Ақыл-ой тәрбиесінің мазмұны және оның қасиеттері

КІРІСПЕ 1
I АҚЫЛ.ОЙ ТӘРБИЕСІНІҢ МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
2
1.1 Ақыл.ой тәрбиесінің мазмұны 2
1.2 Ақыл.ой тәрбиесінің мақсаты мен міндеттері 4
1.3 Ақыл.ой тәрбиесінің негізгі әдістері мен құралдары, ерекшеліктері
6
II АДАМ БОЙЫНДА АҚЫЛ.ОЙ ТӘРБИЕСІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ДАМЫТУ
9
2.1 Мектепке дейінгі балаларда ақыл.ой тәрбиесін қалыптастыру 9
2.2 Оқушының ақыл.ой тәрбиесін қалыптастыру ерекшеліктері 12
2.3 Адам бойындағы ақыл.ой мәселесінің зерттелуі 17
III АҚЫЛ.ОЙ ТӘРБИЕСІН ДАМЫТУДЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІ 24
3.1 Қазақ жерінде ақыл.ой тәрбиесінің дамуы 24
3.2 Ақыл.ой тәрбиесі туралы Абайдың зерттеулері 29
ҚОРЫТЫНДЫ 32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 33
Қазіргі Қазақстан мектептеріне білім беру және тәрбиелеу теориясы жөнінде бағыт нұсқаушы материалдармен қатар өткен мұраларға абарынша мұқият қарап, бүгінгі күн талабына сай талдап, оның ішінен пайдалы ілімдерін ала білу ұлттық педагогика үшін аса қажет шарттардың бірі. Бүгінгі таңда республикамыздың білім беру жүйесі ақыл-ой тәрбиесі мәселесіне жете көңіл бөліп, педагогикалық-психологиялық зерттеулер арқылы жас ерекшелігіне байланысты ақыл-ойдың қалыптасуы мен дамуына жол салуда.
Ақыл-ой тәрбиесі әр заманда жастарға білім берудің негізгі құралы болып келді. Білім алуға және ғылымға ұмтылыс халық санасының тереңінен әрдайым орын алды. Халық табиғат пен қоғам дамуының заңдылықтар бейнеленген ғылымның деректерін, түсініктерін және заңдарын мақсатты игерудің нәтижесі деп білді. Тек ақылды адам ғана терең білімдерді меңгере алатынын түсінді. Білімнің мәнін "Ақылдан қымбат байлық жоқ", "Ақылды сатып ала алмайсың", "Ақыл - тозбас киім, білім - сарқылмас бұлақ" деген халықтың даналық сөздерінен-ақ байқауға болады.
Орнымен, жүйелі түрде, уақытында пайдаланылған халықтық педагогикалық ескерткіштер үлкен білімділік және тәрбиелік тиімділікке ие екендігін қазіргі оқыту тәжірибесі көрсетуде.
Халықтық білімдердің көп қорлылығы, олардың ақыл-ой тәрбиесі мазмұнындағы орны мәселелерінің тиісті оқу пәндерінде ашып көрсетілуі болашақ мамандар, тәрбиешілер мен ата-аналарды теориялық және практикалық білімдермен қаруландыруға көмегін тигізері сөзсіз.
"Мәдени мұра" бағдарламасы осыған айғақ. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жолдауында :"Мәдени мұра" бағдарламасын іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп өткенді пайымдау арқылы қазіргі заман мәдениетін жан-жақты дамыту қажет екендігін айтқан болатын.
"Ақыл-ой тәрбиесін қалыптастырудың" күрделілігі сонда, ол тек қана педагогиканы ғана қамтып қоймай, психологияны, басқа жаратылыстану, логика ғылымдарының қатыстылығымен сипатталады.
Әрине, "Ақыл-ой тәрбиесін қалыптастыру" туралы жан-жақты білу мақсатындағы ізденісімізде қазақ халқының ірі тұлғалары Әл-Фараби, М.Қашғари, А.Құнанбаев сияқты ғұламалардың қосқан үлестерімен де толықтырдық. Себебі, дәл осы ірі ғалым-ойшылдардың мұралары ұлттық тәрбие беруде сіңірген еңбектерінің зор екендігін дәлелдей алады. Әсіресе, А.Құнанбаевтың педагогикалық мұраларының ықпалымен қазақ халқында тәуелсіздік үшін күресушілердің жаңа легі: М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Әуезов т.б. көші басталды.
1 Орынғалиева Ш. Ақыл-ой тәрбиесі // Қазақстан мектебі. – 2007. - №10. – 68 б.
2 Мұқанов М.М. Ақыл-ой өрісі. – Алматы: Қазақстан, 1980. – 172 б.
3 Смирнов А.А. Психология личности. – М.: Изд-во Моск. ун-та, 1988. – 188с.
4 Богоявленский Д.Н. Формирование приемов умственной работы учащихся как путь развития мышления и активизации учения // Вопросы психологии. – 1962. – №4. –162с.
5 Артемова Л. В. Театрализованные игры дошкольника − М.: Изд-во «ВАКО», 1991. – 127 с.
6 БуреР.С.Воспитание и труд− М.: Изд-воМОЗАИКА-СИНТЕЗ, 2011. – 134 с.
7 ПоповаТ.Н., ЕденбаеваЗ.Д. Мектепке дейінгі жалпы білім беру бағдарламасы: Балабақшаның 5 жастағы ересектер тобына арналған // Психофизиология. – Алматы: Алматыкітап, 2011. – 224 б.
8 Жанатбекова Н.Ж. Қазақ ақын-жыраулар мұрасындағы жас кезеңдеріне қатысты тәлім-тәрбиелік ой-пікірлер // канд. дисс. – Шымкент, 2007. – 142 б.
9 Нысанбаев Ә. Н. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы:10 том. - Алматы: Таймас, 2006.- 479 б.
        
        МАЗМҰНЫКІРІСПЕ1IАҚЫЛ-ОЙ ТӘРБИЕСІНІҢ МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ21.1Ақыл-ой тәрбиесінің мазмұны21.2Ақыл-ой тәрбиесінің мақсаты мен міндеттері41.3Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі әдістері мен ... ... ... ... ТӘРБИЕСІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ДАМЫТУ92.1Мектепке дейінгі балаларда ақыл-ой тәрбиесін қалыптастыру92.2Оқушының ақыл-ой тәрбиесін қалыптастыру ерекшеліктері122.3Адам бойындағы ақыл-ой ... ... ... ... ХАЛЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІ243.1Қазақ жерінде ақыл-ой тәрбиесінің дамуы243.2Ақыл-ой тәрбиесі туралы Абайдың зерттеулері29ҚОРЫТЫНДЫ32ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР33КІРІСПЕҚазіргі Қазақстан мектептеріне ... беру және ... ... ... ... ... ... қатар өткен мұраларға абарынша мұқият қарап, бүгінгі күн талабына сай талдап, оның ішінен пайдалы ілімдерін ала білу ұлттық ... үшін аса ... ... ... Бүгінгі таңда республикамыздың білім беру жүйесі ақыл-ой тәрбиесі мәселесіне жете көңіл бөліп, педагогикалық-психологиялық зерттеулер арқылы жас ерекшелігіне байланысты ақыл-ойдың қалыптасуы мен ... жол ... ... әр ... ... ... берудің негізгі құралы болып келді. Білім алуға және ғылымға ұмтылыс халық ... ... ... орын ... ... ... пен қоғам дамуының заңдылықтар бейнеленген ғылымның деректерін, түсініктерін және ... ... ... ... деп ... Тек ақылды адам ғана терең білімдерді меңгере алатынын түсінді. Білімнің мәнін "Ақылдан қымбат байлық жоқ", "Ақылды сатып ала алмайсың", "Ақыл - ... ... ... - ... ... деген халықтың даналық сөздерінен-ақ байқауға болады.Орнымен, жүйелі түрде, уақытында пайдаланылған халықтық педагогикалық ... ... ... және ... ... ие екендігін қазіргі оқыту тәжірибесі көрсетуде.Халықтық білімдердің көп ... ... ... ...  ... орны ... тиісті оқу пәндерінде ашып көрсетілуі болашақ мамандар, тәрбиешілер мен ата-аналарды теориялық және практикалық білімдермен қаруландыруға көмегін тигізері сөзсіз."Мәдени мұра" ... ... ... ҚР ... ... өзінің Қазақстан халқына жолдауында :"Мәдени мұра" бағдарламасын іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... дамыту қажет екендігін айтқан болатын."Ақыл-ой тәрбиесін қалыптастырудың" күрделілігі сонда, ол тек қана педагогиканы ғана қамтып қоймай, психологияны, басқа жаратылыстану, ... ... ... ... ... ... ... туралы жан-жақты білу мақсатындағы ізденісімізде қазақ халқының ірі тұлғалары Әл-Фараби, ... ... ... ... ... ... де толықтырдық. Себебі, дәл осы ірі ғалым-ойшылдардың мұралары ұлттық ... ... ... ... зор ... ... ... Әсіресе, А.Құнанбаевтың педагогикалық мұраларының ықпалымен қазақ халқында  тәуелсіздік үшін күресушілердің жаңа легі: М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, ... т.б. көші ... ... ТӘРБИЕСІНІҢ МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ1.1 Ақыл-ой тәрбиесінің мазмұныАқыл-ой тәрбиесі  -  адамның таным қабілетін дамытып, білім қорын игеруіне жол ... ... ... бір ... Ақыл-ой тәрбиесі арқылы оқушылардың оқып білім алуына іс-әрекетін ...  -  ... ... ... ... ... бағыт-бағдар бере отырьш жеке тұлғаны қоғамның өркениетті даму ... сай ... ... ... ... ... ... механизмін түсіну үшін ақыл-ой қызметінің репродуктивті және продуктивті бөліктері қатынастарының қағидасы ... ... ...  -  ... ... қорытындыланған және жанама түрдегі үрдісі, бірақ оның ... ... ... ... және ... бөліктері тұтасып кеткен" деп көрсетеді З.Калмыкова.Н.Менчинская өз еңбегінде "Жақсы дағдыланған және нық бекітілген тәсілдерді қалыптастыру ... ... ... ... әсер ... деп, оның ... ... жоғарылауын, оқыту тәсілдерінің рөлін анықтайды.Ақыл-ой қызметінің тәсілі  -  ол ... бір ... ... ... ... ... ... немесе операциялар жиынтығы.Абстрактылы ойлау елеулі емес екінші дәрежелі белгілерден аулақтануға, жалпы және елеулілерін бөліп алуға, сөйтіп, осы негізде абстрактылы ұғымдарды ... ... ... ... өз маңыздылығымен ерекшеленеді. Абстрактылы ойлауға қабілеттілік, сөз жоқ, оқушылардың ... ... ... ... ... дамуы мектеп жасында мейлінше интенсивті етеді. Жүйелі ... оның ... ... ... Осы ... ... уақыты оқытудың мазмұны мен сабақ беру әдістеріне байланысты болып келеді. Сондай-ақ негізгі ой әрекеттері мен операцияларды игеру ісінде ... ... ... ... ... ... білу және пәндер мен құбылыстарды жіктей алу, шешімдер қабылдауды, қорытындылар шығаруды, баға беруді, ұғымға келтіруді, құбылыстың ... ... ... бір ... ... ... қабілеттілік те ақыл-ойдың дамуыңда өте маңызды болып табылады. Тасымалдау ... ... ... ақпарат қауырт есіп отырған қазіргі кезде ерекше маңызға ие, себебі, жаңа білімдерді неғұрлым тез де ... ... үшін ... ... бола алады.Құбылыстардың түпкі нәтижелерін немесе келіп жетуін алдын ала көре білу қабілеті, ой мен ... ... ... ең ... ... пен ... заңдылықтардың рөлі мен маңызы туралы жалпы ұғымдарды игеруге негізделеді, әрі бақылау, талдау, салыстыру, құбылыстар арасындағы ерекшеліктерді табу, ... ... ой ... ... сондай-ақ индуктивтік және дедуктивтік ойлау әдістерін игере білуді қамтиды.Индуктивті ойлау жеке ... ... ... ... ... ... ... барлық пәндер мен құбылыстар туралы жалпы қорытындыға келе білуді көздесе, ... ... ... ... жалпы ережені, жеке деректерді немесе құбылыстарды зерттеп, үйрене білуге қолдануды міндеттейді.Интеллектуалдық әрекетке адам ... ... ой ... ... ... де мейлінше тығыз байланысты. Ой еңбегі мәдениетінің ұғымына, әдетте, ой ... ... ... ... білу ... ... белгілі бір жүйе жасап алу, ұқыпты жұмыс істеу қабілеті жатады.Ой жұмысының нәтижелілігі жұмыста адам ... бір ... ... ... ... артады, бұл әрекет жасаудың белгілі бір дәйектілігін таңдап алудан, жұмыс орнының белгілі бір ... осы ... және оқу ... т.б. ... жүйесімен жазба жұмыстарды жазып алуды жүргізу жүйесінен көрінеді. Нақ осы ой ... ... ... қызметпен ұзақ шұғылдана білуге жол ашады.Дербес танымдық қызметке қабілетті дамытуда ақыл-ой дамуы міндетінен саналады. Дербес танымдық қызметке қабілеттілік ... ... ... ... ... ... алу және адамды жан-жақты дамыту үшін де керек. Дербес танымдық қызмет ақыл-ой дамуының жеткілікті дәрежесін дербес жұмыс істеу іскерліктері мен ... ... ... ... бір ... болуын көздейді. Дербес жұмыс істеу іскерліктері мен дағдылары ой еңбегінің мәдениетімен де ... ... бұл ... ... ... үшін оны ... ойластырып ұйымдастыру керек болады.Дербес жұмыс істеудің іскерлігі мен дағдыларының өзін алатын болсақ, ең ... ... ... ... да ... игеру үшін қажетті бірқатар жалпы қасиеттерді қалыптастыру көзделеді. Бұлардың қатарына ... ... ... ... ... жеңудегі табандылық, дамыған ес және оның түрлі формаларын қисынды қимылға келтіру, көру формаларын пайдалану, кітаппен жұмыс істеу, байқау және ... ... ой ... ... ... тәсілдерін игеру, өзін бақылай білу жатады.Дербес танымдық қызметке қабілеттілікті ... үшін ... ... қасиеттер, ең алдымен, оқу-тәрбие ықпалдарының барлық кешені арқылы жасалады. Ой еңбегінің ... мен ... ... ... білу ... игеруге байланысты қасиеттер жеке тұлғаның дербес нәтижелі жұмыс істеу үшін ... ... ... ... ... ... оқушыларға берген материалдардың, олардың мақсат пен міндеттері, оның ... ... ... ... және ... орындауда дербес жұмыс істеу әдістерін меңгергеңде ғана оқушылардың ақыл-ой белсеңділігі туады.Ақыл-ой қабілеттерін ... ... ... ... ... оқушының алдына мәселе қойылып, мәселелік жағдаят жасалғанда анағұрлым тиімді бола түседі. Мәселелік жағдаяттар тек күрделі де ... ... мен ... айналасында жасалып қана қоймайды, қандай да болсын танымдық міңдеттерді шешуге барудың өзі де өзекті бола алады.Оқушыларды білім, іскерлік және ... ... ... мақсат көздеген үрдісі ретінде ақыл-ой жетекші рөл атқарады. Оқыту жеке тұлғаның ақыл-ойының ... ... ... ... ... ... және ... танымдық қызмет үшін керекті ақыл-ойдың бірде-бір бағалы қасиеті жүйеге келтірілген білімдердің қорынсыз дами алмайды.Даму, ең алдымен, білімдерді меңгергеңде оқушы ... ой ... мен ... ... ... анықталады [1, 55-57 бб].1.2 Ақыл-ой тәрбиесінің мақсаты мен міндеттеріАқыл-ой тәрбиесі  -  ... ... ... ... интеллектуалдық ақыл-ой санасын, дүниеге ғылыми көзқарасын жетілдіру, ой еңбегі мәдениетін ... ... ... ... ... жеке тұлғаны қоғамның өркениетті даму бағытына сай жан-жақты тәрбиелеудің құрамды бөліктерінің бірі. Ол білім жүйесін меңгеруге, оқушылардың ... ... ... ... жасайды. Ақыл-ой тәрбиесінің басты міндеттері: оқушыларды табиғат, қоғам, адам ... ... ... ... ... ... дүниеге ғылыми көзқарасын, сенімін қалыптастыру; балалардың ойлау қабілетін (абстрактылы ойлау, ойлау операциялары  -  ... ... ... жинақтау, топтау, негізгісін ажырату, жіктеу т.б.), таным іс-әрекетін (іскерлік, дағды, бақылау, жазу т.б.) дамыту. Ол ой ... ... ... ... ... ұзақ шұғылдана білуге, оқушыларды дербес жұмыс істеуге дағдыландырады. Ақыл-ой тәрбиесі шәкірттердің ерекшеліктеріне қарай дидактикалық талаптар (саналылық, белсенділік, өздігінен жұмыс ... ... ... т.б.) ... Бұл ... оқу жоспары, бағдарламалар, оқулықтар арқылы іске асады.Ақыл-ой тәрбиесінің мақсаты  -  ... ... ... және ... ... ... Жеке тұлғаның адамзат мәдениетіне ену процессінде білімнің ролі, ақыл-ой мәдениетінің құрамды бөлігі ретінде ... ... ... ... өте ... ... ... барысында балалардың танымдық қызығушылықтары, логикалық ойлау, есте ... ... қою, ... ... ... мен дарындылықтары дамиды.Ақыл-ой тәрбиесінің міндеттері де осыған шығады:* ... ... ... ... ... қорын жинау;* негізгі ойлау операцияларын меңгерту;* зиялылық біліктерді қалыптастыру;* дүниетанымды қалыптастыру.Аталған міндеттерге жеке-жеке тоқталайық.Білім қорын ... ... ... ... ... ... ... бірде-бір құнды сапасы жүйеге келтірілген білімдер қорынсыз дамуы мүмкін емес. Көп ... ... ... беру ... ... отырып қараймыз. Білімдер көлемі қоғамның мәдени дамуының деңгейімен сипатталады. Олай болса білім көлемі ұғымы ... ... ... ... ... білімдерінің ауқымы өз бетімен білім алуға негізделген білім беру бағдарламаларымен, болашақ кәсіптік дайыңдығының сырымен анықталады. Белгілі бір білім қорын жинау ең ... ... оқу ... ... қажет етеді. Мұның құрамына деректер, атаулар, белгілер, адамдар мен заттар аттары, ... ... ... заңдар, заңдылықтар, формулаларда бейнеленетін және араларыңдағы байланыстары мен тәуелділіктері бар ... ... ... ... ... кіреді. Сонымен қатар білімдерге сол білімдерді қолдану ауқымы мен тәсілдерді білу, оларды пайдалану әдістерін игеру, әлем ... ... ... ... ... білімнің әрбір бөлігінің орнын түсіну де жатады.Білім қорын жинаудың жоғары деңгейіне ... ... жеке ... ... роль ... Оқушының мақсаттылығы алдына қойған мақсатпен оны танымдық іс-әрекетке итермелеуші себептермен оқу ... ... ... ... ... оқу ... ... жолындағы біліктері, зиялы жігерге және ұзақ зиялы іс-әрекетке дағдылану ... ... және ... ... негізгі ойлау операцияларын меңгеруді қажет етеді. Негізгі ойлау операцияларына ғылымда белгілі анализ, синтез, салыстыру, классификация ... ... ... ... ... бөліктерге ойша жіктеу немесе бүтіннің жеке қасиеттерін ойша бөлу болып ...  -  ... ... ойша ... біріктіру немесе құбылыстардың жеке жақтарын, олардың белгілері мен қасиеттерін біріктіру. Анализ бен синтез біріне-бірі қарама-қайшы ойлау операциялары болғанымен, олар бір-бірімен ... ... ... бір ... нақты белгілі немесе бірқатар белгілер бойынша олардың ұқсастықтарын немесе айырмашылықтарын анықтауды салыстыру деп ... ... - ... ... алғы ... ... немесе айырмашылыққа тәуелді заттар немесе құбылыстарды топтарға ажыратуды жіктеу деп атайды.Негізгі ойлау операцияларын ... ... ... меңгеру және нәтижелі қолдана білу мұғалімнің шеберлігін, біліктілігін, білімдарлығын көрсетеді.Оқушылардың зиялылық іскерлікті меңгеруінің оқу және тәрбие жұмысындағы ... орны ... ... оқу ... ... жүру үшін оқу іс-әрекеті іскерліктерінің тобын оқушылардың меңгеруі өте қажет.Жалпы оқу іс-әрекеті іскерліктерінің қатарына оқу, ... өз ойын ... ... ... ... жұмыс жатады. Іскерлік әр түрлі пәндер және сыныптар бойынша сабақтарда қолданылады. Іскерлік деп алған білім негізінде шәкірттердің ... ... іске ... ... Мысалы, сауатты жазу үшін грамматикалық ережелерді білу, жазу және сөйлеу техникасын меңгеру. Ал сауатты оқи білу  -  ... ... ... ... ... ... ... оқу.Жалпы оқу іскерліктерін оқушыларға үйрету, олардың білім саласында теориялық сауаттылығының деңгейін көтеру болып табылады. Ал бұл мәселе мұғалімнің әдіскерлігіне, ... ... ... ... ... тағы да бір ... ... оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру болып табылады. Мұның негізінде әлем танымдылығын ... ... пен ... ... ... ... ... етіп айтсақ, оқушылар барлық пәндерді оқу процесінде негізгі дүииетанымдық жұмыстарды бекітеді, баянды етуге ... [2, 133-135 ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктеріАқыл-ой тәрбиесі әр заманда жастарға білім берудің негізгі ... ... ... ... ... және ғылымға ұмтылыс халық санасының тереңінен әрдайым орын алды. Халық табиғат пен қоғам дамуының заңдылықтары бейнеленген ғылымның деректерін, ... және ... ... ... нәтижесі деп білді. Тек ақылды адам ғана терең білімдерді ... ... ... ... ... ... қымбат байлық жоқ", "Ақылды сатып ала алмайсың", "Ақыл  --  тозбас киім, білім  --  ... ... ... ... ... ... байқауға болады.Халық педагогикасында оқыту мен білім берудің принциптері қазіргі ... ... ... ... жатыр. Халық білім мен өмірдің тығыз байланысты болуын талап ... ... ... ... ... болуын ойдан шығарған жоқ. "Көзбен көргеп, құлақпен естіген ақиқат емес тек қана ... ... ... ... ... оның бөліктері туралы ұғымдардың анықтамаларының да ғылыми педагогиканың анықтамаларымен сәйкес кенетіндігі байқалады. Халық педагогикасы бойыиша ақыл-ой тәрбиесі деп ... ... ... ... оқу және ... ... дамытуды айтады. Ғылыми педагогикалық анықтамасы бойынша ақыл-ой ... деп ... ... ... ... ... және ... еңбек мәдениетін дарытудағы тәрбиешілердің мақсатты іс-әрекетін түсіндіруді айтамыз.Бірақ оқушы өмірінің іс-әрекеті тек тәрбиешілердің мақсатты ықпалымен шектелмейді. Оған ... ... ... ... ықпалдары мен әсерлерін еске алу қажет. Бұл кеңірек,  ақыл-ойдың дамуы ұғымымен айқындалады.Ақыл-ой ... ... ... ... ... ... тәрбиесі еңбек өнімділігін арттыруга, еңбектің шығармашылығына зор ықпал жасайды. Ең бастысы, ол ... мен ... ... ... ... қайнар бұлағы екендігін үнемі есте ұстағанымыз жөн.Ақыл-ой тәрбиесінсіз дүниеге адамгершілікті көзқарас, саналы тәртіп пен орынды мінез-құлық, еңбек ... ... ... ... ... ету ортасы, табиғат және қоғам құбылыстарына талғампаздық, дене күш-қуатын арттыру жолдарын білу, қоғам ... ... ... ... мәселелерін  шешу мүмкін емес.Ақыл-ой проблемасын зерттеушілер осы феноменге сапалық жағынан сипаттама беруде тереңдігі, алғырлығы, ... ... ... ... ... ... ... Ақыл-ойдың тереңдігі З.И.Калмыкованың тұжырымы бойынша, оқушылардың жаңа материалдарды меңгеруі  -  проблеманы шешу барысында және олардың шешімін ... ... ... ... ... ... абстракциялай алуы. Оқушының пікір, пайымдаулар жасай алу деңгейі қаншалықты жоғары болса, ... ... ... ... ... ... ... жаңа материалдағы мәндіні ажыратуға және талдап қорытуға бағытталған теориялық ойлауы қалыптасқандығын ... ... ...  -  ... ... белгілерге қарай жаңа материалды иеленуде, проблемаларды шешуде және оларды талдап қорытындылау деңгейінде абстракциялай алуы. ... ... ... ... ... есеп шығаруда тікелей байланыстардан кері байланыстарға, бір әрекет ... ... ... ... әрекеттерді місе тұтпай жеңіл өте алуында көрініс береді. Ақыл-ойдың бұндай сапа-қасиеттері В.И.Зыкова, С.Ф.Жуйков, Т.В.Косма, Е.Н.Кабанова-Меллер, Т.В.Кудрявцев, З.И.Калмыкова, А.А.Люблинская, ...  және т.б. ... ... ... ... ... ... белгілерді анықтап, жаңа есептердің осы типтес есептердегі кездейсоқ белгілерінің арандатушылық ықпалына қарамастан бұрыннан анықталған маңызды белгілерінің жиынтығында бағдар ала ... ... ... ... осы ... ... еңбегінде әрекеттің ішкі жоспары ретінде қарастырылған. Бұған Т.В.Власова , Т.В.Егорова, ... ... ... және т.б. зерттеушілерде назар аударған болатын.Ақыл-ойдың саналылығы оның маңызды белгілерінің бірі. Ақыл-ойдың бұл сапасы адамның ойлау іс-әрекетінің мақсатын, өнімін, нәтижесін ... ... ... мен заңдылықтардың мәнді белгілері), сонымен бірге нәтижеге қол жеткізудегі ойлау процесінде ... ... және ... ... анықтауға көмектесетін амалдарды сөзбен немесе басқа белгілер (кесте, үлгілер) арқылы бейнелей алу мүмкіндіктерінде ... ... ... ... ... тән ... жаңа білімдерді табу санамен ұғынған сөздік-логикалық компоненттер де диалектикалық қарама-қарсылықта болатын секірмелі, циклды процесс ... ... Яғни ... ... ... ... ... Бірақ осылайша табылған білім әрекетшіл күшке ену ... яғни ... ... кең ... ... шығаруға пайдалану үшін, олардың мәндік белгілері де, сол білімдерді қолма-қол шапшаң қолдана білу ... да ... ... ... ... ... ... сапа-қасиеттерінің бірі оның саналылығы болып саналады. Бұл ұғымға  термині жақын.Ақыл-ойдың келесі бір ерекшелігі ол  -  адамның жаңа ... ала ... мен ... қолма-қол шапшаң қолдана білуінде байқалатын дербестігі. Ақыл-ойдың бұл сапа-қасиеті мақсат, проблема қоя білуде, болжам ұсынуда көрінеді. Ойлаудың ... ... ... ... ... [3, 102 б]. Осы ... жоғары деңгейде дамуы күрделі проблемаларды шешуге, сырттан көмек іздемей-ақ өте-мөте жетілген, мейілінше ... ... ... ... ... тигізеді. Бұндай деңгейді Д.Б.Богоявленский креативті деп атаған [4, 74 б].Сонымен ақыл-ойдың тереңдігі, ... ... ... ... ... және ... оның басты компоненттері болып саналады. Олардың даму деңгейі және үйлесу мүмкіндіктеріне қарай оқушының жас және жеке ... даму ... ... ... ... ... пікір айтуға болады. Қорыта айтқанда, ақыл-ой тәрбиесі  --  адам зиялылығының негізі. ... ... екі ұғым ... зер ... ... және ... күштері.Белгілі психологтар мен педагогтардың еңбектерінде ойлаудың түрлері, ... ... ... ... ... ... бірі. Сондықтан біз жеке-жеке ойлаудың түрлеріне тоқталамыз. Бірақ кейбіреулерін кейінірек атап кеткен жөн.II  АДАМ БОЙЫНДА АҚЫЛ-ОЙ ... ... МЕН ... ... ... балаларда ақыл-ой тәрбиесін қалыптастыруБаланың бүкіл болашақ өмірі үшін баланың ақыл-ой тәрбиесі маңызды орын алады. 3 пен 5 жас ... ... ...  дені сау ... және ... ... ...  негізі қаланады.  Балалардың ақыл-ой тәрбиесіне әлеуметтік ортасы - ... ... ... ... ықпал етеді.Ақыл-ой тәрбиесі - баланың ақыл-ой күштері мен ойлауын дамыту, онда ... ... мен ... ... жүйесін қалыптастыру бағытындағы тәрбиешілердің мақсатты түрдегі әрекеті.Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесінің міндеттері:* ... ... ... ... мен ... ... қарапайым білімдер жүйесін қалыптастыру;* ақыл-ой әрекетінің дағдылары мен біліктерін қалыптастыру, танымдық қызығушылықтар мен қабілеттерді дамыту;* танымдық ... мен ... ... ... балаларды ақыл ой еңбегіне үйрету.Ақыл-ой тәрбиесінің әдіснамалық негізі философиялық таным теориясы болып табылады. Танымның бірініші сатысында сезіну мен ... ... ... мен ... ... ... ... жүзеге асады. Мектеп жасына дейінгі кезеңде сезімдік қабылдау балалардың қоршаған орта туралы білімдерінің негізгі көзі болып табылады.Танымның екінші және ... ...  -  ... ойлау. Ойлаудың арқасында бала заттар мен құбылыстардың мәнін, олардың ... ... ... ... ... балалардың ақыл-ой күштерін үнемді пайдалануға, оның есінде түсініктердің тұтас жиынтығын құруға мүмкіндік береді.Объективті шындықты тануда тәжірибе ... рөл ... Ол адам ... ... ... шынайылығын  дәлелдейді. Ақыл-ой тәрбиесі сәби өмірінің ... ... ... ... жылы ... басталады. Сәби үшін жақындарымен қарым-қатынас өте маңызды, олардан бала тіл туралы, басты ұғымдар жайлы алғашқы ... ... ... ... ... сәби ... қозғалтады, ақыл-ойдың дамуына тікелей әсер ететін моторикасы іске ... ... сәби өзін ... ... ... ... тани ... Баланың илеу, аппликация, сурет салу, құрастыру т.б.шығармашылығын неғұрлым ертерек  ынталандырған жөн.Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесінің негізгі бағыттарына тоқталайық. Осы ... ... ... ... ... ...  -  сезіну мен қабылдауға- айрықша көңіл бөлу ... ... тіл ... да ...  -  бала ... ана тілінде қабылдайды. Мектеп жасына дейінгі балаларға көп оқу, әңгімелеу, оларға сауатты ... ... айту және ... ... ... ... ... кезеңде балалардың есте сақтауы геометриялық прогрессия бойынша өседі, саналы түрде есте сақтауды үйренеді, есте сақтауды дамыту үшін жағдай жасау талап ... ... - жас ... ... әсер ... ... ... байланысты баланың ойлау әрекетінде жүзеге асатын сандық және ... ... ... ... ... ... ... жинақтау үлкен қарқынмен жүреді, сөйлеуі қалыптасады, танымдық процестері ... бала ... ... қарапайым тәсілдерін меңгереді. Мектепке дейіінгі жастағы баланың ақыл-ой дамуын қамтамасыз ету оның одан арғы ... ... ... орын ... ... ... ... дамуының негізгі көрсеткіштері білімдер жүйесін игеру олардың қорын жинақтау, шығармашылық ойдауды дамыту және танымдық әрекет тәсілдерін игеру деп есептейді.Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... үшін  олардың ақыл-ой дамуының заңдылықтары мен мүмкіндіктерін білу қажет. Оларды есепке ала отырып, ақыл-ой тәрбиесінің міндеттері, мазмұны, ұйымдастыру әдістері ... ... ... ... ... ... қоршаған дүние жайлы қарапайым білімдердің үлкен қоры жинақталады, олар негізгі ойлау операцияларын (салыстыру, жинақтау және т.б.) ... ... мен ... ... және ... емес белгілерін бөлуге, кейбір себеп-салдарлы байланыстарды орнатуға қабілетті. Оларда оқу әрекетінің бастамалары қалыптасады. Толыққанды ақыл-ой дамуы тек ұйымдастырылған әрекет үдерісінде ... ... ... ... міндеті  -  қажетті жағдайлар жасау ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру.  Мектеп жасына дейінгі баланың ақыл-ой дамуындағы басты ерекшелік - танымның бейнелі формаларының басым болуы. ... ... ... ... әсер ... ... отырып, оның адамгершілік бейнесінің, эстетикалық дамуының қалыптасуына, салауатты өмір ... ... ...  ... етеді.Мектеп жасына дейінгі кезеңде ақыл-ой тәрбиесінің түрлі құралдары пайдаланылады: ойын, еңбек, құрастыру және бейнелеу әрекеті, оқыту. Ойындар - бала өмірінің ... ... ... ең ... ... ... қабылдаған нәрсесі бейнеленеді. Бірақ ойын үдерісінде бұл ... одан әрі ... ... ... арқасында сөйлеу жоспарына өтеді, жинақталады, білімдердің жаңа деңгейі - ... ... көшу ... ... Ойын барысында заттар мен әрекет, ойнаушылармен ой бөлісу, ересектердің кеңестері мен ... ... ... ... жүзеге асады. Ойын барысында балалардың танымдық қызығушылықтары қалыптасады. Ойын мазмұнына қызығушылық құбылыстар мен ... ... ... ... ... ақыл-ой әрекетіне бірқатар талаптар қойылады: затты мақсатты түрде қабылдау, оның бөліктерін көру, ... ... ... ... ... жекелеген бөліктерге бөлу және оларды бар бөліктерін сәйкестендіру, әрекетті жоспарлау және т.б. [5, 45-47 ... зат ... ... дәл, нақты түсініктердің қалыптасуына ықпал етеді, заттар тобындағы жалпы және өзіндік ерекшеліктерді көре білу білігін дамытады.Бейнелеу әрекеті үдерісінде сенсорлық қабілеттер мен ... ... ... ... жүзеге асады (бүтінді бөліктерге бөлу, затты кеңістікте орналастыру, ... ... және т.б.). ... ... ... ... тәрбиесі үшін мүмкіндіктері зор. Әрбір еңбек тапсырмасы ақыл-ой міндетін білдіреді. Ол не істеу керектігін түсінуі, оны ... ... ... ... ... шарттарын, талдай алуы, материалды жан-жақты қарауы, олардың сапаларын бағалауы қажет. Балада ... бір ... ... мен ... болуы талап етіледі. Еңбек балалардың танымдық қызығушылықтарының ... әсер ... [6, 56 ... тәрбиесінің маңызды құралдарының бірі  -  оқыту. Оқыту үдерісінде балалардың ойлауы мен сөйлеуі ... ... ... ... ... ... өзін меңгереді. Білімдер қорын меңгеру, ақыл-ой белсенділігін ... ... ... мен ... ... - ... оқытудың маңызды алғышарты болып табылады.Ақыл-ой тәрбиесінің құралдарын шартты түрде екіге бөлуге ... ... ... мен рухани және материалдық мәдениет шығармалары. Мектеп жасына дейінгі балалардың көп уақыты күн ырғағымен байланысты тұрмыстық ... ... Бұл ... ... ... даму үшін қолайлы болып табылады. Жуына отырып, балалар жылы және суық суды ... ... ... да ... ... ... Күн ... процедураларын орындау барысында балалар кеңістікте бағдарлануға жаттығады. Балалардың күн ырғағының уақыттық айқындалуы оларға ... ... ... ... түсініктерді игеруіне көмектеседі. Балалар ыдыс-аяқтармен аттарын біледі, олар дайындалған ... ... ... ... ... ... ... балаларды тұрмыстық заттармен таныстыра отырып, талдау-жинақтау әрекетін дамытады. Балалардың ақыл-ой тәрбиесі ойын әрекетінде жүзеге асады. Ересектердің арнайы ... ... ... ... тиіс ... білімдер, ойлау операциялары, ойлау әрекеттері жинақталған.Шығармашылық ойындарда балалар өздерінің қоршаған өмір жайлы әсерлерін бейнелейді. Ойын ... бұл ... жаңа ... көтеріледі.  Әрекеттің өнімді түрлері (еңбек, құрастыру, бейнелеу) ойлаудың жоспарланып отырған функцияларын одан әрі дамыту үшін арнайы мүмкіндіктері жасайды. Бала өзі ... ... ... ... көре ... ... ... кезеңін айқындауы, оны ұйымдастырудың тәсілдерін білуі тиіс. Бес жастағы балалардың мінез-құлқында  басымырақ болуы, олардың айнала қоршаған дүниеге ... мен ... ... ... ... туындайды.Бес жастағы баланың әлеуметтік құзыреттілігі қызығушылығының артуы және әсіресе құрбыларымен араласу ... ... ... ... ... ... Бала ... қанағаттандыру үшін сөйлеу түрін және басқа да түрлі тәсілдерді пайдаланады. Өзіне жақын ересек адамның, ... ... ... оған ... ... ниет білдіреді. Ақыл-ой құзыреттілігі ойлау белсенділігінде сипатталады. Бес ...  ... ... жағдайларды (тірі және өлі табиғаттағы өзгерістерді, адамның шығу тегі, ересектердің кәсіби ... ... ... ... ... ... Бала ойын бір ... келтіруді, өзінің қарапайым әрекеттерін жоспарлауды біледі [7, 104 б].2.2 Оқушының ақыл-ой тәрбиесін қалыптастыру ... ... ... ... қай-қайсысы да баланың ақыл-ойының дамуын қамтамасыз етуге бағытталғандықтарын айқын көруге болады. Оның  ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой дамуына және оны дамытуда баланың жас және жеке дара ерекшеліктерін есепке алуы да ... ... өз ... ... емес [8, 124 ... ...  еңбегінде баланың жан-дүниесінің  () екендігіне және олардың адами, іскерлік қасиет-сапаларын ... мән ... , - деп ... ... атап көрсетеді [8, 203 б].Ж.Ж-Руссо өзінің еңбектерінде баланың ақыл-ой дамуына айтарлықтай мән берген.  роман-трактатында: , - деген. ... ... ... ... ... нышандары арқасында , - деп үнемі дамуға талпынатынын атап өткен болатын.Сонымен белгілі педагогтардың баланың ақыл-ой дамуындағы танымдық ... ... ... ... ... ... айтарлықтай көңіл бөлгендігін байқаймыз.Баланың дамуы  -  заңдылықты процесс. Оның негізін осы процестің диалектикасын бейнелейтін, ... ... ... ... байланыстар құрайды. Ақыл-ой даму проблемасын айтарлықтай зерттеген Г.И.Щукина  ... ... ... ... ... және өзара байланыстағы түрлі құрылымдардың күрделі жүйесі ретінде қарастырады. Ол дамудың қалыпты да, спонтанды да ... бала ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік жағдайларда жүзеге асырылатынын, баланың тұлғалық дамуында ішкі мен ... ... ... және ... ықпалдастығы әсер ететіндігін, сонымен бірге, баланың жедел дамуы  -  акселерация сияқты заңдылықтарын атап көрсетеді.Дамудың заңдылықтары В.А.Крутецкийдің еңбектерінде де ... Оның ... ... ... ең ... психикалық дамудың қалыпты еместігі, яки кез келген, тіпті оқыту мен тәрбиелеудің ең қолайлы жағдайларында тұлғаның түрлі ... ... ... ... мен ... ... бір деңгейінде тұра бермейді. Баланың дамуы кейбір жас кезеңдерінде ... ... ... ... үшін ... қолайлы жағдайлар туындап отырады. Сондай-ақ бұл жағдайлардың уақытша, өтпелі сипатта болатындығын ескертеді. Баланың дамуы мен қайсыбір ... ... ... үшін ... болатын осындай жас кезеңдерін Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев және т.б. психологтар сензитивті кезең деп атаған. Психологиялық сөздікте сензитивтік кезеңдер деп  -  (лат. sensus  - ... ...  -  ... ... ... ... әрі жылдам меңгеру қабілетін, психикалық белсенділігін (тілдерді үйрену және т.б.) атайды.В.А.Крутецкий дамудың заңдылығы ... ... деп ... ... ... ... дами келе мейілінше тұтастыққа, бірлікке, тұрақтылыққа, орнықтылыққа ие бола бастайды. Жүйке жүйесінің қуатты ... ... ... ... отырып, тұлғаның дамуына ықпал ету нәтижесінде барлығын да жақсы жағына қарай өзгертуге болатындығы жөніндегі пайымдаулар В.А.Крутецкийге дамудың үшінші ...  -  ... және ... ... ... тұжырым жасауға мүмкіндік берді.Бала тұлғасының дамуы жөніндегі пікір пайымдаулар ... ... мен ... жас ... ... ... ... бірге жеке ерекшеліктерін есепке алу қажеттігін мойындатады. Біздің зерттеу объектіміз болып отырған бастауыш сынып оқушылары Н.С.Лейтестің ... ... . ... әуелгі уақытта мектептегі жаңа жағдайға бала әлі бейімделе алмағандықтан, оқу үстінде кейбір қиыншылықтарға кездеседі. М.Мұқанов ондай қиыншылықтарға: , - деп ... ...  -  ... ... ... ... ... оқу материалдарын меңгеруде азды-көпті тұрақты байқалатын ақыл-ойдың сапасы, былайша айтқанда,  сипатта болатын түрлі тектес білімдерді иеленуде қол жеткен ... ... ... ... ... адам жаңа ... жеңіл де шапшаң меңгереді, салыстырмалы жаңа жағдайларда  ... ... ... тез ... соның нәтижесінде ақыл-ой дамуы да жоғарылайды. Біз зерттеу ...  ...  ... ... ... ... негізге аламыз. Психологиялық және педагогикалық зерттеулерге талдау ... ... ... ... әр түрлі  мөлшерде әсер ететінін көрсетеді. Әр түрлі материалдарға және түрлі жағдайларда қолданылатын ақыл-ой іс-әрекетінің ... ... бір ... ... ... ... ... өте күрделі ақыл-ой әрекетін тудырады. Осы негізде бастауыш сыныпқа арналған оқу бағдарламаларына талдау жасалынды. Жүргізілген талдаудың мақсаты  ақыл-ой  ... ... ... бірі  -  ... ... ... ... талаптарына, оқу-тәрбие процесінің негізгі міндеттеріне сәйкес екендігін айқындау. Біздің ойымызша, ... ... ...  ... ... ... ... және жүйелі болуын талап етеді.Ақыл-ой дамуының мәнін ашуда көптеген ... ... ... ... ... ... Ақыл-ой дамуын процесс ретінде қарастыру барысында біреулері оқушылардың интеллектуалдық мүмкіндіктеріне мән берсе, екіншілері жеке тұлғаның мотивациялық құрылымына назар аударған.Интеллектуалдық даму ... ... және өсу ... ... ... ... ... қабілеттерінде байқалатын танымдық іс-әрекетінің деңгейі. Интеллектуалдық даму кең мағынада түйсік пен қабылдаудан ойлауға, қиялға дейінгі индивидттің барлық танымдық функцияларының даму ... ... ... ... ... ... негізгі танымдық компоненті болып табылады. Сондықтан да, психологиялық, педагогикалық әдебиеттерде  және  ... ... ... ... ... даму тар ... ... қалыптасуы мен даму процесі ретінде пайымдалады.Интеллектуалдық іскерліктердің қалыптасуы ... және ... ... ең ... де, күрделі мәселелердің бірі болып саналады. Оған түсініктеме беруде , ,  ұғымдары өзара бір-бірімен ... ... ...  ұғымын А.В.Усова екі мағынада: адамның бағыт-бағдар ала ... ... ... мен шарт-жағдайларға сәйкес әрекеттерді орындау мүмкіндігі; меңгерген білімдері мен ... ... ... ... жүзеге асырылатын іс-әрекеттер.  термині болса ойлаудың функционалды-операциялық жағын көрсетеді. Ойлау операцияларына, ... ... ... ... ... ... ... салыстыру, салғастыру, жіктеу, талдап қорыту, абстракциялау, нақтылау жатады.  терминінің де екі мағынасы бар: ... ... және ... қолдану процесінде пайда болатын оқушылардың есептерді шығару кезіндегі ақыл-ой ... ... ... ... және ... бір ... есептерді шығару үшін ұйымдастырылатын талдау, жинақтау, абстракциялау, талдап қорыту операцияларының жүйесі. Интеллектуалдық даму проблемаларын зерттеушілердің интеллектуалдық іскерліктердің жіктемесін ... ... ... ... ... үшін ... болып табылады. Мәселен, Н.А.Менчинская оларды талдап қорыту дәрежесіне қарай түрлі оқу іс-әрекетінің түрлерінде қолдануына ... ... ... ... ... және қайсыбір оқу пәнінің өзіне тән айырықша мазмұнын меңгертуге ...  ... ... ... деп ... ... және А.А.Боброва оларға кітаппен жұмыс жасау және соның негізінде өзбетімен білім алу, оны тереңдету іскерлігі; бақылау іскерлігі; модельдеу және ... ... ... ... жүргізу іскерлігі; құбылыстар мен фактілері сияқтыларды түсіндіре алу ... ... ... қорытынды проблема бойынша зерттеу еңбектеріне жасалған талдау көрсеткендей ақыл-ойдың басты ... бірі ... ... ... қалыптасуы саналады. Интеллектуалдық іскерліктің негізгі көрсеткіштеріне өз бетімен білім алу және оны ... ... ... және ... ... ... істеу, бақылаулар жүргізу, соның негізінде қорытынды нәтиже шығару, ғылыми болжамдарды модельдеу және ...  ... ... жаңа ... алуға қол жеткізу; бұрыннан меңгерілген теориялық білім негізінде бақыланған құбылыстарды және фактілерді түсіндіре алу ... ... ... ... алу ... ... бақылау, іс-әрекет нәтижесін талдау, баға беру іскерлігі [8, 26-32 бб].III  АҚЫЛ-ОЙ ТӘРБИЕСІН ДАМЫТУДЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІ3.1 Қазақ жерінде ... ... ... ... көзқарастар,идеялар − ғасырлар сынынан талмай өтіп, бүгінге жеткен ... ... ... ... дала ... қазақтың демократ-ағартушыларының, қазақ зиялыларының ой-пікірлері өскелең ұрпақтың ... ... ... ... ... ... білімдерді меңгертуде және оны тәжірибеде пайдалану әдістерімен қаруландыруда орасан зор қызмет атқара алады.Халықтың ақыл-ой мәселелеріне орай ... ... қыры мен сыры ... толық ашылды деу қиын. , − дегендей, оның интеллектуалдық байлығы қаншалықты ұшан-теңіз болса, оны меңгерудегі ақыл-ойды дамыту ... ... ... есепсіз мол. Осыған орай сөз қозғағанда, аты әлемге әйгілі түркі ... ... ... соқпай кете алмаймыз.. Оның пікірінше, математика . Фараби өзінің , ,  атты еңбектерінде танымдық мәні зор жан мен тән, ... ... ... ... ой ... Ғұлама адамның жан қуаттарын танып білу, қоректену, түйсіктену, ақыл-парасат қуаты деп бөліп қарастыра ...  − деп ой ... ... ... ... ғылымдарын жан-жақты игерудің мүмкін еместігін атап айтады. Бұл, шын мәнісінде, бүгінгі күні де ... ... өз ... ... айтылған пікір.Фарабидің математиканы оқыту мәселелеріне қатысты аса құнды ой-пікірлері  атты трактатында кездеседі.Сондықтан да ... ... ... ... ... әдет-ғұрып дәстүрлеріХалық шығар-машы-лығыҚазақ демократ-ағартушы-лардың педагогика-лық көзқа-растарыДала ойшылдары-ның ой-пікіріҚазақ зиялылары-ның идея-лары мен педагогика-лық көзқа-растарыХалықтық арифмети-калық білімдеріМінез-құлық, асыл ... ... ... ... ... наным-сенімдерШежіре үйретуМүшел қайтаруДидакти-калық ойындар: санамақтар, жаңылт-паштар, жұмбақтарМақал - мәтелдерЕртегілер Халық-тық эмпири-калық ... ... ... ... ... Адам ... Сурет 2  -  Бастауыш сынып оқушыларының ақыл-ойын дамытуға бағытталған қазақ халық педагогикасы материалдарының жіктемесіҚазақ халық ... ... ... ... ... идеясы ғасырлар бойына жинақталып, қорытындыланып келді. Қазақтың ғұлама ойшылдары мен ... ... ... ... жас ұрпақтың білімдарлығына, интеллектуалдық іскерліктері мен ақыл-ойының дамуына ерекше мән ... ... ... ... тәжірибесі  -  ақыл-ой дамуының қайнар көзі. Өйткені ата-бабаларымыз ... ... жай ... құр жүре ... ... өзіне тән дүниетанымы, сана-сезімі, өмірдегі құбылыстар мен фактілердің мән-маңызын пайымдау, өзінше ой түю, күнделікті тіршілік процесінде пайда ... ... ... үлгі ... ғана ... жаңа амал-жолдарын іздестіріп отырғандығы мәлім. Бастауыш сынып оқушыларының ақыл-ойын дамытуда халықтың ... ... ... ... ... ... ... ілімдері, педагогикалық іс-әрекет тәжірибесі тәрбие құралдары міндетін атқарады. Олардың қайсысының болмасын танымдық белсенділіктерді дамытуда, ақыл-ой еңбегі мәдениетін ... ... ... өзіне тән мазмұнымен ерекшеленеді (сурет 2).Ұлы ойшылдардың ақыл-ой мәселесіне орайлас пікірлері жаңа замандағы ... ... ... мән-маңызын жете түсінуге септігін тигізеді.Жүсіп Баласағұнидың мұраларында моральдық-этикалық мәселенің түрлі жақтарына, ақыл-ойдың дамуына ерекше мән ... Ол ...  ел ... ... төрт қасиеті ретінде әділет, дәулет, қанағат, парасат дегендерді айрықша атап көрсетіп, өз ойын  , , , , , , − ... ... ... тұжырымдаған.М.Қашқаридың түркі тайпаларының тұрмыс-тіршілігі туралы құнды деректер жинақталған  еңбегінде де ақыл-ойдың дамуы мәселелері жан−жақты ... Бұл ... ... ақыл-парасатты, білімділікті жоғары бағалаған ой-тұжырымдар молынан ұшырасады. Оның , , , − ... ... ... ... ... болу ... сол ... өмір-тіршілігіндегі барлық іс-әрекетте арқау етуге үйретеді.Ақыл-ойдың дамуына қатысты сындарлы ой-түйіндерді  деген сұраққа философиялық тұрғыдан жауап іздеген ... ... ... табамыз. Ойшылдың  еңбегіндегі нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, теңеулер (, , ) ... ... ... ... ... ... ойлы ... шола білген ғұлама Ахмет Иассауидың дүниетанымы біртұтас әлемді қамтиды. ,  -  деген ұлы ... ... ... ... ... ... яғни сенім, ол  -  адамның жан-жақты дамуының ... ... деп ... Ал ...  -  ... оның ішкі мәні  -  ақиқатқа жету. Тариқат  -  ... ... ...  ... өзі оның ... ... ... Ғұламаның: , - деген ой толғаныстары адам туралы, оның ақыл-парасатының биік болуы жөніндегі пікірлерін баяндайды. , - деуі ... ...  ... ... ... яғни ... құбылыстар мен фактілерді пайымдау, ақыл-ой сапа-қасиеттерінің дамуы көжетігіне көз жеткізеді: , - ... ... ... ... ... ... ... тануда дала ойшылдарының мұрасы үлкен роль атқарады. Көреген қария Асан Қайғының табиғат құбылыстарына, жер байлығына берген сипаттамаларынан ойлау операцияларының ... анық ... ... ... өзі ... заттар мен құбылыстардың жалпы, мәнді және өзіндік белгі − қасиеттеріне жете үңіліп, бейнелей білуінен туындаған тұжырымы екендігі даусыз.Шалкиіз жырларында ақыл-ойдың ... мен ... ... ... ... Мәселен, , , − деген өлең жолдары оның ойлау процесінде абстракциялау, нақтылау және жүйелеу тәсілдерін қолдана білгендігінің көрінісі. ... - ... өлең ... оның ... ... және ... ... қолдана білгендігінің нәтижесі. Сөйтіп болмыстағы белгілі мәселелердің түйінін шешудегі толғаныстарын бейнелейді.Бұқар жыраудың толғаулары да адам өміріндегі түрлі іс-әрекеттердің себеп, ... ел ... ... ... ... ... мәселелер жөніндегі пікір-пайымдаулары  мән-жайды ұғынып, олардың ... ... ... ... ашып, жалпы заңдылықтары мен өзара байланыстарын ашып береді.Ақын-жыраулардың дүниетанымы мен олардың мұраларында сипат алған ой ... ... ... ... іс-әрекеттердің нәтижелерін бағамдауы жайлы Ә.Тәжібаев былайша талдап қорытады: .Жыраулар мұрасында көрініс алған ақыл-парасат көріністері бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін кеңейтуде, ... ... ... ... ... мәні ... даму идеялары қазақ ағартушылары Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев, Ы.Алтынсаринның еңбектерінде жалғасын тапқан.Ш.Уәлихановтың ресейлік және әлемдік шығыстануға сіңірген еңбегі, ғылыми өмір жолы  -  ... ... ... тәлім-тәрбиесіне үлгі-өнеге боларлық тағылым. Ол Жетісу өңірі мен Қырғыз елінің, Шығыс Түркістанның тарихы, этнографиясы, ... ... ... ... ... ... ... рухани, материалдық мәдениетінің зерттелуіне өлшеусіз үлес қосты. ... ... ... мен ... сүйіспеншілігі туралы Олжас Сүлейменов былай деп жазған еді: . ... ...... ... ... пен ... ... меңгере білудің шынайы үлгісі.Ұлы ағартушы Ы.Алтынсарин қазақ даласында мектептер ашып, онда ... ... ... және ... ... беру ... көптеген еңбектер жазды. Оның  ,  және басқа да көптеген ертегілері, аңыз-әңгімелері, өлеңдері бүгінде де мәнін жойған емес. Баршамызға ... ... ,  ... ,  және т.б. ... ... ... ... ақыл-ой тереңдігін, алғырлықты, саналылықты дәріптейді.Қазақ халқы бала тәрбиесінде білімділікке, еңбекқорлыққа, ақыл-парасаттылыққа аса мән ... , − ... ... ... ... ... ... ететін саналы азамат тәрбиелеуді мақсат тұтқаннын айғақтайды. Қазақ ойшылдары мен ағартушыларының ой-пікірлерінен, қарапайым халықтың педагогикалық ... ... пен ақыл ... ізі ... ... ... ... , − деп таңдай қаққан еді. Абай Құнанбаев өз өмір жолы мен шығармашылығында   ... ... ... Ақынның , ,  өлеңдері, сондай-ақ  тұнып тұрған ақыл-парасатқа, ой тереңдігіне ... Абай  ... адам ... үш асыл қасиетті бөліп көрсетеді. Ақын шығармалары ғажайып шеберлікпен сөз арқылы нақты ... ... ... одан ... ... танытады.Еліміздің егемендігі өткенді жаңғыртуға қол жеткізді. Тарих ... орын ... бес ... ... ұрпақ тәрбиесінде кәдеге жаратуға қол жеткіздік.Адам, оның өмірі, жақсылы-жаманды қасиеттері туралы ой-толғасныстары Ш.Құдайбердіұлы педагогикасының негізгі өзегі ... ... , , ,  ... ... ... ... дамуының түрлі аспектілеріне мән бергендігін көрсетеді. Бұл туралы С.Қалиев: , - деп ... [8, 34-40 ... ... ... туралы Абайдың зерттеулеріАқиқат шындықты танып білуді Абай материалистік жолмен түсіндіреді. Түйсіну мен қабылдау ақиқаттық дүниенің адам санасында сәулелегуінің алғашқы ... ... ... ... сезім мүшелері білу, танудың көзі болып есептеледі.  дейді Абай.Тағы бір жерде Абай:  деп жазды.Тек тәжірибе арқылы, сыртқы дүниені ... ... ... сәулелендірулері арқылы ғана адам ақиқат шындықты танып біледі.Адам сыртқы дүниенің құбылыстарын суреттердің көшірмесі түрінде ... ...  Абай ... ... ... .Сана мен ақыл, Абайдың түсінігінде, ақыл-ой әрекетінің ең жоғарғы баспалдағы, сондай-ақ, адамның психикасын жануарлардың психикасынан ажырататын белгі ... ... Абай :  деп ... да, ,  - деп  ... ... ...  -  сананың болуында. Сана ғана адамды басқа жан иелерінің ішінде теңдесі жоқ жан иесі ете алады. Дәл осы ... ...  ... ... де ... да бар жан мен тән,Ақыл сезім болмас,Тіршіліктің несі сән,Тереңге бет қоймаса, - дейді Абай. ... ... оның ... ... ... ішіндееркін де басқарып, билеп отыруға тиіс. Бірақ адамды ерік жоқ болса,онда ақылдың өзі де ... ... ... ... сана арқылы ғана адам объективтік шындықты таниды, ғылымды меңгереді, қас пен ... ... пен ... ... Санасыз немесе ақылсыз еш нәрсе танылмайды, білінбейді. Ақыл бұл дүниенің де, ...  ... ашып ... Дегенмен адамның әрекетінде ақылдың басым болуы , өйткені ол адамды жақсылық жолмен қалай жүргізсе, жаманшылық жолмен де дәл ... ... ... жетеді. Жақсылықпен ғана тұрмайды, амал да, айла да,ақылдан шығады. Бір сөзбен айтқанда, ақыл жақсылыққа ... ...  де дәл ... ... ... деп ... Абай.Сана адам туғанда бірге тумайды және адам тумысында саналы болып тумайды. Сана  -  ... ... ... ... ... өсіп-жетіледі..Ақылдың өзіне тән өзгешеліктердің бірі- оның білмекке құмарлығында, өйткені білімсіз еткен тірлік- адам үшін тірлік емес. Көп адамдарда осындай ... ... ... ... көрсете отырып, Абай мұндай адамдарда оларды дүниеге қарап тұрып, көкірек көзімен көрмейтін, түсінбейтін, білмейтін хайуандардан ... ... жоқ ... атап көрсетеді. Айуан  бірақ оны танып білмейді. Ол . деп аталатын  Сократ пен оның ... ... ... ... ... ... ... өзі дүниені жаратқан, адам оның бұлжымас заңдылығына бағынады, адам хайуанаттың қолынан ... ... ... алады. Сондықтан адамды артық жаратушы Алланың өзі ең жоғары сана дейтін Сократтың оқуын Абай ... ... ... адамға тіршілік, жан беріп, соншама ақыл беріп, ... ... шын ... ... ... ... өте бір ... күш деп дәлелдейді. Ол адамға сезім мүшелерін берудің өзі әуел баста Алланың өзі ... ... деп ... Адам  ... ... жер ... да, ал оның ... ылғал  -  жердегі су тәрізді. Абай  дейтін Сократтың сөзін келтіреді.Ақылды адамда айрықша үш түрлі сапа болу ... бұл ... ... ... ол ... ... айуанға айналып кетеді. Олар қандай сапалар? Оның біріншісі орысша  деп аталады. Ол  -  не ... не ... ... соны ... ұғынып, онымен ғана шектелмей,  - соған байланыстырып отыратындығы. Бұл сол екі жағына да ақылды жіберіп қарамаққа тез қозғап жібереді. Ал бұл ... ... көп ... көп оқу- оңды ... да ... Адам ... ... ойламай, мезгілінде істемей, дер кезінде айтпай, уақытын өткізіп алып, ... ... ... ... ... ... Енді екіншісі орысша   деп аталады.Барлық естігендері мен көргендерін, яғни ... ... ... ... ... ... ... отыруы керек. Ондағы барлық ұқсас жағдайларды кеңінен ойластырып, белгісін тексеріп, байқап, белгісіз ... ... ... ... сұрап, ол туралы іздестіріп, оқып отыру керек. Бұл туралы Абай: >, - деп ... ...  Абай тек жаңа ...  ... және жаңа ... ... заңдары  бойнша ілгеріде өткен тәжірибеге байланыстылығын ғана жатқызып қоймайды, сондай-ақ оған ақыл-ойдың қоршаған дүниені ... ... ... ... құмарлығы мен құштарлығын да қосады. Үшінші сапа,- деп ... ... ... ... ... айтуы бойынша жүрегінді мақтаншақтық, маскүнемдік, жеңілдік, салғырттық сияқты төрт түрлі пайдасыз нәрселермен кірлетпей сақтансаң, онда ... ішке ... әр ... ... жүректің айнасына анық болыа түседі. Ондай нәрсе тұла бойыңа жайылады, тез ұмытылмайды, есінде берік сақталады. Ал егер бағанағы төрт ... ... ... ... онда жүректің айнасы бұзылады, я қисық, я күңгірт көрсетеді. Нәтижесінде айнала қоршаған нәрселерден дұрыс ұғым болмайды [9, 383-389 бб].ҚОРЫТЫНДЫАқыл-ой тапқырлығына, ... ... ... ... ... ... зерттеушілік тұрғысынан қарау ісі жәрдем ете алады. Оқытудағы зерттеушілік ұстанымы өздері зерттеп отырған ғылымдарда қолданылатын зерттеулердің негізгі әдістері арқылы жаңа ... өз ... ... ала ... оку ... ... жағы көзделеді. Яғни, олардың қисынды ойлауын дамытып жөне сенімдерін қалыптастыру үшін оқушыларды дәлелдерге және өз көзқарасын негіздеуге үйрету жөніңдегі ... өте ... ... ... біз өз ... , - деген түсініктемені басшылыққа аламыз.Қорыта келе, бұл ... ... ... ... ... ... ... Бала ақыл-ойының даму проблемасы  -  өзекті мәселелердің бірі, бірақ педагогика мен психологияда ол әлі толық ... ... ... ... ... ретінде бастауыш сынып оқушыларының білімдерінің жүйелілігі мен көлемділігі, ақыл-ойының негізгі сапа-қасиеттерінің дамуы, интеллектуалдық іскерліктерінің ... ... ... өлшемдер анықтау эксперименті бағдарламасының негізгі бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 1 ... Ш. ... ... // ... ...  -  2007. - №10.  -  68 б.2 ... М.М. ... өрісі.  -  Алматы: Қазақстан, 1980.  -  172 б.3 ... А.А. ... ...  -  М.: ... ... ... 1988.  -  188с.4 ... Д.Н. Формирование приемов умственной работы учащихся как путь развития мышления и активизации учения // Вопросы психологии.  -  1962.  -  №4.  - 162с.5 ... Л. В. ... игры ... − М.: Изд-во , 1991.  -  127 с.6 БуреР.С.Воспитание и труд− М.: Изд-воМОЗАИКА-СИНТЕЗ, 2011.  -  134 с.7 ... ... ... ... ... ... беру ... Балабақшаның 5 жастағы ересектер тобына арналған // Психофизиология.  -  ... ... 2011.  -  224 б.8 ... Н.Ж. ... ... мұрасындағы жас кезеңдеріне қатысты тәлім-тәрбиелік ой-пікірлер // канд. дисс.  -  Шымкент, 2007.  -  142 б.9 ... Ә. Н. ... ... ... ... том. - ... Таймас, 2006.- 479 б.  
        
      

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін дамыту52 бет
Білімнің мазмұны және онын ғылыми негіздері9 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Ақыл-ой тәрбиесінің негіздері20 бет
Ақыл-ой тәрбиесінің теориялық негіздері18 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесі24 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесінің әдістемесі20 бет
Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеудегі - сенсорлық тәрбиесі туралы мәлімет8 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
Ата мен ана – бала тәрбиесiнiң қамқоршысы, өнегесi7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь