Оқушы мінезін қалыптастырудағы педагогикалық-психологиялық шарттары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. Мінездің педагогикалық психологиялық шарттары

1.1. Мінез, мінез бітістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5

1.2. Мінез және адамның жас сатылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

1.3. Мінезді тәрбиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18.
1.4. Бала мінезін қалыптастырудағы негізгі орындалатын шарттарды зерттеу

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Қосымшалар
Қазақстан Республикасының «Білім беру» заңында Өзіне тән жан – жақты дамыған, бәсекелестікке бейімі бар, нарықтық қатынасқа бағдарланған, Отан алдында өзінің жауапкершілігін сезіне білетін, өзінің жеке басының жетістігін бағалайтын, өзін - өзі жетілдіруге даяр тұратын тұлғаны қалыптастыру мақсаты белгіленген. Сондықтан қай халықтың болсын тіршілік – тынысы, шаруашылық кәсібі отбасылық, қоғамдық, ұлттық тәрбие – дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп - өркендеп, шынайы адамгершілік қасиеттерге, жақсы мінез – құлыққа ұрпағын баулып тәрбиелеуді мақсат еткен. Мектептердегі оқу – тәрбие жұмысының тиімділігін арттыруда әр тұлғада өзінше көрініс табатын, әр тұлғада түрліше болатын бала мінезінің қоршаған орта мен тәрбиесінде орын алатындығын өмірлік тәжірибе дәлелдеп отыр.Жақсы мінезді тұлға тәрбиелеу, оны қарым – қатынас құрудың маңызды шарты ретінде заман талабына сәйкес жүргізу, оқушылардың әлеуметтік тәжірибесін жетілдіру қазіргі кезеңнің көкейтесті мәселелерінің бірі.
Бірде – бір адамзат қоғамы өзінен бұрынғы аға буынның ақыл – ойын, тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген емес. Халық ауыз әдебиеті ұлттық психологияның айнасы қазақтың өткендегі құлқы, мінезі, заманындағы күйініш, сүйініші осы әдебиетті қарап отырсақ анық сезіледі. Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бері сондай тарихи тұлғалардың, ғұлама ойшылдардың, ақын – жазушылардың, педагогтардың әл – Фараби, Абай, Шәкәрім, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, Ыбырай Алтынсарин тәлім – тәрбиелік мұраларымен, ой – пікірлерімен тоғысуда. Абай қара сөздерінде адам мінезі өмір сүре келе қалыптасатындығы, бала мінезін қалыптастыруда ата – ананың, құрдастары мен достарының үлгі - өнегелерінің маңызы зор екендігі көрініс тапты. Бүгінгі күні ата – баба тарихынан бізге жеткен тәлім – тәрбиелігі мол мұраларды болашақ ұрпақты тәрбиелеуде пайдалану мүмкіндігі туып отыр. Осыған байланысты, өсіп келе жатқан бала бойында мінездің көріністерін, жағымды қасиеттерін тәрбиемен ұштастырып, бала мінезін дұрыс жолға салып, өзіне - өзі сын көзбен қарап, мінездегі кемшіліктерін сезініп дұрыс жолға салу өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Сондықтан бала мінезін тәрбиелеудің сан қырлы жолдарын қарастыра отырып тақырыпты «Оқушы мінезін қалыптастырудағы педагогикалық-психологиялық шарттары» деп таңдауыма негіз болды.
Зерттеу нысаны жалпы білім беретін мектептердегі негізгі сыныптағы оқу – тәрбие процесі.
Зерттеудің ма қсаты
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу жолдарын ғылыми – теориялық тұрғыдан негіздеу арқылы, оқушыларды дұрыс мінезді болуға даярлау.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіҚ.Дүтбаева атындағы Атырау гуманитарлық ... ... ... оқу ісі ... орынбасары                                                                                                                                                          ... М.К.>  ... 2016 ... ... : ... 0111000 ... : 0111013 Орындаған: Ситжанова Шынар 4/9/ жк тобыЖетекшісі: ... ... ... педагогика, психология пән оқытушысы, п.ғ.магистріАтырау-2016ЖОСПАРЫКіріспе  ................................................................................................................... 3І. Мінездің педагогикалық психологиялық шарттары1.1. Мінез, мінез бітістері ..................................................................................   51.2. ... және ... жас ... ... ... ... ... ...........................................................18.1.4. Бала мінезін қалыптастырудағы негізгі орындалатын шарттарды зерттеу Қорытынды ......................................................................................................   ... ... ... ... ... ...  заңында Өзіне тән жан  -  жақты дамыған, бәсекелестікке бейімі бар, нарықтық қатынасқа бағдарланған, Отан алдында өзінің ... ... ... ... жеке басының жетістігін бағалайтын, өзін - өзі жетілдіруге даяр тұратын тұлғаны қалыптастыру мақсаты белгіленген. Сондықтан қай халықтың ... ...  -  ... ... ... ... ... ұлттық тәрбие  -  дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп - өркендеп, ... ... ... ...  мінез  -  құлыққа ұрпағын баулып тәрбиелеуді мақсат ... ...    оқу  -  ... ... ... ... әр ... өзінше көрініс табатын, әр тұлғада түрліше болатын бала мінезінің қоршаған орта мен тәрбиесінде орын алатындығын өмірлік тәжірибе дәлелдеп отыр.Жақсы ... ... ... оны қарым  -  қатынас құрудың маңызды шарты ретінде заман талабына сәйкес жүргізу, оқушылардың әлеуметтік тәжірибесін жетілдіру қазіргі кезеңнің ... ... ...  -  бір ... ... ... бұрынғы аға буынның ақыл  -  ойын, тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген ... ... ауыз ... ... психологияның айнасы қазақтың өткендегі құлқы, мінезі, заманындағы күйініш, сүйініші осы ... ... ... анық ... Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бері сондай тарихи тұлғалардың, ғұлама ойшылдардың, ақын  -  ... ...  әл  -  ... Абай, Шәкәрім, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, Ыбырай Алтынсарин         ...  -  ... ... ой  -  ... ... Абай қара ... адам ... өмір сүре келе қалыптасатындығы, бала мінезін қалыптастыруда   ата  -  ананың, құрдастары мен достарының үлгі - ... ... зор ... ... ... Бүгінгі күні ата  -  баба тарихынан бізге жеткен тәлім  -  ... мол ... ... ... тәрбиелеуде пайдалану мүмкіндігі туып отыр. Осыған байланысты, өсіп келе жатқан бала бойында мінездің көріністерін, жағымды қасиеттерін тәрбиемен ұштастырып, бала мінезін ... ... ... ... - өзі сын көзбен қарап, мінездегі кемшіліктерін сезініп дұрыс жолға салу өзекті мәселелердің бірі ... ... ... бала ... тәрбиелеудің сан қырлы жолдарын қарастыра отырып тақырыпты  деп таңдауыма негіз болды.Зерттеу нысаны  жалпы білім беретін мектептердегі негізгі сыныптағы оқу  -  ... ...  ма ...  -  тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу жолдарын ғылыми  -  ... ... ... ... оқушыларды дұрыс мінезді болуға даярлау.Зерттеудің міндеті* Жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... Оқушыны тәрбиелеу мен оқытуда өзін - өзі тәрбиелеудің ықпалын күшейту.* Тәрбиесі  балалардың мінезін зерттей отырып, мінез ... ... * ... ... ... мінез  -  құлқын тәрбиелеуге арналған сауалнама, кеңес, тәрбие сағатының үлгілері, мінезді анықтау тестілерін ... ... Оқу  -  ... ... бала мінезін тәрбиелеудің мүмкіндіктері.Зерттеу объектісіЗерттеу және іс  -  ... ... үшін ... ...  Ғ.Мұратбаев  мектебінің сегізініі сынып оқушылары алынды.Зерттеудің болжамыЕгер бала мінез  -  құлқын тәрбиелеу белгілі бір жүйе ... ... онда бұл ... ... бойында мінез  -  құлық, пайдалы әдет  -  ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.Зерттеудің  практикалық мәні* Сауалнама жүргізу арқылы әр баланың мінез  -  ... ... ... ... Әр ... ... ... талғамына, жазуына қарап мінезіне жол ашуға болады.* Тәрбиелік шаралар арқылы бала ... ... ... болатынына көз жеткізілді.Курстық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, ... ... және ... ... ... ... ... көкейтестілігі, мақсаты, объектісі, пәні, болжамы, міндеттері айқындалып, ... ... ... мәні ... Мінездің педагогикалық психологиялық шарттары1.1. Мінез, мінез бітістеріКүнделікті өмірде "мінез" ұғымы әртүрлі мағынада қолданылады. "Мінез" ұғымын айналысқа ... рет ... ... грек ... және философы Аристотелдің досы (б.з.д. IV-III ғ.) Теофраст болды. "Мінез"гректің сөзі, қазақша "белгі" , "бітіс" , ... ... ... ... ... туралы шағын трактаты сақталды, онда 30-ға тарта мінез ... ... ... ... жеке ... ... немесе тәжірибелік жағын белгілеу үшін "этос" сөзін пайдаланды, ол ... ...  ... бейнесі" мағынасын білдіреді. Бұл термин Аристотелдің "Этика", "Риторика" және  "Поэтика" сияқты еңбектерінде жиі кездеседі, демек, осы еңбектерде мінезге байланысты ... көп ... ... ... туралы ғылымда (этика) қолданылды.Әрбір адам кез-келген басқа адамнан өзінің дара ... ... ... Бұл ... осы ... тән ... ... көп жағдайда айта аламыз. Психологияда "мінез" сөзі ... ... ... Адамның кез-келген дара ерекшелігін мінез бітістері деп айта алмаймыз.Жалпы немесе кең мағынада адамның мінез деп даралық анық ... және ... ... мен ... әсер ететін сапалық өзіндік психологиялық белгілерін айтамыз. Осы анықтамадан туындайтыны адам мінезі туралы айтқанда адамның барлық анық, дара байқалатын және ... ... ... ...  ... ... ...  беру оған даралық тұрғысынан психологиясын беру деп түсінеміз, оның сапаларының қосындысын көрсету емес, сол адамды ... ... ... белгілерін бөліп көрсету болып табылады. Мәселен, көп ... ... ... оның ... ... ... ... байланысты. Егер адам таза, әділ, еңбексүйгіш, кісімен тілтапқыш болса оның ұжымда жақсы өмір сүруі және еңбек ету үшін қажетті шарты ... ... ... ... өзімшіл, өркөкірек жан ұжымда жақсы сіңісіп кете ... ... ұжым ... дау-дамайға келіп қалады. "Мінездері үйлеспейді" деген сөз тіркесінің мағынасы  -  ... ... ... ... ... болмауы.Мұғалім өз шәкірттерін зерттей отырып, олардың анық байқалатын ... ... ... анықтауға ұмтылады.Психологтар мінездің мәнін аша отырып, негізгі белгілерінің ... дара ... атап ... ... және ... ... ... бойынша, "мінез - бұл өзіндік ерекшелігі бар жеке тұлға".В.А.Крутецкий мінезге мынадай анықтама береді. "Мінез  -  бұл жеке тұлғаның ... ... ...  -  ... ... келуі".Мінез - адамның негізгі өмірлік бет алысын және өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешелік.Мінез дегеніміз -  ... ... ... із қалдыратын өзіндік дара ерекшелік. Мінез  -  кең ... ... онда ... ... ... мен сапалары тоғысып жатады.Мінез  -  жеке адамның тіршілік жағдайындағы қылығын бейнелейтін тұрақты және мәнді психикалық ерекшеліктерінің үйлесімі. Мінез ... ... ... ... адамның өмір қалпы мен жағдайын көрсетуді. Олардың өзгеруіне байланысты мінез де өзгереді.Күнделікті өмірде адамды өзімшіл емес көпшіл, қарапайым емес ... ... емес ... ... ... қызу ... салқын қанды және т. б. деп сипаттайды. Осы айтылғандардан көретініміз, мінез  - жеке ... ... ... ...  ...  біртұтас құрылымы.Белгілі психологтар А. Г. Ковалев, В. Н. Мясищев, В. С. ... В. А. ... ... мәнін дүниеге қарым  -  қатынастар жүйесінде, демек, бағыттылықта көре білді, ал И. В. Страхов ... ... ... ... атап көрсетті.Қазіргі батыс психологтарында мінезге анықтама беруде әртүрлі көзқарас байқалады. Ерекше кең тараған ...  -  ... жеке ... ... қыры ... түрі ... ... Бірақ дара ерекшеліктерді түсіндіргенде ол туа біткен және өмір барысында қалыптасқан қасйеттердің айырмашылығын ... жоқ, Рибо ... ... ... ... ... ... атап өтті. Осы екі бір - біріне қарама - қарсы ... күні ... ... ... ... АҚШ ... Бонер өзінің жеке тұлға туралы монографиясын "Мінез және адамгершілік мінез - құлық"атты арнайы тарау берді. Ол жеке тұлғаның этикалық ... ... атай ... ... қатар, мінездің тұтастық қасиетіне ерекше мән берді.Мінез туа біткен қасиет арқылы ... адам ... ... ... алдымен жүйке қызметі мінездің көрінуінде, сондай - ақ оның жеке белгілері ... ... ... ... ұстамдылығы немесе ұстамсыздығы, күші немесе әлсіздігі, қозғалғыштығы немесе ...  -   ... ... ... ... ... мінез-құлқы мен іс-әрекетіне әсер етеді. Жүйке жүйесінен басқа адам мінезіне ағзаның  басқа да ... ... ... ...  -  ... ас қорыту және эндокриндік жүйелер.Демек, ғылыми-жаратылыстану негіздері тұрғысынан мінез жүйке жүйесі қызыметінің типтері белгілерінің және бас ми ... ... ... ... ... өмірлік көңіл- күйдің көрінісі болып табылады.Мінездің көрінісі тек қана әрекетте және ... ... ... сонымен қатар тілінде, бет-пішінінде және дене бітімінде байқалады. Барлық тілдік ерекшеліктері мінездің және темпераменттің белгілі қасиеттерін бідіреді.Мінез жеке тұлғаның сырт ... із ... ... ... ... бітістері Л.Н.Толстой былай деп жазды:"Teк қана көзі күлетін адамдар болады-бұл адамдар өте арам және эгоистер. Көзсіз аузы ... ... ... бұл адамдар әлсіз, тұраксыз және күлкінің бұл екі түрі де жағымсыз".Толстой өзіне  - өзі мәз ... ... ... ... ... әзіл ... ... және т.б.күлкінің болатындығын атап өтті. Адамның көз жанары-бұл жанның айнасы. Оның мінез-құлқын көз жанарынан байқауға болады. Адамның ... көз ... ... болады. Адамның мінез  -  құлқы жағымды және жағымсыз болып бөлінеді.Өзінің көптеген шығармаларында қазақ халқының гуманист ... ... ... Абай өз ... ауыр ... және ... мініп - шенейді. Тек өзінің қарын қамын, яғни, тән қажеттілігін өтеуді ғана ойлап, ... ... ... ... мал табудың жолына түсушілерге, біреуді арбап, күн көрушілерге, өзінің жағымпаздығымен ұлық алдында көзге түсіп қалуға тырысушыларға Абай мейлінше ... ... ...  -  ақын Абай өз кезегіндегі жастардың жағымсыз ... ... ... ... ұят, ар, ... ... ... керек қылмас ешкім қалап,Терең ой, терең ғылым іздемейді, Өтірік пен өсекті жүндей сабап, - дейді Абай.Осындай жексұрындық мінездер мен ... ... ... Абай ... ойлама, ар ойла,Талап қыл артық білуге, - дейді.Табиғатты айтсын мейлі, махаббатты айтсын, адамның ары мен ... ... жан ... міні мен арамза мінез  -  қылығын айтсын, қазақтың ақиық ... ... ... ... ... ... өлең жолынан ақынның жүрек лүпілін естіп, жан айнасын көреміз, ондағы адамға деген жарық пен жылылықты сезінеміз, адам басындағы әлі ... ... ... пен ... ... де ... ... мен жамандықтан түршіге түңілеміз.Сондықтан да ол:Мансапқорлардың қасынанШақпайтындарға ашынамЖалданып өскен жасынанЖағымпаздарға ашынам Өзіңе ғана бас ұрам,Сенесің бе, Отан осыған?Ала аяқтарға ... ... ... ... адам ... мінез-құлықты ашына сынға алады.Мінездің физиологиялық негіздеріМінездің физиологиялық негіздерін дұрыс түсіну үшін И. П. Павловтың ... ... ... ... ... ... ... жүйесі қасиеттері және типтері туралы іліміне ерекше мән беру қажет. Осындай физиологиялық ... ... ... Динамикалық стереотип дегеніміз шартты тітіркендіргіштердің қайталанып отыратын жүйесіне жауап ретінде ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... мен ... үрдістерінің осындай байланысы оқу, спорт және еңбек іс- әрекеттерінде байқалады (Б.М.Тепловтың, В. С. Мерлиннің, Е.А. ... ... ... ... ... ... болуының басты физиологиялық шарты-бұл жүйке жүйесінің жалпы түрінің ... ... ... типі ... ... негізі болып табылатындығы белгілі. Осыдан темперамент пен мінездің арасында ... ... ... ... ... типі-мінездің дара, өзіндік қасиеттерінің шығуының негізгі психологиялық шарттарының бірі. Мінездің қасиеттерінің шығуында жүйке жүйесінің жалпы ... ... ... басқа да жүйке - физиологиялық  қасиеттері қатысады.Мінездің қасиеттерін қалыптастыруда екінші сигнал ... ... орын ... ... дәрежеде екінші сигнал жүйесі бірінші сигнал жүйесіне үстемдік етуіне және бұл жүйелердің өзара қарым  -  ... ... И. ... жүйке жүйесінің арнаулы 3 түрлі адам типін қарастырады: "ойшыл тип"  -  екінші сигнал жүйесі шартты рефлекторлық ... ... ... ... ... ... ... болуы және "орта тип"- екеуі де тепе- тең ... ... ... ... ... ... ... мінездің қасиеттерінің пайда болуына қатысуы мүмкін.Бірақ жүйке жүйесінің жалпы типінің қасиеттері мінездің қандай болатынын алдын ала анықтап бере алмайды. Адамдардың ... ... ... типтері болғанмен, әртүрлі мінезі болуы мүмкін. Мысалы, жүйке жүйесінің типі ... адам ақ ... ... ... әділ ... екісөзді,ұқыпты немесе ұқыпсыз. Жүйке жүйесінің типі мінезге тек екі жағдайда әсер етеді. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... тәрбиелеуді қиындатуы мүмкін. Мысалы, жүйке жүйесінің әлсіз типі бар ... ... және ... адамға қарағанда өзін- өзі меңгеру және сенімін тәрбиелеу қиынырақ болуы мүмкін. Екіншіден, егер ... ... мен ... ... нәтижесінде жеке тұлғаның белгілі қатынастары қалыптасады, демек, бұл қатынастарды білдіретін жүйке жүйесінің ... ... пен ... ... әртүрлі іске асады.Мысалы, холерик еңбексүйгіштігі жігерлілікпен, ерекше іскерлікпен, ... ... ... осындай еңбексүйгіштік ойластырылған, бірізділікпен, сабырлы салмақтылықпен, бірқалыпты ырғақпен аңғарылады.  Мінез бен ... бір ... ... ... ... ... негіздері  -  жүйке жүйесі типінің бітістерінің және дара өмірлік ... ... ... ... ... ... ... тұрақты жүйесінің қосындысы. Осы қосындыда уақытша байланыстар жүйесі жүйке ... ... ... ерекше рөл атқарады, тип, жалпы алғанда, мінезді және оның жекелеген бітістерін алдын ала анықтай ... ... ... кез  -  ... ... ... жеке тұлғаның барлық қоғамдық құнды сапаларын қалыптастыруғап болады. Осы айтылғандардан шығатыны мінез тұқым қуаламайды және туа ... ... ... ол жеке ... ... және ... ... Мінез қоршаған ортаның, адамның өмір тәжірибесінің, тәрбиенің әсерімен қалыптасады және ... ... ... ... ерекше рөл атқарады. Егер интуиция жемісті болса, тек ... ... ... пайда болады. Интуиция шабыт сияқты тек ғана еңбексүйгіш адамдарға тән. Л.Н.Толстой "Жексенбі" романында былай деп жазды. "Адамдар өзен сияқты: су ... де ... және ... да ... ... ... өзен ... тар, бірде тез, бірд.е кең, бірде тыныш, бірде таза, бірде салқын, бірде лас, бірде жылы. Адамдар да солай.Әрбір адамның бойында ... ... ... ... ... ... болады және кейде біреулерін, кейде басқаларын аңғарамыз; кейде тіптен өзіне - өзі ... ... ... оның ... ... бейнеленеді. Сондықтан да мінезді зерттеуде оны  міндетті ... ... ... ... ... ... қажет.Күнделікті өмірде біз адам турлы айтқандаәруақытта белгілі мінез бітістерін тікелей ... ... ... білушілік немесе тұйықтық, батылдық немесе қорқақтық және т.б.Сынып жетекшілері оқушыларға мінездеме бергенде олардың анық байқалатын даралық белгілерін көрсетеді. Кейде ... ... ... ... қиналады, оның себебі шәкірттің мінез бітісінің басты ... ... ... немесе бұл мінез бітістері қарама  - қайшы, әрбір адамдарға қатысты сияқты көрінеді, тұтас мінез туралы түсінік  бере алмайды.Қалыптасқан ... ... біз ... екі ... атап көрсетуіміз керек:мазмұн және түр.Оларды бір- бірімізге бөлуге болмайды және органикалық бірлікте қарайды.Мінездің құрылымын ... ... оның ... ... қатысының мазмұны бірінші орынға қойылуға тиіс. Қоғамдық ... ... ... ... жеке ... өмірлік бағыттылығын құрайды, демек, оның материалдық және рухани қажеттіліктерді, қызығулары, мұраттары және әлеуметтік ұстанымдары. Жеке тұлғаның ... ... ... өмірлік жоспарын, оның өмірлік белсенділігінің дәрежесін анықтайды.Жеке тұлғаның белгілі бір бағыттылығы адамның баллық мінез  - із ... ... және ... ... анықталған мінезде негізгі саласы сендірулердің жүйесі болып табылады. Сендіру ... ...  -  ... ... ... тән сендірушілік мынандай мінез бітістерінде байқалады; мақсатқа ұмтылушылық, принципшілдік, оптимизм, өзіне және басқаларға талап қоюшық. Қажеттіліктер мен қызығулардың жетекші қызыметіне ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктер және қызығулар үстемдік ете ме  -  бұл жеке ... ақыл - ойы мен ... ғана ... ... ... ... оның ... бағыттылығын да анықтайды. Ерлік дегеніміз  -  алға саналы ... ... ... ... жолында кездескен қиыншылықтарды жеңуге даярлығы, белсенділігі, табандылығы. Адам өзінің өмірлік іс  -  әрекетін, өзінің еркі менсанасының ... ... ... ... адам өз іс  -  ...  ... реттейді, бақылайды. Жануарларда екінші сигнал жүйесінің болмауына байланысты саналы ... ... ... ... өз   ...  -  ... ... бақылауды іске асыру қабілеттілігі болмайды.Мінезге қатысты жеке ... ... ... ... ... деп ... ... бітістері  -  бұл жеке тұлғаның кездейсоқ көрінуі емес, адамның мінез  -  ... ... ... жеке тұлғаның өзінің қасиеттері болып табылатын ерекшеліктері.Әрбір адам жекелеген жағдайларда батылдық, табандылық, әділдік, ашықтық көрсетуі мүмкін. Бірақ ... ... ... бұл жеке ... әлі де оның ... ... ... болып табылмайды. Адамның мінез бітістерін біле отырып, біз алдын ала ... ... оның ... ... көре, жобалай білуіміз керек.Адамның мінезінің жекелеген бітістерінің қоғамдық қатынастардың дамуына байланысты ... ... ... және өзгеріп отырады. Мәселен, нарықтық қатынастарға байланысты біздің қоғамдағы адамдардың психологиясында,сана- сезімінде, мінез ... ... ... сай елеулі өзгерістердібайқауға болады, адам мінез-құлқындағы қалыптасқан бұрынғы құндылықтар өзгеріске ... ... ... ... психологияға негізделген жаңа мінез бітістері қалыптасады.Мінез бітістерін екі ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның бағыттылығын білдіретін мінез бітістері жатады; қоғамға, ұжымға, басқа адамдарға қатынасын білдіретін мінез бітістері, еңбекке қатынасын білдіретін мінез ... ... ... білдіретін мінез бітістерінен тұрады.Екінші топқа алға қойған мақсатты орындау жолында кездесетін қиыншылықтардыжеңуге бағытталған- мінездің ерік- қайрат бітістері.Мінездің ... ... ... ... өмір бойы ... ... өмір ... байланысты өзгеріп отырады. Мінездің қалыптасуының негізгі кезеңі балалық шақта іске асады. ... ... ... ... ... келгеннен бастап, ата- аналарының немесе үлкендердің тікелей ықпалымен дамиды. Үлкендер, ата-аналар тарапынан балаға ... ... ... ... сәбидің бойында жағымды мінез бітістері қалыптасады, егер баланың жан-жақты дамуына, қалыптасуына қолайлы жағдай жасалмаған жағдайда жағымсыз мінез бітістері дамиды.Мысалы, ... ... ... ... ... мінез бітістері балаға дұрыс қарым  -  қатынастың, ... мән ... ... ... ... Мәселен, қатігездік, тұйықтық, мінез бітістері  -  баламен жағымсыз қарым  -  қатынастың, тәрбиенің нәтижесі.Адамдардың мінездері ... ... ... ... ... ... мінездердің жіктелуінің темперамент типтерінен елеулі айырмашылығы бар. Егер де ... ... ... бірігіп келуі темпераменттің типтері деп аталса, айқын байқалатын мінез бітістері акцентуациялар деп аталады.Бұл ұғым ... "  -  ... ... ... атап көрсету мағынасында қолданылады. Бірақ тәжірибеде "акцентуация"  - ... ... бір ғана ... ... әртүрлі бітістердің байқалуын білдіреді. Мақал  -  мәтелдер  -  халықтың моралдік кодексі, тәрбие қағидасы, ... ... ... ... ... ... педагогика  -  ғасырлар бойы қалыптасқан, ... ... ... келе ... ... ... ... тағылымы. Халық даналығында мінез бітістері туралы небір тамаша ойлар мен тұжырымдар айтылған: "Баланы туады екенсіз, мінезді тумайды ... ,  ... ... ... ... кетеді" (Бұл да бір жақты мақал, табиғи тұрғыдан дұрыс болғанымен, мінездің жағымды жақтарын тәрбиелеуге, қалыптастыруға болады), "Жақсы ...   -  ... ... ... халқымыз жұғымдылықтың пайдалы екенін көрсетеді. Талай мінезді асқындырып алып, тыя ... ... әлі бар.  ... мінез  -  тағы жат, надандықтың белгісі" деп ұлан атанып қалғандарға құлаққағыс жасау қандай ... ... пен ... биязы мінезге шақырудың бір әдісі мінез өзгерісіне ауысқан жеткіншектің қытығына тимей, жанама ақыл айтқан жөн.Нені болсын, дүние сырының қандайын болсын ... туа ... жүре ...  -  ... ... даналығы. Қысқасы, халық педагогикасы  -  ұлт психологиясынынң айнасы. Халықтың тарихи мінез-құлқының рухани жақтаушысы осы қалыптасқан мінез-құлықтың игі дәстүрлерін ... және ... Өз ... ... ... әр ... буын-буын ата-аналар арқылы сөзбен де, парасатты мінезбен де ұрпағын игілікке ... ... ... ... ... ... ... басқа халықтармен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Қазақ халқы ғасырлар бойы көшпенді ғұмыр кешкендіктен оның ұлттық психологиясы мен ... ... өзі өмір ... ... әлеуметтік, экономикалық жағдайларына, мәдениеті мен тарихына, табиғатына сәйкес өскелең ұрпаққа тәлім-тәрбие берудің ... ... ... қалыптастырады.Ұлтымыздың болашақ жас ұрпағына қойылатын ең басты мақсаттарының бірі жан-жақты ... ... ... жағынан жетілген өз елін сыртқы жаулардан қорғай білетін ержүрек жауынгер, еңбексүйгіш, қиыншылыққа төзе ... ата ... ... ... "сегіз қырлы, бір сырлы азаматты" тәрбиелеу болды.Қазақ халқының ұлттық мінезі және ... ... ... XX ... ... ... ... ояну дәуірі туғызған алыптарымыз Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... және т.б. ... зиялыларымыз мәселе көтеріп, кезінде күн тәртібіне қоя білді. ... бұл ... күн ... ... ... өзекті мәселелердің бірі.Ұлттық болмыс-бітіс адам мінезінен, іс-әрекетінен ерекшелене көрінетін тұрақты құбылыс.Ұлттық мінез-құлық сол ұлтқа тән ерекшелік болып ... ... ... ... мінезіне бауырмалдық, ақжарқындық, қонақжайлық қасиеттер тән. Бұдан бұл мінездің қасиеттері басқа халықтарда жоқ, кездеспейді деген ұғым тумауы керек. Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... ... мінез, ұлттық болмыс, ұлттық психология туралы айтқанда ең алдымен халқымыздың кеңжазира да қатігездікті, зорлық-зомбылықты білмейтін, ... ... ... ... ... ... даяр тұрарлық. Қазақ халқының мінез-құлқындағы, ұлттық психологиясындағы ерекшелігі бауырмалдық, қонқжайлық қасиеттермен қатар төзімділігі, басқа халықтардың, ... ... ... ... қол ұшын беруге әрқашан даярлығы, қайырымдылығы, үлкенге деген құрмет, кішіге ізет көрсету ұлттық мінезімізге, ... ... ... ... тән адамгершілік сапалар болып табылады.Сөз жоқ, халқымыздың психологиясындағы, ұлттық ... бен ... асыл ... ... ... ... ... жерінде болған шетел ғалымдары да XX бас кезіндегі ұлт зиялылары да ерекше тебірене ... ... ... өмір ... ... тоталитарлық жүйе ұлттық мәселелерді, әсіресе, ұлттық психология мен әдеп, ұлттық мінез-құлық, ұлттық тіл мәселелерін күн тәртібіне қоюға тиым ... Бұл ... ... сол кезеңнің солақай саясатының салдарынан халқымыздың рухани ... мен ... ... ... Еліміздің егемендікке қолы жетіп, тәуелсіздік алауына байланысты ұлттық психология, ұлттық болмыс, ұлттық мінез-құлық мәселелеріне ерекше мән беріле бастады.Халқымыздың ішкі жан ... ... ... ... көзқарасы бір-бірінен ажырағысыз, біртұтас дүние сияқты. Адам өскен сайын оның мінез-құлқ да ... бола ... Әр ... бір-біріне ұқсамайтын өзіндік дара ерекшелігіне сәйкес мінез-құлқ да, ұлттық жан сыр да ... ... ... ... мен ішкі жан ... ... алғанда, басқа халықтардың мінез-құлқы мен жан дүниесіндей төзімділік, байсалдылық, көнбістік, арындылық, қызбалық, жайбасарлық, ұялшақтық, ... ... ... ... ... ... бірі көбірек, бірі азырақ болуы мүмкін.Біреудің оғаш мінезін көрсе, халқымыз "көргенсіз екен" деп күстаналайды. Жастардың ... ... ... пен ... ... және ... үшін ... болу шарт екен. Қазақ халқы ұрпағының бойында жағымды мінез-құлықты қалыптастыруға тек ... ... ету ... ... ... алады екен."Сөйлей-сөйлей шешен боларсың, көре-көре көсем боларсың" деген ... ... ... керек. Ал қазақта "көргеннен көзақы алады"деген де бар. Бұл нақылдың мәні: әлгі көргендерін қайталамай, соған өзіндік ... ... ... ... ... емес, қайта оны жақсартып, жалғастырғандық дейміз. "Көзіммен көрмей нанбаймын", "Естіген жалған болады", "көргеніңді айт"дегентіркестер босқа айтылмаса керек. ... ... ... ... ... ... ... бе" дегенді қосады. Қазақтың этнопсихологиясының атасы, көрнекті психолог ғалым Құбығұл ... ... ... ... ... ... былай деп жазды: "Сұлулығының әсерінен ғасырлар бойы қалыптасқан дархан жомарттық, адамға деген мейірімділік пен ... ... ... ... ... ... қонақжайлық, жойқын соғыс пен өуғын-сүргінге ұшырау салдарынан тірнектеп жинаған рухани мұраны өсер ұрпаққа ... ... ...  -  ... үнемі мал шаруашылығымен айналысудан қанымызға малжандылық, ешуақытта басқа ... ... көз ... бейбітшіл саясат, өзі тиген дұшпанның қабырғасынр қақырататын көзсіз батырлық,"мың өліп, мың тірілген" ... ... ... пен ... ...  -  біздің ұлттық мінезіміздің жоталы ... ... ... ... ... және ... жас сатыларыМінез ерекшеліктері адам қызығуларымен   тығыз байланысты,бірақ оның бұл қызығулары мәнді әрі тұрақты ... ... ... үстірт тұрақсыз болған жағдайда,дербестігінің кемдігі мен тиянақтылығы ... жеке адам ... ...  ... ... ... ... өнертапқыштар арасында көңілді де мұңды,кішіпейіл не өзімшіл ... ... ... ... қолы бос ... өзі ... ... істерінен де танылуы мүмкін.Мұндай қызығулар тұлға мінезінің жаңа ерекше қырларынан хабардар етеді. Мысалы,ұлы ғалым - ... ... ... қолы ... ... ... ... батыс қаламгерлерінің небір әйгілі көркем шығармаларын қазақ оқырманына жеткізген; атақты тіл ғалымы - Әбдуәли Хайдари демалыс уақытында қазақы ер - ... ... және ... ... ... таң ... ... - түркітанушы  академик Рахманқұл Бердібай қолы босаса күйшілік өнермен айналысады. Адамның рухани немесе заттай ... ... ... ... қарай оның тек ой,сезімдерінің ғана емес,сондай - ақ іс - ... де ... - ... ... Бұл арада аса маңызды нәрсе - іс - әрекеттің алға қойылған мақсатқа тікелей сай болғаны, себебі адам не істеп жатқаны ... не ... ... ... әңгіме сол істі қалай орындалатынында. Осыдан мінез қалпы адамның бағыт - бағдары мен іс - ... ... ... ... ... жетуде бағыт - бағдар бірдейлігі болғанмен, әр адам өз ... ... ... ... ... әдіс - ... ... Осы дербестіктен адам мінезінің ерекшеліктері көрінеді. Белгілі ықпалға ие ... ... ... ... қылық түрін таңдауда айқын жүз береді. Бұл тұрғыдан тұлғаның табысқа жету қажеттігін туындатқан ықылас, ниет көрінісінің деңгейін (табандылық,шешімділік ж.т.б.) ... ... деп ... болады. Осыған байланысты кей адамдар күмәнсіз табыс қамтамасыз ететін әрекеттерді (ынта білдіру,жарысқа түсу,тәуекелге бел байлау ж.т.б ) таңдап алады, ал ... - ... ... ...  ... ... ... ғылым - характерология ұзақ даму тарихына ие. Ғасырлар бойы бұл психология саласы мінездер типін ... ... ... өмір ... ... - ... ... мақсатында әрқандай мінез сипатын нақтылаумен шұғылданып келді. Адамның тума емес, өмір барысында қалыптасатын белгісі болғандықтан, мінез типтерін жіктеу көбіне тұлға ... ... ... факторларға негізделеді. Осы бағытта ежелден өрістеп келе жатқан, мінез танып, әрекет - ... ... ... ... ... кейбіріне қысқаша тоқтала кетсек;Жұлдызнама(гороскоп) - адам мінезін туған күнімен байланыстырып түсіндіреді. Жалпы қабылданған уақыт өлшемдері белгілі кезең ... ... ... әрқайсысына  нақты белгі, символ беріледі. Осы символға (ағаш, от, су, жануар т.б.) тән әртүрлі қасиеттерге орай адам ... ... ... ... ... 22 ... мен 1 қаңтар аралығында туылған - алмаға ... ... ... адам сүйкімді, ақ жарқын, кеуілшең т.б., ал қазақы  жұлдызнамада жоғарыда аталған күндері туылғандар  - ... яғни ... - ... тұрақты, төзімді, тұйық, сыршыл келеді.Физиогномика (phisis - табиғат,gnomon - білу) - адамның ... ... және ... ... тұлғаларды ұқсастығымен белгілі топқа біріктіріп, олардың психологиялық сипатын анықтайтын ғылым. Адам дене ... ... ... салыстырылады да сол жануарға тән  мінез ерекшелігі оған таңылады. Мысалы, Аристотель  пікірінше, адамның мұрын тануы өгіздікіндей жуан да ... ... ... ол ... ... шошқадай кең танау, жалпақ мұрын - ақымықтық; қой, ешкі жүніне ұқсас шашты адам - үркек; доңыз, арыстан қылшықтарындай тіке ... адам - ... ... ... ... да ... көріністері (көз, ауыз, отырыс - тұрыс т.б. ) негізінде мінезді ... сол ... ... жоғары дамыған.Хиромантия (cheir - қол, mantia - бал ашу) - адам ... ... тері ... түсі ... ... ... - бармақ, алақан терісіне тумадан түсетін өрнектер арқылы адам мінезін анықтайтын ғылым жүйесі.Графология - ... ... - жазу ... орай адам мінезін анықтауға бағытталған ғылым.Мінез және оның әрқилы қырларының қалыптасуында қоршаған ортаның ... ... ... өмір ... кезігетін аса қажетті жағдайлар өте маңызды рөл ... ... ... ... ... адамға оның балалық және жасөспірімдік шақтарында күшті әсер жасап, нақты мінез ... ... ... ... ... тұлғаның дүниетанымын, өмірлік бағыт - бағдармен байланысты болғандықтан, ол ересек шақта да белгілі мақсатты бағдарда жедел ... ... ... ... ... ... ... элементтерден құралатынын бүгінде барша ғалымдар  мойындап отыр. Ондай элементтер - бітістер, қасиеттер, сапалар және т.б.Адам мінезі сан ... Бұл іс - ... ... ... ... қимылы - шапшаң екіншісі - асықпайды, бірақ ісі ... ... - іске ... ... ... ... ойланады, жағдайға қарай ісін ретке келтіреді. Адам мінезінде ... ... ... - ... ...  деп ... Қандайда бітіс - әрекет - қылықтың тұрақты қайталанып отыратын нақты белгісі. ... ... - бұл жеке адам ... ... ... ... зерттеуге аса маңызды келетіні олар  арасында нақты адам бойындағы жетекші бітісті таба білу. Осы талапқа орай ... ... ... ... екі ... ... ... - бағдар бітістері және ерік бітістері. Ортақ бітістер - белгілі топ өкілдерінің өмір жағдайларына бірдей сәйкес келіп,ондағы әрбір мүше,адам ... ... не кіші ... ... ... ... белгілер.У.Э.Фреми психологиясында адам мінезі мәнін оның тіршілік бағыт - бағдары анықтайды,осыған орай адам төңірегіндегі дүниемен қарым - қатынасқа түседі.Ғалым ... ... - бұл ... ... ... ... ... бағыттарының жиынтығы.Э.Фреми екі басты бағытты ажырата,қарастырады:өнімді және өнімсіз.Ал бұлардың әрқайсысы өз ішінде ... ... ... қамтиды.О.Ранке типологиясында адам мінезі (орташа адам,жүйкесі шалдыққан  адам,шығармашыл адам) ерік тұрғысынан даму генезисіне байланысты қарастырылады;ал А.Лоуэн типологиясында мінез типтері  мен ... ... ... зерттеледі                ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты болуынанда білуге болады,яғни белгілі бітістің көріну мүмкіндігі неғұрлым жоғары болса,ол адам мінезінің тұрақты белгісі ретінде ... ... ... ... ... ... көріне бермейді, яғни мінез бітістері адам әдетіндей бірқалыпты,механикалық қайталана бермейді. Солай да болса,мінез ... мен ... ... ... та бар: мысалы, мінез бітісі ретінде жауапкершілік адамның ұқыптылық әдетінде көрінеді. Бірақ әдет мінез бітісіне өте бермейді, ол тек қандайда ... ... ... ... ... өз ... ... түсіну әдісін қамтиды. Қайсы бір тұлғаға тән қылықты жасауда ерік,сезім қосылады. Ал әдет ... ... ... бірімен де байланыспайды. Сонымен бірге бітіс адам қылығына ықпал ете отырып, сол ... - ... ... ... ... бітістерінің қалыптасуына әрекет - қылық мотивтерінен айыра қарауға болмайды. Қандайда қылық мотиві әрекетте іске аса ... ... ... ... мәнді, тұрақталған мотив болашақ мінез бітісі. Мінез бітістері мотивте алғашқыда ниет түрінде көрініп, ал кейін оны әрекет тұрақты ... ... ... ... ... ... қарама - қарсылықтарында көрінеді: күшті - әлсіз, қатал - жұмсақ, тыңғылықты - өзара қайшы, кең - тар ж.т.б. Егер ... ... ... алға ... ... ... ... жеңуіндегі қуатынан көрінсе, мінез әлсіздігі қорқақтықтан, ниет ... т.б. ... ... ... ... ... ... ал жұмсақтықтан адам икемшіл, орнымен шегінеді, келісім жолдарын табуға ұмтылады. Мінездің ... мен ... ... ... ... ... және екінші деңгейлі қасиеттердің дәрежесімен анықталады. Қасиеттердің бәрі өзара ... ... ... бір ... екіншісімен үндеспесе - қайшылықты мінез  орнығады.Адам қызығулары мен ұмтылыстарының іс - әрекеттерінің жан - ... ... мен ... ... кеңдігін танытады.Мұндай адам әлемдегінің біріне қызығып,бәріне араласқысы келеді.Ал бұларға қарсы - мінезі"тар"адамдар өзіне - өзі ...  ... ... ... өте ... бірге,адам мінезінің  тұтастығы мен көп тараптылығы кейбір жағдайларда бір ... ... де ... қарама - қарсы қасиеттердің болатынына шек келтірмейді.Адам ... өте ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.Осыған қарамастан,оның мінеі сақталып,оның қырлары айқын көріне түседі.Көп жағдайда мінез және темперамент салыстырылып түсіндіріледі,кейде ... ... бірі ... іс ... олай болмауы керек.Мінез бен темперамент ұқсастығы адамның физиологиялық ерекшеліктеріне,яғни жүйке жүйесіне болған тәуелділіктен.Қандай да мінездің қалыптасуында ... ...  ... ... ... ... ... бірге,темперамент жете дамығанда ғана мінез бітістері қалыптасады.Темперамент - ... ... ... ... - ... - салғырттық ж.т.б. тікелей темпераментке байланысты. Темперамент ... көп ... ... ... кешенін тұтастай сипаттай алмайды. Адамдар арасындағы айырмашылықтардың көп түрлілігі соншалық, олар ... ... ... ... Адамдар тек сырт бейнесімен ғана емес, күллі психикалық құрылымымен, яғни адамдар мен заттарға қатысты әрекет - қылық мәнерімен, ... - ... түсу ... ... Әр ... ... мен ... қайталанбастық тән. Бұл адамнің даралығын  көрсетеді. Мінез - даралықтың  негігі құраушы бөлігі.Адамның өзіне деген қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ретіне қалыптасады. Ерте балалық шақтан бастап, бүкіл өмір бойы қоршаған ... ... ... - қылықтарын бағалап өтеді. Бұл қатынас адамның өз - өзіне деген ішкі психологиялық қатынасына, мінез сапасына айналады. Балаға деген қатынас ... ... ... мінезде қарапайымдылық, өзіндік сыншылдық не өз - өзіне ... ... ... өз - өзін ... ... ... ... пайда болады. Адамның заттарға қатынасы да маңызды. Нәресте туғанынан басқа адамдардың еңбегімен жасалған заттарды қолданады. Жасы өскен сайын баланың заттарға ... ... арта ... ... ... ойыншықтар, киімдер, ыдыстар, т.б. Бір бала жолдасына өз ойыншығын бермесе, екіншісі өз ойыншықтарын таратып салады. ... ... ... ... ... ... жинақталады. Басқа адамдармен қатынаса отырып әр адам өз мінезін танытады. Ара қатынасымыз бұзылған жағдайда, әдетте: ''мінезіміз ... деп ... ... Түрліше мінез иелері ұқсас жағдайларда әр түрлі әрекет етеді,күйзеледі. Егер біз келесі адамның мінезін жетік білетін ... ... оның ... ... де ... соғады. Мінез ерекшеліктері жайлы білім мамандарды жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... тапсыруға байланысты топтарға біріктіруде маңызды. Сонымен қатар шиеленістерді ... ... ... ... ... ... қарым - қатынас тиімділігін арттыруда мінез жайлы ... аса ... ... тәрбиелеу жолдарыАдам өмірі қарым - қатынастағы адамдармен ... алу ... ... ... ... даралық дамудың табиғи алғышарттары да әр түрлі. Сондықтан әр адамда тек өзіне ғана тән ... ... ... мен сапаларының бірлігі қалыптасады. Алайда, мінез даралық ерекшелік көрсеткіші болуымен қоса ... ... ... ... ... ... жағдайларда бір ортада өмір сүретін адамдар үшін типтік мінез ... тән. ... мәні - ... және ... ерекшкліктердің бірлігінде. Қоғамға және өзге адамдарға қатынас адамгершілік қасиеттерді қалыптастырады. ... ... ... - адамгершілік дамудың жоғарғы сатысын сипаттайды. Өзімшілдік, қатыгездік, жалғандық керісінше мінездегі адамгершіліктің таяздығына көрсеткіш. Басқа адамдармен ... ... ... ... орын ... ... елгезектік, сезімталдық, ашықтық, шыншылдық, сыпайылық. Мұндай мінез сапаларының иегері ... ... ... ... - ... бола ... отбасында, жұмыста, әріптестерінің және достарының арасында. Олар әлеуметтік мәдени айырмашылықтарға қатысты туындайтын психологиялық бөгеттерді не қарым - ... ... ... ... ... ... сезімдерді, мысалы: сенімсіздік, қызғаныш, жаратпаушылықты  оңай жеңеді.Адамгершілік және коммуникативтік мінез сапалары мұғалімдердің кәсіби ... ... ... ... ... үшін пәндік білім мен педагогикалық дағдыларды игеру қаншалықты ... ... ... мәні ... ... өз ... ... да соншалықты мәнді. Адамның еңбекке қатынасынан еңбексүйгіштік, жауапкершілік, ... ... ... мен ... ... психологтарының көптеген өкілдері мінез туа бітіп,оның дамуы мен қалыптасуы нәсілдік заңдылыққа тәуелді болады дейді.Неміс психологтары Энке және Гонштальд бір жұмыртқадан ... ... адам ... ... ... мен ... қасиеттерінің қалыптасуын бақылап,мынадай қорытынды жасаған: "Нәсілдік пен өмірден алатын ерекшеліктері  2/1 пропорциясында болады" - деген.Яғни адамның кісілік қасиеттерінде нәсілдік жағы екі есе ... ... ... ... ... ... ... ортасы, ал қазіргі кезең - нәсілдің ертеңгі күні"- дейді.Тіпті баланың бір ... ... ... ... ... ... ... ықпалын алатыны айғақ.Совет психологтары мінездің дамуы өмір жағдайларымен,тәрбиемен байланыстырады,жеке адамның ортамен қарым - қатынасында екі ... ... ... өмір ... ... ... ... ерекшелігі,екіншісі адамнің өз басының белсенділігі.Кейде адамды қоршаған орта оның ... - ... ... ... ... да мүмкін.Бірақта осындай ортадан адамның жеке басының белсенділігінің арқасында қиыншылықтармен тайсалмай қажырлы күресіп,жеңіске жету нәтижесінде тамаша кісілік ... бар ... ...  ... ... адам ... дамуы мен қалыптасуына жасайтын ықпалын жоққа шығаруға болмайды.Ол ... ... өмір ... ... ... да ... мысалдар келтіруге болады.Мәселен Абайдың "Болыс болдым мінекей..."өлеңіндегі сол уақыттағы байлардың мансапқорлығы,атақ - құмарлығы,озбырлығы,менмендігі т.б.жағымсыз мінез құлықтары жиі ескеріленеді.Әрине,байлардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... келіп туысымен басталады деген пікірді көптеген ғалымар растайды.Осыған орай А.С.Макаренко өзінің "Балаларды тәрбиелеу атты лекциялар"атты еңбегінде халық ... ... ... бар мындай әңгімені келтіреді.Бір жас әке парасатты,көпті көрген кемеңгер адамға сұрақ қойыпты :"Өмірге ... ... ... ... жастан оны тәрбиелей бастаған дұрыс?"Сонда кемеңгер жас әкеден сұрапты:"Балаң неше жаста?"ол:"Туғанына алты ай балды"- депті.Кемеңгер тұрып:"Тәрбие ... алты ай кеш ... ... - мінезбен тәрбиелейді" - деген болатын,ал біздің атақты совет педагогы А.С.Макаренко:"Ата - аналардың балалар алдындағы беделінің басты негізгі ... мен ... ... қасиеттері,олардың мінез - құлқы "-дейді.Баланың ынжық,жасқаншақ,жалтақ болуы ата - ананың жазалау ... ... ... бала ... ата - ... даудасқанынан пайда болады.Мінез бітістерінің 4 жүйесін айырамыз:1.Ұжымға жеке адамдарға қарым - қатынасы бар бітістер ... ... ... және ... ... - қатынасы бар бітістер (еңбексүйгіштік, жалқаулық, жауапкершілік )3.Өзіне қарым - қатынасы бар бітістер (атаққұмарлық,өзімшілдік жіне т.б.)4.Заттарға қарым - қатынасы бар ... ... ... ... ... ... ... тума болады,һәм басқа сыртқы себептермен - тұрмыс түрі,жаратылыс,жолдас,тәрбие сықылды жүре пайда болады.Тума мінез ... ... ... келеді. Мінез  тәрбиесі. Балада берік һәм дұрыс тәрбие пайда болуы үшін мынау негізгі екі шартты ... ... ... өз ... ... іске толық ерік беру.Басқаның күшіне ,көмегіне сеніп кетпей,өз қолынан келетін істе ғана тәрбиеші көмек көрсетіп жіберуге міндетті,күштен асатын іске ... ... ... тауы ... ... Баланы құбылмайтын,ұсақтықпен қажытпайтын темір тәртіпке бағындыру керек.Баланы ... ... оны ... ... ... ... бағындыру  оны шыдамдылыққа, табандылыққа үйретеді. Осы екі жақ тең ... ... ... ... қой.Баланы тіпті еркіне жібермеу оны жасқаншақ, жасық, қорқақ қылады.Белгілі қоғам мүшелеріндегі ортақ мінездердің ... ... ... ... ... ... және қоғам мүшесіне дұрыс көзқарас, кішіпейілділік, қарапайымдылық, сергектік, жолдастық, т.б. жатқызуға болады.1. ... - ... ... күш ...  мен ... ... ... оның игілігіне яғни, адамның кір жуып, кіндік кескен жеріне білдіретін перзенттік борышы, оның кісілігін танытатын ерекше асқақ сезім.2. Мақсаткерлік - бұл ... ... - ... ... ... ... бағыштауы, мұны өзінің ұстаған бағыт - бағдар позициясына ,танымы мен сеніміне, асыл арманына ... ... ... адам ... ... ол ... емес, жеңу үшін күреседі. Мақсаткерлік - тек бір іспен өмірбойы шұғылдану, онымен ылғи да әуре ... жүру ... ... пен ... Бұл - ... үй - іші,әке - шеше,тума - туысқандарына қатысты туындайтын қасиет.Борышты сезіну ,оны ... ми мен ... ... ... қажет етеді.Оны ақыл мен сезім тұрғысынан жақсы,иманды,имансыз деп бағалау ар мен ұятқа келіп тіреледі.4. Адалдық пен шыншылдық. Бұл ... - бір - ... біте ... ... ... мінез бітістері. Адалда шыншыл болу, еңбек пен білім алуға, инабатты, ... ... ... болу ... сөз. ... ... ортамен байланысуы үшін жасайтын осындай қатынастар үшін жасайтын осындай ... ... оның ... құрайды. Мінез - адамның негізгі өмірлік бет ... және ... ... айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешелік.Адам құдіреттілігіне ой жете ... ... ... ... - ... ... теңі мен ... жоқ, киелі де қасиетті, аса күрделі жаратылыс. ... ... ... ... иесі  -  ... ... ... жеке тұлға. Сезімтал, пайымды, болжамды. Амалы мен тәсілі мың сан. Бүгінгісін ертең қанағат тұтпайтын талғампаз, ізденімпаз, ... ... ... білетін, жоғын таба, барын жаңарта, жасандыра, жетілдіре беретін жаһандағы баламасыз, ішкі жан-дүниесінің тылсымды рухани күші мен сыры әлі ... ... ... жер жүзіндегі кемел кемеңгер.Адамның дүние-өмір танымдық қуат көзі, нағыз адамдықтың негізі нәзік болмыс  - ... ес, ой  -  ... жад, ... және ... ... өмір жүйесінде нәзік болмыспен қа - баттас дарыған, адамның табиғи қалпы, сыр-сипат, іс-әрекет, бет-бағдар ерекшеліктерінің психоло - гия - лық ... Ақыл мен ... ... ... ... мен бітім-келбетін, өмірге жарасым - ды - лығы мен қабі - лет - тілігін анықтаушы, сондай-ақ бірін-бірі то - ... ... - ... ... категория.Мінездің мәні мен мағынасы кең ұғымды. Өмір ағымының барлық кездері мен кезеңдерінде адамның ой-тол - ғамы - на, ... ... ... қам-қарекетіне тіке - лей қатысты және әсерлі, кісілік бей - ... ... ... - ды. Бар ... сезім сер - пінін, көзқарасын айна-қатесіз, қаз қалпында елестетер ша - райна.Ел ... айты - ла - тын ... ... ... - пен кетер" туа - бітті, өзгермей - тін ... ... ... ... пен кәмелеттік жас аралығында отбасының тектілік қасиеттеріне сәйкесті ата-ана үлгісінде, шаңырақтың мәде - ни-тұрмыстық, әлеуметтік жағдайларында, өскен ортаның тәлім-тәрбиелік деңгейінде ... ... ... Одан ... ... адамдармен қарым-қатынастың, қоғам - дық ортаның, еңбек жүйесінің, тіршілік тал - ... ... пен ... ... пен ... тағы ... ... әсе - рімен тұрақты мінез қалыптасады, сол қалыпта адам ғұмырбақи өмір сүреді. Кейде, әсі - ресе, жастық ... үлгі ... ... аза - маттарға еліктеушіліктен немесе тағдыр тәл - ке - гінен тектілік мінезде ... ... ... ... ... бітімге терең сіңбейді. Жасандылықты туғызған жымысқы әрекеттер өзгерсе, ықпалын жойса жалған ... сыпы - ... ... әу бастағы қалпына түседі.Мінез көп тінді және ... ... ... жалпы сипаттылығы бір жүз онға тарта. Адамды әр қырынан танытатын осы көріністер шартты түрде екі бағытты: ақыл - мен ... ... және ... ... ... Көңіл шалқытар жады - ра - лық, шабыт шақырар жарқындық, парасат - тылықты демеу, ... ... ... жебеу, ақиқатты қорғау, ісмерлікті ұштау, адами ажарды ашу, асаулықты басу мінездің келісті бағыттылығы. Теріскейлігі тұрлаусыз ауытқымалы, ала көңілді, ... ... ... ... айтақшыл, қыңыр, тағы басқа жағымсыз қылықтылық.Болмыста қанша мінезділік болса, адам - дар да сонша мінезділікті. Бір кісіде ... ... ... ... ... ... мінездестік те ұшыраспайды. Әркім өзіне тән табиғи қалыптасқан мінезімен ерекшеленіп, кісілігі танылады. Бір мағыналы мінезі жоқ және ... ... жиі ... ... ... және ойната білетін қазақ оларға екі түрлі мән беріп, ынжық, ез, ... ... ... жоқ деп кемітеді. Ашушаң, ызақор, ұрысқақ пендені мінезсіз деп жақтырмайды. Мінезділікті келістілікке балайды.Мінездің әртүрлі мәнділігі ... - ... ... ғана емес, адам бет-әлпе - тінің қилы құбылысы, дене мүшелерінің сы - пайы не ебедейсіз ерсі қимыл-қозғалысы, сон - ... ... ... ... түнерген, сазарған үнсіздік арқылы да түсініледі. Бұл да бір сырбаз ерекшелік.Ақылға негізделген мінез оралымды, икем - ді, иі ... ... ... се - бепші. Жақсылыққа бастамашы, "әттеген-айға" жол кесуші. Тіршіліктегі ұсақ-түйек кем - ... ... ... жуып-шаяды. Өзара қарым-қатынаста, аралас-құраласта әлде қалай тоңазыған көңілдің қы - рауын жібітеді. Өшіккен дау-дамайды басады. Төнген қатердің ... ... аран - дат - ... ... қадір-қасиеті, көпшілік жағдай - да, мінез-құлқына қарай бағаланады. Талай-тағдырға да оңды-солды әсер етеді. Келісті мінез өмір кеңістігінің төріне шығарады, теріскейлігі ... ... ... ... ... ... әманда, ақылға жүгіндіру ләзім.Әбден қалыптасқан және өмір қалпына үйлесімділік тапқан мінез-құлық "адамның екінші табиғаты  -  ... ... Ол, жи - ... ... күнделікті тіршіліктегі жөн-жосық, жол-жоралғы. Тұрмыстық қағидалы дағды. Үйреншікті тәртіп. Ұлттық негізді тәлім-тәрбие тәжірибелері.Көркем мінез  -  адамның эстетикалық-этикалық сәні мен ... Бұл ... әдеп - ... ... ... және маң - ... ... атаған жөн. Қазақ хал - қының әдеп-қалпы көшпенділер ... - нің, ... ... ... ... ... ... өзгерген, әр дәуірде, әр қоғамдық құрылымда өмір елегінде екшеліп, талғамына сай сұрыпталып, ұлттық сипатын сақтай отырып жетілдірілген мінез-құлықтың ақ адал ...  -  ... ... ... игі - лік - тің, ... ... ... ана кие - сі мен қасиетінен бастау алып тарайтыны сияқты, рухани ... ... ... ...  -  ана ... ... сіңетін уыз мінез. Адамның есі кіргеннен, жас - тайы - нан даритын, ешкімнің ақыл-кеңесіне зәру - сіз, ... ада ... ... Мәде - ниет - ... ... ... қадірлестіліктің шаршы төрі. Ең алдымен туған халқына, ... ... ... діліне құрмет. Кісіліктің көркі, этикалық нұсқасы, әсемдік өрнегі, адамның асқақ ... ... ... ... ... ... ... мәнді демократия - лық әдептілік және рухани бағыт - тағы діни әдептілік атаулы үш тармақты қисын бар. Бәрі ... ... - ... ... жол ... Дәйек - темесі ғылымға негізделген көп тінді және әлемдік ауқымды болса да, біздің ұлттық ... ... ... ... дерлік. Ол туралы әңгіме бөлек.Әдептіліктің бір үлгісі биязы сыпайылық. Өмір ... ... ... ... майдан қыл суырған" тазалық, пәктік. "Сыры кетсе де, сыны кетпес" сұлу ... Жан ... бет ... бөгде сөзсіз "біз, сіз". Шашау шығармас сыр түйінділігі, ілти - паттық, тәртіптілік, құрметтілік. Көптің ортасынан орын тисе, ... ... ... ... ... ... ... өмір шыңына шығарар ұлағаттық. Қатар-құрбыны оқшауламас, алаламас кеңпейілдік. Ұлықтықты армандамас сырлы ... ... ... жоққа апшымас жайсаңдық. Жұпы - нылықты кемшін көрмеу, көңіл көзін суалт - пау. ... ... ... аяқ ... адалдық.Сыпайылықтың қазақы бір танымы, негізінен қыз-келіншектерге тән иба, иба - лық. ... ... бет ... ... ... ... жалған ұялшақтық емес, өзін де, өзгені де қадірлей білер көргенділік. Ерен ұстамдылық, иманжүзділік, жылы лебіздік. Ишаратты түсіністік, келеңсіздікті ... ... таза ... ... және ... ... ... үйлесімділігі.Ұят, ұяттық  -  арлы мінез. Адамның ойына, бойына, болмысына лайықсыз, адамгершілікке жат, ... ... ... әдеп тінін сөккен зымияндықтан бұрқанған, сыртқа теппей, ішкі жан-жүйе ұшынатын нәзік сезімнің күйзелісі. Ұлы ... Абай ... екі ... мән берген. "Надандық ұят,  -  деген ғұлама,  -  жас ... сөз ... ... ... ... ... ... тар, ойы таяз жанның ұялмайтын нәрсеге ұялуы. Шын ұят-абыройға, шариғатқа теріс, ақылға сыйымсыз ... ... ... Бұл тек есті ... тән қасиет. Ал біріншісі өзі істеген қатеден, нәпсіге еріп қылған қылығынан ұялу".Данышпан Абайдың уәжіне тереңірек ой жүгіртсек, шын ұят ... ... адам - ның өз ... іс-әрекетіне сыни қа - раудан туындайтын намысты сезім ... және ... ... ... ... тол - ... ... қарсы серпін. Аламан - дықтан, көлгірсуден, дүние - қоңыз - дық - тан ... Өз ... ... - сыз - ... ... жиіркену. Әбестілігін жазғырар халықтың налалы назарынан қаймығу. Ел, жұрт алдында азаматтық жауап - кершілігін сезі - ніп, ... ... ... ... айыптау. Надандық ұят  -  жаны жалған жанның ұялғансып, қысылып, қым - тырылған түр ... ... ... қылымсуы. Беті бүлк етпей көз ойнату, сырт ... ... ... кейіпте мырс-мырс күлу. Бұл жалған, надандық ұяттың жымыс - қы - ланып, ... ашық ... ... ... ... ... күш. Ағаттықтан қорған, ізеттікке пана. Оғаш - ... жол ... ... ... ... бөгеу. Ақтық пен сақтықтың жоқ - шысы. Имандылықтың қабы.Ұялу мен ұялту қосақты ... Бірі ішкі ... ... екіншісі сыртқы әсердің дүмпуі. Ұялу аңғарымсыздықтан, аңғалдық - тан, қызбалықтан қозған ерсі әрекет салдары. Опық мінезі, анайы ... арға тиер ... ... уәдеден тайқуы үшін өзінен-өзі ұялу. Бұл ретте арлы кісі ұятына кешірім сұрап, қайталанбауына бекінеді.Ұялту  -  ұлт қағидасын бұзған, ... ... ... ... ... мінез-құ - лық танытқан, кісі намысын қорлаған, жала жапқан, жалған сөйлеп өсек таратқан, сы - ... ... ... ... ... ... жөн ... қатесін мойындамаған адамды жанашыр жолдастарының, ағайын-туыстарының сыпайы сөздермен сипай қамшылап, қылған қылығының өрескелдігін, жағымсыздығын түсіндіріп, бір ... ... ... ... екінші жағынан мұ - қатпай, айыбын бетіне басып, тәубаға кел - ті - ріп ұялту. ... ... ... көнген адам өкінеді, қапаланады, ұятсыздығын ке - шіру - дің амалын, ұятқа тасаланудың жолын іздейді. Ұятсыздық адамға опа ... ... Тек ... кісі сиятты.	Намыс-мінездің айбыны. Адами кие мен қасиетке шаң жуытпас, кір ... ... ... дақ ... ... Адам құқы мен еркіндігінің оққағары, берік бақаны, тап - жылмас тірегі. Шай - пау, ... ... ... ... ... - ... сақтық қоры. Өмір мәнділігінің өзегі. Өктем - дік - тен араша. Жосық - сыз - дыққа ай - бар, осал - ... ... Адам - гер - ші - лік ... әрі айып - тау - ... әрі ... - шы - сы. Серттің сем - се - рі. ... тара - мын қиып ... ал - дас - пан. Бір ... ... ... қор - ... озбыр - лыққа күйіну. Ездікке, ынжық - тыққа қын - жылу. Жігерсіздікке, ... іске ... ... ... қол ... ... - ... ашыну. Ман - сапқорлыққа, жағымпаз - дыққа, жалтақтыққа шіміркену. ... ... ... абыройын төгер, кісілігін кемітер жалалы әрекеттерге, қарау қылық - тарға ... ... "Ер ... үш ... бар. Бірі  -  ... ...  -  Ота - ны, ...  -  отбасы" деп ар-ожданның руханияттылығын жоғары бағалаған. Осы ұғымды таратып пайымдасақ, "Малым жа - ным - ның, ... ... ... ... ... ... Ие құдіретіне сенімді, ата мекен, өмір жаннаты туған елін, жарық дүниеге әкеліп өсірген, қанаттандырған ұясын ту ... ... ... ... ... меңзегендей. Абыз бабалардың: "Малсыз болсаң да арсыз болма; әрлі болғанша арлы бол; арыңды жеме, барыңды же; ар жазасы бар жазадан ... ер ... ... ұлы, ... ... ... ... біздің заман адамдарына арналғандай. Тек маңызын түсіну абзал.Намыс бір сырлы, көп қырлы: жеке бас - тық ... ... ... ... на - мыс, ... ... ұлттық намыс. Ата - луы әртүрлі болғанмен, бәрі адамдық қасиет пен мүдденің жыртысын жыртады, абырой мен ... ... ... ... мен нақ - тылы ... ... мен ... бар.Намысты қорғау азаматтық парыз. Оны кіршіксіздендірмеу үшін арлана ... ... - ... ... ... білу ... біреулердің түсінігіндегідей паңдық, тәкаппарлық емес, адам жаратымы - на сирек даритын, терең ойлы ... тән ... ... ... ... ... ... жалғандығы жоқ тұрлаулы табиғи бітім. Елпең-селпеңдікке басу, бат - пан салмақтық. Мызғымас орындылық, тай - салмас табандылық. Асығыстыққа тоқтам. Аз ... көп ... ... ұғым - ... Ойлы ... ... ... - дылық. Қалауына сәйкес адамның өзін-өзі тәрбиелеу жемісі. Зиялы қауымның таңдаулы тәлімділігі. Өмірдің сыры мен ... ... ... өнегесін болмысқа шақ - тап, әрлеп сіңірген әсемдігін, әсерлігін қа - ... ... ... ... ... сымбаты. Талай-тағдырға тәуелсіз ғұмыр кешуге талпыныс. Қоғамдық орта - да ... ... ... ... кү - ... ... жұмбақты сырына, құпия - сына құмарлық, шиесін шешуге талаптылық.Маңғаздық белгілі бір тұйықтық, түйсікті, түйінді тұйықтық. Сыр ... ... ... Ой жинақтылығы. Жолдас-жора таңдауда талғампаздық. Қан жақындығынан жан жақындығының, сөзсайыстан пікірлес - тіктің, ойшылдықтың басымдылығы. Өз ... ... ... ... мен ... сіңген ғұ - мырлық құбылыс  -  көп қырлы мінездің тек төртеуіне: әдепті, ... ... маң - ғаз - ды ... ... ... ... олар мінездің мәйегі, қасиеттілік тұғыры. Адам қай кезде, қай жаста, қандай қызмет ат - ... да ... жеке ... ... - ... жұмыс бабы жағдайына, қоғам - дық орнына, замандастарымен қауым - дас - тық ... ... ... және оң әсер - лі, ... куәландырар, ар - дақ -  - тар, дәріптер, мемлекеттік міндетті, аза - маттық парызды мүлтіксіз атқаруда пәр - ... ру - хани күш. ... ... ... - ... ... іс ба - сын - дағылар мен жастар әдеп - тілік - ке, ұят - тылыққа, намыстылық - қа, маң - ... баса на - зар ауда - рар, ден ... ұс - таны - мын ... жа - ... деп ... - ... ... қалыптастырудағы негізгі орындалатын шарттарды зерттеу.Талас- тартысты мәселелердің туындап отыруында әлеуметтік- психологиялық заңдылықтардан болатындығына көз жеткіздік. Ал бұл мәселенің ... және ... ... мен сипаттарын ғылыми тұрғыдан тереңірек ашып көрсету өз алдына зерттеліп тиісті шешімін келешектен күтеді.Шәкірттер мен мұғалім ... ... ... мен ... ... ... ... кездесіп қалатын тартыстар- осы кезге дейін жете зерттелмеген мәселе. Міне, осы мәселені зерттеуді негізгі объект етіп алып қарастыру мынадай ... ... Орта ... ... ... ... ... зейін қойып қарауды қажетсінеді. Олардың өміріндегі өтпелі кезең, жоғарғы талаптар, сана- сезімі мен ақыл- ойының өсуі мұғалімді жас ... жаңа ... ... ... етеді. Өтпелі кезең жасындағы балаларға дұрыс қалып көрсетпеуден туындайтын тартыстарды жиі кездестіруге болады. Балалардың жас ерекшелігін және тәлім- ... ... ... сай ... ... ... білмеуден кейбір мұғалімдер өз жұмысында көптеген қиындықтарға кездесіп жүр. Олар бірер рет көзге түсіп қалғандарды  ... ... ой ... ... өз ... да қиындатады. Енді- енді қалыптаса бастаған жеткіншек мінез- ... кері ... ...     ... ... ... ... болған оқушының жан дүниесіне үңіліп көрелікші.  деген ой санасына ұялай бастаған оның оқуға ықыласы сөзсіз төмендейді, ... ... қай ... жүрсе де жаңағы қияли ой соңынан қалмай, оны бәрін керісінше жасауға жетелейді. Бұл оның мұғалім әділетсіздігіне ... ... ... шарасы екендігіне ешбір таңдануға болмайды. Әрине, мұндай күйге ұшыраған оқушының сабақ үлгерімінің қаншалықты төмендеп кететіндігін дәл айту ... ... бұл ... бір ... бар. ... ... ... тіптен мектептегі оқуын жалғастырғысы да келмейді. Оған қаншама жанашырлық ақыл айтса да, ол мұғалімге сенімсіз, көңілге күдік алып ... ... ... ... ... ... ... мазасы кетеді. Өздерінің ұстаздық мамандықты таңдағанына өкініп, ... ... ... қатынас жасай алмағанына қапа болады. Ол ол ма, кейбіреулер (әрине, көбінесе жас мұғалімдер) осындай тартыстардың шығу төркініне үңіліп қарамай, өзіне де, ... де ... ... әлгі ... ... ... күй кешеді.Мұғалім қызметінің табыстарына қатысты жәйттерді зерттеп, оларды күнделікті тәжірибеге ендіру болашақ ұстаз кадрларды даярлап шығаруды да маңызы айрықша ... ... ... жоқ. ... бен ... ... ... шығу себебі мен оның өрбеу жолын педагогикалық шеберлік пен тиімді ... ... жеңе білу ... ... ... ... етіп, оған дұрыс бағдар берудің тәлім- тәрбиелік маңызы айрықша. Осындай мақсаттарды мектеп ... ... ... ... бір жыл ... ... ... Онда, ең алдымен, оқушылар және мұғалімдер (бір сыныптағы оқушылар мен онда сабақ беретін барлық ... ... ... ... ... ... талас- тартыстың сырын ашу қажет болды. Тармақтала келе олар әрбір мұғалімнің педагогикалық ерекшеліктерін, тартысты ситуацияларын, оқушылармен қарым- ... ... оқу ... ... ... ... оларды салыстыра отырып зерттеу жүргізілді. Алға қойған міндеттерді барынша айқындай түсу үшін жекелеген оқушылармен, пән мұғалімдерімен әңгімелер де ...     ... ... ... бұл ... ... екі жаққа бөлінетіндігін көрсетті. Кейбіреулерінің қызметінде тартыс ... ... ... қасы. Ал басқа бір мұғалімдердің күнделікті жұмысында ондай жәйттер жиі кездеседі. Бұндай жәйттер өтудің орнына жылма- жыл қайталанып, тіптен өрши ... ... мен ... ... ... ... ... мазмұны, ауқымдылығы (тартысқа түскен оқушылар санына орай), шиеленістілігі (эмоциялық шиеленісті ... ... ... ... ... сәйкес) жағынан ерекшеленеді.    Мұғалім мен оқушы арасындағы тартысты туғызатын себептерге оқушылар тобы, олардың жас және ... ... ... мен оның ... ... басшылық ету стилі де әсер етуі жатады. Тәлім- тәрбие саласында жүргізілген зерттеу ... ... ... ... мен ... ... тартыстардың туындап, олардың етек алуының бірнеше түрлері болатындығы байқалады: 1. Оқу ісін жүзеге асырып, оны ... ... ... болатын жәйттер мұғалімнің білім деңгейі мен оны шәкірттерге тиімді әдіс- тәсілдермен жеткізе алмай, тәрбиесіздік көрсетіп, оқушыларға серпінді ықпал ете ... ... ақ ... ... қоятын талабын үнемі өзгертіп қалыпты жағдайдан жиі ауытқып отырады. Соның салдарынан шәкірттердің тәртібі де нашарлайды. Мұндай кемшіліктер, ең алдымен, ұстаздың ... ... мен ... ... ... ... ... болып, шәкірттер сабаққа көпшілік уақытын босқа жіберетін болады. Алайда мұндай жағдайдан туындайтын тартыстар оқу- тәрбие ісіндегі өзге сипаттағы дау- дамайлардан ...   2. Жеке ... өзі ... адамгершілік қасиеттерге байланысты кездесетін кедергілер мен тартыстар. Баланың өз басына талап қоюы, айналасына зер ... ... ... мән ... ... өсіп ... бастағанын көрсетеді. Мұндай ерекшеліктерге баланың ересек адамдармен қарым- қатына жасап, өзінің есейгендігін байқатуы оның адами- этикалық жағынан да ... ... ... деп ... ... ... адамдармен салыстырғанда мұғалім мен оқушылар арасындағы өзара қарым- ... ... ... ... ... ... жақ- мұғалім- толық қалыптасқан, мораль, этикалық жағынан жетілген, мінез- ... ... ... ... жақ- оқушылар. Бұлар небары өз ұстазының сезімі мен ақыл- ойына ынтыққандар ғана. Мұғалім мен оқушының ойлану, ... ... да ... деңгейде. Ұстазға айдай анық құбылыс шәкірттеріне нанымды бола бермейді. Кейде ... мен ... бір ... ... ... қылыққа беретін бағалары да түрліше. Тіпті қарама- қарсы мәнде де болуы мүмкін. Ұстаз бен шәкірттер арасындағы қарым- қатынаста тартыстың ... ... ... ... қате ... ... не оқу материалын тиянақты түсіндіре алмауы да себеп болады.   3. ... жас ... ... олардың құрдастарымен қарым- қатынастарының қыры мен сырына жете мән беріп, оларды жете бағаламау салдарынан болатын тартыстар. Ал ... тобы ... ... ... талаптар олардың рухани тілектерін қанағаттандырмауға байланысты. Әдетте мұндай ... ... ... ... өз ... ... ... көпшілік- қоғам жұмыстарына сирек қатысады. Оқушылар ұжымының сан ... ... ... ... жете мән ... Мұндай жағдайда оқушылар тарапынан ұстазға деген наразылық, қанағаттанбау ... орай ... ... ... ...   4. ... даралық ерекшеліктеріне тән жағымсыз қасиеттері мен мінез- құлқына орай туатын тартыстар. Оқушылар ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесінің шеңбері тар, өзін қатар- құрбыларынан жоғары санайтын балалар да бар. Олардың ... сөзі ... ... ... зығырданын қайнатып тұрады.Ондай балалармен қарым- қатынас жасау мұғалімдерге оңай тие ... ... ... ... ерекше оқушылармен қалыпты қатынас орнатудың тиімді әдісі- оларды ұжымдық өмірдің ыңғайына қарай бейімдеп, олардың іс- әрекеттерімен үйлестіру. Дегенмен мұндай жағдайда ... бен ... ... ... ... ... жиі ... тұрады. Мұндайда ұстамды ұстаздар шыдамдылық пен тапқырлық көрсетіп, қалайда ... ... ... ... ... ... ... ізденеді. Жастардың мінез- құлқындағы жағымсыз қылықтарын жөндеуге күш жұмсап, әрбір оқушының даралық ... баса ... ...     ... ... өзге ... ... басты айырмашылығы- оынң адаммен жұмыс істеп, оынң пісіп жетілуіне күш- қуаты мен білімін жұмсауы. ... орай бұл ... қыры мен сыры қат- ... ... ... де ... Ұстаздар мен шәкірттер арасында белең алып отыратын талас- тартыстар бір қырынан ұстаздық мамандықтың күрделілігі мен жауапкершілігінің мол ... ... ... екінші жағынан қарастырғанда, адамның жан дүниесінің сыры, психикасы аса ... ... ... көз ... Солай дегенмен, біз бұл тақырыпта ұстаз мен шәкірттер арасындағы қарым- қатынаста талас- тартыс пен дау- дамай ... ... мен оны ... ... ... ... ... қарастырдық. Тартысты жәйттердің туындау себептерін ашып көрсетіп, оларды ұстаздық өнер арқылы түзетіп отырудың әдіс- тәсілдерін тәлім- тәрбие ... ... ... ... ... ... жүйесі мен мән- жайы әрқилы. Сондай мәселелердің бірі- ұстаз бен ... ... ... ...     ... ... психологиясының өзекті мәселелерімен айналысқан зерттеушілер қатарына А.А.Леонтьев, А.А.Брудный, К.К.Платонов, Я.А.Коломинский, В.М.Сорокин, С.Елеусізова т.б. еңбектерін талдау кезінде талқылауды көздедік. ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан  мәселе. Осы жәйтті жақсы аңғарған Н.Назарбаев былай дейді: Ғасырлар бойы көшіп  - қонып ... ... өз өмір ... ... әлеуметтік- экономикалық жағдайларына, мәдениеті мен тарихына, табиғатына орайлас жас буынға тәлім  - тәрбие берудің арықша талап-тілектерін дүниеге әкелді. Мәселен, ... жас ... ... ... ... ...  ... қанатты нақыл сөздермен қисындады. Осынау аталы сөздің мән  - мағынасы мыналар еді: ... мал ... жете ... ... қиыншылыққа төзе білу, ел намысын қорғау, жаудан беті қайтпау, ата тегін жадында  сақтау, сөз асылын қастерлеу, алғырлық пен тапқырлық, ат ... ... ата ... ... ( жасы ... ... ... мәселесін қайтармау, көрші хақын жемеут.б.) . Көшпелі  өмір тіршілігі қара ... ... ... ... құбылмалы табиғат жағдайына тез икемделгіш болумен бірге, жан-жүйесі жағынан да жан-жақты ... ... ... ... Үйде де, ... де бала ес ... ... із кесіп, жол қарап, жұлдыз санап өсті. Олардың көзі қырағы, құлағы сақ, қияндағыны шалатын ... Аң ... мал ... күнделікті күйбең тіршілікпен жүрсе де жас өскін ақынның сөзін, жыраудың жырын, әншінің әні мен әуенін қалт ... ... ел ... ... ... ... пен жұмбақты, терме мен шежірені жадында сақтап, халық даналығын өзіне рухани азық етіп отырды. Әрдайым көшіп  - ... ... ... ... үшін аң  - құс ... мал күзету, жау түсіру-тұрмыстың дағдылы машығына айналды. Әрбір көшпенді әрі жауынгер, әрі ... әрі ... иесі  ... саналды.Осы айтқанымыздың дәлелі болып  табылатын кейінен мақал болып кеткен , , ,  сияқты бес ... ... ... ... ... сөздер заманымызға дейін жетті. Көшпелі қауым бірін бірі жақсы білді, әр ... ...  - ... оның ... жол-жоралғысына, әлеуметтік ортадан алатын орнына қарай белгіленіп отырды. Мұндай қауымдастық адамаралық қатынастарды қаршадайдан көріп өскен бала жете келе ортақ ... ... ... ... ... ... жеке бастың өзіне бұра тартуына мүмкіндік бермеді. Психологиялық тұрғыдан  болып қауымдасқан жандар үнемі өздерінің   рулық одағына ... ... ... мен  ... ұстанды. Осыған орай көшпелі тұрмыс тәліміне лайықталған бата беру,ант ішіп ақталу, айтысқа,дау-дамайға төрелік айту ... ... ... кең өріс алды. Әрине, осы топтық санамен бірге әркімнің жеке басының әлеуметтік және биосфералық факторларға орайлас ... ... ... де ... еске ... ... ... халық қыз баланы ерекше қадірлеп қастерліп әлпештеді. Оны әдемілік пен әдептіліктің, сұлулық пен іңкәрліктің символы деп, ал ... ... ... ...   дейтін болды.Қоғам өмірінде  қазіргі кезде  жүріп жатқан терең саяси- экономикалық өзгерістер халқымыздың баға ... ... ... тілі мен ділі,діні мен тарихы, өнері мен әдебиеті, табиғи ортасы, күн көрісі мен шаруашылығына(қолөнері, киім-кишегі, ою-өрнегі, әуез ... үй ... т.б.)  ... ... асылдарды,қысқасы, ұлттың бүткіл болмыс  - бітімін (менталитетін) жаңартып, жаңа мазмұнмен байытуда. Әрине, елімізбен жеріміздің түпкілікті иегері-қазіргі қазақтардың психологиясында осы ... ғана тән ... ... ... бар деп айту ... Өйткені, қазақ этносның қазіргі бүткіл тыныс  - ... ... ... ... мен  салт  - ... ... ... кең  - байтақ өлкемізді біраздан бері мекен етіп келе жатқан басқа ... ... ... деп көрініс беріп жүр. Десе де, бәз біреулер ... ... біз ... ... айырылған,  момын, жуас,  намысы жаншылған халық емеспіз.   ... ... ... , мұндағы табиғат сұлулығының әсерінен ғасырлар бойы қалыптасқан дархан ... , ... ... мейірімділік пен өнерпаздық , қазақ биосферасының өзіндік ерекшелігінен туындаған асқан қонақжайлылық, жойқын соғыс пен ...  -  ... ... ... тірнектеп жинаған рухани мұраны өсер ұрпаққа жеткізу ниетін қалыптасқан  -  балажандық, үнемі мал шаруашылығымен ... ... ... , ... ... ... ... көз алартпаған бейбітшілік саясат , өзі тиген дұшпанның қабырғасын қақсатқан көзсіз батырлық,  кездердегі керемет ... пен  ... ... ... мінезіміздің жоталы бітістері, халқымыздың ұлттық мақтанышы.  - 	кесірін тигізіп-ақ келе жатқанын естен шығармауымыз ... ... ... есте жоқ ескі ... ... ...  - қасиеттерін қызғыштан қорғап, көздің қарашығындай сақтап, ... шаң ... өз ... ... ... ел. Сондықтан да қазіргі ұрпақ осынау ұлтық қасиеттерімізді ерекше қастерлеп, мақтан тұтып, жас ... осы ... ... ...  ... ... мінез-құлқын тәрбиелеуде, отбасы мен мектептің алатын орны ... ... ... қауымы баланың алдына жан-жағынан жетік адамның мінезін үлгі етіп,осы адамдай болап, жан-жақты болып өсіңдір деп ақыл-кеңкес беріп,оны тіл ... ... ... ... ... ... ылғи жөн сілтеп отырулары тиіс. Баланы кішкентай кезінен алға қойған міндеттерін ... ... ... ... жеке мүддесін көпшілік мүддесіне бағындыра алатын, қоғамшыл, коллектившіл, кіші пейілді етіп тәрбиелеуге баса назар аударып, менменшіл, өзін ... ... ... ... ... мылжың, мансапқор, бұзақы т.б. мінездерден жирендіріп отарған жөн.Оқушы мінезін тәрбиелеуде мұғалімнің жеке басының үлгісінің жүріс-тұрысының балаларға көп әсер ... ... ... ... байсалды, сабырлы болуына баса назар аударып, оларға қай ... ... да ... ... ... ... ... бала өзінің тәрбиешісіне еліктеп менде мұғалімдей болғым келеді деген ойда болуы тиіс. Олардығ ... ... ... ... ... ... ... диспут, пікірталастарын ұйымдастырып, қандай мінез қадірлі екендігі жайлы шәкірттердің өз ойларын ортаға салып, талдап отырғаны абзал.Балалардың ... ... де ... ... тыс ... ... және әр түрлі ғылыми үйірмелерге қатыстыру, көркем әдебиет кітаптары туралы пікір алысу т.б. айтарлықтай жәрдем береді.Менің  ойымша, өзгермейтін, түзелмейтін ... ... ... бір ... ... ... аршып алу үшін мінездегі кемшілікті сылтау ету тіпті бос сөз деп ... ... адам өз ... өзі ... ... керек.Пайдаланған әдебиеттер:* Т. Тәжібаев  Алматы :  1993 ж.* С.М. Жақыпов, Ә.Н. Нысанбаев  4 том ... 2000 ж.* А.В. ...  ... : 1999ж.* ... ...  ... 2000 ж.* М. Жұмабаев   Алматы: 1992 ж.* С.Б. Бабаев  Алматы: Дарын ,2003 ж* Т.Тәжібаев  ... 2001* ... ...  ... 2001*  ... 2012 №2-3*  журналы, 2015 №1-4*   журналы 2012  № 3-9Қосымша 1Ағашың қандай болса, мінезіңіз де  сондайleft0   Өз ... ... ...  бір ... таза ... ағаш ... ... Оны қалай саласыз өз еркіңіз. Мәселе сіз салған суреттің әдемілігінде емес, оның нені білдіретіндігінде. Сондықтан да салған суретіңізден қысылмай-ақ ... ... ... ... ... мына суретпен салыстырып көріңіз, қайсысына ұқсайды.left01. Тез қозу энергия, жан- жақтылық сіздің өміріңіздің бір белгісі. Сіз көңілсіз, ... ... тез ... ... энтузиазміңіз кейде өзіңізді ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Сондықтан да әрекет етпес бұрын ойланып алыңыз.left02. Өте ... ... сіз ... да ... ... ... ... келеді. Өз мәселелеріңізді өзіңіз шешкіңіз келеді. Сондықтан да ылғи өз- өзіңізді бақытсыз сезініп, алаңдап ... ... ... ... ... ... Сіз өзіңіздің адамгершілігіңізге қатты мән бересіз, атаққұмардасыз. Бірақ бұл жаман емес. Өйткені, сіздің үлкен мақсаттарыңыз негізделген. Және жетістіктерге жету үшін ... ... ... ... Сіз ... ... ... Содан да шешім қабылдарда әділ болғыңыз келеді. Алайда өз ойыңызды сөзбен жеткізер кезде өз идеяңызды қорқынышсыз сезінгеніңіз ... left05. ... ... өз- ... ... және ... адам деп қабылдайды. Сіз басқалардан қолдау күтесіз. Бірақ, бұні білдірткіңіз келмейді. Сол үшін айналаңызға басқаларда шаруасы жоқ адам болып ... ... ... ... сен ... Сіз өмірді сүйесіз. Сіздің іс- әрекетіңізді алдын- ала жоспарлау мүмкін емес. Ойыңызға не келсе соны ... Бұл ... ... ... ... әсершіл адамдар арасында өзіңізді ыңғайсыз жағдайға қалдыратынын ескеріңіз. Сондықтан да тәртіпке бағынып, өз сөзіңізге мән беріңіз.left07. Сіз толысқан тұлғасыз. Сіз жас ... өте ... ... өз- ... және ... сынмен қарайтын адамсыз. Сіздің жолдастарыңыз бен туысқандарыңыз сізге нұсқағысы келмейді. ... бұл ... өз- ... деген сенімділігіңізге сызат түсірмейді.left08. Сізге керектінің бәрі жаныңызда. Дипломат, сіз адамдарды қабылдай ... ... ... да көрсетесіз. Сіз үшін өмір дегеніңіз мәңгілік көктем. Қарапайым болғанды қалайсыз, және басқалардың сіздің өміріңізге ... ... ... ... ... ... біліңіз. Байсалды және сенімді әрекет етіңіз. Жоқ деп ... ... Сіз ... және ... ... ... өз ... бар. Жан- жағыңызға сыр шашқанды ұнатпайсыз. Мақсатыңызға тіке тартасыз. Сіз туралы жаныңыздағылар эгоист, адамдарға билік жүргізуге, таптап өтуге құмар деп ... ... да ... ... да ... ... Қорғау- сіз үшін кілт сөзі. Сіз үшін ең ... ... ... Өз махаббатыңызды білдіре алатын махаббат отаны. Сіздің нәзік сезіміңіздің қайтарымына өзіңізді қорғап жүргенді қалайсыз. Соншалықты тәуелді болмауға тырысыңыз. Өз ... ... ...  
        
      

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қиын оқушыға психологиялық мінездеме6 бет
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу үдерісі66 бет
Мінез туралы10 бет
"Халықаралық тасымалдарды рәсімдеу шарттары"3 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь