Этология: негізгі ұғымдар мен түсініктер

I. Кіріспе
Мінез.қылық және жүйке жүйесі
II. Негізгі бөлім
Этология: негізгі ұғымдар мен түсініктер
1. Этология ғылымы туралы түсінік.
2. Этология ғылымының негізі
3. Этология ғылымының негізгі әдістері
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиет
Мінез-қылық және жүйке жүйесі
Жануарлардың мінез-қылығы тіршілік әрекетіне тікелей байланысты. Тіршілік әрекеті жануарлардың даму деңгейіне қарай күрделене түсетіні мәлім. Өзін қорекпен, жылумен, ауамен, жарықпен, қамтамасыз ету, жауларынан өзін қорғау, ал ұрпағына қамқорлық жасайтын жануарлардың ұрпақтарын сақтап, қорғап, баулып өсіруі – өте күрделі құбылыс.
Міне, кірпікшелі кебісше жай ғана қозғалып жүр. Ол жүрген бір тамшы судың қасына тамызылған тамшыны ішінде таяқша бактериялары көп тамшымен қосып едік, кірпікшелі кебісшелер көрші тамшыға қарай ағылып өте бастады. Бұл нені білдіреді? Кірпікшелі кебісшенің өзіне қажет қоректің жақын маңда бар екенін сезінетінін, тіпті оның қай жақта екенін дәл табатынын еске түсіріңдер. Бұл сияқты сыртқы орта жағдайларын сезіну үшін, оған жауап ретінде дене (жасуша) сыртындағы мыңдаған кірпікшелерді бір мезгілде толқытып, олардың жұмысын қажетті бағытқа денені бұрып қозғалатындай етіп үйлестіру үшін ерекше тетік керек. Кірпікшелі кебісшенің денесіндегі (жасушасындағы) сондай үйлесімді сезімталдық қызметті арнайы талшықтар атқарады. Бұл талшықтар жасушаның (дененің) алдыңғы бөлігінен басталып, бүкіл кірпікшелерге тарамдалады.
Ішек қуыстыларда шын мәнісіндегі жүйке жүйесі жоқ. Жүйке жасушалары бір-бірімен тармақталған өсінділер арқылы жанасып, жүйке торын ғана құрайды. Гидраның жүйке торының бір тарамдары қозуды қабылдайтын жасушаларға, екіншілер жиырылғыш жасушаларға барады. Гидраның сырттан болатын әсерге жауабы тітіркендіргіштің әсер ету күшіне байланысты. Бір қармалауышына инемен әлсіз ғана түртіп әсер етсе, сол қармалауышы ғана жиырылады. Тек қаттырақ шаншып, әсер етсе ғана барлық қармалауыштары денесі жиырылып, домаланып қалады (1-сурет).
Бунақденелілерде, өрмекшілерде, шаяндарда, ұлуларда, буылтық құрттарда жоғары деңгейде орталықтанған жүйке жүйесі бар.
1. Т.Несіпбаев «Жануарлар физиологиясы». Алматы 2012, 640-644 б.
2. https://kk.wikipedia.org/wiki/Этология
3. http://tezister.net/index.php?newsid=12656&news_page=2
4. http://okymaterialdari.com/index.php?newsid=225253&news;_ page=3
        
        Этология: негізгі ұғымдар мен түсініктерЖоспар* КіріспеМінез-қылық және жүйке жүйесі* Негізгі бөлімЭтология: негізгі ұғымдар мен түсініктер* Этология ғылымы ... ...  ... ... негізі* Этология ғылымының негізгі әдістері* Қорытынды* Пайдаланылған әдебиетКіріспеМінез-қылық және жүйке жүйесіЖануарлардың мінез-қылығы тіршілік әрекетіне тікелей байланысты. Тіршілік әрекеті ... даму ... ... ... ... ... Өзін қорекпен, жылумен, ауамен, жарықпен, қамтамасыз ету, жауларынан өзін қорғау, ал ... ... ... ... ... сақтап, қорғап, баулып өсіруі  -  өте күрделі құбылыс.Міне, кірпікшелі кебісше жай ғана қозғалып жүр. Ол жүрген бір ... ... ... ... тамшыны ішінде таяқша бактериялары көп тамшымен қосып едік, кірпікшелі кебісшелер көрші тамшыға қарай ағылып өте бастады. Бұл нені ... ... ... ... қажет қоректің жақын маңда бар екенін сезінетінін, ... оның қай ... ... дәл ... еске ... Бұл ... сыртқы орта жағдайларын сезіну үшін, оған жауап ретінде дене ... ... ... ... бір ... толқытып, олардың жұмысын қажетті бағытқа денені бұрып қозғалатындай етіп ... үшін ... ... ... Кірпікшелі кебісшенің денесіндегі (жасушасындағы) сондай үйлесімді сезімталдық қызметті арнайы талшықтар атқарады. Бұл талшықтар жасушаның (дененің) алдыңғы бөлігінен басталып, ... ... ... ... шын ... ... ... жоқ. Жүйке жасушалары бір-бірімен тармақталған өсінділер арқылы ... ... ... ғана ... ... ... торының бір тарамдары қозуды қабылдайтын жасушаларға, екіншілер жиырылғыш жасушаларға барады. Гидраның сырттан болатын әсерге жауабы тітіркендіргіштің әсер ету ... ... Бір ... ... ... ғана ... әсер ... сол қармалауышы ғана жиырылады. Тек қаттырақ шаншып, әсер етсе ғана барлық қармалауыштары денесі ... ... ... (1-сурет).Бунақденелілерде, өрмекшілерде, шаяндарда, ұлуларда, буылтық құрттарда жоғары деңгейде орталықтанған жүйке жүйесі бар.1-сурет. Гидраның ... және ...     ... ... ... ... бір жұп ... үсті, бір жұп жұтқыншақ асты жүйке түйіндерінен және құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Бұл ... ... ... астымен денені бойлай созылып жатады. Мұны құрсақ жүйке ... ... ... ... ... үсті ... ... бір-бірімен сақина тәрізденіп байланысады. Бұл түйіндерді  деп те ... ... ... әр ... әсерді қабылдап, ажыратып, оған берілуге тиісті  жайындағы  осы түйіндер арқылы ... ... ... Құрт ... ... бар кедергілерді айналып өтеді, пайдалыларына (ылғал, қорек) қарай бұрылады.Ағзаның ... ... ... ... ... ... рефлекс дейді.Ал өрмекшілер мен бунақденелілердің жүйке жүйесі денедегі орналасуы мен құрылысы жағынан шұбалшаңның жүйке жүйесімен ұқсас; ... ... ... ... ... саны аз, оның ... жүйке түйіндері, әсересе жұтқыншақ үсті, жұтқыншақ асты түйіндері жақсы дамыған.Шаяндардың, ұлулардың жүйке жүйесі негізінен осы ... ... ... ... ... ... ... ми және жұлын болып екі ірі бөлімнен тұрады (2-сурет). Ми бассүйектің ішінде орналасқан. Ол бес бөлімнен тұрады: алдыңғы ми, ... ми, ... ми, ... ... ми (3-сурет). Сопақша ми омыртқа жотасының өзегінде орналасқан жұлынмен жалғасады. Ми мен ... ... ... ... ... балық денесінің барлық мүшелерімен байланысады.Жүйке тармақтары3-сурет. Балық пен ... ... ... ... ... және ... рефлекстер білінеді. Балық уылдырықтан шығып, өздігінен тіршілік ете бастағанда жемін іздеп, тауып жейді. Бұны оған ешкім үйреткен жоқ. Бұл туа ... ... ... рефлекс. Егер аквариумдағы шабақтарды әуелі шам жағып, содан кейін аквариумның бір бұрышына жем ... ... ол ... ... ... де, ... жей ... Осылай 2-3 рет қоректендіріп, келесіде жем тастамай-ақ тек шам жанса, олар сол бұрышқа жүзіп келіп, жиналып жем іздейді. Мұны шартты ... жүре ... ... ... ... ... өте күрделі, олар шартты және шартсыз рефлекстер арқылы айналадағы орта жағдайларын жақсы бағдарлап, соған сәйкес жауап ... ... ... ... жақсы дамуы сезім мүшелерінің де жетілуіне әсер еткен. Оның екі көзі бар. Көзі бұлшықеттер арқылы жоғары, төмен, алға, артқа қимылдап, ... ... көре ... ... ... ... екі танау тесігі арқылы иісті сезеді. Аузында, бүкіл денесінің ... ... ... көп ... ... жолында кездесетін кедергілерді, т. б. жақсы ажыратады. Мұрты сипап сезу қызметін атқарады. Балықтың есту ... ... ... ... ... қарағанда байқалмайды. Ол қатты дыбысты естиді.Балықтардың бәрінде ерекше мүше  -  бүйір сызығы болады. Бүйір сызығы су ағынының ... ... ... ... ... ... береді. Осы мүше арқылы су астындағы кедергілерді түйсініп, олардан айналып өтеді.Қосмекенділердің жүйке жүйесінің (3-сурет) ... ... ... балықтікімен бірдей, тек әр бөлімнің мөлшерінде ғана аздаған ерекшелігі болады. Мысалы, қосмекенділердің біркелкі ғана қимылдауы ... ... ... ... ... миы оң және сол ми ... ... балықтарға қарағанда ірі келеді. Осындай ерекшеліктеріне байланысты қосмекенділердің кейбір сезім мүшелері жақсы дамыған. Мысалы, көзі ... ... ... ... ... қабығы дөңес, ал терілі қабақтары көзді ылғал мен ластанудан қорғайды. Көз бұршағы қос ... ... ... ... ... ... Құлағы дабыл жарғақшасынан, есту сүйекшелері бар ортаңғы құлақтан және іші ... толы ... үш ... ішкі ... ... ... жарғақшаны тербеліске келтіреді де, бұл тербеліс есту сүйегіне өтеді. Одан ... ... ... ... ішкі құлақ иірімдеріндегі сұйықты тербетеді. Дыбыс жүйке жүйесіне жетіп, қабылданады. Бақа (құрбақа) соған ... ... ... ... ... ... де жүйке жүйесінің бөлімдері, атаулары (4-сурет) балықтар мен қосмекенділердікіндей. Тек кейбір бөлімдерінің күрделенуіне байланысты мінез-қылығы да, тіршілік әрекеттері де ... ... ми ... ... ... ... тіршілік әрекеттерінің мінез-құлығы күрделенуіне жекелеген мысалдар келтірейік.Австралияда тіршілік ететін жабайы қоқыс тауығы деген тауықпен туыстас құс ... ... ... ұя ... ... ... қолайлы жағдайлар жасап бақылау, ұя орналасқан жерді қору сияқты ... ... ... ... ... көктемде тереңдігі 1,5 м, көлемі 2,5 м2 шұңқыр ін ... оны ... ... ... ... ... ... кезде құс оның үстін майда құммен жабады. ... ... 3,5-4 айға жуық ... ... Қоқыс үйінді шіріп, ұяның қызуы тез көтеріледі. Тек тамыздың аяғында ғана қораз жұмыртқа салу үшін ұяға ... ... ... келеді. Ол үшін үйіндінің ортасын үңгіп, шұңқыр жасайды да, мекиен соған әр 4 күн ... ... ... ... келіп ұяны ашады да, мекиені кеткен соң жұмыртқаларды мұқият жабады. ... саны ... ... ... ... ұяға оралмайды. Қораз ұя қасындағы бұта басында қонақтайды, әрі осы төңіректе қоректенеді.Таң қылаң бере қораздың жұмысы басталады: қоқыстың ... ... құм ... тазартып, ұяның үстін ашады. Ұя іші сәл салқындаған кезде оны қайтадан құммен үйіп жабады. Құм қабатының қалыңдығы 30-40 см ... Күз ... ... ... күн ... ... ... Осы арқылы қоқыс арасындағы, ұядағы қызуды қалыпты күйде (тым салқын, не тым ... ... ... ... Оны қораз тұмсығымен анықтайды.Күзде күн сайын түс кезінде қораз үстіңгі ... ... ... алып тастайды да, тек жұмыртқа үстіндегі 4 см ғана қалыңдықтағы қабатты қалдырады. Күннің ... ... ... ... ... ... құс ұя ... қайта жабады. 60 күн дегенде ең алғашқы салынған жұмыртқадан ширақ балапан шығады. Ол бірден үйіндіні үңгіп, ұяның үстіне ... де, ... таяу ... ... ... орманға жүгіре жөнеледі. Бұл балапан дәл сол күні кешкілікте ұшып, өздігінен қорегін таба алады. Әр ... 60 ... ... шығады. Жұмыртқалардың бәрінің бір күнде ұяға салынбағанын да естен шығармаңдар. Сондықтан 20-30 жұмыртқадан балапан шыққанша едәуір уақыт ... Ең ... ... ... соң ... ұяны ... ... жұмыртқа салуға дайындау жұмысына кіріседі.1. Балықтың миы 2. Бақаның миы 3. Жорғалаушының миыҚұстың миы Сүтқоректінің миы4-сурет. Омыртқалылардың миы.Сүтқоректілердің жүйке ... ... ... ... ... ... рефлекстер жетілген. Шартты рефлекстер де тез және берік қалыптасады. Сондықтан олардың мінез-қылығы орта ... ... ... ...  ... ... бұлардың кейбір түріне қолдануға болады. Мысалы, мысықтың ашуланған немесе көңілденген кездерін көрген боларсыңдар.Негізгі бөлімЭтология: негізгі ұғымдар мен түсініктерҚорытындыЭтология (грек тілінен ... ... ...  --  тірі ... ... ету және ... табу ... іс-әрекеттерін, мінездерін зерттейтін ғылым. Бұл жерде зерттеу нысаны тек физикалық орта ғана емес,сонымен ... ... ... ... қатынасы. Францияда "этология"-термині 18 ғасырдың екінші жартысынан бастап жануарлардың жүріс-тұрысын зерттейтін ғылым ... ... ... жеке ... ... ... ол 20 ғасырдың 30 жылдарында шықты(ағылшын тілді ... бұл ... 20 ... бірінші жартысына дейін "мінез-құлық"терминімен қатар қолданылып келді).Этология ғылымының негізі А. фон Пернау (18 ғасырдың басы), Дарвин (19 ғасыр) және Я. фон ... ... аяғы  -- 20 ... ... ... ... еңбегі арқылы қаланды. Этология терминіне ерекше әсер ... ... ... ... ... ... бұл ғылымның адамзатқада қатысы бар екені белгілі болды. Өйткені адамзатта кейбір жануарлар секілді сүтқоректілер санатына ... ... ... ... ... ... ғылым этиология болып табылады. Этиология мал дәрігерлік салада жануардың психологиялық күйін анықтау үшін маңызы зор. Малдың диагнозын анықтаудан ... оның ... бірі ... ... ... бөлектенуі болып табылады. Этиологияға сүйене отырып, жануардың ауруға шлдықанын байқауға болады. Ветеринарияда этиология алмастырылмайтын ғылым саласы.Пайдаланылған әдебиет1. ... . ... 2012, 640-644 б. 2. ... ... ... page=3  
        
      

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Популяция туралы түсінік11 бет
Қабынудың этологиясы5 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Delphi 7 жүйесінің негізгі түсініктері мен принциптері17 бет
Mario ойынның алғашқы ұғымдары12 бет
Turbo Pascal программасының негізгі түсініктері17 бет
Turbo pascal тілі туралы негізгі түсініктер28 бет
Web сайттар туралы жалпы ұғымдар3 бет
Windows жүйесінің негізгі ұғымдары6 бет
WINDOWS-тың негізгі ұғымдарымен танысу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь