Шұжық және шұжық өнімдерін өндіру технологиясы


НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР
АНЫҚТАМАЛАР
БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР
КІРІСПЕ
1 ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1 Шұжық және шұжық өнімдерін өндіру технологиясы
1.2 Шұжық өнімдерін дайындау технологиясы
1.3 Шұжық өнімдерінің сапасын бақылау
2 ӨНДІРІС ОРНЫНА ҚЫСҚАША СИПАТТАМА
3 ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ
3.1 Шикізат, қосымша материалдар ыдыс және дайын өнім
сипаттамасы
3.2 Өнімділік есеп және материалды баланс
3.3 Технологиялық сұлбаны таңдау және үрдістерді сипаттау
3.4 Технологиялық жабдықтарды таңдау және есептеу
3.5 Негізгі цехтың және көмекші ғимарат ауданының есебі
3.6 Жұмысшылар санын анықтау
4 ТЕХНИКА . ХИМИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ
5 ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ
6 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ
7 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
ҚОРЫТЫНДЫ
ҰСЫНЫС
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Ет өнімі еліміздің тамақ баланысында көрнекті орын алады. Қазіргі таңда Қазақстанда 100 жуық ет және құс комбинаттары, ет консервілерінің комбинаты, шұжық зауыттары, малды сою пукті, ет өндеу зауыттары мен комбинаттары және т.б. бар.
Қазақстанда ет өнімін өңдеу және сақтау технологиясын жетілдіру мақсатында, жаңа технологиялық жабдықтармен жабдықталған касіпорындары ашылып, халықты сапалы ет өнімдерімен қамтамасыз етуде. Соның ішінде шұжық өндіру, бүгінгі күннің сұранысқа ие өнімдердің бірі болып отыр. Шұжықтар, жоғары қоректілігіне және калориялығына байланысты тамақтық бағалығы өте жоғары өнім. Тамақтық бағалығы жоғары болатын себебі, олардың құрамына құнды белокты бұлшық ет ұлпасы көп кіреді.
Республикадағы өндірістердің өнім өндіру қуаттылығы күніне 50 мың т шұжық өнімдерін шығаруға мүмкіндік береді. Шұжықтардың түрлері өте көп, бүгінгі уақытқа дейін, олардың 200-ге жақын атаулары белгілі. Қазіргі таңда шұжық өндіру зауыттары шұжық өндірудің тиімді және арзан жолдарын іздестіруде. Солардың бірі «Астана Агроөнім» ЖШС, олар өздерінің Бакара ет комбинаты шеңберінде арнайы «Астаналық» пісірілген, жартылай ысталған, шикілей қақталған шұжықтарын өндіреді. Жалпы сиыр еті өзінің құндылығы бойынша жылқы және шошқа етінің орнын баса алады, бұл шұжық өндірісінде арзан шикізат көзі болып табылады.
Пісірілген, жартылай ысталға шұжықтарды және сосика мен сарделкаларды шығарудың негізгі міндеттері: өнім сапасын жақсарту, өндірістік өнімдердің ассортиментін арттыру, сонымен қатар өнімді өңдеуге кететін шығынды кеміту.
Осыған орай, жұмыстың мақсаты тұтынушылардың сұранысын зерттеу және пісірлген, жартылай ысталған шұжықтар мен сосискалардың технологиялық үдерісін анықтап, тиімділігін бағалау.
Осы мақсатқа жету үшін келесідей міндеттер қойылды:
- әзірлемеге сәйкес шикізат мөлшерін анықтау;
- пісірілген және жартылай ысталған шұжықтырын өндіру сұлбасымен және дайындау әдісімен таңысу;
- шикізат, қосымша материалдар ыдыс және дайын өнім сипаттамасы;
- шұжықтың өнімділік есебі;
- технологиялық схеманы таңдау және технологиялық процесстердің
сипаттамасы;
- технологиялық жабдықтарды таңдау және есептеу;
- негізгі цехтың және көмекші бөлмелердің ауданын есептеу;
- жұмысшылар санын есептеу;
- шикізат пен дайын өнімді технохимиялық бақылау
1. Күзембаев Қ., Күзембаева Г. Тамақ өнімдерін тану. Астана. 2010. - 416.
2. Ильтяков А.В. Прянишеков В.В. Производство полуфабрикатов из мясо птицы // Мясная индустрия. 2006. №6. – С. 46-47.
3. Стефанова И.Л. Тимошенко Н.Т. Мясо птицы в детском питании // Мясные технологии. 2006. №3. – С. 42-45.
4. Кузмичева М.Б. Анализ тенденций развития рынка мяса прицы // Мясная индустрия. 2006. №9. – С. 5-7.
5. Гущин В.В., Кулишев Б.В. Технология полуфабрикатов из мясо птицы // Мясные технологии. 2007. №7. – С. 43-44.
6. Митрофанов Н.С., Маковеев И.И. Мясо птицы - основа для расширения ассортимента мясных продуктов // Мясная индустия. 2006. №4. – С. 26.
7. Карташева Т.С., Каленик Т.К., Костенко Ю.Г. Стартовые культуры в производстве сырокопченых продуктов из мясо птицы // Мясная индустрия. 2007. №3. – С. 33-34.
8. Стефанова И.Л., Тимошенко Н.В. Глубокая переработка мяса птицы для получения продуктов функционального питания // Мясные техногии. 2005. №2. – С. 4-5.
9. Волова Л. Новое возможности в производстве полукопченых изделий // Мясные технологии. 2006. №9. – С. 12.
10. Виноградова Л.А. Тонкости производства колбасных изделий // Мясные технологий. 2006. №1. – С. 28-30.
11. Беляничев С.А. Производство полукарченых колбас // Мясные технологии. 2005. №11 – С. 11-12.
12. Ханхалаева И.А., Хаманганова И.В. Влияние стартовых культур на формирование вкуса и аромата полукапченых колбас // Мясная индустрия. 2008. №3. – С. 53-55.
13. Лисицин А.Б., Липатов Н.Н., Кудряшов Л.С. Производство мясной продукции на основе биотехнологии // Мясная индустрия. 2008. №3. – С. 55-58.
14. Рыжов С.А., Горбкнова Н.А., Афанасов Э.Э. Кинетика сушки и созревания сырокапченных колбас // Мясная индустрия. 2006. №10. – С. 35-36.
15. Косой В.Д., Дорохов В.П. Влияние измельчения мясного сырья на кинетику сушки сырокопченых колбас // Мясная индустрия. 2007. №4. – С. 63.
16. Апраксина С.К. Использование нитрита и нитрата натрия при производстве колбас длительного срока хранения // Мясные технологии. 2005. №5. – С. 20.
17. Глазкова И.В. Пищевые красители один из путей снижения нитрита натрия в мясных изделиях // Мясные технологии. 2006. №4. – С. 55-57.
18. Лаптев И.А., Семенышева А.И., Синеокий С.П. Высококачественные мясные изделия без остаточного содержания нитрита натрия // Мясная индустрия. 2007. №12. – С. 25.
19. Семенова А.А., Лебедева Л.И., кузнецова Т.Г., Тулубенская С.В. Лактат нартия увеличивае срок хранение полукапченых колбас // Мясная индустрия. 2006. №6. – С. 30-32.
20. Киселева Д.А., Корнеева О.С., Шуваева Г.П. Использование молочнокислых бактерий для интенсификации производства полукопченых продуктов. 2007. №11. – С. 38.
21. Плисов Н.В., Цулимов С.В. Стереотипы и новые подходы к применению молочно-белковых добавок // Мясная индустрия. 2006. №3. – С. 51.
22. Постников С.И., Стаценко Е.Н. Использование молочно-растительных белковых препаратов в мясных продуктах // Мясная индустрия. 2008. №2. – С. 42.
23. Семенов Г.В., Халин А.А. Использование отечественных бактериальных культур при производстве колбас // Мясная индустрия. 2007. №7. – С. 35.
24. Новиков В.М., Снежко З.С., Борисова А.Г., Розанцева Э.Г. Эффективность применения антимикробных препаратов в производстве полукопчных колбас // Мясная индустрия. 2007. №2. – С. 61-63.
25. Антипова Л.В., Ильина Н.М., Казюлин Г. П., Тюгай И.М., Проектирование предприятий мясной отрасли с основами САПР. Москва. 2003. – 320 с.
26. .Гусаковский З.П., Очкин В.А. Технология и оборудование мясоконсервного пройзводства. Москва. 1970. – 394 с.
27. 3.Бредихин С.А. и др.Технологическое оборудование мясокомбинатов. Москва. 2000. – 392 с.
28. Төлеуов Е.Т., Әмiрханов Қ.Ж., Хаймулдинова А.К. Ет және ет өнiмдерi технологиясы // Шәкәрiм атындағы Семей Мемлекеттiк университетiнi. 2004. – 184 б.
29. Буренин В.А. Основы промышленного стройтельства и санитарной техники. Москава. 1984. – 216 с.
30. Широков Л.А. Автоматизация производственных процессов и АСУ ТП в пищевой промышленности. Москва. 1986. - 311с.
31. Журавская Н.К., Алехина Л.Т., Отрященкова Л.М. Исследование и контроль качества мяса и мясопродуктов. Москва. 1985. – 296 с.
32. Павловский П.Е., Биохимия мяса и мясопродуктов. Москва. 1963. – 324 с.
33. Позняковский В.М. Гигиенические основы питания, безопасность и экспертиза продовольственных товаров. Новосибирск. 1999. – 448 с.

Пән: Ет, сүт, шарап өнімдері
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ
бет

НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР
АНЫҚТАМАЛАР
БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР
КІРІСПЕ
1 ӘДЕБИ ШОЛУ
Шұжық және шұжық өнімдерін өндіру технологиясы
Шұжық өнімдерін дайындау технологиясы
Шұжық өнімдерінің сапасын бақылау
2 ӨНДІРІС ОРНЫНА ҚЫСҚАША СИПАТТАМА
3 ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ
3.1 Шикізат, қосымша материалдар ыдыс және дайын өнім
сипаттамасы
3.2 Өнімділік есеп және материалды баланс
3.3 Технологиялық сұлбаны таңдау және үрдістерді сипаттау
3.4 Технологиялық жабдықтарды таңдау және есептеу
3.5 Негізгі цехтың және көмекші ғимарат ауданының есебі
3.6 Жұмысшылар санын анықтау
4 ТЕХНИКА - ХИМИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ
5 ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ
6 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ
7 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
ҚОРЫТЫНДЫ
ҰСЫНЫС
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

НОРМАТИВТІ СІЛТЕМЕЛЕР

Дипломдық жұмысты орындау барысында келесідей нормативті сілтемелер
пайдаланылады:
ҚР СТ 1346-2005 Биологиялық қауіпсіздік. Шикізат және тағамдық өнім.
Өсімдік тектес генетикалық модифицирленген бирдилендіру әдісі.
ҚР СТ 1625-2007 Ет және балаларға арналған ет тағамдары.
ҚР СТ 243-97 Жартылай ысталған шұжық. Техникалық шарттар.
ҚР СТ 1469-2005 Вакумды орауыштардағы дайын ет өнімдері. Техникалық
шарттар.
ҚР СТ 1484-2007 Ет және ет өнімдері. Құрамындағы ылғалды анықтау тәсілі.
ҚР СТ 1485-2005 Ет және ет өнімдері. Майдың массалық үлесін анықтау
тәсілі.
ҚР СТ 728-2007 Ет және ет өнімдері. орауыш, таңбалау, транспорттау және
сақтау.
ҚР СТ 1729-2007 Ет және ет өнімдері. Қабылдау ережелері және сынама
жүргізу әдістемелері.
ҚР СТ 1730-2007 Ет және ет өнімдері. Жалпы техникалық шарттар.
ҚР СТ 1731-2007 Ет және ет өнімдері. Сапа көрсеткіштерін органолептикалық
әдіс арқылы анықтау.
ҚР СТ 1759-2008 Сиыр еті. Техникалық шарттар.
СТ РК ГОСТР 50455-2008 Ет және ет өнімдері. Сальмонеллаларды анықтау
ҚР СТ ГОСТ Р 51574-2003 Тағамдық қорытылған тұз. Техникалық шарттар.
ҚР СТ ГОСТ Р 51575-2003 Тағамдық йодталған қорытылған тұз. Йод және
тиосульфат натрийді анықтау әдістері.
ҚР СТ ISO 13301-2005 Сенсорлы анализ. Әдістемелік. Өлшеудің жалпылай
басшылығы. Иісті анықтау, дәмін анықтау.
ҚР СТ ISO 13302-2005 Сенсорлы анализ. Азық –түліктін қаптаудың әсерінен
өзгерген дәмін анықтау әдісі.
ҚР СТ ISO 8586-1-2005 Органолептикалық анализ. Оқу және бақылау
нарықшыларының жалпы іріктеу басшылығы. Бөлім 1. Іріктелген нарықшылар.
ҚР СТ ISO 8586-2-2005 Органолептикалық анализ. Оқу және бақылау
нарықшыларының жалпы іріктеу басшылығы. Бөлім 2. Сарапшылар
ГОСТ 2194-94 Қант ұнтағы. Техникалық талаптар.
ГОСТ 7724-78 Ет және ет өнімдері. Етті майдан ажырату әдістері
ГОСТ 7977-91 Балауса сарымсақ. Техникалық талаптар.
ГОСТ 8558.1-78 Ет тағамдары. Нитрит анықтау әдістері.
ГОСТ 9792-73 Шошқа, қой, сиыр және басқа да мал түрлерінің етінен
дайындалатын шұжық және ет өнімдері. Қабылдау және үлгі таңдау әдістері.
ГОСТ 9958-81 Шұжық және ет өнімдері. Бактериологиялық анализ әдістері.
ГОСТ 9959-91 Ет өнімдері. Жалпы органолептикалық бақылау тәртібі.
ГОСТ 10574-91 Ет өнімдері. Крахмалды анықтау тәсілдері.
ГОСТ 13830-91 Ас тұзы. Техникалық талаптар.
ГОСТ 29050-91 Татымдықтар. Қара бұрыш.

АНЫҚТАМАЛАР

Бұл дипломдық жұмыста келесі анықтамалар, белгілер мен қысқартулар
қолданған:
Шұжық өнімдері бұл - тұз және дәмдеуіштер қосылған ұнтақталған еттен
жасалған, қабықшалы немесе қабықшасыз, тағамдық қолдануға дайын болғанша
термиялық өңдеуден немесе ферментациядан өтетін өнім.
Шұжық өнімдері – ет турамасынан жасалған және жылулық өңделген өнімдер.

Етті тұздау – етті дәм беру үшін және ылғал ұстау қабілетін жоғарлату
үшін ас тұзымен, тұзды ерітңндңмен өндеу.
Ет фаршы – диаметрі 2-5 мм торлы волчокта ұсақталған ет.
Шұжық қабығы – шұжыққа белгілі бір пішін беріп және қорғаныштық
қызметін атқаратын табиғи және жасанды қабық.
Шұжықты шприцтеу – шұжық қабығын фарпен толтыру.
Шұжықты шөктіру - термиялық өндеу алдында шұжықтты ілулі түрде белгілі
бір уақыт ұстау.
Шұжықты пісіру – шұжықты ыстық сумен жылулық өндеу.
Шұжықты қуыру – шұжықтың беткі қабатындағы ақуықдарды коагуляциялау
мақсатында белгілі бір температурада ыстау.
Шұжықты салқындату – шұжық қабығының әжімденуін алдын алу үшін жылдам
температурасын төмендету.
Шұжық кептіру – белгілі бір ауа ылғалдылығында шұжықтан ылғалды шығару.
Шұжықты ыстау – шұжыққа жағымды дәм және иіс беру мақсатында ағаш
түтінімен өндеу.
Шұжықты шыжғыруға және ыстауға қолданылатын жанармайлар - бұл ағаш
және оның үгіндісі.
Жартылай ысталған – шұжық дайындалу процесінде қуыруға және пісіруге
ұшыраған шұжық.
Ет – бұлшық ет, сүйек, май, дәнекер, жүйке ұлпаларынан, лимфа және
қантамырлардан тұрады.
Еттеу – бұлшық ет, май, дәнекер ұлпаларды сүйектен бөліп алу процесі.
Сіңірлеу - еттен ұсақ сүйектерді, шеміршек, сіңір, қантамырларды
тазалау.
Дегустация - өндірісті бақылау және органолептикалық көрсеткіштер
бойынша өнім сапасын бақылау әдісі.

БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР

ҚР СТ – Қазақстан Республикасының стандарты
ГОСТ Мемлекеттік стандарт
ТШ Техникалық шарт
ЖШС Жауапкершілігі шектеулі серіктестік
кДж Кило Джоуль
% Пайыз
Г Грамм
Мм Миллиметр
°С Градус Цельский
Кг Килограмм
мПа Мега Паскаль
мс Метр секунд
Т Тонна
Ж Жыл
Га Гектар
См Сантиметр
Л Литр
Мин Минут
Атм Атмосфера
Тг Теңге

КІРІСПЕ

Ет өнімі еліміздің тамақ баланысында көрнекті орын алады. Қазіргі таңда
Қазақстанда 100 жуық ет және құс комбинаттары, ет консервілерінің
комбинаты, шұжық зауыттары, малды сою пукті, ет өндеу зауыттары мен
комбинаттары және т.б. бар.
Қазақстанда ет өнімін өңдеу және сақтау технологиясын жетілдіру
мақсатында, жаңа технологиялық жабдықтармен жабдықталған касіпорындары
ашылып, халықты сапалы ет өнімдерімен қамтамасыз етуде. Соның ішінде шұжық
өндіру, бүгінгі күннің сұранысқа ие өнімдердің бірі болып отыр. Шұжықтар,
жоғары қоректілігіне және калориялығына байланысты тамақтық бағалығы өте
жоғары өнім. Тамақтық бағалығы жоғары болатын себебі, олардың құрамына
құнды белокты бұлшық ет ұлпасы көп кіреді.
Республикадағы өндірістердің өнім өндіру қуаттылығы күніне 50 мың т
шұжық өнімдерін шығаруға мүмкіндік береді. Шұжықтардың түрлері өте көп,
бүгінгі уақытқа дейін, олардың 200-ге жақын атаулары белгілі. Қазіргі таңда
шұжық өндіру зауыттары шұжық өндірудің тиімді және арзан жолдарын
іздестіруде. Солардың бірі Астана Агроөнім ЖШС, олар өздерінің Бакара ет
комбинаты шеңберінде арнайы Астаналық пісірілген, жартылай ысталған,
шикілей қақталған шұжықтарын өндіреді. Жалпы сиыр еті өзінің құндылығы
бойынша жылқы және шошқа етінің орнын баса алады, бұл шұжық өндірісінде
арзан шикізат көзі болып табылады.
Пісірілген, жартылай ысталға шұжықтарды және сосика мен сарделкаларды
шығарудың негізгі міндеттері: өнім сапасын жақсарту, өндірістік өнімдердің
ассортиментін арттыру, сонымен қатар өнімді өңдеуге кететін шығынды кеміту.

Осыған орай, жұмыстың мақсаты тұтынушылардың сұранысын зерттеу және
пісірлген, жартылай ысталған шұжықтар мен сосискалардың технологиялық
үдерісін анықтап, тиімділігін бағалау.
Осы мақсатқа жету үшін келесідей міндеттер қойылды:
- әзірлемеге сәйкес шикізат мөлшерін анықтау;
- пісірілген және жартылай ысталған шұжықтырын өндіру сұлбасымен және
дайындау әдісімен таңысу;
- шикізат, қосымша материалдар ыдыс және дайын өнім сипаттамасы;
- шұжықтың өнімділік есебі;
- технологиялық схеманы таңдау және технологиялық процесстердің
сипаттамасы;
- технологиялық жабдықтарды таңдау және есептеу;
- негізгі цехтың және көмекші бөлмелердің ауданын есептеу;
- жұмысшылар санын есептеу;
- шикізат пен дайын өнімді технохимиялық бақылау

І ӘДЕБИ ШОЛУ

1.1 Шұжық өнімдерінің маңызы мен өндірілу барысы

Мыңдаған жылдар бойы етті консервілеу үшін тұздау мен қақтау қолданылып
келді. Б.э.д. үшінші мыңжылдықта Месопотамияда ет пен балықты сақтау үшін
тұз пайдаланғандығы жөнінде мәліметтер кездеседі.
Басқа да халықтар сақтау мерзімін ұзарту үшін осы әдісті кеңінен
қолданған. Рим жазушысы Като (б.э.д. 234- 149 жж.) өз еңбектерінде тез
бұзылатын ет пен көкөністерді тұздау қажеттілігін түсіндіреді.
Шұжық тарихы мыңдаған жылдармен есептеледі. Шұжық өнімдерінің көптеген
түрлері туралы жазбалар Ежелгі Греция, Вавилон, Ежелгі Қытай жылнамаларында
кездеседі. Шұжықты біз орта ғасыр мен қайта өрлеу дәуірінің Брейгел, Босха,
Сандейрса және басқа да суретшілерінің полотноларынан, ежелгі гравюралардан
көре аламыз.
“Шұжық” сөзінің шығу тегі нақты белгісіз. Әртүрлі авторлардың
пайымдаулары бойынша ол латынның” колба” - дөңгелек, түріктің “кюльбысты” –
торда қуырылған ет, поляктың “киелбасты “ – ет тағамы немесе еврейдің “кол-
басар “ – ет деген сөзінен шығуы мүмкін.Бірақ кейбіреулер бұл сөзді нағыз
орыс сөзі деп есептейді және дөңгелек пішініне байланысты колобок сөзімен
туыстастырады. Сонымен қатар шұжық туралы алғашқы жазбалар славяндықтарда
13 ғасырда Данил Затончик жазбаларында кездеседі.
XVII ғасырда Ресейде шұжық өнімдері өндірілетін алғашқы шеберханалар
пайда болды, ал XIX ғасырда шеберханалардың саны күрт көбейді. Шет елдерден
қақталған ет өнімдері мен шұжық өнімдерін өндіруге қажетті аппараттар мен
жабдықтар, дәмдеуіштер мен татымдықтар әкеліне бастады. Осымен қоса ет
туралы және сапаны бақылау әдістері туралы ғылым дами бастады.
Ғасырлар өтті, ал адамдар щұжық дайындау процесін жетілдіре түсті.
Географиялық жағдайына байланысты әлемнің әртүрлі бөлігінде сол жердің
климатына сәйкес келетін шұжықтың әртүрлі рецептілері пайда болды. Шұжық
өнімдерін от пен майды механикалық және физико- химиялық өңдеу нәтижесінде
алды.
Шұжық өндірісі консервілеудің биологиялық тәсіліне негізделген және оны
термохимиялық тәсіл ретінде (жоғары температура мен химиялық заттардың
әсері) қарастырған жөн.
Шұжық басқа тамақтармен салыстырғанда күнделікті қолдануға ыңғайлы
жоғары калориялы және дәмді. Жартылай қақталған шұжық барлық өндірілетін
шұжық өнімдерінің 60 пайызына дейін үлкен мөлшерді құрайды.
Соңғы уақытта ет өңдеуде шұжықта ылғалды ұстап тұрып оның тығыздығы
мен серпімділігін жақсартьуға мүмкіндік беретін қоюлатқыш заттарды қолдану
кең таралған. Ет шығыны азаяды, бірақ тұтынушы дайын

өнімді 10 – 15 пайызға артық алады, шұжық тауарлық түрге ие болады.
Шұжық дәмді болуы үшін не қажет дегенде өндірушілер бірнеше факторларды
атап көрсетті : сапалы шикізат, жақсы дәмдеуіштер, ұтымды өндіріс
технологиясы мен қақтау және соңында қазіргі заманғы жоғары технологиялық
жабдық.
Дәмді шұжық өндірісі үшін қажетті алғашқы шарт – сапалы шикізат. ҚР
ауыл шаруашылық министрлігінің ветеринарлық шаралар бөлімінің басшысы
Нығмет Жакупбаевтың айтуы бойынша жыл басында Қазақстанда 5 миллион 400 мың
ірі қара мал, 28 миллион – құс, 1 миллион 200 мың шошқа және 13,5 – 14
миллион қой есептелген. Бұл мөлшер ішкі нарық сұранысын қанағаттандыруға
мүмкіндік береді. Бірақ жеке қосымша шаруашылықтар қажетті ет сапасын
қамтамасыз етпейді. Республикада қажетті шикізат мөлшері болғанына
қарамастан шұжық өндірушілер өңдеуге қажетті еттің жетіспеушілігін айтуда.
Біріншіден мал шаруашылығы аудандарда шашыраңқы орналасқан. Негізінен
солтүстік- шығыста орналасқан. Сонымен қатар біраз уақыттан бері етті
Ресейге тасымалдайды. Себебі солтүстік – шығыс ауданда орналасқандарға бұл
тиімді.
Екіншіден саудадағы ет мөлшері жыл мезгіліне байланысты. Қазақстанда
мал азығы, дәрумендік қоспалар өте қымбат, мал азығы біткен кезде ғана
шаруалар малдарын сояды. Сондықтан ет өңдеушілер шикізатқа қажеттілікті тек
күз мезгілінде ғана сезінбейді, ал шұжықты жыл бойына әзірлеу қажет.
Шұжық өнімдері үшін бұқа еті дәмдірек болып есептеледі, бірақ оны өсіру
тиімсіз. Бұқаны ет өңдеу үшін қажетті екі жасқа дейін өсіреді, оған көп
қаржы жұмсалады. Шығындар пайдамен бірге тек етті сатқаннан кейін қайтады.
Негізінен шұжық өндірісіндегі ең қажетті ет- бұл шошқа еті. Шошқаны
өсіру де тиімді, себебі олар жылдам салмақ жинайды және үш айда бір рет
көбейеді. Бірақ Қазақстанда көпшілігі шошқа етін жемейді, сондықтан
өндірушілер сиыр мен жылқы етінен дайындалатын шұжық сорты үшін ТУ
дайындауға тырысады.
Қымбат емес әрі жақсы ет Қытайда, бірақ оны Қазақстанға тасымалдауға
эмбарго жарияланған, сонда да заңсыз болса да ол ет елімізге әкелінуде.
Қытай еті отандық шикізатқа қарағанда 30 пайызға арзан және ең бастысы ол
Қытайда көп. Егер рұқсат берер болса онда отандық ет шаруашылығы саласын
ұмытуға болады.

1.2 Шұжық өнімдерінің химиялық құрамы мен тағамдық құндылығы

Шұжық өнімдері - қабықты және қабықсыз, әрі термиялық өнделген немесе
пайдалануға дейін ферментацияланған, ет фаршына тұз және арнайы дәмдеуіштер
қосылған өнім [1].
С. А. Гордынецтың [2] айтуы бойынша балаларға арналған шұжықтардың
шикі заты ретінде сиыр еті мен бұзау етін пайдаланған жөн деп санайды.
Себебі олардың сінімділігі өте жоғары, сапасы жақсы және көптеген елдерде
шығарылу жағынан шектеу жоқ.
Соңғы жылдары шұжықтардың бетіндегі торды анықтау үшін әртүрлі
қосылғыштар пайдаланады, құрамында химиялық консервант немесе антибиотик
қосылғыштары құрайтын қосылыстарды қолдану ұсынады [3].
Шұжықтардың тағамдық құндылығы бастапқы шикізат пен басқа ет
өнімдерінің құндылығына қарағанда жоғары. Бұл шұжық өндіру процесінде
шикізаттан құндылығы төмен жасушаларды алып тастаумен түсіндіріледі.
Шұжықтардың жоғары құндылығы сонымен қатар құрамындағы ақуызды және
экстрактивті заттардың, төмен балқитын шошқа майының жоғары мөлшеріне
негізделген. Сүтті, сары майды және жұмыртқаны қосу шұжықтардың тек қана
тағамдық құндылығын жоғарлатып қана қоймай, оның дәмін кіргізеді.
Шұжық өнімдері басқа ет өнімдері сияқты негізінен ақуыз көзі
болғандықтан, олардың тағамдық құндылығы протеиндардың жалпы көлемімен, сол
сияқты толық құнды ақуыздар мөлшерімен анықталады. Май мөлшері шұжықтың
сапалық көрсеткіштерін (дәмі, консистенциясы) жақсартатындай шекті мөлшерде
болу керек, әйтпесе май көп болған жағдайда дәмдік қасиеті мен сіңімділігі
нашарлайды. Рецептураларды құрастырғанда, сонымен қатар дайын өнімдегі
ауыстырылмайтын полиқаныққан май қышқылдарының, макро- және
микроэлементтердің, дәрумендердің мөлшері ескерілуі керек.
Сонымен, шұжық өнімдері белок, май, ылғал және басқа зат мөлшері
бойынша берілген химиялық құрамымен, шикізат пен өндіру технологиясын
таңдау жолымен өндірілу керек.
Сапасы бойынша жоғары, І және ІІ сұрыпқа бөлінеді. Турама егізі ретінде
сиыр еті қолданылады. Сонымен қатар қыртыс майы қолданылады. Крахмал, бидай
ұны, полифосфат, сүт белогы қосылады. Турамаға жоғары сұрыпты сиыр еті (10-
45%), шошқа еті (15-75%) және қыртыс май (20-30%), мускат жаңғағы және
кардамон қосады.
Фаршталған шұжықтар мұқият майдардан, сіңірлерден ажыратылған шошқа
және бұзау етінен жасалады, қажетінше қыртысмай, тіл, қан массасын, сүт
жұмыртқасы қосылады. Бұл шұжықтарды қолмен жасайды. Тек жоғары сұрыпты
болып өндіріледі.
Л. Волова [9] жартылай ысталған шұжық өндіру процесінің әрбір деңгейі
сапалы өнім шығаруға өзіндік үлесін қосады. Ыстық бумен жасалған шұжықтың
технологиялық процесі, 2-5 сағ көп болмауы керек. Тұздалған булы еттің
ылғалдылығы жоғары болады. Бабына кептірілген еттің жалғасуы қысқартылады.
Ажыратудан және сіңірілгеннен кейін ыстық булы ет екі әдіспен
өңдіріледі:
1 етті ұнтақтау, диаметрі 16-25 мм, содан оны тұзбен араластырады да,
селитрамен немесе натрий нитритімен; оны тегенеде 2°С 24 сағ ұстайды.
2 етті ұнтақтап оған тұз қосады да, натрий нитритің, қант, 20-30% суық
су және 20% мұз қосады. Ол 4-5 мин созылады.
Л.А. Виноградова [10] пікірі бойынша жартылай ысталған шұжық өндіру
ұзақ процесс боғандықтан, климакамералар мен кептіру камераларына үлкен
ауданды қажет етеді.
Күзембаев Қ.,Күзембаева Г [5] айтуынша әртүрлі шұжықтар химиялық құрамы
мен тағамдық құнарлығы бойынша өзара бірдей емес. Олардың құрамында ақуыз,
В топты дәрумендер, липидтер, макро және микроэлементтер көп.
Шұжық шығару өндірісінде субөнімдер мен жұмыртқа комплексін қолдануда.
Қазіргі уақытта жұмыртқаны табиғи немесе құрғақ, сұйық және қатырылған
күйде жібереді [6].
Шұжықтарды арзандату мақсатында рецептурасындағы ет және функционалды
қосылғыштарды (мысалы: жарма, клетчатка, крахмал құраушы және т.б)
ингридиенттермен ауыстыру идеясы қаралуда [7].
Ет индустриясында анемиямен ауыратын балаларға арналған емдік-
профилактикалық мақсатында қаннан жасалған шұжықтар шығарылуда [8].
А. В. Устинова, О. К. Деревицкая, Н. Е. Солдатова [9] ғалымдары жас
балалар үшін пастерленген және стерилденген шұжық өнімдерін ұсынған
болатын.
Рецептураларды құрастырғанда, сонымен қатар дайын өнімдегі
ауыстырылмайтын полиқаныққан май қышқылдарының, макро және микро
элементтердің, дәрумендердің мөлшері ескерілуі керек. Сонымен, шұжық
өнімдері ақуыз, май, ылғал және басқа заттар мөлшері бойынша берілген
химиялық құрамымен шикізат пен өндіру технологиясын тандау жолымен
өндірілуі керек [10]
Қазіргі кезде адам ағзасына жетіспейтін микроэлементтер, соның ішінде,
Са және Ғе қосылысын шұжық өнімдері құрамынан табу маңызды мәселенің бірі
болып отыр. Шұжық өнімдеріндегі ақуыздық липидтің ылғалдылық массалық
үлесін санитарлық зерттеудің 23.2.1078.01 қауіпсіздік көрсеткішіне
байланысты анықтайды. Сонымен қатар, өнімге органолептикалық бағаны
мемлекеттік стандарттың 8756.1-70-не сәйкес 5 балдық жүйеге сәйкес
анықталады [11].
Шұжық өнімі – ет шикізатынан алынатын құнды өнімнің бірі. Жалпы адам
ағзасы қуаттың 33 пайызын тағам құрамындағы майдан алады екен. Мәселен, 1г.
май ағзаға сіңірген кезде 37,7кДж. қуат береді. Бұл ақуыз бен көмірсу
беретін қуаттан 2,3 есе көп. Дегенмен, тағам құрамындағы май қуат көзі ғана
емес, ол икемділік, қорғаныштық және тағы да басқа қасиеттімен
ерекшеленеді.
Мәселен, майды ұзақ уақыт пайдаланбаған адам аурушаң келеді. Оның
орталық жүйке жүйесінің қалыпты қызметі бұзылады, сыртқы әсерге қарсы
тұрғыштық күші азаяды. Солай бола тұрса да майлы тағам өнімін мөлшерден көп
пайдалану семіруге, ұмытшақтыққа соқтырады. Осыларды есептей келе, ғалымдар
тәулігіне 100-105г. майлы тағам өнімін пайдаланудың орташа мөлшері дегенді
айтады. Бұл мөлшерге ет, балық, сүт және тағы да басқа тағамдардан ағзаға
сіңетін барлық майдың мөлшері кіреді. Майдың биологиялық құндылығы оның
құрамындағы қышқылдарға – аминол, линолеин және арахид қышқылдарына тікелей
қатысты [12].
Ғалымдар шұжық өнімінің құрамында май қышқылдарының 100-ден астам
өнімінің 1% колемінен сәл ғана көбірек болып, қалғандары өте аз мөлшерде
жүретіндіктен майдың физикалық және химиялық қасиеттеріне мүлде әсері жоқ
екенін анықтаған.
Қышқылдар қаныққан және қанықпаған болады. Міне осылардың ішінде
қаныққандары шұжық майы қышқылдарының 65%-н құрайды. Оларға пальмитин,
миристин және стеарин кіреді. Табиғи басқа майларға қарағанда шұжық майында
капрон, каприл, каприн қышқылдары көп кездеседі. Шұжық майы қышқылдарының
мөлшерімен құрамымен мал тегіне, түріне, жыл мезгіліне және азық құрамына
қарай әркелкі болады [13].
Азық –түлік өнімдері халықты ақуыз, май, көмірсулармен қамтамасыз
етудің маңызды жолы болып табылады. Биокомпоненттердің қолдануын
жоғарлатуды мал сою және өңдеу кезінде алынатын әртүрлі ақуыз заттарын
кеңінен қолдану арқылы жүзеге асыруға болады. Бірақ ет өнімдері тек ақуыз
көзі ғана емес, сондай-ақ майдың көзі болып табылады, сондықтан ет
өнімдерін қолдануды жоғарылату адамның тамақтану рационындағы жануартекті
майдың мөлшерінің артуына алып келеді.
Мемлекет халқының әртүрлі тобының тамақтану рационын зерттеу ақиқатта
шығындармен салыстырғанда адамның энергетикалық қажеттілігінен оның
тамақтану мөлшері асып түсетінін және бұл артық салмаққа ие адамдар санының
көбеюіне әкеліп соғатынын көрсетті. Бұл жүрек- қантамыр, қант диабеті сынды
ауруларға душар болу қауіпін тудырады. Сондықтан азық-түлік өнімдердің
биологиялық құндылығын жоғарлатып, оның калориялылығын төмендету қажет
[14].
Қазіргі кезде адам ағзасына жетіспейтін микроэлементтер, соның ішінде,
Са және Ғе қосылысын шұжық өнімдері құрамынан табу маңызды мәселенің бірі
болып отыр. Шұжық өнімдеріндегі ақуыздық липидтің ылғалдылық массалық
үлесін санитарлық зерттеудің 23.2.1078.01 қауіпсіздік көрсеткішіне
байланысты анықтайды. Сонымен қатар, өнімге оргонолептикалық бағаны
мемлекеттік стандарттың 8756.1-70-не сәйкес 5 балдық жүйеге сәйкес
анықталады [11].
Ақуызды өнім ретінде еттегі ақуыз және жақсы теңестірілген
аминқышқылдар құрамымен анықталады. Отандық ғалымдардың зерттеулері қой еті
жоғары құндылыққа ие және басқа ет түрлерімен бірдей мөлшердегі ақуызға
(12-20%) ие.
Ет өнімдерін өндіруде еттің құрылымдық-механикалық сипаттамасы-
майысқақтығы мен кесіндісінің кернеулігінің өзгерісіне көп көңіл бөлінеді.
Тұздау кезінде ақуыз-май эмульсиясын, фермент препараттарын және
механикалық өңдеу еттің консистенцисын жақсартады. Мысалы, ферментті
препараттарды тұздауда қолдану қой етінің майысқақтығын 48 сағатта 12,5%-ке
арттырады. Бұл көрсеткіштер тұздалған еттің кесіндісінің кернеуінің 16,7
және 38,8 %-ке төмендеуімен нақтыланады [15].
А. А. Жужман [16] айтуынша: Ет өндірісінің негізгі міндеттерінің бірі
жануар шикізатын толықтай қолданып, оның компоненттерінің жартылай
фабрикаттарға айналдыру болып табылады. Мұндай өнімдер жоғарғы тағамдық
құнарлығы бар, жақсы дәмге, түрге және өңдеуге ыңғайлы.
В. А. Ткаль, А. О. Окунев, А. В. Шараева [17] ғалымдары шұжықтардың
түсін өзгерту үшін компьютерлік технологияларды қолданды.
В. М. Арапов, М. В. Мамонтов, Л. С. Кудряшов [18] ғалымдары шұжық
өндірісінде сәбіз ұңтағын қолдану жақсы деп есептейді.
Ет өндірісінде мектеп қабырғасында жүрген балалар үшін жартылай
қақталған шұжықтар үшін техникалық шарттар 2000 жылдан бастап жетілдірілді
[4].
Балалар үшін өндірілетін шұжықта бұқаның, еркек шошқаның, бір рет
қатырылғаннан кейін қайтадан қатырылған және алты айдан асып кеткен
қатырылған еттер өндіріске жіберілмейді [4].
Қақтау препараттар көмегімен дайын өнімдер алады, ол тек дәмі жағынан
ғана емес, түсі мен беткі қабаты да унифицирленген. Ондай препараттардың
артықшылығы-ондағы адам денсаулығына зиянды канцерогенді және токсинді
заттардың болмауы [19].
Қақтау кезінде түтіннің орнына алмастырылған қақтау сұйықтығының
компоненті органикалық қосылыстар болып келеді, ағаштың баппен жануынан
алынатын қалдығы, негізі ол ағаштың жапырақ тектес сорты, кейбір кезде
арнайы өңдеуден өткен хвой ағашымен алмастырылады [19].
Шұжық өнімі – ет шикізатынан алынатын құнды өнімнің бірі. Жалпы адам
ағзасы қуаттың 33 пайызын тағам құрамындағы майдан алады екен. Мәселен, 1г.
май ағзаға сіңірген кезде 37,7кДж. қуат береді. Бұл ақуыз бен көмірсу
беретін қуаттан 2,3 есе көп. Дегенмен, тағам құрамындағы май қуат көзі ғана
емес, ол икемділік, қорғаныштық және тағы да басқа қасиеттімен
ерекшеленеді.
Мәселен, майды ұзақ уақыт пайдаланбаған адам аурушаң келеді. Оның
орталық жүйке жүйесінің қалыпты қызметі бұзылады, сыртқы әсерге қарсы
тұрғыштық күші азаяды. Солай бола тұрса да майлы тағам өнімін мөлшерден көп
пайдалану семіруге, ұмытшақтыққа соқтырады. Осыларды есептей келе, ғалымдар
тәулігіне 100-105г. майлы тағам өнімін пайдаланудың орташа мөлшері дегенді
айтады. Бұл мөлшерге ет, балық, сүт және тағы да басқа тағамдардан ағзаға
сіңетін барлық майдың мөлшері кіреді. Майдың биологиялық құндылығы оның
құрамындағы қышқылдарға – аминол, линолеин және арахид қышқылдарына тікелей
қатысты [12].
Ғалымдар шұжық өнімінің құрамында май қышқылдарының 100-ден астам
өнімінің 1% колемінен сәл ғана көбірек болып, қалғандары өте аз мөлшерде
жүретіндіктен майдың физикалық және химиялық қасиеттеріне мүлде әсері жоқ
екенін анықтаған.
Қышқылдар қаныққан және қанықпаған болады. Міне осылардың ішінде
қаныққандары шұжық майы қышқылдарының 65%-н құрайды. Оларға пальмитин,
миристин және стеарин кіреді. Табиғи басқа майларға қарағанда шұжық майында
капрон, каприл, каприн қышқылдары көп кездеседі. Шұжық майы қышқылдарының
мөлшерімен құрамымен мал тегіне, түріне, жыл мезгіліне және азық құрамына
қарай әркелкі болады [13].
Экономиканың жаңа дамуының актуалды мақсаты-энергия және қор жинақтаушы
өндірістің экологиялық технологиясы ет өнімдерінің сапалы және қауіпсіз
өткізуін қамтамасыз етуге бағытталады. Аз механизациялы қол еңбегімен және
автоматты технологиялық схема және кешендерді қарастырады.
Бүгінгі күні нарықта ұйымдардың бәсекеге қабілеттілігі және қоғамға
қажетті шығарылатын өнім сапасына байланысты. Сондықтан, сапаға бағытталған
нәтижелі басқару жүйесі болуы маңызды.
Қазіргі заманғы азық-түлік өнімдері халықтың әртүрлі топтарының
рационалды тамақтанудағы талаптарын орындай отырып, медициналық
жетістіктерін, өнім және шикізаттың қауіпсіздік талаптарын ескеруі тиіс
[7].
Әртүрлі демографиялық проблемалар, стресті жағдайлар, егде тартқан
адамдар санының өсуі, әртүрлі ауруларға шалдыққан адамдар, балалардың
денсаулығының төмендеуі- осының бәрі арнайы немесе функционалды азық-түлік
өнімдерін өндіруге мәжбүрлеп отыр.
Функционалды тамақтануға халықтың спецификалық тобының тағамдық-
физиолргиялық талаптарына жауап беретін тағам өнімдері жатады. Функционалды
тамақтанудың негізі –тағам компоненттерінің табиғи болуы.
Соңғы жылдары көптеген мемлекеттерде ет өнімдерін өндіруге функционалды
тамақтану компоненттеріне қойылатын барлық талаптарға жауап беретін
өсімдіктекті шикізатты қолдану жолға қойылған. Ет өнімдерін өндіруде
өсімдіктекті шикізатты қолдану тек қана олардың биологиялық активті
заттарын байытып қоймай, сондай-ақ, адам ағзасының қышқылдықты
тұрақтандырып, осы өнімдерінің сіңімділігінің көтерілуіне мүмкіндік береді
[20].
Азық – түлік өнімдері халықты ақуыз, май, көмірсулармен қамтамасыз
етудің маңызды жолы болып табылады. Биокомпоненттердің қолдануын
жоғарлатуды мал сою және өңдеу кезінде алынатын әртүрлі ақуыз заттарын
кеңінен қолдану арқылы жүзеге асыруға болады. Бірақ ет өнімдері тек ақуыз
көзі ғана емес, сондай-ақ майдың көзі болып табылады, сондықтан ет
өнімдерін қолдануды жоғарылату адамның тамақтану рационындағы жануартекті
майдың мөлшерінің артуына алып келеді.
Мемлекет халқының әртүрлі тобының тамақтану рационын зерттеу ақиқатта
шығындармен салыстырғанда адамның энергетикалық қажеттілігінен оның
тамақтану мөлшері асып түсетінін және бұл артық салмаққа ие адамдар санының
көбеюіне әкеліп соғатынын көрсетті. Бұл жүрек- қантамыр, қант диабеті сынды
ауруларға душар болу қауіпін тудырады. Сондықтан азық-түлік өнімдердің
биологиялық құндылығын жоғарлатып, оның калориялылығын төмендету қажет
[14].
Ақуызды өнім ретінде еттегі ақуыз және жақсы теңестірілген
аминқышқылдар құрамымен анықталады. Отандық ғалымдардың зерттеулері қой еті
жоғары құндылыққа ие және басқа ет түрлерімен бірдей мөлшердегі ақуызға
(12-20%) ие.
Ет өнімдерін өндіруде еттің құрылымдық-механикалық сипаттамасы-
майысқақтығы мен кесіндісінің кернеулігінің өзгерісіне көп көңіл бөлінеді.
Тұздау кезінде ақуыз-май эмульсиясын, фермент препараттарын және
механикалық өңдеу еттің консистенцисын жақсартады. Мысалы, ферментті
препараттарды тұздауда қолдану қой етінің майысқақтығын 48 сағатта 12,5%-ке
арттырады. Бұл көрсеткіштер тұздалған еттің кесіндісінің кернеуінің 16,7
және 38,8 %-ке төмендеуімен нақтыланады [2].

1.3 Шұжықтарды дайындау технологиясы

Тағамдық өнімдердің қауіпсіздігі технологиялық режимдердің және
жұмысының ұзақтығы, нормативті-техникалық құжатқа сәйкес және де
ветеринарлық-санитарлық ереже мен нормаға байланысты. Ет және ет өнімдері
адам рационында негізгі пластикалық материалды жеткізуші болып табылады. Ол
физиологиялық қызметті тұрақтандырады және ағзаға қажетті ұлпаның,
жасушаның құрылымды бөліктерін ұстап тұрады [15].
Т.Г.Кузнецованың [10] мәліметтерінде шұжықты арнайы рецепт бойынша,
яғни негізгі шикізат, арнайы қоспалар және көмекші материалдармен
дайындайды. Негізгі шикізат ретінде сіңірленген ірі қара, шошқа, қой
еттерін, шел майын және I, II категориялы субөнімдерді пайдаланады. Ет жаңа
сойылған, салқындатылған, мұздатылған және жібітілген түрінде болуы мүмкін
екендігі көрсетілген.
Е.Ш.Шекеновтың [18] айтуынша пісірілген шұжықты көп жағдайда ұсақталған
ірі қара мал және шел майы аралас шошқа етінен дайындайды. Шел майы аралас
шошқа етін қосқанда шұжық байытылып, жақсы түсті сурет береді. Ал кейбір
пісірілген шұжық түрлері (докторлық) шошқаның I сортты, тұздалған,
сүрленген шел майсыз дайындалады. Шошқаның I сортты және тұздалып
сүрленген піскен шұжықтарын дайындағанда, шошқа етін тесігінің диаметрі 12-
20 мм волчокпен ұсақтайды. Кейбір шұжықтарды тек қана шошқа етінен, ірі
қара мал етінен және қой етінен дайындайды.
Кейбір пісірілген шұжықтар құрамына, рецептураға сәйкес жұмыртқа,
құрғақ немесе табиғи сүт, қан сарысуын, не болмаса қанның сөлін қосады.
Жеке пісірілген шұжықтар түрінің (шошқаның I сортты, закускалық II сортты)
рецептурасына шошқа терісінен жасалынған ақуыздық тұрақтандырғыш заттар
енеді. Сапасы жақсы және шығымы жоғары шұжықтар суытылған, не жаңа сойылған
еттен алынады. Сол себептен жібітілген еттен шұжық дайындағанда, оған кем
дегенде 20-30% салқындатылған немесе жаңа сойылған етті қосқан өте дұрыс
[12].
Г.В.Семеновтың [15] айтуынша қылшық-қылтаңнан тазартылған, жуылған
шошқа терісін ыстық суда немесе ыстық буда 1,5-3 сағат шамасында пісіреді.
Одан кейін тесігінің диаметрі 2-3 мм волчокта екі рет ұсақтайды да
куттерден өткізеді. Куттерлеудің бастапқы кезінде 2-3 миуттан соң басқа
шикізаттарды, әдейі қоспаларды, мұзды суды қосып, тағы да 5-6 минут
куттерлейді.
Алдын ала 0-1˚С температурада салқындатылған немесе -2- (-4)˚С
температурада мұздатылған шел майын, дайындалатын шұжық рецептісіне
байланысты турағышта 4-8 мм аралығында турайды. Осылай дайындалған
шикізаттан фарш дайындайды. Куттерде, куттер-араластырғышта немесе
араластырғыш-ұсақтағышта алдымен майсыз шикізаттарды өңдеп алады да натрий
ерітіндісін, майсызданған құрғақ сүтті, қан сарысуын, фосфаттарды қосады.
Жалпы фаршты өңдеу ұзақтылығы 6-10 минутқа созылады.
Біртекті құрылымды пісірілген шұжық өндіргенде фарш дайындау жіңішкелеп
тураумен аяқталады. Оларды құбырлар, арбалар арқылы батондарды формалауға
шприцке жібереді.
Құрылымы әртекті шұжық дайындағанда ұсақталған фаршты 5-8 минут
шамасында рецепт бойынша шел майын, жартылай майлы шошқа етін, тілді,
пістелерді қосып, толық араласқанша фаршты араластырады. Тұздалмаған шел
майын қосқанда шел майының салмағына байланысты 2,5 % тұз қосады.Пісірілген
шұжық дайындау үшін қолданылатын етті тұздау кезінде 100 кг етке 1,7-2,9 кг
тұз жұмсалады. Дайын фарш температурасы 8-18˚С болады. Шикізат құрамына
байланысты фаршқа 15-40% аралығында су қосады [14].
Фарштарды қабықтарға толтыру вакуумды немесе вакуумсыз әртүрлі
конструкциялы шприцтермен жүргізіледі. Вакуум тереңдігі 0,4-0,1 МПа
Шұжықтардың термиялық өңдеуін арнайы шыжғыру және пісіру камераларында
өткізеді. Аралас камераларда шұжықты жылумен өңдеу процестеріне келесілер
жатады: кептіру, шыжғыру, пісіру, салқындату.
Кептіру және шыжғыруды салыстырмалы ылғалдылығы 10-20% және ауа
жылдамдылығы 2 мс, температура 100˚С-та өткізеді. Батондарды шыжғырып
болған соң 80-85˚С-тық ыстық буда, немесе айнымалы ылғал ауада, батон
ортасы 70-72˚С температураға жеткенше пісіреді. Пісіргеннен кейін суда
ұстап, кептіріп 15˚С температураға жеткенше 1-2 сағат табиғи температурада
салқындатады [16].
Пісірілген шұжық батондарының сыртқы қабаты таза, құрғақ, ешқандай
зақымсыз және фарштары шықпаған болуы керек. Фаршта шел майы немесе
жартылай майлы шошқа еті біртекті бөлінген. Шел майы және майлар қызғылттау
ақ түсті, ал ет бөлігі біртекті қызғылт түсті болып келеді [21].
Ет өңдеу өндірісінде органолептикалық қасиеттері, тағамдық құндылығы,
гигиеналық және токсикологиялық жағдайы, технологиялық көрсеткіштері сияқты
критерийлері бар сапа ұғымының технологиялық мазмұны қолданылады. Ет
шикізаты мен ет өнімдерінің ерекшеліктері- олардың қасиеттері кез-келген
бір немесе бірнеше мінездемелермен ғана қойылмайды. Ет өнімдерінің толық
сипаттамасы өзара салыстырылуы мүмкін оншақты көрсеткіштерді қолдануды
талап етеді.Соңғы он жылдықтарда шетелде және Қазақастанда жануар және құс
бұлшықет массасын көбейтуде қолданылатын биологиялық стимулятор –
гормондар, антибиотиктерді еттің сапасын көтеру мақсатында қолдану
бекітілген [4].
Пісірілген шұжықтардың ылғалдылығы шикізат құрамына байланысты 50-70%,
тұзы 2-2,5% болады. Дайын шұжық шығымы шикізат салмағынан 100-115%.
Пісірілген шұжықтарды 0-8˚С температурада сақтайды. Жоғары сортты
шұжықтарды сақтау және өткізу 72 сағатқа дейін, ал қалғандары 48 сағатқа
дейін болуы керек [22].
Қазіргі уақытта көптеген ет өнімдері жаңа технологияда өңделуде. Бірақ
белгілі технологияда сойылған малдың ішектеріне көңіл бөлінбейді. Дәстүрлі
технологияда ішек шикізаттарын өңдеп, шұжық өнімдерінің орауышы ретінде
қолдануға жібереді. Сонымен қатар, ішек шикізатын май қышқылының
(линолиндік, арахиндік), әр түрлі биологиялық активті заттардың (ферментер
және витаминдер) және ұлпалы ақуыздар (коллаген, жасмин) заттарының көзі
болып табылады [1].
Ет өнімдеріндегі жаңа нарықта әрдайым мықты бәсекелестер өндіру
процесіне қажетті түзетулерді енгізу және өнеркәсіп алдына жаңа мідеттерді
қояды. Соның бәрі ет өндіру комбинат саласындағы басшының жоғарғы және
тұоақты сапалы, әр түрлі тұтынушылық сұранысты қанағаттандыратын жауапты
шешу міндет. Сонымен қатар өндірістің рентабельдігін қамтамасыз ету және ет
өндірісінің көлемін ұлғайту. Ол жаңа заманға сай технологияны қолдану және
кешенді тағамдық қосымшалар негізінде жүзеге асырылады[22].
Табиғи жартылай фабрикаттар қымбат өнім түрі. Өйткені, өнімді формалаудан
кейін, жақсы және дәл кескеннен кейін мынадай сұрақ туады: бұл өнімнің
өзіндік құнын қалай төмендетуге болады. Соңғы жылдары ет бұйымдарын өңдеу
кезінде үлкен танымалдыққа ие болды. Оған қосылатын әр түрлі қосымшаларды
қосу арқылы оның жақсы тауарлық түрін, сақтау мерзімін ұзартуға, өнімнің
шығысын көбейтуге, ал ең бастысы-тұтынушы арзан бағаға жоғарғы кластағы
өнімді алуға болады [23].
Порционды жартылай фабрикаттарды дайындау қиындығына бифштекс,
антрекот, лангет, рамштекс, эскалоп өнімдері жатады. Оларды салқындатылған
өнімді стандартты қалыңдықта және әдемі кесілген порцияға бөлу қажет.
Салқындатылған ет турау температурасы 4-8˚С, бұл операцияны арнайы
машиналарда орындайды.
Ет өндіруші өнеркәсіп жартылай фабрикаттарды белсенді өндіруге
бағытталған. Оларды өте рационалды дайындау жолдарын көздеп, шығынды
төмендетуге тырысады және сапалық көрсеткішін жақсартып, микробиологиялық,
санитарлы-гигиеналық деңгейін жоғарлатуға бағыттайды. [12].
С.А. Беляничев [11] жазған деректері бойынша технологиялық сұлбаларды
таңдау өндірушіге байланысты. Дәстүрлі жартылай ысталған шұжық дайындау
классикалық және жылдамдатылған болып бөлінеді. Олардың айырмашылығы өндіру
циклының ұзақтығымен, сақтау мерзімі мен шарттарының әртүрлілігі. Жартылай
ысталған шұжықтар пісірілген шұжықтармен салыстырылғанда сақтауға және
тасымалдауға төзімді. Оларды қызумен өңдеу барысында, қосымша ыстау және
кептіру процестері жүргізіледі. Осы себептен де бұл шұжықтың төзімділігі
жоғары. Жартылай ысталған шұжықтарды дайындауда пайдаланылатын негізгі
шикізаттар, сақа және ірі қара малдан алынған ет. Жартылай ысталған
шұжықтың құрамында май мөлшері көп, осыған байланысты оның қуаттылығы да
өте жоғары. Көптеген жартылай ысталған шұжықтың құрамында шошқа майының
үлесі 40-100%-ға дейін барады. Кейбір сортты (минский, ірі қара мал)
шұжықтарды тек қана ірі қара мал етінен дайындайды. Жартылай ысталған
шұжықты қой етінен де дайындайды, дегенмен аздап ірі қара мал етінен және
құйрықмайын қосады (қой шұжығы I және II сортты). Кейбір шұжық түрлеріне
ішкі мүшелерді де қосады.
Жартылай ысталған шұжыққа ең оңдысы шошқа майы: төс және жартылай қатты
шел майы, олар тез еріңкіремейді және өнімге жақсы сурет береді. Шоқ майы
және іш майлары түгелдей қолданылмайды. Барлық шикізаттар алдын ала
тұздалынады және ысталынады.
Жартылай ысталған шұжықтарды дайындау технологиялық процестері
мынадай: ірі қара мал етін екі рет және шошқа етін бір рет ұсақтау,
тартылған етті құру, шприцтеу және қызумен өңдеу. Жартылай ысталған шұжықты
толтыру үшін ірі қара мал және шошқаның соқыр ішектерін, өңештерін және
жасалынған қабықтарды пайдаланады. Жартылай ысталған шұжықты шыжғыру және
пісіру процестері, пісірілген шұжықпен салыстырғанда, төмендеу
температурада жүргізіледі, әйтпесе май түйірлері еріп кетуі мүмкін.
Жартылай ысталған шұжықтарды 12ºС жоғары емес температурада және
қоршаған ауаның ылғалдылығы 75% ілулі түрде 20 тәулікке дейін сақтайды.
Жәшікке жайғастырған шұжықтарды 4ºС температурада сақтайды, ал температура
0ºС төмен болса, бірнеше ай шамасында сақтауға болады.
И.А. Ханхалаева, И.В. Хаманганова [12] жазған деректері бойынша
жартылай ысталған шұжықтарға өзіндік дәмі мен жағымды иісі өндіру кезінде
пайда болған химиялық заттардың күрделі комплесі береді. Ысталған шұжық
өнімдерінің дәмі мен хош иісі ұшқыш заттармен – органикалық қышқылдар,
альдегидтер, фенолдар және т. б.
Ысталудың екі әдісі бар: ыстық температура 37-43°С және суық 18-22 оС.
Ыстық ысталудың уақыты 1-2 күн, суық ысталу 5-7 күн.
Өнеркәсіпте ысталуды стационарлық ыстошаларда және автоыстошараларда
өткізеді.
Түтіннің орнына біздің мемлекетімізде және оның шеткі аймақтарында
ыстышолардағы сұйықтық, тураманың ішіне енгізіледі. Шұжық өнімдерінің
сапасы жоғарғы болып келеді. Осымен қатар өндіріс процесі ұлғайады,
санитарлы-гигиеналық жағдай жақсартылады.
Шикі ысталған, жартылай ысталған және пісіріліп ысталған кептіруге
ұшырайды. Ақуыз өнімдерінің ылғалдылығы 20-25°С төмен, ал өңез кезінде 15%.
Ысталуға ұшыраған шұжық өнімдері антисептикалық қасиеттері бар.
Кептіруді кетіргіш камераларда температурасы 12°С өткізеді,
салыстырмалы ылғалдылығы 75%. Кептіру уақыты өнімнің түріне байланысты:
пісіріліп – ысталған шұжықты 5-10 күн кептіреді, шикі ысталған 30 күн, кей
кезде 90 күн; жартылай ысталған 0,5-3 күн.
Шұжықтарды арнайы тараларға – ағаштан немесе металлдан жасалған
қораптар, сыйымдылығы 50 кг.
Жартылай ысталған және ысталған шұжықтарды көп уақыт сақтауға болады.
Оларды маймен, ағаш үгінділерімен, парфанмен жабады.
А.Б. Лисицин, Н.Н. Липатов, Л.С. Кудряшов [13] айтуынша жартылай
ысталған шұжықтардағы ароматтық ұшқыш заттар протеолетикалық,
микробиологиягық, ащу процестері нәтижесінде, сонымен қатар татымдықтар мен
ыстау түтіні арқасында пайда болады. Ыстық бумен жасалған шұжықтың
технологиялық процесі, 2-5 сағ көп болмауы керек. Тұздалған булы еттің
ылғалдылығы жоғары болады. Бабына кептірілген еттің жалғасуы қысқартылады.
С.А. Рыжов, Н.А. Горбунова, Э.Э. Афанасов [14] жазған мәліметтері
бойынша жартылай ысталған шұжық өндіру кезінде оларды белгілі бір
температура мен ылғалдылықты сақтайтын климаттық камераларда кептіреді.
Пісіруден кейін шұжық өнімдері тез арада суытады. Шұжықты 8-10°С суыту
керек.
Пісірілген шұжықтарды екі түрде суытады: суық сумен, одан кейін ауа
камераларында. Сумен суытқан кезде масса азаяды, шұжықтың қабықшасы майдан
тазарады. Шұжықтарды ағын сумен немесе душтың астында суытады. Суыту уақыты
жетеді. Одан кейін шұжық өнімдерін суыту камераларға жібереді, ауа
температурасы 4-6ºС және салыстырмалы ылғалдылығы 85%. Камераларда суыту
уақыты 4-8 сағ. Осыдан кейін шұжық 8ºС-қа дейін суытады.
Кептіруді кетіргіш камераларда температурасы 12◦С өткізеді,
салыстырмалы ылғалдылығы 75%. Кептіру уақыты өнімнің түріне байланысты:
пісіріліп-ысталған шұжықты 5-10 күн кептіреді, шикі ысталған 30 күн, кей
кезде 90 күн; жартылай ысталған 0,5-3 күн.
Шұжықтарды арнайы тараларға – ағаштан немесе металлдан жасалған
қораптар, сыйымдылығы 50 кг.
Жартылай ысталған және ысталған шұжықтарды көп уақыт сақтауға болады.
Оларды маймен, ағаш үгінділерімен, парфанмен жабады.
В.Д. Косой, В.П. Дорохов [15] жартылай ысталған шұжықты кептіру
кинетикасына ылғалдылық пен температурадан басқа, ет турамасының
технологиялық параметрлері - ұсақтау дәрежесі, мөлшері және шошқаның қыртыс
май мөлшері, ылғалдылық мөлшері, қабықша түрі әсер етеді. Жалпы шұжық
өндірісінде өндіру процестерінен басқа, оларға қосылатын қоспалар мен
татымдықтар сапасына тікелей әсерін тигізеді.
Шұжық өнімінің орауышы ретінде бір қабатты пластикалық фибросмок
орауышын өңдеп шығару ұсынылып, жүзеге асырылды. Бұл орауыштың ерекшелігі
шұжық өнімін түтінмен қақтау кезінде қайталанбас орауыш қасиетіне ие
болатыны ескерілді. Осы орауышты пісіріліп-қақталған және қақталған шұжық
өнімдеріне қолданады. Бұл орауыш ет ақуыздарының сәл адгезиясымен және
шұжықтың орауышын сыпырып алған кезде өнімде фарштың іздері қалмауымен
ерекшеленеді [6].
Қазіргі кезде толық, қалдықсыз, тағамдық мақсатқа екіншілік шикізатты
өңдеуде қамтамасыз ететін комбинирленген ет өнімдерінің анағұрлым дамыған
технологиясының көптеген өңдеулері белгілі.
Бірақ та белгілі технологияларда сойыс малдарының ішек-қарын
шикізатына қажетті көңіл бөлінбейді. Ішек –қарын шикізатын өңдеудің
қалыптасқан технологиясы оның шұжық қабықшасын, техникалық өнімдер және
азықтық ұнды өндіруде қолданылуын қарастырады. Одан басқа, ішек-қарын
шикізаты полиқанықпаған май қышқылдарының (линоль, линолен, арахидон),
әртүрлі биологиялық активті затардың (ферменттер және витаминдер), сондай-
ақ байланыстырушы ұлпа ақуыздарының (коллаген, эластин) көзі екені белгілі
[24].
Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулердің маңызды бағыты –жаңа ұрпақтың
тамақтану өнімін өндіру. Соңғы кездері ет өнімдерінің ассортименті біраз
кеңейтілген, ал олардың рецептурасы еттің орнын басушы ретінде өсімдіктекті
шикізатты табиғаи (фасоль, ламинария) құрғақ ұнтақ және изолят ретінде
қолдануды қарастырады. Мысалы, шұжық өндіру кезінде витаминизация және
түсін жақсарту мақсатында аскорбин қышқылын қосқан дұрыс, ал ол көп
мөлшерде ормжапырақта кездеседі және ондағы аскорбин қышқылы табиғи,яғни
адам ағзасында оңай сіңеді. Сондай-ақ ормжапырақта асқорыту процесін
жақсартатын, фарштың ылғал байланыстырушы қасиетін өзгертетін өзгертетін
клетчатка кездеседі [25].
Ет өнімдерін өндіруде еттің құрылымдық-механикалық сипаттамасы-
майысқақтығы мен кесіндісінің кернеулігінің өзгерісіне көп көңіл бөлінеді.
Тұздау кезінде ақуыз-май эмульсиясын, фермент препараттарын және
механикалық өңдеу еттің консистенцисын жақсартады. Мысалы, ферментті
препараттарды тұздауда қолдану қой етінің майысқақтығын 48 сағатта 12,5%-ке
арттырады. Бұл көрсеткіштер тұздалған еттің кесіндісінің кернеуінің 16,7
және 38,8 %-ке төмендеуімен нақтыланады [2].
Бүгінгі күні Республикада 220 ет өңдеу кәсіпорындары бар.2006 жылы
ауылшаруашылық өнімін өңдеу өндірісінің көлемі: ет- 110 мың тонна немесе
15,8% құрады.
Республикадағы ет өңдеуші кәсіпорындардың бәсекеге қабілетті тауар
өндіру қабілеттілігі қатаң қоғамдық талаптарға жауап беруіне мүмкіндік
береді. Олардың мақсаты- өндірісте, сол өндірістің қоршаған ортаға әсерінің
қауіпсіздігін көтеру.
Жоғарыда келтірілген әдеби шолу материалдарын қорыта келе айтарым
отандық өндіріс өнімдерінің шынайы бәсекеге қабілеттілігі елдің
экономикасының дамуының маңызды факторы және шаруашылық кешенінің
экономикалық нәтижелігінің ең жақсы көрсеткіші болып табылады, сол себепті
шұжық өндірісінде ассортименттерін көбейту қажет.

2 КӘСІПОРЫНДЫ СИПАТТАУ ЖӘНЕ МІНЕЗДЕМЕСІ

ЖШС АСТАНА АГРОӨНІМ ЖШС-і БАХАРА сауда белгісімен салқындатылған ет,
ет шала фабрикаттарын, өзгертілген газ ортасындағы, вакуум орамындағы ет
өнімдері мен шұжық өнімдерін өндіруші компания.
БАКАРА Қазақстан Республикасындағы ең ірі ет комбинаттарының бірі
болып табылады және құрал-жабдықтар жиынтығы мен дайын өнім түрлерінің саны
бойынша оған ұқсасы жоқ. Ол инновациялық технологиялар бойынша соғылып, ең
жаңа жоғары технологиялық құрал-жабдықтармен жабдықталған. Бұл жоба 45
номерімен Республикалық индустрияландыру картасы мемлекеттік бағдарламаға
еніп, 2010 жылы сәтті іске қосылды.
Өндіріс орнының басты бағыттары:
- Жоғары сапа кепілі – шығарылатын өнімді ветиринариялық, санитарлық,
зертханалық және медициналық бақылаудан өткізуді қамтамасыз етудің ішкі
аудит жүйесі ретке келтірілген. Шикізатты сатып алудан бастап дайын өнімнің
шығуына дейінгі өндірістің барлық кезеңінде өз зертханасымен толық бақылау
жүргізіледі
- Білікті жұмыскерлер – ұжым осы салаға шетел және отандық
компаниялармен қойылаты біліктіліктің жоғары талаптарына сай мамандарымен
толық қамтылған.
- Технологиялық үрдістердің барлығы автоматтандырылған - өндірістік
үрдістердің үйлесілімдігі мен өнімнің барлық кезеңінде көз алдында болуы.
- Өзінің мал бордақылайтын алаңы – меншігіміде бір мезгілде 1000 бас
малға дейін ұстауға болатын мал бордақылайтын алаң ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шұжық өнімдері. Шұжық өндіру технологиясы
Шұжық
Шұжық өнімдерін ветеринариялық – санитариялық сараптау
Шұжық өнімдері
Шұжық және консерві өндірісі
Шұжық өнімдеріне жататын тағамдық өнім
Шұжық өнімдерін өндіруде ветеринариялық санитариялық және өндірістік қадағалау
Биологиялық белсенді қоспаларды алу технологиясы және оны шұжық өнімдерінде қолдану
Нан өнімдерін өндіру технологиясы
Шошқа өнімдерін өндіру технологиясы, гигиенасы және санитариясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь