШығармаларыҚалайда халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне  әсер  ... ...  ақын  ...  келгенде,  ұлы  Абай  тапқан  соқпак,  орысәдебиеті үлгілерін ... ... ... дәстүріне  мойынсынады.  Бұрынғыескі-ертегі, химия үлгілері емес, енді  жаңа  өлеңдік  форма  мысал  арқылы,көшпелі  ...  ...  ...  ...  -  ...   өмірінен   алынғаншығармалар арқылы  әлеуметтік  ойға  ...  ету  ...  Иван  ...  туындыларын  аударып,  "Қырык   мысал"   деген   атпен   1909   ... ... ... ... қызықты  форма,  екінші  жағынан  ұғымды  идея,  үшіншіжағынан, қазақ  тұрмысына  ет-жакын  ...  ...  ...  бұл  ... төл ... етіп ... алды шаям, шортан, ақку бір кун,Жегіліп тартты ушеуі дүркін-дүркін,Тартады аққу көкке, шаян кейінЖүлқиды суға қарай шортан шіркін.Аудармада мін жок, ... ... ... тұр.  ... оқырманына катысты  жаңа  ой,  соны  ...  ...  ...  ақыи  ... қосады.Жігіттер мұнан ғибрат алмай болмас.Әуелі бірлік керек ... ... ... ... ... ... ісің оңбас, —деп елді тұтастық, ынтымак жалауының астына шакырады.Елдің  азып-тозуына  ...  ...   ...   ... тұспалдап жеткізеді, кейде ашық, дәл айтылатын ойлар да бар:Қасқырдың зорлық болды еткеп ісі.Ойлаймын оны ... ... ... ... адам ... жеп ... ... дейміз оның ісін.Алуан-алуан ойға жетелейтін "Қайырымды түлкі", "Ала  койлар","Үлес", "Қартайған арыстан", "Өгіз бен ... мен  ...  "Ат  ...  ...  әлеуметтік-қоғамдық  жағдайларды  мегзейтін   оқиғалар,адамдар психологиясымен сарындас  әуездер,  тағылымды,  ғибратты  ... орын ... ...  ...  түпнұсқа  тексіне  орайластырып,  көркемойға ой, суретке сурет  қосып,  пікірді  ...  жаңа  ...  -  әуез  ... ... ... ... ... сыйлар алаш ағайын да,Келе алмас жаман батып ... ... кұсы ... ... ... ... да, —деген жалғасты түйін жасайды. Бірнеше кісі тіл таба ... ... ... ... ... құр ... Осы ... өлеңініңтүйінінде акын өзпозициясын ашык көрсетіп:Ойласак оқиға емес болмайтұғын,Ел қайда өзін жаудан қорғайтұғын.Қазіргі               ...               бәрі               ... аз ... ... ... ... ... жаманБайқасақ ел белгісі оңбайтұғын.Бұл белгі табылып жүр біздің жұрттанТаласып бір-бірінің жүзін жыртқан.Алданып арқадағы даушарынаКәтерден кәпері жоқ, келер сырттан, ... ... ... бар ... ой ...  жанрының  қазақ  әдебиетіне  бойлап  ену  ...   ... ... ...  ...  көрсетеді.  "Дала  уалаяты"газетінде 1894 жылы 14 ... ... ... пен  ...  (аударғанА.Құрманбаев) мысалының жариялануы - қазақ әдебиеті үшін  жаңа  бір  арнаныңбасы еді.Крыловтан Абай - 14, ... ... - 37, ... ...  -  ... ... Бір  ...  бірнеше  рет  аударылғаны  да  бар.  ... ... һэм ... "Ат пен ... "Қасқыр мен тырна",  "Шал  мен  ажал(өлім)",  "Айна  мен  маймыл",  "Маймыл  мен  ...  ...  ... та, ... Көбеев те аударған. "Ала қойлар", "Есек  пен  қамыс(шілік)", "Бақа мен өгіз" мысалдарының Абай нұсқасы  да,  ...  ...  ... ... ... түпнұсқасымен көбіне-көп дәлме-дәл  келеді,Спандияр  Көбеев  8  мысалды  қарасөзбен  баяндаған.  Ал  ...  ... ... ... еркіндік басым, қазақ тұрмысына жаңа  мантынысын танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп ... ... ...  ... ... «Шымшық пен көгершін" мысалы Ахмет Байтұрсынов  аудармасында  отызекі жолдан тұратын жаңа шығарма. "Өгіз бен ... ... - 17, ...  -36 жол, ... мен ... ... - 19,  ...  -  76  жол,  "Арыстан,киік һәм ...  ...  -35,  ...  -  56  жол,  ...  мен  ... - 37, ... - 68 жол, "Ағаш" орысшада -31, қазақшада - 56  жол.Бұл ... ... ... ...  ...  ...  ...  ала  отырып,ойға ой, суретке сурет қосып, жаңа, ұлттық төл туынды  ...  ...  ...  ...  мегзеу,  астар,  мысалмен  берілген  ойлар   "Маса"кітабында ашык, анық, дәлді, ... ...  ...  ...  өз  басынанкешкен  қиын-қыстау  күндер,  ауыр  ...  ...  ... ... ... ... ел ... халық қамы, бостандық арманы  -басты сарын.Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,Бітпейтін жүрегімде бар бір ... ... оны ... жегенімнің бәрі қарам, —деген жолдардың нақты өмірлік материалы әкесі Байтұрсынның 15 жылға  Сібіргеайдалып, қуғын көруі,  бала  ...  ...  ...  Ал,  "Жиған-терген" өлеңіндегі:Қазағым, елім,Қайқайып белің,Сынуға тұр ... ... ... ... ... –деген сөздерді  патша  цензурасы  кезінде  жібермей  тастаған.  Акын  ... ... ... ... бір сөз ... ... хатқа жазған,Қалмаған түк қасиет қазақ азған.Байға мал, ... шен ... ... ... ... адам ... идеясы, келешек қамы үшін арпалысу, ел  болу  мақсаты  бартілектен ... ... ... жаттым,Сен бұктың жаттың,Кім істемек қызмет?Ауызбен айтып, .Істерде кайтып, -Жоламасак не міндет?Тек жүрсе ток жүрмектіҚиын деме ... әлем ... ... сөз - ... боп  кеткен  түрік  ақыныНазым Хикметтің:Мен жанбасам лапылдап,Сен жанбасаң лапылдап,Біз жанбасақ лапылдапАспан қалай ашылмақ, —деген  жолдарының  ...  ...  ...   ...   кісіні   таңқалдырады."Маса" кітабына енген өлеңдерде  жеке  бастың  ...  ... ... ... ... ... коғамдық  ойлар,  азаматтық  идеяларайтылады. Өзін-өзі күйттеген, ... ... ...  үшін  ...  ... өз ... артылмаған", "бос белбеу, босаң туған  бозбала",  "біртойғанын ар қылмаған шалдар", ... кеше ... ... "мәз  ...  ... ... ... сыналады.  "Туысыма",  "Досыма  хат",  "Қазакқалпы", "Қазақ салты",  "Көк  есектерге",  ...  ...  ... ұлы Абай ...  еске  ...  ...  ойлар,  образдарбар. "Анама хат", "Жауға  түскен  жан  сөзі"  -  қорлык-зорлыққа  ...  ...  ...  ...   көнген   қайратты   ...   ... ... ... ... аударылған "Қыздыр  дейсің  мәжілісті,жан дейсің", "Ат", "Данышпан Аликтің ажалы",  "Балыкшы  мен  балық",  ... ... ... ... ... мұжық",  "Қаздар"  шығармалары  даберілген. :Қинамайды абақтыға ... емес ... ... ... ауыр ... ... ... иттері үріп қапқаны, —деген жолдарда өз уақытының сыры айтылса:Тән көмілер, көмілмес еткен ісім,Ойлайтындар мен емес бір ... ... ... ... бір ... менікі ертеңгі үшін,—деген уакытта ақын болашақпен сырласқандай, өлместігіне сенеді.Екі жинақ - "Қырық ...  ...  -  ...  ...  ... ... ойлармен, өрнектермен  байытты;  Абайдың  ақындыкдәстүрі ілгері ... ...  ...  сай  ...  поэзия  туды,  бұданкейін талантты ақындардың  жаңа  ...  ...  ...  ... әкететін болады.Әр түрлі оқиғаларға,  халыкаралық  жағдайға,  заң,  құқықтану,жер мәселесіне, отарлауға, ғылым-білімге,  ...  ...  ...  данародный сот хакында" (1911), "Қазақ һәм ІҮ Дума" (1912), "Земство"  (1913),"Жер жалдау жайынан" (1913),  "Көшпелі  һэм  ...  ...  (1913),  ... (1913),  "Бұ  ...  соғысы"  (1914),  "Жәрдем  комитеті"  (1915),"Закон жобасының ... (1914) (осы ... үшін ... ... ...  ...  "Қазақ  халқын  билеу  туралы  1868  жылы  ...   ...  (1914),  ...  ...  (1914),  ...  ... "Қазак жерін алу  турасындағы  низам"  (1913),  "Қазакка  ашык  ... ... ...  (1914),  ...  ...  оку  ...  ... керек" (1923),  "Партия  һәм  кеңес  ...  ...  ... ... ... мақалалар публицист  Ахмет  Байтұрсыновтың  ...  ...  ...  ...   ...   ...   қарымынкөрсетіп, рухани даму кезеңдерімізден мол хабар береді.Ал  ғалымның  тілші,  әдебиетші  ретінде  ...  ...  том  ...  мол  ...  бұлардың  ішінде  1913  жылы   жазылған"Қазақтың бас ақыны" еңбегі — оқшау, дара ...  ...  ...   ...   ...   ... ... дұрыс көрсетіліп, терең талданып,  алғаш  ... ... ... тартылды. Өмірдің сан алуан көкейкесті  мәселелерінарқау етіп жазған Ахмет Байтұрсынов мақалалары алдымен  "Айкап"  журналында,1913-1918 жылдар арасында өзі ...  ...  ...  ...  кейінкеңес баспасөзінде жарияланған.Мақалалар саны көп, олар  мерзімді  басылым  бетінде  шашылыпжатыр, бұларды  жинап,  сұрыптап,  ой  ...  ...  ...  ... ... ... ... зердеміздің  казір  ойсырап,үңірейіп   ...   ...   ...   боламыз.   Қазіргі   ...   ... ... ... ... - оку-ағарту,  оқулықтар  жасау,әліппе, емле, грамматика, жер иегері, кэсіп істеу,  халыкаралық  қатынастар,тарих, ... заң,  ...  ...  ...  мәдениет,  әдебиет,эстетика проблемаларын тереңнен  қозғап,  өз  кезіндегі  қоғамдық-әлеуметтікойға мұрындық, ... ... ...  ...  ...  ...  ... арасында әр киянды шиырлаған кездерін автордың өзі де ...  ...  ...  ...  ("Айқап",  1911,  №  2)тарихи мәселелерге объективті, ғылыми тұрғыдан ... ...  ... неліктен құлады, өз  алдына  дербес  мемлекет  болып  тұра  алмаудыңсебебі, Ресейге косылудың негізгі  ...  ...  ...  жауабыайтылады.  "Олжалы  жерде  үлестен  қағылғанымыз,   ...   ...   ... ... ... жолдан қағылғанымыз -  бәрі  надандык  кесапаты",дей келіп, ел мен елді, ұлт пен ұлтты теңгеретін ғылым, өнер  ...  ... ... ден ... ... ...  ...  сабақтас  макалалар  өтекөп. "Оқу жайы" ("Қазақ", 1913, № 11)  мақаласында  өз  ...  ...  ...  ...   сол   ...   ...   ...   сауаттылықмэселелерін козғайды, әрбір жүз кісіден 6 еркек қазакша, әрбір  мың  кісіден6 еркек орысша, әл әрбір үш жұз ... 1 әйел ... төрт мың  ...  ... ... хат таныды деген дерек келтіреді. "Қазақша оқу әлі  бір  белгілітәртіпке келіп жеткен жоқ, кемшілігі  есепсіз  көп.  ...  оқу  ...  ғана  ...  ...  ...   оқытарлық   мұғалімдер   аз,   ... жоқ, ... оқу жолы жоқ, ...  ...  жоқ,  ... ... жоқ, ... қазақша оқуды аймаққа бірдей жеткілікті  ететінжасалған өрнек жоқ, ... ... ... ... (педучилище)  жоқ"деп куйзеледі. Мұның үстіне автор  қазақша,  орысша,  екі  ...  ...  ... ... ... ...  жұрттың  қолы  орысша  окуға  түгел  жетсін,окымаған жан қалмасын" деп дәл ...  ...  ...  шарттары  алғаміндет етіп қойып отырған терең  білім  беру  принциптерімен  ...  ... ... бұрын  жазған  еңбектердің  басым  көпшілігініңнегізгі  идеясы  ағартушылық,  демократтық,  прогрестік  биік  ...  ... ...  ...  ...  маңызды,  мәнді  кезеңдер  шындығынашады, бірқыдыру ойлар, пікірлер дәл қазіргі уакытқа қызмет ...  ...  ауыз  ...  ...  ...   ...   шығарудаБайтұрсынұлы зор еңбек сіңірді. Әдебиет  саласындағы  алғашқы  зерттеуі  депоның «Қазақ» газетінің 1913 ... үш ...  ...  «Қазақтың  бас  ақыны»деген көлемді мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының  рухани  өміріндеАбайдың аса ірі ... ...  ...  ...  ...  тереңдігі,ақындық шеберлігі, поэтикасы,  орыс  әдебиеттерімен  ...  ...  ... ...  ақын  ...  ...  ...  ашылған.Қазақтың эпостық жыры «Ер Сайында» алғы сөз бен  ...  ...  ... ж. ... ...  ауыз  ...  ...  сақталған   жоқтау-жырларынарнайы жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. «23 жоқтау» деген атпен  жеке  кітап  ... ...  ...  ...  ...  мен  әдебиет  тарихыжөніндегі тұңғыш көлемді ...... ...  (1926).  Мұнда  көркемсөз  өнерінің  табиғаты,  сыры,  мазмұны,  ерекшеліктері,   жанрлары,   ... ... ... ... ...  тұжырымдар  сөз  болды.  Бұлеңбегінде Байтұрсынұлы  ауыз  әдебиеті  мен  жазба  әдебиетінің  ... ... ... гөрі ...  ...  ...  әуенінталдауға көбірек көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда  жазба  әдебиеттегі  ... ... ... ... ... ... ...  «Сөз  өнерініңғылымы» деп аталады да, онда көркем  ...  ...  ...  қыры  мен  ... мен ... тіл  әуезділігінің  қыруар  шарттары,  ...  ...  ...  өлең  ...  ...  түрлері»,  «тармақ  түлғалары»,«бунақ буындары», «ұйқастығы» т.б. сөз етіледі.Екінші бөлімі  ...  сөз  бен  ...  сөз  ...  ... да, көркем қара сөз табиғаты, оның тараулары —  шежіре,  заман  хат,өмірбаян, «мінездеме», тарихи әңгіме, ...  ...  ...  —  мәндіәліптеме, сәнді әліптеме,  жол  ...  ...  ...  ... — пән, сын, шешен сөз, оның  ...  ...  ...  ...  ... ... ... көркем сөз» деп жүйелеп келіп, әңгіме,  романға  сипаттамабереді. ... ... ...  онда  ...  түрлері»  атты  тарауы  өтеманызды. Онда сыншыл реализм туралы алғашқы  ...  ...  ...  ...  ...  сындар  әдебиетінің  байтәжірибесін  меңгеруге  бет  алушылық,  ...  ...   сөз   ... ... ... ...  Байтұрсынұлы  әдебиет  зерттеушісіретінде қазақ әдебиетінің даму процесін  жеке  дара  ...  ...  ... ... ... сипаттармен ұлғастыра талдауға тырысады.Байтұрсынұлының  жыраулардың  мүрасын  жетік  білетінін  осыеңбегінен айқын көреміз. Сөз ...  көне  ...  ...  15-17  ... ... поэзиясының  біразы  ақын  назарына  ...  Асан  ... ... ... ... ...  би,  Құбыла  ақын,  Жарылғап  ақын,Алтыбас, Ақмолда, Әбубэкір, ... ... ...  ақын,  Мұрат,  Досжан,Орынбай, Шернияз т, б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.ТүркітануБайтұрсынұлы  тілші-ғалым  ретінде  ...  ...  ...  араб  ...  ...   ...   қазақ   тілін   ... ... ... ...  ж,  ...  ...  түркітанушылардың  Бүкілодақтық  1-съезіне қатысып, «Түркі ...  ...  ...  ...  ... ... ... қазақ балаларының ана тілінде  сауатын  ашуынакөп күш жұмсады. Осы мақсатта «Оқу  құралы»  (1912),  «Тіл  ...  ... ... ашуға арнап «Әліпби» (1924), «Жаңа әліпби» (1926)  аттыоқулықтар  мен   тың   ...   ...   ...   грамматикасына   қатыстыкатегориялардың  әрқайсысына  қазақша  ...  ...  ...  морфологиялықтұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді.  Қазақ  фонетикасымен грамматикасын талдауда тілдің  типологиялық  ерекшеліктері  мен  ... ... ... ... ...  қазақ   тіл   білімін   20   ...   бас   ... оның ірге ... ... Араб  ...  ...  қазақжазуының реформаторы болды.Сәкен СейфуллинАхмет Байтұрсынұлы туралы пікірлер... Өзге ...  ...  шен  ...  ...  ...  шыдап,құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып,  ұлттық  арынжоқтаған патша заманында жалғыз-ақ ... еді. ... ол  ...  ... уез, ... ... күш ...  тілмәш  болып,  кейбірі  арынсатып  ұлықтық  іздеп  жүргенде,  Ахмет  қазақ  ...  ...  ...  ... ... арын ... өзінің ойға алған ісі үшін бір  басын  бәйгегетікті.Мұхтар ӘуезовАхаң ашқан  қазақ  мектебі,  Ахаң  ...  ана  ...  ...  ...  елшілдік  ұраны  -  «Қырық  мысал»,  «Маса»  ;  «Қазақ»газетінің қан ... ...  ...  ...  ...  ...  саясатжолындағы  қажымаған  қайраты,  біз  ұмытсақ  та,  ...  ...   ...   ...   күшпен   дегенін   болдырып    үйренгенбольшевиктер бұл ақиқатты  теріске  шығарып,  оның  ...  де,  ...  ... ... тырысып бақты. Оны бар ғұмырын адал  ...  ...  ... ... жау етіп ... «халық жауы» деген жалалы жамылғыны  жауып,атқызды,  атын  атағандарды  қуғынға  салды.  ...  олар  ...  ... Жала - ...  ...  -  күн  ...  заманы  қайта  туып,  шындықтыңшұғыласы өз нұрын төкті. ... ... ... ... ...  ...  ... қайта табысты.-Өмірбаяны-Байтұрсынұлы,  Ахмет  (1873—1938)  —  ...  ...  ...  ... ... ... аудармашы, қоғам қайраткері.Туған жері — бұрынғы Торғай  уезінің  Тосын  болысы  ...  ... ... ... ... ... жж. ауыл ... оқыды. 1890 ж. Торғайдағы екі кластық, орыс-қазақ училищесін, 1895 ж. Орынбордагы мұғалімдер ... ... ж. ... ...  Қарқаралы  уездеріндегі  мектептер  менорыс-қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет ... ж. ... ...  саясатына  наразылық  білдіргені  үшін  Семейтүрмесіне жабылып,1910 ж. жер ... ж. ... ... ... ... ... аяғына дейін оның редакторы болды.Патша үкіметі қүлатылғаннан кейін ұлт-азаттық қозғалыс күшейеді.  1918-19 жж, Алашорда  қатарында  ...  1919  ж.  ...  24  ...  ... ... ... мүшелігіне тағайындалады.1922-25 жж. Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы  ғылыми-әдебикомиссияның төрағасы, Халық ағарту комиссары, Бүкілресейлік ... ҚР ...  ...  ...  ...  ...  органы  «Ақ   жол»   ... ж. ... ...  ...  ...  ...  және  ... болды.1929  ж.  маусымында  қамауға  алынып  өзі  Архангельск  облысына   жераударылған, ал ... мен қызы ...  ...  1934  ж.  ...  ...  қызмет  еткен  Е.  Пешкованың  (Максим   Горькийдің   зайыбы)қолдаухатымен ... ... ... Сол ... ол  жанұясымен  біргеАлматыға қайта оралған. 1937 ж. ...  ...  ...  ...  тағы  ... ...  екі  айдан  соң,  желтоқсанның  8  ...  ...  ...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь