Тұздалған және ашытылған көкөніс өнімдерінің құрамындағы микроағзалардың түрлерін анықтау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1 Көкөніс дақылдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
1.1Көкөніс дақылдарының маңызы мен олардың химиялық құрамы ... ... ... .. 9
1.2 Көкөністердің құрамындағы витаминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10
1.3 Көкөніс дақылдарының өсу, көбею және даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... 15
1.4 Көкөністердің биологиялық ерекшеліктері, өсу технологиясы ... ... ... ... .. 17
2 Зерттеу материалдары және қолданылған әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 33
2.1 Көкөністерді тұздау және ашыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.2 Органалептикалық, Физика.химиялық көрсеткіштерін анықтау ... ... ... ... 37
2.3 Өнімнің құрамындағы уытты заттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.4 Зерттеу нәтижесінде қолданылған қоректік орталар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
3 Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51
3.1 Органолептикалық көрсеткіштерін анықтау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
3.2 Өнімнің құрамындағы уытты заттарды анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
3.3Тұздалған және ашытылған көкөністердің құрамындағы микроағзалардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
56
3.4Тұздалған және ашытылған өнімдердің құрамындағы зең саңырауқұлақтарын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
64
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 68
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
Өзектілігі. Көкөністер адам ағзасы үшін маңызды болып табылады. Олар көмірсулар, дәрумендер, минералды және басқа да заттар. Көкөніс құрамында 74-95 % - ға дейін су бар. Жаңа піскен жемістер мен көкөністер, сондай – ақ микробтық зақымдауға қарсы тұратын қабілеті бар өсімдіктер. Қай заманда болсын, адам ағзасына өсімдік өнімдерінің тағамдық жағына қоса емдік, шипалық қасиеттеріне де назар аударған. Қазіргі кезде топыраққа айрықша көңіл аударылып, жерді экономикалық тиімді пайдалана отырып, «денсаулықтың қайнар көзі», атанған көкөніс дақылдарын көптеп өндіру басты мақсаттардың бірі.
Көкөніс шаруашылығы– ашық және қорғаулы топырақтарда көкөністерді өндірумен айналысатын ауыл шаруашылығының бір саласы, сонымен қатар көкөніс дақылдарының биологиясы мен олардың өнімділігін арттыру мен сапасын жақсартуға бағытталған прогрессивті өсіру технологияларын, еңбек шығыны мен өнімнің өзіндік құнын төмендетуді зерттеумен айналысатын ғылым. Көкөнісші ғалымдар сонымен қатар жаңа көкөніс дақылдарының жақсартылған сорттары мен оларды көбейтудің жаңа әдістемелерін, басқа да сала өкілдерімен бірлесе отырып, көкөніс шаруашылығының экономикасына, ұйымдастыру жұмыстарына және механизациясына жаңалықтар енгізумен айналысады. Көкөніс шаруашылығы ауыл шаруашылығының саласы ретінде өзіндік ерекшеліктерге ие; солардың ең бастылары: - Көкөністерді егістік жағдайында өсіру (ашық топырақтағы көкөніс шаруашылығы) және жасанды микроклимат жағдайында өсіру (қорғалған топырақтағы көкөніс шаруашылығы) Көшетпен өсіру әдісі кеңінен қолданылады, өсімдіктер алдын ала оңтайлы қоректік алаңда (аз көлемдегі) өсіріліп, кейіннен көшеттерліп отырғызылады, сондай-ақ көктету, тежеу, өсіру және дозалау жұмыстары жүргізіледі.Көкөніс дақылдарының маңызы оның құрамындағы жеңіл сіңімді көмірсулардың,органикалық қышқылдардың, витаминдердің, ароматикалық (хош иісті) және витаминдер заттарының дәрежесімен анықталады. Көкөністерді егу қалалар мен өндірістік орталықтар маңайындағы онша үлкен емес жерлерде шоғырланлырылады, сонымен қатар жерді тиімді пайдаланумен қатар, арасында қайталап және тығыздап егу жөнінен өндіріс егістік жұмыстарына қарағанда жоғары өнімді болып келеді. Адамзаттың тағамына пайдалану үшін өсірілетін екпе өсімдіктердің жалпы түрлері 200-дің шамасында. Осының ішінде 100 ден астамы көкөніс дақылдары. ТМД елдерінде көкөніс дакылдарының 70-тен астамы, ал Қазақстанда 50-ге жуығы өсіріледі. ҚР Тағамтану Академиясының мәліметтеріне сай, әр адам жылына орта есеппен 126 кг түрлі көкөніс дақылдарын пайдалану қажет екен. Қазақстандағы көкөніс дақылдарының жыл сайынғы егістік көлемі 110-115 мың га шамасында, оның – 20-22 мың га оңтүстік облыстардың еншісінде. Көкөністердің барлық түрлерінен алынатын жалпы түсім 2,2-2,5 млн.тоннаға дейін. Көкөніс дақылдарының орташа өнімділігі - 17-20 т/га аралығында, бұл көрсеткіш олардың өсіру аймақтарына, түріне, сорттық ерекшеліктері мен агротехнологиясына байланысты 10-12-ден 30-35 т/га дейінгі аралықта ауытқиды.
1 Шепетков Н.Г., Өзбеков Б.М., Ысқақов И.И., Жұмағұлов Ә., Еркенбаев Н.С. Көкөніс шаруашылығы. Астана: 1998.
2 Сафина Л.К., Петров Е.П. Аптека на грядке. – А:1990.
3 Белик В.Ф. Кабачки и другие тыквенные. – М.: 1997.
4 Шманева Т.Н. и др. Качество овощей и химизация. – М.: 1990.
5 Сазонова Л.В. и др. Корнеплодные растения. – Л.:1990.
6 Ганичкина О.А. Корнеплоды. – М.:2000.
7 Носаль М.А. Лекарственные растения и способы их применения в народе – Киева:1998.
8 Решетников А.В. и др. Лечение растениями. – Киев:1993.
9 Боброва Р.А. Овощные бобовые культуры. – А., 198
10 Лукьянец В.Н. и др. Овощные бобовые растения. – А Кайнар,2005.
11 Свистюк И. В. И др. Погода и уражай овощных культур. Л.:1989.
12 Әліпбеков Н., Тоқтыбаев А., Шағырбаева Ж. Көкөніс өсіруші фермер анықтамалығы. Астана: Фолиант, 2009-139 бет.
13 Белик В.Ф. Овощеводство. – М., 1981.198 бет.
14 Ашықбаев Н., Есіркепов У. Өсімдік қорғау. – Астана: Фолиант, 2010. 256бет.
15 Матпаева Б.Б. Ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкестерімен биологиялық күрес тәсілдері. Алматы: Қайнар, 1993.
16 Шек Г. Өсімдікті зиянды жәндіктерден қорғау календары. Алматы: Қайнар, 1971.
17 Өтешқалиев А.Ө. Көкөніс өсіру технологиясы. А.: Білім, 2008.
18 Сағитов А.О. және т.б. Справочник защиты растений. Алматы: 2004.
19 Боброва Р.А. Сирек көкөніс. – Алматы: Қайнар, 1990.
20 Клеев М.М., Волошин Б.М., Шепетков Н.Г. Солтүстік Қазақстандағы көкөніс. – Алматы: Қайнар,1996.
21 Рогов И. А., Антипова Л. В., Шуваева Г. П., Пишевая биотехнология: в 4 книгах., Книга 1. Основы пишевой биотехнологии,-М.: Колос, 2004.
22 Биотехнология. Принципы и применение.: Пер. с англ./Под. ред. И. Хиггинса. -М.: Мир, 1988.
23 Егоров Т. А. Основы биотехнологии: Учебное пособие.- М.: Издательский центр «Академия» 2003.
24 Волова Т. Г. Биотехнология. - Новосибирск. Изд-во Сибирского отделения Российской Академии наук, 1999.
25 Приходько Н. А., Зимина В. Биотехнология микроорганизмов - Шымкент ЮКГУ, 2006.
26 Варфоломеев С.Л., Калюжный С.В., Биотехнология.-М.: Высшая школа, 1990.
27 Беккер М.Е. и др. Биотехнология.- М.: Агропроииздат., 1990.
28 Ворбьев А. И. Промишленная микробиология. Учебное пособие-М.: Изд. МГУ, 1990.
29 Промышленная микробиология./Под.Ред. Н.Егерова. М.:Высшая школа. 1989.
30 Грачева И.М., Гаврилова Н.Н., Иванова Л.А., Технология микробных белковых перпаратов, аминокислот и жиров. – М.:Пищева промышленность, 1980.
31 Биотехнология/Под.ред.А.А. БаеваМ.:Наука 1994.
32 Теоретические основы пищевых технологий: в 2-х книгах. Книга 1/ Ответ. редактор В. А. Панфилов. – М.: КолосС, 2009.
33 В.И. Хлебников, В.С. Пучкова, С.А. Страхова и др. Технолология производства продовольственных товаров/Под ред. В.И. Хлебникова. — М.: Издательский центр «Академия», 2007.
34 А.П. Нечаев, И.С. Шуб, О.М. Аношина, В.И. Горбинок, А.А. Кочеткова, Г.М. Мелькина, Н.Н. Шебершнева, В.С. Шикнна, В.Г. Щербаков. Технологии пищевых производств/ Под ред. А.П. Нечаева. — М.: КолосС, 2005. – 768 с: ил. – (Учебники и учеб. пособия для студен¬тов высших учебных заведений).
35 Ковальская Л. П., Шуб И. С., Мелькина Г. М. и др. Технология пищевых производств/ Под ред. Л. П. Ковальской. – М.: Колос, 1997.
36 Назаров Н. И., Гинзбург А. С., Гребенюк С. М., Маршалкин Г. А., Мачихин Ю. А., Нечаев А. П. и др. Общая технология пищевых производств/ Под ред. Н. И. Назарова. – М.: Лег. и пищ. пром-сть, 1990.
37 Общая технология пищевых производств/ Под ред. Л. П. Ковальской. – М.: Колос, 1993.
38 Калунянц К.А., Яровенко В.Л., Домарецкий В.А., Колче- ва Р.А. Технология солода, пива и безалкогольных напитков. – М.: Колос, 1992.
39 Технология производства растительных масел/Под ред. В.М. Копейковского. – М.: Лег. и пищ. пром-сть,1991.
40 Технология переработки жиров/ Под ред. Н.С. Арутюняна. – М.: Агропромиздат, 1990.
41 Сапронов А.Р., Жушман А.И., Лосева В.А. Общая технология сахара и сахаристых веществ/ Под ред. А.Р. Сапронова.  2-е изд., перераб. и доп. – М.: Агропромиздат, 1990.
        
        МАЗМҰНЫ|Кіріспе.................................................................|6  ||....................................................                    |   ||1 ...                                                               |9  ...   ...                                          |   ... ... ... мен олардың химиялық құрамы..............|9  ||1.2 Көкөністердің ...                                           |10 ...         |   ||1.3 ... ... өсу, ... және даму                           |15 ...                                        |   ||1.4 ... ... ... өсу                        |17 ...                                          |   ||2 ... ... және ... ...                         |33 ...                               |   ||2.1 ... ... және                                            |33 ...   ||2.2 ... ... ...                    |37 ...                                                  |   ||2.3 ... ... ...                                           |39 ...     |   ||2.4 ... ... қолданылған қоректік                            |41 ...                              |   ||3 ...                                                               |51 ...   ...                                         |   ||3.1 ... ... ...                             |52 ...                              |   ||3.2 ... ... уытты заттарды                                  |55 ...                        |   ... және ... ... құрамындағы микроағзалардың   |   ... ...                                                    |   ... және ... өнімдердің құрамындағы зең саңырауқұлақтарын|   ||анықтау.................................................................|64 ||...............                                                         |   ... ...                          |   ... ...                                                |71 ...   ||......                                                                  |   ... Көкөністер адам ағзасы үшін  маңызды  болып  табылады.  Оларкөмірсулар, дәрумендер, минералды және басқа да  заттар.  ...  ... % - ға ... су бар. Жаңа ... ... мен көкөністер, сондай –  ақмикробтық зақымдауға қарсы тұратын  қабілеті  бар  өсімдіктер.  Қай  замандаболсын, адам  ...  ...  ...  ...  ...  қоса  ... қасиеттеріне де назар  аударған.  Қазіргі  кезде  ...  ... ... ... ... тиімді пайдалана  отырып,  «денсаулықтыңқайнар көзі», атанған көкөніс дақылдарын көптеп  өндіру  басты  мақсаттардыңбірі.Көкөніс  ...  ашық  және  ...  ...   ... айналысатын ауыл шаруашылығының бір саласы, сонымен қатар  көкөнісдақылдарының  ...  мен  ...  ...  ...   мен   ... ... прогрессивті өсіру технологияларын, еңбек шығыны  менөнімнің өзіндік құнын төмендетуді зерттеумен  айналысатын  ...  ... ... ... жаңа ... ...  сорттары  меноларды көбейтудің жаңа әдістемелерін,  басқа  да  сала  ...  ... ... ... ... ...  ...  жәнемеханизациясына жаңалықтар енгізумен айналысады.  Көкөніс  шаруашылығы  ауылшаруашылығының  саласы  ретінде  өзіндік  ерекшеліктерге  ие;  ...   ...  -  ...  ...  ...  ...  ...   топырақтағыкөкөніс шаруашылығы) және жасанды микроклимат  жағдайында  өсіру  (қорғалғантопырақтағы көкөніс шаруашылығы) Көшетпен өсіру әдісі  кеңінен  ... ...  ала  ...  ...  ...  (аз  ...  өсіріліп,кейіннен көшеттерліп отырғызылады,  сондай-ақ  көктету,  ...  ...  ... ... ... ... маңызы  оның  құрамындағыжеңіл   ...   ...   ...   витаминдердің,ароматикалық (хош иісті) және витаминдер заттарының дәрежесімен  анықталады.Көкөністерді егу қалалар мен өндірістік орталықтар маңайындағы  онша  ... ... ...  ...  ...  жерді  тиімді  пайдалануменқатар,  арасында  қайталап  және  тығыздап  егу  жөнінен   ...   ...  ...  жоғары  өнімді  болып  ...  ...  ...  үшін  ...  екпе  ...   ...   түрлері   200-діңшамасында. Осының ішінде 100 ден астамы  көкөніс  ...  ТМД  ... ... ... ... ал Қазақстанда  50-ге  жуығы  өсіріледі.ҚР Тағамтану Академиясының мәліметтеріне сай, әр адам  жылына  орта  ... кг ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы  көкөнісдақылдарының жыл сайынғы егістік көлемі 110-115 мың га шамасында, оның – 20-22 мың га ... ... ...  ...  барлық  түрлеріненалынатын жалпы түсім 2,2-2,5 млн.тоннаға дейін. Көкөніс дақылдарының  ...  -  17-20  т/га   ...   бұл   ...   ...   ...   ...   ...   ерекшеліктері   мен    агротехнологиясынабайланысты  10-12-ден  30-35  т/га  ...   ...   ... тек  оның  ...  ...  қарап  қоймай,сонымен  қатар  оныңдәмі,иісі, сыртқы пішініне де  қарап  бағалайды.  ...  ...  ...  ...  ...  ету  ...  шешудің  басты  жолы  алатыншикізаттарды дер кезінде ысырапсыз, шығынсыз,  ұтымды,  тиімді  ...  өмір  ...  ...  ету  үшін   ...   ...   қажеттіэнергиямен, яғни белокпен, амин қышқылдарымен, май қышқылдарымен,  минералдызаттармен, витаминдермен  қамтамасыз  етіп  отыру.  Халықты  ...  ... ... ету ең негізгі  кезек  күттірмейтін  міндет.  Көкөнісдақылдарының көпшілігінде (қырыққабат,  қызанақ,  ...  ...  ...  ...  ...  топырақ  бетіне  шығады   да,   алғашқы   жасылжапырақтардың  ...  ...  ...  дақылдар  жас  кезінде   көшіріпотырғызуды жеңіл ... ... ...  ...  ...  ... ... заттарды жинайтын орынның міндетін атқарады. Міне  сондықтан,асбұршақ,  бұршақбас,  жүгері  көшіріп  отырғызуды  ...  ...  ... олардың тұқым жарнақтары жеңіл жұлынады. Бұл  дақылдарды  өскіндеріпайда болған  кезде  зақымдауға  болмайды.  ...  ...  ... мөлшерлері (көлемі, пішіндері, түстері, иістері) бойынша  ... ...  ...  оның  ...  көкөніс  және  одан  дайындалатынөнімдер барлық жағынан алға қойылған  шартқа  сәйкес  болу  ...  Ол  ...   ...   (ГОСТ-тарда)   көрсетілген.   Стандарт   халықшаруашылығында ... орын ... Сол ...  ...  ...  ...  ...  байланысады.  Міне  сондықтан   мемлекет   ... және ... ... ... ...  ...  Ол  тексерубарлық мекемелерге бірдей құжат-стандарт  арқылы  ...  ...  ...  ...   химиялық   препараттармен   және   қоспаларменбайытудан гөрі әлдеқайда тиімді. Әртүрлі аймақтарда көкөніс мөлшерінің  ...   ...   ...   ...   ...   болады.   СолтүстікҚазақстанда  ұтымдылау  болып  ...  ...  ...   ...  ... бұл ... құрамына ақуыз  заттардан  басқа  витаминдер,минералды  ...  ...  да  ...  ...  ...  ...   ... тағамдық құндылығын жақсарту үшін  олардың  құрамында  ақуыздық,витаминдік, минералдық қосындылар ...  ...  ...  ...  елдердебұл мәселе негізгі 3 бағытта шешіледі: мал және ...  ...  ... ... ...  ...  байытушы  ретінде  қолдану,  сондай-ақшоғырланған  ақуыз  өнімдерін  пайдалану;  ...  ...  ...   ... ... ... ...  пайдалану;  микробиологиялық  және  химиялықсинтез  арқылы  алынған  ...  ...   ...   ...   және   макроэлементтерді қолдану. Көкөністер, сондай  –  ақ  темірдің  адам  ... көзі ... ...  ...  және  ультрамикроэлементтердің  мөлшеріөте өзгермелі. Қырыққабат мол мөлшерде борды, мырышты, ... ... бор  ... ақ ... – кобальт  пен  стронцийді,  шалғам  калийді,  стронцийдіжинайды.Осы  күні  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  кемшіліктер  бар.   Олардың   ішіндегі   ең   ... ... ...  ...  ...  тамақ  өнімдерінің  өтетөмен сапасы болып табылады. Сонымен қатар  адам  ағзасына  негізгі  өнімненгөрі ... ... ... ... көп  ...  ...  ... Мысалы: өсімдік және сары май, ірімшік өндіру барысында  ақуызы  көпқалдықтар көп  ...  ...  (көк  сүт,  сүт  ...  өнімдеріжергілікті және  күнделікті  қолданылатын  ...  ең  ...  ... ...  ... жоғарылату және түрін  көбейту  аса  маңыздымәселе. Сондықтан  да  көкөністің  сапасын  ...  және  оның  ... ... ... жұмысты өзекті етеді. Бүгінгі күнде  өнімдіконсервілеу өнеркәсібінің  ең  ...  ...  ...  ...  ... ... түрін көбейтіп, сапасы  мен  қоректілігін  ...  ...  ...   ...   және   ...   ...   өнімдерініңқұрамындағы микроағзалардың түрлерін анықтау.Жұмыстың міндеттері:1. Органалептикалық, Физика-химиялық көрсеткіштерін ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы микроағзаларды анықтау.Жұмыстың ғылыми жаңалығы: көкөніс өнімдерінің  құрамындағы  микроағзаларсоның  ішінде  көкөністі  ...  ...   ...   ... ... ... сүйене отырып анықталды.Дипломдық  жұмыста   тұздалған   және   ашытылған   ...   ...  ...   ...   ...   оны   ...   түрi,   түсi,консистенциясы, қышқылдылығы және сапасы анықталады.Көкөніс өнімдерінің қышқылдылығы  мен  ...  ... ...  және  ...  көкөніс  құрамындағы  микроағзалар  тәжірбиеарқылы тексеріліп, алынған  нәтижелері талданды.1 ... ... ... ... ... мен ... ... құрамыКөкөніс   дақылдарының   маңызы   оның   құрамындағы    жеңіл    ...  ...  ...  ...  ... және  ...  ...  дәрежесімен  анықталады.  Көкөністердіңдәмі, түсі және иісі  осы  аталған  заттардың  алуан  ...  ... ... ... және  ...  күйінде  пайдаланады.  Көкөністердітұздағанда және өңдегенде қанттары ашып,  сүт  қышқылы  ...  де  ...   ...   Сүт   қышқылы   көкөніс   клеткаларының   ... ... және  ...  ...  хош  ... ...  ...  Бұл  иіс  әр  көкөніс  өнімділігінің  өзіне  ғана  тәнароматты  заттарымен,  яғни  эфир  ...  ...   ...   ... ... ... ас ... шырынын көбірек бөлуіне  себепболады  да,  көкөніс  және  басқа  ...  ...  ...   ...  ...  ...  жуада,   сарымсақта,   кәдімгі   ақжелкек(хренде),   шалғам   шомыр   ...   ...   ...   (петрушкада)фитонцидтер  көп.  Олар   бактерицидтік   және   ...   ... ... ... факторларының бірі  болып  саналады.  Адамағзасына тағаммен бірге түсіп, фитонцидтер тірі ...  ... ауру ... микробтарды түгелдей жояды, ащы ішектегі ашу  және  шіруүдерістерін ... ... ... ... күшейтеді [2].Минералды тұздар. Нанда, етте және майда минералды ... өте аз ...  ...  50  ...  ...  ...  және  олар  ... физиологиялық үдерістердің өтуін  жақсартады.  Кальций,  фосфор,марганец,  сүйек  ұлпаларына  кіреді  және   ...   ...   ... Сонымен қатар қанның жиырылуына қажет. Қан гемоглобинінде  теміркөп. Фосфор ми жұмысын жақсартады. Калий және натрий  ағзадағы  қышқыл-негізтепе-теңдігін ...  ...  ...  нерв  ...  ...  ықпалжасайды, қан жүйелерін кеңейтетін  қабілеті  бар,  ...  ...  ... ... ... ... ... рөл атқарады [3,4].Ет, балық  және  нан  азығындағы  ...  ...  ас  ...  ... тән ... ...  Көкөністер  физиологиялық  негіз  тұздарынабай, ал олар ағзадағы зат  алмасу  ...  жүру  үшін  ...  және  ... ...  ...  ...  Әсіресе,  негіз  тұздары  шпинатта  (1кгшикізатта 1,3 гр СаО бар),  ал  ...  ...  ...  тамыр  жемістілерде,кольрабиде,  үрме  бұршақта,  салатта  және  картопта  көп.  Калиймен  жақсықамтамасыз  ...  ...  ...  ...  жүгері   және   ақжелкенжапырағы. Фосфор ... ... ... және ...  ...  темір– қауында, шпинатта, асқабақта және қымыздықта, йод – шпинатта көп[5].Мыстың ең көбі ... (2,2 ... ... –  салатта  және  шпинатта(5,3-6,7 мг/кг),цинк  –  шпинатта  (2,8  ...  ...  ... ... ... ... арқылы көбейтуге болады[ 6,8].2. Көкөністердің құрамындағы витаминдерВитаминдер.  Көкөніс  дақылдарында  адма  ...  ...  сан   ...  ...  ...  өте  ...   ...   адамағзасында тағамдардың дұрыс алмасуына қажетті  дәрумендер,пайдалы  ...  мен  ...  ...  заттарды  ағзадан   шығаруға   әсерінтигізеттін пектиндер, ауруды қоздыратын көптеген микроорганизімдерді  ... ...  ...  шипалы  факторларында  басты  орын   алады,   ... ... зат ... ... ... ... дұрыс жұмыс ісетмейді  дебірқатар  аурулардың  пайда  болуына  ...   ...   ...   ... ... ие, ... олар ақуыздың, көміртегінің  және  басқада метаболитикалық үдерістерді катализдейтін  ферменттердің  құрамды  ...  ...  ...  ...  дәрумендер   биологиялық   ерекшеліктерінебайланысты әсер ету қасиеттері ... ...  асып  ...  ... ... қолдап,ауыстырып, кейде антагонистік  немесе  синергиялықәрекет жасалатыны байқалды[9].Витамин “вита - өмір” деген ұғымды білдіретін  латын  сөзі  –  ... ... А,Д,Е ... қана ... ...  ал  суда  ......  В  тобындағы,  ал  К  дәрумені  майда  да,суда  да  ...   ... ... ... ...  ауруларға  –  авитаминоздарға  жәнеиммундық қасиеті  төмендеп,  әлсіреуіне  ...  ...  ...  ... ... ...  құрамында  витаминдер  мен  пайдалы  тұздардыңболуына сәйкес адам ағзасының иммундық қасиетін күшейтеді[10].С дәрумені (аскорбин қышқылы) – ... ... өте көп ...  ...  ...  ...  –  жапырағында,  сабағында,  гүлінде,   ... ... С ... ең бай ...  –  көк  ...  тәтті  бұрыш,қызанақ,картоп,    аскөк,    ...    ...    ... Бұл  ...  ...  жылылықта  тез  қалыптасады,  алқұрғақшылықта аскорбин қышқылы  азаяды.  С  ...  ...  ...  алуүдерісіне, қан тамырларының қоректенуіне қатысады, ақуыз бен  майдың  сіңуінжақсартады. С дәрумені тұмау,баспа,сарп, өкпенің  ...  ...  ...  ...  ...  бас  ...  тез   шаршап   ...  ...  ...  қан  шығады  және  тағы   басқада   ...  ...  ...  ...  ...  С  дәруменінің  тәуліктікмөлшері  60-70мг.  Р  ...  тек   ...   ...   мен   ...  дәрумені  қан   өтетін   капиллярлардың   ...   ...  ...   ...   қан   ...   ...   емдеугеқолданылады, оның адамға тәуліктік қажеттілігі 200мг ... ... ... көкөніс дақылдарының барлығында бар,  ең  көбі  жасасбұршақта, картоп пен ... ... ... ... ...  витамині  жүйке  жүйесінің,жүректің  бұлшық  еттері  мен   ішек-қарынжолдарының дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет. ... ... 1-3 мг.В2  ...  ...  көкөніс  дақылдарының  барлығында,  ең  көбіқозықұйрықта (6,40мг) болады. В2 дәруменінің шипалы болуы үшін В1   және  ... ... күн суық ... ... ... көзі  күшті  сәулешашқан кезде  өте  қажет.  В2   ...  ...  ішек  –  ...  қызметінашарлап, көз ауырады, жүйке жүйесі жұқарады, шаш  ерте  ...  ...... дәрумені  (пантотен  қышқылы)  –  көкөніс  дақылдарыныңішінде жас балауса бұршақта, картопта,  орамжапырақта,  ...  ... ... ... ...  Бұл  ...  жетіспеуі  балалардыңбойының өсуіне  кері  әсерін  тигізеді,  ұйқы  ...  тері  ...  ... ... ... ... қызметі нашарлайды. Тәуліктік  қажеттілігі– 2-3 мг.В6 дәрумені (пиридоксин)- ...  ...  көп,  оның  ...  ... төмендеп (анемия) терінің  қабынуы,тырысу,  ауруларына  шалдықтырады.Тәуліктік қажеттілігі – 1-2мг.В8 дәрумені (фолий қышқылы) – көк  ...  ...  ... ... Фолий  қышқылы  темірмен  бірігіп,  қанның  қалыптасуы  қызметінкүшейтеді, қан аздыққа өте ... ... ... ... ... (копаламин) – қан  жасайтын  мүшелерге  жақсы  әсер  ... ... ...  дәрумені  (ниацин)  –  барлық  көкөніс  дақылдарында,  оның   ... ... ... ... ... ...  орамжапырақтарда,  аскөк,ақжелкенде, бұршақта көп. Тәуліктік қажеттілігі – 5 мг.А дәрумені – ... ... ...  (каротин  пигменттерімен каротиноидта) ғана кездеседі, олар ферменттердің әсерімен  А  витаминінеайналады. Ең көп кездесетін ......  ...  ...  ...  ...  Бұл  дәрумен  жетіспесе  көз  ауруы  пайда  ...   ...   ... бауырдың  қызметі  –  холестириннің  алмасуы  бұзылады,  ... ... ... ... ... -4-5 мг.U ...... жазылуына күшті әсерін тигізетін  қосынды,  оныңең көбі орамжапырақтарда, ас қызылшасында, ... бар.U  ...  ...  ...  ...  ...  ...  майдыңбауырда артық жиналуына кедергі болады. Е  дәрумені  (токоферол)  –  көкөнісдақылдарының барлығында бар,  көбі  ...  ...  ... ...  картопта  кездеседі.  Е  дәрумені  жетіспесе,  ...  ...  ...  ...  алмасуы  нашарлайды,бактериялық,  вирустық  жұқпалы  ауруларға  қарсы   ...   ... ... ... – 20-30 мг.К  ......  ...  әсері  бар,  ол   барлық   ... бар, ең көбі  –  ...  ...  ақжелкен,  фейхельде.Адам  ағзасында  К  ...  ...  жара  ұзақ   ...   қанытоқтамайды[13,14].Эфир майлары – өте ұшқыш,  хош  ...  ...  ...  ...  ... бар, ...  қосындылардың  күрделі  қоспасы.  Ол  көп  ...... ... аскөк,желкен, шомыр, сарымсақ, пияздар.Эфир майларын – мұрын, тамақ, ... ... ...  ...  ретіндепайдаланады, оның  бактерицидтік  қасиеттері  бар,  сондықтан  антибиотиктерәсер ете ... ...  ...  ...  ... ... пайдаланады[15].Фитонцидтер  –  адам  ағзасындағы  ...  ...  ...   әсерінтигізетін химиялық құрамы  түрлі  қоспалардан  құралған.  Фитоцидті  көкөнісдақылдары – ... ... ... ... ... ...... тіс ауруларын, терінің  іріңді  жараларын  ...... ... ... ... фитонцидтер ішек –  қарынның  қозғалыс  –секрециялық қызметін күшейтіп, ...  шіру  мен  іру  ...  ... ... жақсартады[16].Ақуыздар,  майлар,  көміртегілер  –  тағамдағы   ...   ...  ...  ...  қоспаларының  құрамдарына   амин   қышқылдары,амидтермен  анықталады,  бұлардың  ішіндегі  9  ...  ...   ...  –  цистин,   лизин,   триптофан,   аргенин,   ...   ...  ...   ...   лейцин,   тирозин,   аргинин,   гистаминдақылдардың пісіп келе жатқан дәндерінде, тамырларында, түйнектерінде  еркінжағдайда ...... күш ... ... ...  әртүрлі  қанттар  түріндесақталады, оның моно, олиго, полисахаридтер ... ... ... ... ... ...  дақылдардың  жапырақтарында,жемістерінде көп болады.Дисахаридтерге  –  сахароза  жатады,  бұл   ...   ... ... ... ... болады.Полисахаридтер – сақтық қор (крахмал,  инсулин),  скелеттік  (клетчатка,лигнин,  ...  ...  ...  және   ...   ...   ...   галоктрон   қышқылынан   құралған   дақылдардың    ұлпаларындағыжасушааралық заттардан жасалынады.  ...  ағза  ...  ...  ... ... сору және  ...  қасиеттерімен  улы  заттарды  зиянсызетіп ...  және  ...  ...  ...  шығаруға  себепші  әсерінтигізеді. Пектин ас қорытуды  жақсартады,  ...  өтті  ...  ... ішті ... әсер етеді. Жас көкөністердің  жемістерінде  пектинөте көп болады, ең көбі шалқанда, ас қызылшасында, балдыркөкте[18].Майлар – көміртегі сияқты адам ... ... ... ... ... және қандағы холестериннің мөлшерін төмендетіп атеросклероздың  дамуынтежейді.Минералдық ......  –  K,  Ca,  Mg,  Si,  P,Fe,  ... ... да ... дақылдарында айтарлықтай көп.Микроэлементтер – B, J, Cu, Mn, Ni, Co, Mo, Zn  –  көкөніс  дақылдарындааздаған мөлшерде болады. B,Cu, Zn – ...  ...  ...  йод,ас қызылшасында йод, темір, мыс, марганец көптеп кездеседі. Көкөністер  жәнежемістер витаминдердің негізгі көзі болып саналады[19].Көкөністің қоректілігі. Көкөністерде  ...  ...  ...  барлығыбар:  ақуыздар,  майлар  және  көмірсутектері.  ...  ...   ... ... үрме ... және ... (бобтың) жас жемістері  ментұқымы,  көмірсутектер  мен  –   ...   ...   ...   және   ... ... – бұрыш, ботташық  (пастернак)  және  қантты  жүгері.Лизин  және   ...   ...   амин   ...   ...   ...  үрме  бұршақтың  брюсельдік  және  ...  ...  ... Бірақ көкөністің бағалылығы тек  қоректілік  пен  дәмділігінде  ... ... ... ... (пайдасыз) заттарда (мысалы, клетчаткада),  олартағам рационындағы калориялық тағаммен  қамтамасыз  етуге  кедергі  жасайды.Көкөністер – ... ... ... ...  ...  70-95  ...  ... сондықтан олардың колориясы төмендеу болады. Ересек адамдарға  ... 3-4 мың ккал ... ... 1 млн ... энергия  қабылдауы  керек.Жылуөндіргіш қабілеті 1 кг сапалы  жасыл  ...  ...  қант  ... ... 750-940 ... ... ... қырыққабат,  жуа  және  тамыржемістілердікі (редистен  басқасы)  –  300-500  ...  ...  ... ... баклажан, рауғаш (ревень), асшөп (шпинат), салат, асқабақ  ... ... ал ... ...  сиыр  еті  және  ...  2000  ккал,майларда 8800ккал[20].Көкөністерді қабылдау:  медицина  ...  ...  ... ... бойынша адам ағзасының  орташа  жылдық  физиологиялық  керектікқабылдау мөлшері –  картоптан  120кг,  бау-бақшалар  -20кг  және  ... ... ... ... мөлшерінің адам ағзасына қабылдану мөлшерініңқұрылымы әртүрлі болады.  Солтүстік  Қазақстанда  ұтымдылау  болып  келетініқырыққабат,  тамыржемістілер  және  ...  ...   ...   кеңіненөсірілетіні қызанақ және қияр, ал Оңтүстік және Оңтүстік  Шығыс  ... ... ...  және  ...  ...  орта  ...  ...  келетін  қарбыз,  қауын  және  асқабақ  бір  жылда  12кг,  ал  басқамемлекеттерде ... ... және Орта ...  бұл  ...  ... –ға  ...  жетеді  екен.  Белорусияда  ...  ...  ...  ... ал ... -20 кг [22].Көкөніс  және  бақша   дақылдары   ...   ...   ...   ...  ...  шығу  ...  әртүрлілік,  тамаққа   пайдаланатынмүшелердегі  ...  ...  және  ...  ...   жағдайындағыөзгешеліктер   бұл   дақылдардың   химиялық   ...    ...    ... әкеп ...  ...  ...  нәтижесінде  көкөнісжәне бақша дақылдары өте қомақты өнім бере алады (1 кесте)1 кестеӘртүрлі аймақтардағы жылдық ... ... ...      |Жылдық мөлшер   |Көкөністер          ... ... ||                |(кг)            |                    |(кг)          ||Ақ ...     |32-50           |Жуа және ...   |6-10          ...      |                |                    |              ||Әр ...        |3-5             ... бұршақ        |6-8           ...      |                |                    |              ...         |25-32           ...       |2-5           ...            |10-13           ... ...         |1-3           ...           |6-10            ... ... |1-2           ...         |5-10            ... ...    |3-5           ... адам қорегінде үлкен маңызды рөл атқарады.  Оларда  ... май, ...  ...  ...  ...  ... эфир майлары, бауыр тасынан, асқазан  жарасынан,  сәуле  ауруынанжәне т.б. аурулардан емделгенде қолданылады [23].Көкөністер, сондай – ақ ... адам  ...  ...  көзі  ...  ...  және  ...  ...   өте   өзгермелі.Қырыққабат мол мөлшерде борды, мырышты,  ...  ...  бор  мен  ...  ... – кобальт пен стронцийді, шалғам калийді, стронцийді жинайды.Көкөніс және ... ... ... құрамының өзгергіштігі  сорттыңбиологиялық ерекшелігімен, өсіру кезіндегі ауа райымен және ...  ... ... ... көкөніс дақылдарының емдік қасиеттері белгілі. Пияз бенсарымсақ ұсақ қан тамырларының  кеңеюіне  әсер  ...  ...  ... ішкі ...  ...  және  ...  мүшелерінің  қызметінреттеуші рөлі өте зор.Өнімді мүшелері бойынша жіктеу. Тамаққа пайдаланылатын мүшелері  бойыншакөкөніс дақылдары: ... ...  ...  ... және ... ... бөлінеді[25].Тіршілігінің ұзақтығы  бойынша  жіктеу.  Тіршілігінің  ұзақтығы  бойыншакөкөніс дақылдары біржылдық, ... және ... ... бөлінеді.Біржылдық дақылдар –  монокарптық  өсімдіктер,  яғни  өмірінде  бір  ...  және  ...  ...  Бұларға   қарақат,   бұршақ   және   ... ... ... ......  ...  ...  екіншіжылында салады. Бұлар  –  тамыржемістілер,  қырыққабаттар.  Азық  –  түліккеөсіргенде екіжылдықтардың өсу-даму ... бір ...  ал  ...  өсіргендеекі жылда өтеді.Көпжылдық дақылдар-поликарптық өсімдіктер  бірнеше  рет  ...  ... ... ... ... ... барлық бөліктері  опат  болады,ал қоректік заттары бар тамырлары, тамыр сабақтары сақталады[26].3. Көкөніс дақылдарының өсу, көбею және даму ... ... ... ... оның ... басты  тіршілікүдерістері  –  өсімдіктің  өсуі  және  дамуы  жатады.  Өсу  –  ағза  ... ... ... ...  ...  оның  және  ...  бөліктерініңкөлемінің кері айналмайтындай түрде артуы; даму – тіршілік ...  ...   ...   оның   жекелеген   мүшелерінің,    ...    ... ...  мен  қызметінің  сапалы  өзгеруі.  Өсу  ... даму ... ... ... ... дақылдарының өсуі, дамуы және өнімділігі өсімдіктің тұқым қуалауерекшеліктеріне  және ... орта ... ... мен ... тұқым қалыптастыру   шағы  төрт  –  ...  ... салу және ... ... ...  ... кезеңінде гүл  сидамыжәне гүл шоғыры қалыптасады,  гүлдеу  кезеңі  тозаң  мен  ...  ...... ...   –   цитоплпзма   коллоидтарының   ...   ... ... ... Қоректік заттардың келіп  түсуініңқиындауының нәтижесінде өсімдіктің бүкіл ... ...... өле ... ... клетканың өсуі баяулайды немесе біржола тоқтайды, олар  ұсақболып ... ... күрт  ...  ...  өнім  ... өсу және даму үшін ... және жарықтың құрамының  мәні  өтезор[29].Өсімдіктің өсу мен дамуына қоршаған орта жағдайының әсері  ...  ... ... ... ... ... өнім ...  онтогенезде  өсумен  даму   үдерістерінің    өзара   ...   ...   ... өсу мен ... ...  әсер  ...  ...  тәсілдер  бар.Көкөніс дақылдарының өсуі  мен  ...  ...  ...  әдістеріменіске асырылады:  дақылмен,  көктеумен,  өсіріп  жетілдірумен:  бұған  ... ... ... және ... ... болады. Өсімдіктің өсуі  мендамуына  жасушаларда  және  ұлпаларда  ...  ...   ...   үдеткіштер,ауксиндар, гибберелиндер, дәрумендер, сондай –ақ өсуді тежегіштер –  ... және ... әсер ... ... – оның ағзасының, ұрпақ қалдыру  мақсатындағы  ең  ... ... ... сақталуының  немесе  оның  санының  артуының  кепіліретінде қызмет жасайды.Көкөкніс дақылдарының басым бөлігі тұқымынан көбейеді.Тұқыммен көбею. Тұқым – ... ... ...  ...  ... ...  Тұқым  ұрықтанған  бүршігінің  ұлғаюының  нәтижесіндепайда болады.  Практикада  көбінесе  ...  деп,  ...  ...  ... құрғақ жемісті атайды. Сәбіздің, ақ сүттігінің, ақжелкеннің жемісі  –тұқымша, жаңғақша,  қызылшаның  жемістері  жанасып  ......  ...  ...  ...  ...  ...  жарнақтардан   (бұршақ,асқабақтар, қырыққабаттар тұқымдастары) немесе эндоспермнен (пияз,  қояншөп,сәбіз, жүгері, ... ... және ... ... дақылдарының  көпшілігінде (қырыққабат, қызанақ, баклажан, қияр,асқабақ, қызылша) тұқым жарнақтары топырақ бетіне шығады да,  ...  ...  ...  ...  ...  дақылдар  жас  кезінде   көшіріпотырғызуды жеңіл көтереді. Бұршақ тұқымдасының  ...  ...  ... қоректік заттарды жинайтын орынның міндетін  атқарады.Міне  сондықтан,асбұршақ,  бұршақбас,  жүгері  көшіріп  ...  ...  ...  ... олардың тұқым жарнақтары жеңіл жұлынады. Бұл  дақылдарды  өскіндеріпайда болған кезде ... ... ... ...  ...  (көлемі,  пішіндері,  түстері,  иістері)  бойынша   ажыратылады.Тұқымдарының көлемі ... ... В. И. ... ... ...  ... тұқым санына байланысты:- Өте ірілер, тұқым саны 10-нан аспайтындар –  бұршақбас,  үрме  ... ... ... ірі ... ... қантты жүгері;- Ірілер (11-100 дана) – қарбыздың ұсақ  ...  ...  ...  ... ... ... шалғам, шалқан;- Орташалар (150-300дана) – қызанақ,  қырыққабат,  ...  ...  ... ... ... ... ... сәбіз, ақжелкен, шомыр, ақ сүттіген;- Өте ұсақтар – (1000-нан асатындар) – ... ... ... ... ... ... дәнді дақылдар үшін топырақты себер алдында өте мұқият  өңдеу  жәнетегістеу қажет, тұқым сепкішті себу ... ... ...  ...  ... ... терең сіңіруге болмайды.Тұқымның сапасын егістік  және  және  сорттық  деп  ажыратады.  Тұқымныңегістік сапасына жататындар:  ...  ...  ...  өну  ...   ...   өсу   ...   ылғалдылығы,    аурулармен    жәнезиянкестермен ... себу ... ... ...  ... ... ... бойынша  тұқымдарды  екі  класқа  бөледі.  Тұқымның  сорттықсапасын олардың сорттық ... яғни ... ... жататындығы  бойыншаанықтайды. Сортық сапасы бойынша көкөніс дақылдары элита, 1 және  2  ... ... үш ... ... ұзақтығы. Шаруашылықта ботташықтың, балдыркөктің  тұқымдарыөнгіштігін 1-2; аскөк, ақжелкен, рауғаш, қымыздық, бұрыш –  2-3;  сәбіз,  ақсүттіген, ... – 3-5; ...  ...  ...  қызанақ  –  4-5;бұршақбас, асбұршақ, жүгері – 5-6; асқабақ тұқымдастары – 6-8 жыл сақтайды.Тұқымдардың өнгіштігін сақтауы, оны ...  ...  ...  ... тікелей тәуелді. Тұқымдар тыныштық куйде болсадағы тыныс  алуынжалғастырады. Тыныс алу үдерісі тұқым қабығының астындағы және ... ... ауа ... ... ... жүреді. Тұқымның тыныс алуы  өтеәлсіз, бірақ температура жоғарылаған сайын ол  да  ...  ...  ... ылғалдылығы көбейсе.Көкөніс дақылдарының тұқымдарының  сақталуына  қолайлы  температура  0-5; тұрақты  14-18    ...  ...  ...  ...  ... ... түрдегі төмен  (-180)  және  жоғары  ... ... ... –  2-10  ...  өліп  қаладыжәне ұзақ уақыт 60-65қыздырғанды көтере алмайды.Тұқымның сақталуына ылғалдылықтың тигізетін әсері басымырақ ... ... ... өте тез ... ал ... температурасыменылғалдылығы  неғұрлым  жоғары  болса,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  белгіленген   шектен   аспауы   қажет;   көкөнісдақылдарының  басым  бөлігінде  ол  ...  15%,   ...   және   ... 9-дан  11%  -  ға  ...  ...  жоғары  тұқымдар  нашарсақталады және өнгіштігін тез жоғалтады.Өнгіштікті жоғалтуда маңызды  рөлді  тек  ...  ...  ... ... ... ауа ... да ...  Жоғары  ылғалдылық,  әсіресежылумен біріксе, тұқымның  тез  ...  ...  ...  ...  ... ...  ылғалдылығы  кондициялы  тұқымның  ылғалдылығынан  2%-дан төмен болуы керек. Су буларын, көмір қышқыл газын  сыртқа  ...  ... ... қамтамасыз ету үшін  қойманы  жүйелі  түрде  ...  ... Әр түр мен  ...  тән  тұқым  түсі  болады.  Түссіз  және  ...  түс  ...  ...  ...  ...  ...  ауа   ...  немесе  оларды  күн  көзінде   кетіргенін   көрсетеді.   Сорттықтазалықты егістік апробация – ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  шаруашылығының  жалпы   ережелерінің   сақталуынтексеру негізінде анықтайды [30].1.4 Көкөністердің биологиялық ... өсу ... ... ... ... қорегіне пайдаланатын  көкөніс  дақылдарының  ішінде  қырыққабаттыңалатын үлесі едәуір. Ол  егіс  ...  және  ...  ...  бойынша  біріншіорында тұр.Түрлері мен түршелері, олардың  ...  ...  бұл  ...  ...  қызыл  қауданды,  савой,  брюсель,  гүлді,  брокколи,   кольраби,жапырақты, қытай қырыққабаттары, біріктірілген.  Сондай-ақ  ...  ... ... да ... кеңірек таралғаны – ақ қауданды қырыққабат. Ол Солтүстік  Қазақстандакөкөніс егістігінің 50% -  дан  ...  ...  ...  Бұл  ...  ...  және  ...  алуан  түрлі  пайдалануына  ...   ... ... ...  және  ...  күйінде  пайдаланылады.Тасымалдауға қолайлы.  Ерте  пісетін  және  ...  ...  кеш  ... жыл бойы жас ... пайдалануғаҚырыққабатқа емдік қасиет ие, онымен бауырдың және  буындардың  жарасын,асқазан және ащы  ішек  ...  ...  және  ...  да  аурулардыемдеуге қолданылады.Ресей Медицина Академиясының тағамтану институты бір адамға жылына 34 кгқырыққабат ... ... ... ... өте  пайдалы.  Қазір  дәрі  –дәрмек ... жас ... ақ, сары және ...  ...  құрғақ  шырындыұнтақ дайындауда.Гүлді, брокколи, брюссель, савой қырыққабаттары өте аз тараған,  соныменбірге олар ақ қауданды ... ...  ...  ...  ...   ...   пен   ...   көбірек,   өздеріне   назардың   әсіресе,әуесқойбақшашылардың молырақ ... ... ...  екі  ...  ...  ...  жылы  жуан,  қысқа  сабағын,жапырақтарын және қалданын, екінші жылы гүл өркендерін, ...  ... ... ... – ұзындығы 8см дейін болатын  екі  ұялы  бұршаққын.Тұқымдары ұсақ, диаметрі 1,5мм жуық, түсі ашық сұрдан,  қара  ...  ... Мың ... ... 2,5-4  г  ...  ...  ...  өсімдік.Тұқымдары 2-3 жылылықта өне  бастайды.  Температура  жоғарылаған  сайынөну үдерісі де жеделдей түседі. 11 ... ... 10-11  ... ...  оңтайлы  болғанда  3-4  тәулікте  пайда  болады.  Қырыққабат5жылылықта түптене бастайды, бірақ өсуге  оңтайлы  ...  ... ... ...  және  ...  ...  өткінші  5-6бозқырауға шыдайды, ал шынықтырылған  және  жерсіндірілмеген  көшеттері  2-3бозқырау да зақымданады.Ақ   ...   ...   ...   кезеңінің   ұзақтығына    ...  ...  6  ...  ...  ...  ...  ...  шаруашылығында  сорттардың:  үш  тобын  ажыратады:   ерте   ... ... ... кеш ... ... ... ... қырыққабат қарқынды өсумен, дамуымен және қауданының  жеделқалыптасуымен ерекшеленеді. Жас  күйінде  пайдалануға  ...  ... ... ... 147 ... ... және ...  кеш  пісетін  сорттары  ірі  ...  ...   ...   Қаудандары   ірі,   жақсы   сақталады,   ... ... ... ... ... ... 231, Слава 1305;  кешпісетіндері: Лебяжинская местная, Подарок, ... ... адам ... ... мәнге ие, өйткені  оның  құрамында  ағзағақажетті көмірсуы, минералды ... ... және ... да  ...  бар.  ... қырыққабаттың агротехникасы. Ерте пісетін қырыққабатты жеңіл,  жақсыжылынатын топырақтарда орналастыру керек. Ең жақсы  алғы  дақылдар  –  ... ... ерте ... ... ... кезде гектарына 40-50 т орташа шіріген көңді немесе 15-20т жақсы шіріген қарашірікті және  4-5ц  ...  ...  ... жетіспегенде суперфосфатпен бірге 1,2-1,5  ц  хлорлы  калий  енгізеді.Көктемде  культивацияның  алдынан  гектарына  3,0-3,5  ц  ...  ... Ерте ... ... ... жібереді, содан  кейін  культивацияменбірге  тырмалап,  топырақты  шығыршықты  таптағыштармен   тығыздайды.   ...   ...  тек  ...  өсіреді.  Ауа  райы  жағдайына  қарайаймақтың оңтүстік аудандарында көшеттерді ашық  жерге  ...  ...  ...  ......  орта  ...   ...   Көшетотырғызар  алдында  дайындалған  танаптың  гектарына  200-250м3  су  жіберіпсуарады. Көшетті ... ... ...  ұясына  отырғызады.  Әрбір  ұяғаалдын  ала  мұқият  араластырылған  200-300  г  ...  және  10-15   ...  ...  ...  органикалық  және  минералдық   ... ... ... көтереді. Қыш құмырада  Қыш  құмырада  жәнетопырақ текшесінде өсірген көшеттерді  отырғызғанда  ұяларға  ... ... олар  ...  бар.  ...  ұяларға  отырғызғандаолардың кемері топырақ  бетінен  2-3  см  ...  ...  ...  ... ... ...  және  оның  ...  мерзіміне  әжептәуір  әсерінтигізеді.  Тәжірибе  көрсеткендей,  өсімдіктерді  оңтайлы  жиілігіне   дейінжеткізу өнімділікті ... ...  ...  ...  ...  ... жапырағына дейін отырғызу – өте маңызды. Саяз  ...  ... ... топырақта жеңіл орналасады және  оңай  сынады.  Қазіргі  кездеерте пісетін ... ... ... отырғызады:  қатар  аралығы  70см, ... ... 30 см. Бір ... 47,6 мың ... отырғызады.Отырғызғаннан соң ізінше  көшетті  судың  аз  мөлшерімен  250-300м3  ...  4-5  ...  ...  ...  ...  өсімдіктердің  орнына  жаңакөшеттер отырғызады.  ...  ...  ...  ...  ...  тамырғажабысқан топырағымен бірге  алады,  ең  дұрысы  топырақ  текшесінде  өсіргенкөшет болады. Ерте ... ... орта ... 10 күн ...  ... ауа райы ... ... 6-7 күн сайын суарады. Жалпы бұл  өсімдікті  өсу-даму кезеңінде 8-10 рет суарады. ... үш ...  ...  су  мөлшері250-300  м3  болса,  соңғыларын   400-450   м3   ...   ...   ... суаруды жиі жүргізеді, бірақ  аз  мөлшерімен  300-350  м3  /га.Қырыққабаттың  өсу-даму  кезеңіндегі  ...  ...  ұзақ  ... ... тигізеді, әсіресе, ауа райы ыстық болғанда.Ерте пісетін қырыққабат үстеп қоректендіруді жақсы қабылдайды.  Оны  екірет: біріншісін ... ... 10-15 ... өткен соң, бұл  кезде  оларорнығады және өсімдіктер өсе  бастайды,  екіншісін  –  ...  ... ... ... Бірінші қоректендіргенде әр гектарға  0,5-0,8ц аммиак селитрасы, бір центнер суперфосфат  және  0,3-0,4  ц  хлорлы  ... ... ... 1-1,5 ц аммиак  селитрасы,  бір  центнер  ... 0,5 ц ... ... ...  ...  ...  суарудың  алдынан  құрғақкүйінде  енгізеді.  ...  рет  ...  ...   ... ... екі ... тамырларын зақымдамау  үшін  өсімдіктен10 см алшақ 6-8 см тереңдікке, ал екінші ретте ... ... ...  10-15 см ... ... ... айындағы жиналған ерте пісетін  қырыққабат,өсу-даму кезеңінің соңында тыныштық қалпындағы ...  ...  ... ... өнім беру ... ие.Орташа және кеш пісетін қырыққабаттың  агротехникасы.  Орташа  және  ...  ...  ...  жер   асты   сулары   жоғары   ... ... және ... өсіреді.Көшетпен өсіру. Орташа және кеш пісетін қырыққабатты  ойпан  ... ең ... өзен – су ... ... ... 40-60 т көң және 4-5 ц  суперфосфат  ...  ...  ...  мол  болғандакалийлі тыңайтқыштарды қолданбайды, ал топырақта калий  жетпесе  1-1,5  ... ... ... Ерте ... ... ... соң ... екі  реттырмалайды,  содан  соң  культивациямен  бірге  гектарына  1,5-2  ц   аммиакселитарсын ...   ...  рет  ...  ...  ...  ... жою  және  ...  қопсыту  үшін  жүргізеді.  Егер  ... тым ... ... ...  бірінші  культивацияның  орнына  тереңқопсытқышпен немесе қайырмасыз соқаларға  тырма  ...  ...  ... ... ... 35-40 күндік көшеттерді пайдаланады. Орташа  жәнекеш  пісетінқырыққабат  жүйелі   түрде   суаруды   ...   ...   ...   ... 8-10 ... кейін суарады, ал пісіп жетілген  кезінде  әрбір10-12 тәулік ...  ...  ...  ...  ...  жас  ... ... айларында пайдалану үшін пісуіне қарай таңдап  жинайды.  Кешпісетіндер қаудандары ең жоғары  ...  және  ...  ...  ... жинайды.Гүлді қырыққабат. Біржылдық өсімдік, отырғызған жылы гүлдегіш сабақтарынжәне тұқымдарын қалыптастырады. Қырыққабат  өсімдіктерінің  ішінде  тағамдықжәне дәмдік қасиеттері ... ... ... тұр. ...  ...  ...    ...    минералдық    тұздар,    ...     ...  ...  гүл  ...  пайдаланылады,  олар  ұзынсағақта  орналасқан  қуатты  жапырақ  дегелегі  қалыптасқаннан  кейін  ... ... ... ... ... түрінде және маринадтап,тұздап пайдаланады.  Солтүстік  Қазақстанда  ...  ...  үш  ... Гарантия, Мовир  74,  Ранняя  Грибовская  1355.  ... ақ ... ... ... ... ... ... 50-60 т көң, 4-5 ц суперфосфат  және  1-1,5  ц  хлорлы  ...  ...  ... ... ашық ... екі  мерзімде:  ерте  көктемде  және  күздесебеді. ... ... ... ...  ...  ...  өседі.  Өнімдіерте жинау және жаздың ... ... ... ... үшін – ерте  ... және 50-55 ... қыш құмырада немесе текшелерде өсірілген  көшеттіонкүндігінде отырғызады. Өсу  алаңы  70*30см.  ...  ...  ... ... ... ... ... жасу керек. Тек сонда  ғана  ...  ...  ...  ...  ...  жүйелі  суару  жәнеқоректендіру қажет (1-сурет).1 сурет. Гүлді қырыққабат: а) жалпы түрі   б) гүлді ... ... ... ...... ... ... күзде жинағанда кейбірөсімдіктер тауарлы шоқпарбасын қалыптастырып  үлгермейді,  сондықтан  олардыжылыжайларда  немесе  төлелерде  ...  ...  ...  ...... үшін ... ... Үсімеген, зақымданбаған жапырақтары  барөсімдіктерді танаптан  бүлдірмей  тамырларымен  бірге  ...  ...  ... ... ...  ...  мол  ...  суландырады.  Бір  кәсектіңастына 50-60 өсімдік  отырғызады.  Жылыжайларда  температура  1-5    ... ... ... ...  ...  ...  қояншөп  қырыққабат,  гүлді   қырыққабаттыңтүршесі  болып  саналады  және  олар  бір  –  ...  көп   ...   ...  борпаң  шоқпарбасқа  шоғырланған  жекелеген  ...   ... ... ...... ...  Өсіруге  Грюн  Спроутингсорты ұсынылады. Көшетті ашық жерге отырғызғаннан  40-50  ...  ...  ...  ...  Өнімділігі  жоғары,  өнімділігі  бойынша  Грибовская  1355сортынан 1,5-2 есе асып  ...  ...  ...  ...  600  ... Өнім беретін сабақтарының  түсі  жасыл  және  ...... Бұл ... қырыққабаттың ерекше түрі: жапырақтары  көпіршікті(кеңірдекті), қауданы борпылдақ, сырты ақшыл жасыл, іші  ...  сары  ... ... ... ... ... ... Қоректілігі  және  дәмдікқасиеттері бойынша ақ қауданды қырыққабаттан асып  түседі,  одан  жұмсақтау,ақуыздарға, минералдық заттарға және  ...  бай.  ...  ... ... бұқтырып  пісіреді,  тұздық  ретінде  пайдаланады.  (2  сурет)Тұздауға және ұзақ сақтауға жарамайды.2 сурет. ... ... ... қаудан емес, өте күшті жан  –  жақты  өскен  кейіннентамаққа пайдаланылатын сабақжеміс  қалыптастырады.  Дәмі  ...  ... ... ... және ... келеді.  Шикі,  бұқтырған,  пісірілгенкүйінде, фарш ретінде қолданады, сорпа пісіреді.   С  дәруменінің  көптігінеоны  ...  ...  деп  ...  ...  технологиясы  ақ   қаудандықырыққабатты ... ...  ...  ...  бір  ...  жинап  алады.Кольрабиды кеш пісетін ақ ... ... ... ...  ... – ақ ...  және  ...  отырғызғанға  дейін  олардың  үлескісіндеөсіруге болады. (3-сурет)3 сурет. а)Кольраби: жалпы түрі б) ... ... ... ... ...  Екі  ...  ...  Бірінші  жылы  сабағындағыжапырақ қолтықтарында кішкентай 30-40  ...  ...  ...  200-500  гқауданшықтар пайда болады. Дәмі өте жақсы,  тамаққа  әртүрлі  пайдаланылады.Кеш пісетін, ылғал ... ... ... 8-10  ...  ...  ... аз. Ең жақсы  сорты  Геркулес  1342.  Өсу  –  даму  ...... ... ... ... қырыққабаты  Біржылдық  өсімдік.  Түр  ішінде  жапырақты  жартылайқауданды  ...  ұшы  ашық  ...  және  ...  ...  ... Негізінен салат жасуға  пайдаланылады,  сонымен  бірге  пісіруге  ...  ...  да  ...  Тез  ...  жетіледі.(5-сурет)Жазда  -   күздепайдалану үшін ашық грунтқа тұқымын ... ... ... ... ... ... Бір және  екі  ...  диаметрі  20-40  см  ...  ...  жұқа  және  өте  ...  ...  жағы  ...   ...  ...  қалыптастырмайды.  Аязға,  ауруға  төзімді.  Тек   ашықжерлерде өсіреді. Салат дайындауға пайдаланылады.Жапырақты қырыққабат. ... ... ... жылы ... 150 см-гедейін жететін сабағы болады. Жапырақтары ірі,  лиралы  –  ...  ... ... және  ...  шеттері  тік  қиықты  табағы  мен  жапырақтарыжасыл ... ... ... Жас ... өте жиі ... – түкті болады.Екінші жылы биіктігі 80-160  см  гүлсидамы  бар  өркені  дамиды.  Жылуғаталабы  шамалы.  ...  ...  да  ...   Жайылмалардажоғары өнім береді. Тыңайтқышқа зор ... ... С, В1 В2  РР ... ... және ...  бар.Жапырақты қырыққабаттың  сорттары  жайпақ  жапырақты  және  бұйра  жапырақтыболып бөлінеді[31].6 ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақстанда қиярқырыққабаттан кейін екінші орын алады. Жүйелі  түрде  ...  ол  ... ... ... ... ... ... 9-12  тәуліктік  көк  түйнегінжас  күйінде  тұздап  және  ...  ...  4-5  ...  ... ал 2-3 тәуліктік түйнегі пикуль пайдаланылады.Қиярдың көк түйнегінде сортына байланысты 0,5-1,4% ақуыз, 1,5-3,7% ... С  ...  ...  ...  ...  және  су  ...  Қиярдыңкалориялылығы аз, бірақ  дәмділік  қасиеті  өте  жоғары,  белоктық  тамақтықтолық сіңірілуіне ықпал ... ... бар, ас  ...  ...  ... ... ... топырақ пен ауаның температурасына және ылғалдылығына жоғары  талапқояды. Тамыр жүйесі топыраққа небәрі 25-30 см тереңдейді, ал  ...  ... ... ... ... ... ... мұртымен  тірегіштерге  оратылып,ол тіке өседі.Бұл біржылдық, бір өсімдігінде аналық және  аталық  гүлдер  қалыптасатынқос жынысты ұялас ... Олар ... ... ... ... ...  57-ден, аналығы біреуден, кейде екеуден пайда болады. Соңғы  кездері  ...  ...  ...  ...  ...  ...  аналық   типтегісорттар дейді[33].Аталық гүлдер ашылғаннан кейін аналық гүлдер пайда болады. Олар бүйірлікбірінші және екінші реттегі  сабақтарда  ...  ...  ...  ... ... ... ... де, ерте өнім алуға  ықпал  жасайды,ал  ...  ...   ...   ...   бір   алаңда   көбірекорналастыруға мүмкіншілік береді де, жалпы өнімді көтереді.Қиярдың гүлдері насекомдармен негізінен аралар  мен  ...  ... ... ... ... ... партенокарптық сорттары бар.Жемістердің пішіні әртүрлі  болады  –  шар  ...  ...  ... ... ... де ... 5 см – ден 70 см  –  ге  дейін  болады.Сортына байланысты түсі сүттей ... қою  ...  ...  болады.  Жемісі  –сортына байланысты  биологиялық  пісуіне  60  тәулікте  жетеді,  оларды  ... ... деп ... ...  түсі  сүттей  ақтан  күңгіртқоңырға, дейін өзгереді, кейбір сорттарының  тұқымдары  ...  ...  ... ... 16-25 ... ... ... өсімдігі. Соған қарамай жекелеген  сорттарының  күнніңұзақтығынан әртүрлі әсер ете алады. Қияр - жылу  ...  ...  ... өне ... Егер тұқымды температуралық шынықтырудан  өткізсеолар +10-та өне алады.  Өсу  және  ...  салу  үшін  ...  ... ... 32-ге ... ... 8-ден  20  -қа  ...  жылулық.Мұндай температурада өскіндер 4-5 тәулікте пайда болып,  5-6  ...  ...  ...  сорттардың  қолтығында,  алғашқы  жапырақтар   пайдаболады. Өскін пайда ... 22-28 ... соң ...  бастайды.  Жапырақтозаңданғаннан кейін тез пісетін  сорттарда  9-12  тәулікте  көк  ...  ...  ...  ...  оңтайлы  жағдайында,  ерте   пісетінсорттарда  қиярдың  алғашқы  ...  ...  ...  ...  38-40  ... соң ... ... 14-тан төмен болса, қиярдың өсуі тоқтайды. Сондықтан салқынжылдары өнім күрт ...  Тым  ...  ...  да  жемі  ... ... тозаңдары ұрықтана алмайды да,  жеміс  байланбайды,  өсімдікөсуі жалпы тоқтайды [34].Қиярдың ылғалдылықты күшті буландыратын үлкен жапырақ  ...  бар,  ...  ...  ...  ...  тез  ...   ...   қабатындаорналасқан. Сондықтан ол суландырудың жүйелі  болғанын  тілейді.  Топырақтыңылғалдылығы 80-90% ... болу  ...  ...  ...  ...  қияр  ауа  ...  төзімді  келеді.  Қиярды  кез  келгентопырақта өсіруге болады,  бірақ  ең  ...  ...  ... ... ... ... ... Қияр басқа  көкөніс  дақылдарыменсалыстырғанда топырақтан  қоректік  ...  аз  ...  ...  олардыжеңіл сіңіреді. Өсірудің алғашқы екі жұмасында азотты қоректік мол  болғанынтілейді,  ...  ......  ал  ...  салу  ... азотты тыңайтқыштардан басым болғаны дұрыс.Қиярды ашық жерде  өсіру  технологиясы.  Қияр  жеңіл,  ...  ... ... мол,  ...  ...  өзен-көл  маңындағы  топырақтарда,жақсы өседі.  Көкөніс  ауыспалы  ...  ...  ерте  ...  ... пияздан, асханалық тамыржемістерінен кейін орналастырады.Сүдігер көтерген кезде ... 100-200  т  көң  ...  және  3-3,5  ...  ...  ...  ...  ...  сүдігерді   екі   ізбентырмалайды. Егіске дейін екі рет культивация, ... ...  ... үшін нақ ... ... 7-8 см ... жүргізеді. Бірінші  культивацияастына гектарына 1,5-1,0 ц аммиак селитрасын енгізеді.Себуге екі-үш жылғы  тұқымдар  ...  Олар  жаңа  ...  ... ... ерте қалыптастырады және жоғары өнім береді.  Егер  екі  –үшжылдық тұқымдар болмаса, онда былтырғы  жылғы  ...  тек  3  ...  ... ... ... ...  ...  қатты  қызып  кетпеуіүшін бұл жұмысты термосатта жүргізген қолайлы.  Қыздырғаннан  кеін  ... ... ... ... үшін ...  бойы  25,  ...  3тәулік0-2 жылылықта ұстайды. Шынықтырудан кейін тұқымды сусымалық  үйгедейін кептіреді. Тұқымның өну  қуатын  ...  үшін  ...  ...  Бор  ...   метилкөгінің,   күкіртқышқылды   мырыштың,   ассодасының Ақмола АШИ  тәжірибелерінде  тұқымды  соңғы  ...  ... 34-33 ц-ге ... ... көкөнісшілер қиярды екі-үш мерзімде, арасына  4-5  тәулік  ... ... ... ... кешірек суланған және өне  бастаған  тұқымменегеді. Гектарына 5-6 кг тұқым шығындалады. Тұқыммен  ...  ...  ... ... супрфосфат енгізу жақсы нәтиже береді. Себуді  СОН2,8А,  СКОН-4,2, СКОСШ 2,8  А  ...  ...  ...  себу  ...  ... ... ...  төменгі  жолы  тұқымды  көптеп  жарақаттайды.  Тұқымдыбіркелкі сіңіру  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  ...  кейін  танапты  тығыздайды.Ақмола   АШИ   ... ... ... ...  ...  140  см  етіп  ...  ...  жинағанда  азырақ  зақымданады.  Біраз  шаруашылықтардатаспалы қос ізді, із қатарларының арасын 50 см, ...  ...  90  ... ...  Солтүстік  Қазақстанның  жағдайында   өсіргенде   биік   ... яғни ...  ...  ...  ...  ...  ... Ықтырмалар қиярды суық  жерлерден  қорғайды,  көктүйнек  өнімі  артады,оларды бір жұма ерте  ...  ...  және  ...  ...  ... екі жұма ... ... Күздік қарабидайық тырмасының  қорғаныштықәсері өте жақсы, оны 8-4-12-11  метрден  кейін  басым  желбағытына  ... ені – 0,7 м  ... ... ... ... және 5-6 тәулікте  өскін  пайда  болмас  бұрынсуландыру  ...  және  ...  ...  ...   ...   ... жою ... Ең дұрысы,  себер  алдында  суландыру.  Бірінші  кәдімгіжапырақ кезеңінде  қатар  аралықты  10-12  см  ...  ... ... ... ... жұлады және  өскіндердің  біріншісиретуінің аралықтарын 3-4 см жүргізеді.  Ең  әлсіздерін  және  тым  ... ... ...  2-3  ...  ...  пайда  болған  кезеңде  қолменжүргізеді және  ерте  пісетін  қысқа  ...  ...  ...  ... 7-8 см, ... ... ұзын ... 10-15 см қашықтықта соңғы  ретсиретеді.  Екінші  сирету  кезінде  көрші   өсімдіктердің   ...   ...  үшін  ...  ...  жұлмайды,  тек  шарпиды.  Өсімдіктердісиретуді кешеуілдетпеу керек,  әйтпесе,  негізгі  ...  ...  ...  ... ... бүйірлік өркендердің пайда болуы кешеуілдейді.Кейінгі өңдеулерді арамшөптер пайда болғанда және ... ... ... жою үшін ... ... ... ...  саяздатып,  6-7см  жеткізеді,   себебі   тамырлар   ...   ...   ...   ... ... ... ... талап  қояды,  бірінші  рет  оныөскін пайда болғанша суарады, сосын 6-7  тәуліктен  кейін  қайталайды.  ... ... ... атқарылса, гектарына 250-300 м3   ал  арықпенсуарылса, 400-500 м3   су  ...  Көк  ...  ...  ...  ... ... ... 3-4 тәулікте,  бірақ  аз  мөлшермен  (70-100  м3  /га)суарады. Құрғақ ыстық  кездерде  ...  ...  ...  зор  ... ... ... ... жылыжайларда  өсіру.  Пленкалы  жылыжайлардақияр  –  негізгі  дақыл.  Онда  тәуліктік  ...  ...   ... ... ... ... мен ...  сорттарды  өсіру.Клин сортотипінің сорттары пленкалы жылыжайларға жарамайды: ұзақ күнде  жәнежарықтану  жағдайы  ...  ...  олар  ...  ...  және   ... ... ... себуге дайындау қысқы жылыжайларға дайындағандай.  Қиярды  өсіруерекшеліктеріне  тұқымы  мен  ...  ...  ...  ...   ... ... режимін қалыптастыру және тұрақты түрде ұстап  тұруқиын.Қиярды бірінші дақыл  ретінде  өсіргенде  жылыжайларды  ...  ... ені 25-30 см және ... 15 см ұя ... оған  ...  жер  ... пен ...  қаспасын (2:1) төгеді, оған 30 г  аммиак  ... г  ...  және  15  г  ...  ...  қосылады.  Жылыжайдың  қалғаналаңындағы көңге ескі жылыжай топырағын 8-10 см етіп  төгеді.  Ерте  ...  пен  ...  ...  ...  ...  ...  топырағынүстіңгі бөренеге қарай жылжытып, тағы да тереңдігі 20-25 см ұя  ...  ... ... төгеді, ең дұрысы минералды тыңайтқыш  қосылған  шымды  топырақтакөлденең атыздар жасап. Әр кәсекке ұзын Неросимый 40 ... 6-8, ал  ... ...  37  ...  8-10  ...  ...  Көшеттердіңқұмыраларын булы жайдың ортасына қарай, сабағын  жарнағының  ортасына  дейінтопырақпен  жаба,  көлбеу  отырғызадыи(мұндайда  ...  ...  ... ... жылы ... ... және жылыжайдың кәсектерін бойралармен  1-2 қабат етіп жабады [37].Қиярдың морфологиялық-ботаникалық  белгілері.  Тамыр  жүйесі.  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  тамыр  жүйелеріқалыптасады. Осы тамыр  жүйелері  ...  және  ...  ...  ... ... ... өсе бастайды.  Негізгі  бастапқы  тамыры  1  метргедейін болады, осы тік ... ...  ...  ...  жанама  тамырлартопырақтың  жоғарғы  қабатына  (25-30  см)   орналасады.   Осы   ...  ...  ...  қажеті  ерітінділерді,   көптеген   ұсақтамырша  түктермен  өзіне  сорып,  ...   ...   ...   ... ... ... ... Шырмауық сияқты және  қысқа,  ұзынды  мұртшалармен  жармасып,өзіне жақын биік өскен өсімдіктердің  ...  ...  өсе  ...  ...  ...  ...  ...   бетіне   жайылып   ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  қалыптасыпөседі. Орталық басты сабақтан бірінші қатар,  ...  ...  ... ... ... осылайша жалғасып, сорттарының  ерекшеліктерінебайланысты  (3-4  м-ге  дейін)  өркендей  береді.  Осылайша  сабақтануы  ...  көп  ...  ...  ...   ...   ...  көлеміне,  өсіріп-өңдіру  технологиясының   қолайлы   жағдайларынабайланысты болады. ... ... ... бір ... көп ...  ... де көп жанама сабақтар), орташа (5-8-ге дейін), аз (1-4-ге  ...  ...   ...   өсіру   жағдайларына   қарай   салқындауаймақтарда 1,5 м, ал қоңыржай  жылы  жақтарда  2-3  м-ге  ...  ... ... ... 4 топқа  бөлінеді:  түптісі  –  0,1  м,  ... – 0,1-0,5 м, ... – 0,6-1,5 м, ұзын ... 1,5  ...  деұзынырақ болып қалыптасады.  Сабақтарының  жуандығы:  жіңішкесі  –  0,5  ... – 0,5 ... де ...  ...  ...  ерте  піседі,  жемістеріонша үлкен емес.(7-сурет) Сабақтарының  жапырақтануы  аз,  орташа  және  ... ... [38].7 ... ...  ...  ...  кезеңінде  жапырақтары   кезектесіпқалыптасады.  Жапырақ  алақандары  ...  ...  қана  ...  ... ... ...  ...  қыртыстары  бар,  кедір-бұдырланған,шеттері бүтін,  тұтас  немесе  жиектері  ара  тісі  ...  ... екі жақ ... ... ... ...  ...  түксізде болып өседі.Жапырақтарының сыртқы түр пішіндері әртүрлі сүйірленген сопақша, бесұштысопақша болып қалыптасады.(8-сурет)  ...  ...  ...  ... см –ге дейін), орташа (12-15 см),  ұзын  (15  см-ден  де  ...  ... ... кішкене (15 см – дей),  орташа  (15-20  см),  енділеу(20 см – ден енді) [39].8 ... ... ... Қияр ... бір үйлі ... жынысты аталық және аналық  гүлдерібөлек-бөлек немесе қос жынысты болып та қалыптасады.  Гүлдері  жапырақтардыңқолтығында, аталық гүлдер бірнешеуден топтасып,  ...  ...  ...  үш  ...  ерте  ...  ...  Аналық  гүлдері   жапыраққолтықтарында  біреуден  немесе  ...  ...   ...   ... ... негізінен тек аналық гүлдерін  қалыптастыратын  сорттармен будандар көптеп шығарылуда, осылардың аналық түрлерін,  ...  ... ... жан-жаққа кеңінен, жалпылай  шаруашылықта  пайдалану  қиярдыңөнімділігін екі-үш есеге дейін арттырады.Аталық гүл шоғында тек қана ... ...  ...  осы  ...  ... ... ...  пісіп  жетіліп,  аналық  гүлді  ...  ... ... Осы ... ... ... ал аналық гүлдің  күлтешесініңастында кішкене болашақ жемісінің негізі  болып,  ...  ...  ... тап осылайша аталық  гүл  мен  аналығының  айырмашылығы  көрініптұрады,  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  тән   ...  және  аналық  гүлдерінің  күлтешелері   ашық   сары   ... ... ... ... ... 1-2 ...  ал  аналықтары3-4 тәулікте күлтешелері  ашылғаннан  кейін  семіп  кебе  бастайды,  ал  ... ... гүл ... ... ... ... ... егер  тозаңданса,болашақ  кішкентай  жемісі  дамып  өсе   ...   Осы   ...   ... 2-3 ... ... 4-5 ...  корнишон  деп  аталады.  Осыекеуін көкөнісшілер нәзіктігіне қарай ... ... 9-12 ...  ... ... тұру ... ... жағдайда қабықтары  қатая  бастайды.  (9-сурет)9 сурет. Қиярдың гүліЖемістері. Жемістерінің қысқасы 5 см – ден 10 см-ге, орташасы 11  ... ... ... 21-ден 30 см-ге, өте ұзындары 30 см-ден де  ұзын  болады.Жемістері жас, ... ... ... ... ... ...  Жемістерініңсыртқы пішіндері домалақ, жұмыртқа пішінді, қол орақ тәрізді болады.  Сыртқабеттері тегіс, бүршікті,  кішкене  ...  ірі  ...  ал  енді  ... ... тән ... ... әдеттегідей, ақ,  қара  аралас  (ақ-қара), күрделі  бүршікті,  кедір-бұдырлы,  қара-көк,  жасылкөк,  ...  ...  үш  ...  ...  ал  ...  негіздері   сорттарыныңайырмашылықтарына  және  өсірілген  ортаның   жағдайларының   ... ... ... сорттар: Вязниковский 37; Гибрид МОВИР-  1  (F1);  ...  ...  ...  ...   Парад;   Таджикский   ранний;   ...  ...  ...  60;  ...   ...   ... ... -40; Урожайный 86; Донской 175; Победитель.Емдік қасиеттері. Қиярдың емдік-шипалық қасиеттерін ерте  заманнан  ... ... жас ... жемісін өкпе ауруын  емдеу  үшін  тағамғакөбірек пайдалануды ... Қияр ...  ...  ... қызуды басады  және  бүйректегі  жиналған  ...  ...  ... дәрі ... пайдалануды ұсынады.Халық медицинасында ішек-қарын, асқазан шаншып ауырғанда тыныштандыратынәрі ауруды басатын дәрі ретінде қияр  шырынын  ...  және  ...  ... ... ... ... пайдаланады.  Жоғарғы тыныс  жолдарымен жөтелге қарсы қияр шырынына бал  қосып  ішкенде  жақсы  әсер  ... (2-3 ас ... ... 2-3  рет).  ...  ...  ауыр  ... инфаркті миокардадан сақтандыру үшін өте  пайдалы,  ... ол ... ... ... және оны ...  ...  ... 100 мл қияр шырынын  ішуді  ұсынады.  Осыны  басқа  қара  ... ... (2:2:1) және (20:1) ...  ...  пайдаланғанда  әсерліккүштері арта түсетіндігі анықталған[40].Кавказ халықтарының медицинасында пісіп жетілмеген қияр  жемісінің  жәнесабақ-жапырақтарының қайнатпасымен  сары  ...  ...  ...  ... ... қайнатпасын бүйрек және қуық ауруларын  емдеуге  ... ... ... ұсынады. Жас қияр  шырыны  емдік-сақтандырғыш  жәнеәдемі-сәндік  дәрісі  ретінде  жоғарғы  бағаланады:  бет  ...  ... ... ... оған ... барқат түс беруге әсерін  тигізедіжәне осымен қатар бөртпелерді,  секпілдерді,  безеулерді,  пигмент  дақтарынжоюға жақсы әсерін тигізеді.Соңғы ... қияр ... мен ... ... ... және басқа  даасқабақ тұқымдас  дақылдардан  табылған  кукурбитационның  ...  ... ... ... және СПИД – тың дамуын тежеп,  тоқтататын  ... оны ... ... пайдалануда. Қиярдың құрамындағы  никотинсияқты зат бар, осы зат альцгеймер ауруына  қарсы  қолданылады  және  темекітартуды қойғысы ... ... жас ... ...  ... және  т.б.  ...  пайдалану  ұсынылады.  Қияр  жемісіндегікүкірт шаштың түсуінен сақтандырып, тістің, тырнақтың  жағдайын  жақсартады,ал  ...  йод  ...  ...  бұл  ...  қалқаншабезінің жақсы жұмыс жасауын қамтамасыздандырады [41].2 Зерттеу ... және ... ... ... тұздау және ашытуКөптеген жемістер  мен  көкөністерді  әртүрлі  әдістермен  өңдейді,  бұлоларды бұзылудан сақтап  қана  ...  ...  ...  жаңа  ...  ... ... бар ...  алуға  мүмкіндік  береді.  Өңдеудің  ... кең ...  ...  ...  ...  тоңазыту,  кептіру,герметикалық ыдыста консервілеу.Ашыту (тұздау). ... мен ... ...  ...  ...  ... құрамындағы қанттардың сүт қышқылды бактериялармен  ашу  нәтижесіндетүзілетін сүт қышқылының консервілеуші әрекетіне  негізделген.  Сүт  қышқылышіріткіш ... іс ... ... және ... жаңа дәм ... ... Ашыту  үшін  орташа  және  кеш  сортты  ақ  ақудандыорамжапырақ қолданылады. Орамжапырақтарды  ластанудан,  ...  ...  да,  ...  ...  Сапасын  жақсарту  үшін  оған   туралғансәбіз,алма, клюква,  брусника,  тмин,  лавр  жапырағын  ...  ... ... салып, тығыздап ашытуға қояды.Сапасы бойынша ашыған орамжапырақты 1-ші және  2-ші  тауарлық  ... 1-ші ... ... ... ... туралған, ашық  сары  түсті,шырынды, қытырлы  консистенциялы;  ашып  кетпеген  қышқыл-тұзды  дәмді,  ... ... болу ...  Тұз  ...  ...  -  0,7-1,3%болу керек. 2-ші сортты ашыған орамжапырақ біртекті  туралған,  жасыл  ... сары ... сәл ... ...  ...  білінетін  қышқыл-тұздыдәмді, лайлы шырынды болады. Тұз мөлшері-2,0%  дейін,  ...  -  ... болу ... ... ... ... Бұл ... аэробты микроорганизмдер  жәнеашытқы өседі, Сүт қышқыл  бактериялардың  өсуіне  ...  ...  ... газ және СО2 ... ... газ  ...  ...  оларкөмірқышқыл  газ  және  спирт,  сүт  қышқылын,  муровинді   сірке   ... ... ... ... дамуы.  Басында  өсетінлейконостоп  бактерия  таяқша  пішінді  сүтқышқыл  ...   ... тән иіс ... ... ...  ...  сүтқышқыл  микрофлорасының  дамуы.  Спирт   дәмінкелтіретін, ... ...  ақ  L.brevis  ...  ...  ...  түрде  дамйды.   Lactobacillus   plantarum   мезофильдігомоферментативті бактерияларға тән  белгілер  ...  ...  ... рөл ... процесі 6-8 тәулік ішінде жүреді. Ашыту  үшін  20°  ...  ...  ...   ...   ашу   ...   ... ... сүт қышқылын ( 1,5 ...  1,7%)  сақтайтын  әсері  баржәне сүт қышқылы бактериялар мен ашытқы (  ...  ,  ...  ...  ... ... газы және т.б.) ... өнімнің  нақты  органолептикалыққасиеттері.Заласыздандыру түрлері.• Қышқылдық және өткір дәмі шамадан тыс болса. L. brevis. артық мөлшердедамып, ... ... ... ... ... даму ... ... пайда болады.Жұмсартқыш  (былжыратқыш)  спора  түзуші  бактериялардың  (мысалы,   ... ... өсу  ...  ...  ...  ... дәм пайда болады. Орамжапырақты  жұмсарту  өз  ферменттерінің  әсеріненпайда болуы мүмкін.Көгеру, сүт көгі мен ... ... ... дәм және ... ... иіс, шіру және  ...  бактериялар  менашытқы, зең саңырауқұлақтардың өсуіне жағдай ... ... алу ... 3°C ... сақтап,ауа кірмейтіндей етіп  бетін  жабукерек, ашытқы мен зең саңырауқұлағын анықтау үшін.Таза сүтқышқыл бактерияларын ашытқы ретінде ... ... ... ... қараю, шырыштану, жұмсару, қышқыл дәм,  тұзды  дәмбайқалса жеуге рұқсат етілмейді.Ашыған орамжапырақты шыны  ыдыстарға,  ...  ...  ...  ...   ...   сақтаған   дұрыс.   Ашыған    орамжапырақты    бөлметемпературасы 10°С-тан аспайтын температурада ... ... ... ... ... үшін  қою  ...  ...  тығыз  жұмсақты,  майданемесе орташа өлшемді,  кішігірім  тұқымды  ...  жас  ...  ... Тұздау алдында қиярды сапасы және өлшемі  бойынша  ...  (90мм ... ... (91-110 мм), орташа  және  ірі  (111-140  мм)  деп  ... ... ... ... 55 мм ... ... Содан кейін қиярды  жуадыжәне дәмдеуіштерді (аскөк, ... ... хрен  және  т.б.)  ...  отырыпбөшкелерге  салады.  үстінен  6-8%-ды   тұз   ерітіндісін   ...   ... үшін ... ... ... тұздалған қиярды 1-ші  және  2-ші тауарлық сорттарға бөледі.  1-ші  ...  қияр  ...  ...  ... ... ... тұзды-қышқылды дәмді, қосылған дәмдеуіштер  ароматты,ұзындығы 110 мм аспайтын болу керек. Тұз ...... ...  –0,6-1,2% болу керек. 2-ші сортта дұрыс емес пішінді, әлсіз  ...  ... ... ... болуы рұқсат  етіледі,  ұзындығы  140  мм  дейін  болукерек. Тұз мөлшері – 4,5%, қышқылдылығы – 1,4%  ...  болу  ... ... көгеру, қараю, жұмсару, өткір  қышқыл  және  тұзды  дәмбайқалса жеуге рұқсат етілмейді.Қиярды ... ... ... үшін ... мен көп ... тұз  (6-8%)қолданады.Қиярды тұздау 2 кезеңде жүреді.1 кезең – 20о С ... 1-2 күн ... 0,3-0,4% ... ... ... – Ашу процессі баяу 1 - 2о С температурада жүреді.Қиярды  тұздау  әдсі  қырыққабатты  ...   ...   ...   жәнемикробиологиялық процестері бойынша ұқсастығы. Ашытудың  бастапқы  ... ... ... мен ... өседі. Сүт қышқыл бактерияларының  артуы,қажетсіз  микрофлораның  дамуын  тежейді.Алдымен   лейконосток   дамыйды(сүтқышқылының ... ... ... қышқыл түзетін  -  гетероферментативті(L.Brevis, L.Fermentum) және ...  ...  ... ... ... ... Тұздалған қияр мен ашытылған қырыққабатта ұқсас.Көбіне шырыштану, жұмсару, бетінде сүт  зеңі  мен  ...  ... Кей  ...  ...  ...  байқалып  қуыс  түзіледі,  бұлай  болғанжағдайда  микроорганизмдер  еніп,  қарқынды  ...  газ  ...  ... сүт ... бактериялар және т.б)Бұзылуды алдын алу үшін рассолға сорбино қышқылын  (0,1%) енгізеді  жәнеауаның  ...  ...  Сүт  ...  ...   таза   культурасынпайдалану және герметикалық контейнерде пастерлеу ұсынылады.Консерві  деп   ...   ...   ...   ...   ... ... ... жылумен өңделген, сапасын  жоймай  сақтаудыңкепілдігі бар өнімдерді атайды.Консервілеу тәсілдеріне өнімді зарасыздандыру және  пастерлеу,  кептіру,мұздату,  суыту,  қант  пен  ...  ...   ...   ... көмірқышқыл газдарын  пайдалану,  антисептиктер  қолдану  жатады.Оның  негізгі  өнімдерді  сақтауда  бұзылуды  тудыратын  ... мен ... ...  ...  ...  бір  ...  ...  болыптабылады.Консервілеу- ұзақ сақтау, мысалы, етті, балықты,  жемісті  т.б.  арнаулыөңдеу арқылы, сақтаудың қолайлы режимдерін жасау  ...  ...  ... ... ... ... ... тоқтату.  Өнімге  консервілеуші  әрекетжасау  ...  ...  ...   ...   ...   ... болып бөлінеді.Консервілеудің физикалық  әдісі-  төменгі  және  жоғарғы  температураменконсервілеу.Төменгі температурамен консервілеу микробтардың ... мен  ... жою  ...  ...  ...  ...  және  ...  консервілеудіңқолайлы  әдістерінің  бірі,  себебі  бұл  ...  ...  ...   дәмдікжәнетағамдық қасиеті аз өзгереді. Суыту және  мұздату  ...  яғни  ... ... өмір сүру ...  ...  Суытылғанөнімдердің  сақталу   мерзімі   ұзақ   ...   ...   ...   ... ... әлі де ...  ...  Мұздатылған  өнімдерұзақтау сақталады.Суыту кезінде өнім температурасын 0-50C-қа дейін төмендетеді, ондағы боссу қатып қалмауын ... ... ...  витаминдер,  ферменттер,ароматты, дәмдік және  т.б.  заттар  жақсы  сақталады.  ...  ...  және  ...  ...  микрофлора   дамуы   тежеледі,   тканьферменттерінің   активтілігі   ...   ...   ...    баяулайды.Консервілеудің бұл әдісі көкөністерді,  жемістерді,  етті,  балықты,  ... ... және ... ... қолданылады.Тамақ өнімдерін ұзағырақ сақтау  үшін   оларды  ...  ...  ... тез ...  Өнім  ...  ...   ...   -80C-қадейін жетеді. Мұздату кезінде бос  су  мұзға  айналады.  Бұл  кезде  өнімніңбүкіл  ...  ...  ...  ...  ...  тез  ...  ... микроорганизмдер мен биохимиялық процесстер  дамуы  үшін  қолайсызосмыстық жағдай туындайды.Тоңазытуды ет,  ...  ...  ...  ... ...  кезде  дайын  тағамдарды  тез  мұздату  кең  өріс  алды.Мұздатылған өнімдердің дәмдік және  ...  ...   ...  өнімдергеқарағанда төменірек, себебі  еріген  кезде  тағамдық  заттардың  бір  бөлігіжоғалады.Консервілеудің  биохимиялық  ...  Бұл  ...  ...   ...  ...  ...  сүт  ...   және   этил   спиртіменконсервілеу   жатады.   Орамжапырақты,   көкөністерді,    ...    ... ... қант сүт ...  ...  ...  сүтқышқылына айналады да,  өнімнің  ақауын  тудыратын  шіріткіш  ... ... ... ...  сыра  ...  ...  ашу  нәтижесіндетүзіледі, егер оның  массалық  ...  10-20%  ...  онда  ... ...  ал  ...  ...  болса,  микроорганизмдерді  жояды;нәтижесінде сақтау кезінде тұрақты сусындар- ... сыра ...  ...  тұз  ...  ол  сүт  ...  ашуға  қажет  қанттыңбөлінуіне  әсер  етеді.  Сүт  қышқылының  мөлшері  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  мен  жемістердіашытқанда  дәмі  мен  ароматын  ...  сүт  ...  ...  қатарашытқылар қатысады, олар қантты спирт пен көмірқышқыл газына дейін  ... ... ... ... зең және  басқа  микроорганизмдер  түзілсе,онда  ашыту  сапасы  төмендейді.  Көкөністерді  ...  дәмі  мен   ... үшін ... ... және ... ... қосады.Консервілеудің  химиялық  әдісі.  Тамақ  өнімдеріне  енгізілетін  кейбірхимиялық заттар микроорганизмдер дамуын тежеу керек  және  адам  ... ... ...  ...  ...  мен  тамақ  өнімдерінұзақ сақтауға мүмкіндік  жасайтын  химиялық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сорбин  қышқылы,  процион  қышқылы,   борқышқылы, уротропин және ... ... ...  ...  консервіленген  көкөністер  және   ...  ...  ...  ...  және  ...  орта   ... ... жылулық өңдеуге (85-1200C температурада)  негізделген,нәтижесінде микроорганизмдер жойылып, ...  ...  ...  ... өзгермей ұзақ мерзім сақталады.Табиғи  консервілерді  бүтіндей,  ...  ...  ...  ... ...  ...  бір  ...  бірнеше  түрлерінен  алады.Көкөністер үстінен 2-3% тұз  ерітіндісімен  құяды.  Консервілерді  сәбізден,қызылшадан,  жасыл  ...  қант  ...   ...   ... ... және ... ... алады. Салат, винегрет,  біріншіжәне екінші тағам,  гарнир  жасауда  қолданылады.  ...  ...  ... ... және ...  сорттарын;  бүтін  консервіленген  томаттардыңжоғарғы, 1-ші және 2-ші  сорттарын  өндіреді.  Қалған  ...  ... ... ...  сортын  анықтаған  кезде  сыртқы  түрін,түсін, иісін, ...  дәмі  мен  ...  ...  бойынша  ауытқуынескереді. Консервілердің нетто массасына  шаққанда  көкөніс  ...  ... ... тағамына арналған  және  емдәмдік  консервілерді  жоғары  сапалыбалғын немесе тоңазытылған көкөністер дайындайды. Олар жоғары сапалы  ... ... ... ... Олор ... құнды  организмменжеңіл сіңімді. Балалар тағамына арналған консервілер ... ...  ... т.б. ... ... ... ... гоменгендеу  арқылы  алады.Балалар консервілер дәмі мен  иісі  көкөністердің  табиғи  дәмі  мен  ... өте ... ...  ...  болу  ...  Емдәмдік  консервілер  арнайырецептура бойынша  ...  және  ...  ...  ...  ... ... арналған жеміс езбелері және  компоттары.  Келесідейассортиментте шығарылады; жасыл  ...  ...  ...  ... ... ... компоненттер  қосылған  көкөніс  езбелері  (күрішпенасқабақ езбесі, томатты көже езбе),  көкөніс-етті  консервілер  ...  ... ... бір ғана ...  ...  ...  өрік)  немесе  бірнешежеміс қоспасынан (ассорти)  дайындайды.  Дайындалған  ...  ... ... қант ... ...  аузын  жабады  да,  стерилдейді.  Жоғарғыжәне бірінші сортты компоттар өңдіреді. Сортын анықтаған  ...  ... мен  түсі  ...  ...  ...  ...  ...  жәнежемістердің езіліп кеткенін анықтайды.  Компоттың  нетто  ...  ... ... 50-60% ... ... ... ... көрсеткіштерін анықтауТағам өнімдері адам ағзасына керекті заттар  мен  қуатын,  физиологиялыққажеттілігін   ...   ...   және    ... ... ... адам ...  қауіп  төндіретін  химиялық,радиоактивтік, биологиялық ... ... зиян  ...  ...  ...  сай  болуы  керек.  ...  ...  ...   ...   ...   ...   мен   ...  бірі  –  құрамында  бұзу  микроағзалары  –  ашытқылар  менсаңырауқұлақ зеңдерінің жоқтығы.Маринад-көкөніс, саңырауқұлақ, жеміс - ... Оған  ...  ...  ...  суы  ...   ...   Маринадтыңжағымды дәмі және хош иісі болады. Оны қою тағамға, винегрет пен  ...  ...  ...  Көкөніс   маринадтарын   қиярдан,   томаттан,капустадан, пияздан, қызылшадан, сарымсақтан, тәтті қызыл бұрыштан,  ... ... және ... ... ... болады.Құралдар  мен   реактивтер:Сапасы   әр   деңгейдегі   ...   ...  ...  технохимиялық  таразы,  таразылар,   тәрелкелер,қандауыр, пышақ қысқыштар, ... , 250 ...  ...  ...  ...  ...  цилиндрлер,  бюреткалар,  300-400  мл  ...  1,10,20  ...  100-200  мл  ...  ...  ...  ...  ... натрийдің 10 пайыздық ерітіндісі, 0,1 н азот ...  ... ... азот ... күмістің ерітіндісі .Сезімдік зерттеу. Тұздалған немесе маринадталған көкөністер сатуға  тазаағаш, шыны, эмальданған ...  ...  ...  істелген  ыдыстарменәкелінуі тиіс. Оларды сезімдік зерттеу үй тепературасында  ...  ... ... ... ... ұсақталып туралған  болуы  тиіс.Онда  үлкенбөлшектер,жапырақтар, өзегі болмауы қажет.  Өнім  ...  ...  ... ... дәмі ... ... болуы шарт.Сапалы ашытылған қырықабат тістегенде сықырлайды. Одан өзіндік  хош  ... ... ... иісі  ...  ...  дәмі  балаусағақарағанда басымырақ.Сонымен қатар серпінділігі мен  сықырлауы  нашар,  жасыл  реңді,  шырыныбұлдыр, тұздылығы,қышқыл дәмі ... ... де ... ...  ал  ... үсіген шіріген,жапырақтары үлкен туралған және беткі  жапырақтарыда туралып дайындалған,көгерген,жалқақ басқан,сұрланған,тым  жұмсарған  ... ... ...  дәмі  бар  ...  қырықабат  базарда  сатуға  рұсатетілмейді.Маринадтың пайыздық мөлшерін анықтау. Тұздық өнімнің ...  ... ... анықтау үшін, сынааны дәкеге салып, тұздығы ағу үшін  іліпқояды.  15  минуттан  соң  тұздығы  мен  ...  ...  ...   ... ...  ...  10-15  пайыз  шамасында,ал  тұздалған,  маринадталғанқызанақта, қиярда, 45-50 ... ... ... ...  ...  ...  Қышқылдылық  титрометрикалық   әдісбойынша анықталады.Тұздықтың қышқылдылығы сүт  қышқылына,  ал  ...  ...  ... ... байланысты.Ол  үшін маринад құрғақ қағаз бетінен сүзеді.Конус тәріздер  колбаға  10мл  сүзінді  ...  ...  50  мл  ...  су   және   1   пайызфенолфталеиннің  ...  ...   2-3   ...   ... натрдың 0,1 н ерітіндісімен 3  минут  ішінде  жойылмайтын  қызғылттүске боялғанша жүргізеді.Қышқылдың ... мына ... ... ... ... қышқыл мөлшеріне ауыстыруға арналған коэффицент сүт  қышқылыүшін ол 0,009, ал сірке ... үшін 0,006 ға ... ... 0,1 н ... ... ... мөлшері, мл.М-түздықтың немесе маринадтың мөлшері,мг.100-пайыз есебінде көрсетуге арналған түзету.Жауабы: Х=(0,0007*100)/10=0,007.2.  Маринадтағы  ас  тұзының   ...   ...   үшін   ... ... ерітііндіні пайдалануға болады. Оған 10  пайыз  хромқышқылы  калийдің  мл  ...  0,1  н  азот  ...  ...  ... қызыл-сары түске боялғанша титрлейді.Ас тұзының мөлшері төмендегі ... ... ... ... кеткен 0,1  н  азот  ...  ...  ... ... ... ... ... маринадтың мөлшері, г.0,00585-ас тұзына қайта есептейтін коэффицент100-пайыз есебінде көрсетуге аралған түзету.Жауабы: Х=(0,1*0,00585*100)/0,00585=10.2.3 Өнімнің құрамындағы уытты заттарСараптауға үлгі алу. Біртектес ...  ...  ...  тексеруүшін  орта  үлгі  алады.  Оны  ...  ...  ...  ...   ... ... Әкелінген өнімдер көп партиялы болса,  үлгіні  ішінарабірнеше бөліктен ғана алады. Егер де өнімдер аз ... ... орта  ...  ...  ...  ...  қап,  бөшке  т.б.)  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  түтікпен  жақсылап   араластырады;ашытқан, тұздалған және  ...  ...  ...  тұздығы  немесемаринадымен бірге алады;  сусымалы  өнімдердің  үлгісін  қуыс  ...  ... ... ал ... ... ... үлгісін ыдыстың  әр  жеріненалады.Бекітілген нормаға сай зертханалық тексеруге  алынған  тағамдық  өсімдікөнімдерінің салмағы  төмендегідей  ...  ...  ...  ...  ... г, картоп үлкендігі орташа 2-3  түйнек,  ... (көк ... ... ... ... г, ... көкөніс-50  г,  балаусажемістер-200, кептірген жемістер-100, жидектер-100, бұршақ, үрме  бұршақ-50,майлы дақылдардың тұқымы-50, өсімдік майы-200см3, кептірген  ... ... жеке ... дән және дән ...  крахмал,қант-200, грек жаңғағы, фундук т.б.200-300г, қауын, қарбыз,  ...  ... ... ... 1-2 ... әр ... (әр  ...  алады.  Біртектеспартиядағы тағамдық өсімдіктерді тексергенде органолептикалық  көрсеткіштеріәр түрлі болған жағдайда, орта үлгіні әр ыдыстан немесе  бөліктен  ... ... ... ... ... ... үшін  вольтамперометриялықанализатор АВА-3 құрылғысы мен  темос-экспресс  құрылғысын  қолданамыз  (10-сурет).10 сурет. Вольтамперометриялық ... ... ...  ...  ...  ...  және  әр  түрлібиоаудандарды өлшеуге  арналған:  су,  ауа,  тағамдық  азықтарды  және  ... ...... ... АВА-3 ...  тек  біржүйеде,  бір  қалыпты  жұмыс  жасайды,  арнайы   өз   жұмысына   ... ... ... ... және ... электродтармен жұмыс жасай алады.• Көміртекті заттан жасалған қатты индикаторлы электродты пайдаланғанныңарқасында айналасына зиян келтірмейді.• Айқын әрі нақты жұмыс жасайды.• Жай ... ...  ...  ...  ... ... ... орнына өзіндік талап қоймайды.АВА-3 анализаторында химиялық элементтердің  және  көптеген  органикалықзаттардың нақты санын айқындауға ... тэ-1 ... алу  үшін  ...  ...  ...  барысындакедергі жасайтын органикалық заттарды толығымен бұзып жойып ...  ...  ...  Cd,  pb,  Zn,  Cu,  As  және  т.б  ...   элементтердіңконцентрациясын  анықтау   ...   әр   ...   ...   ... ... әсер ету ... бұзу процессі жүреді.2.4 Зерттеу нәтижесінде қолданылған қоректік орталарЖасуша ішіне сыртқы ортадан  енген  қоректік  ...  жаңа  ... ... ... ... күрделі  биохимиялық  процестердің  көмегіменіске асып отырады. Микроорганизмдер табиғатта қоректік  заттарды  өсімдіктермен ... ... ... тірі жасушалардан алады.Зертханаларда микроорганизмдерді өсіру үшін арнайы  ...  ... ... ... ... ... қарай  табиғи  (сүт,  сарысу,жұмыртқа, ет, картоп, бұршақ, сәбіз, т.б.)  және  жасанды  қоректік  орталардеп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  рецептер  бойыншадайындалады. Олар жануар текті  ...  ЕПЖ)  және  ...  ...  (сырасуслосы)  болып  екі  топқа  бөлінеді.  Барлық  микроорганизмдер  бір   ... ... өсе ... Әр ... өзінің өсіп дамуына арнайы  құрамыбар қоректік орталарды элективті ... ... деп ...  ... ... салқын  орындарда  ұстайды,  қоректік  ...  ... ... ... ...  ...  ...  кептірген  соң  бустерилизаторында немесе кептіргіш шкафта стерильдейді  (160-1700С).  Мақталытығындарды  қолмен  немесе  тығын  ...  ...  ...   әзірлейді.Қолданылған тығындарды әуелі  кептіреді,  сонан  соң  стерильдейді.  Мақталытығындар құрғақ және шыны түтікке ... ...  ...  ...  ...  олар  ылғалды  тартып  алып,  зең  саңырауқұлақтардың  өсуіне  жағдайтуғызады. Бұл саңырауқұлақтар  және  ...  ...  шыны  ... ... де, ... ... ... бұзады.Жасанды қоректік орталар және олардың компоненттері. Еттің суы  көптегенқоректік орталардың негізгі компоненті болып саналады. Ол жылқы немесе  қарамалдың ... ...  ...  ...  ...  ...  және  майларыалынып тасталады. Кәрі  малдың  етін  қоректік  отаны  дайындауға  қолданбаукерек. Етті ... ... ... ... соң оған  ағын  ...  екіесе мөлшерін құяды да, 18-24 сағатқа салқын жерде  қалдырады.  Фаршты  сығыпалып,  еттің  ...  ...  ...  отта  ...  ...  ...  экстракты  өткізгеннен  соң,  қайта  қағаз  сүзгішпен  сүзеді  дебастапқы мөлшеріне ағын суын құю ... ... Ет суын  шыны  ... ... 30 минут стерильдейді.Ет суын дайындау процесін жеделдету үшін фаршқа екі  есе  ...  ... ... да, бір ... бойы 500С-та қыздырады. Пайда болған  массаны  ...  ...  ...  етті  ...  ...  ...   30   минутқайнатады.  Ұйып  қалған  белоктарды  мақталы-дәкеден,  ...   соң   ... ... ...  ...  ...  Фильтратқа  оның  бастапқы  мөлшерінедейін ағын суын қосып, шыны сауыттарға, шыны ... ...  ...  ... стерильдейді. Дайын ет суының рН мөлшері 6,8-6,5 шамсында болады.Ет-пептонды сорпа (ЕПС). Ет ... 1% ...  мен  0,5%  ...  хлоридынқосады. Ет суын пептонның толық ерігеніне дейін араластыра  отыра  қайнатып,оның рН ... ... ... ... ...  ...  ... 10% натрий  сілтісінің  ерітіндісі  немесе  натрий  ...  ... ...  ...  ...  жеткізеді.  Сілтіні  сорпағақосқаннан кейін, оны  тағы  да  5-10  ...  ...  ...  соң  ...  ...  дымқылданған  сүзгіш  қағаздан  өткізеді.  ... шыны ... ... ... 20-30 ... стерильдейді.Ет-пептонды агарды (ЕПА) дайындау  үшін  ЕПС-ға  2-3%  агар-агарды  қосаотыра балқытады. Балқыту кезінде ... ... ... ...  ... ... араластырып отырады. Балқытылған ЕПА-ын ыстық  күйінде  тезсүзіп (мақталы-дәке арқылы) шыны түтіктерге құяды. «Қиғаш»  қатырылған  ЕПА-ды 3-4 ... ал ... ... ... шыны ... 10  ...  құяды.Шыны түтіктер тығындармен жабылып 1200С-та 20-30минут ... ... ... ... өсіру үшін. Ашық - сары  түстібіркелкі, ...  ...  ...  ...  ...  ...  10  ... гр. РН ( 25ºС) 5,6  ±  0,2.  Герметикалық  оралған,  шыны  немесеполипропиленді ыдыста, ... 500 г кем ... ...  ... ... ... сай болуы керек. Сақтау мерзімі  жеткізілгенкүннен 80% кем ... ...  ...  ...  ...  болуы  шарат(сапасы көрсетілген қорытынды немесе куәлік,  паспорт),  ...  ... ... орыс тілінде болу керек.Сусло-агар  (СА)   зең   ...   ...   және   ... ...  ...  Сусло  (сыра  ашытқысы)  құрамындакөмірсулар, амин қышқылдары, В тобы витаминдері минералды тұздар және  ...  ...  мен  ...  көзі  ...  ...  ... ... (20% дейін) болады.Сусло-агарды қызбаған суслоға  2-3%агар-агарды қосу арқылы әзірлейді.  Қызбаған  суслоны  сыра  қайнататын  зауыттаналуға  ...  ...   ...   ...   Жаңа   ...   ...  қанттың  концентрациясы   14-180-ке   ...   ...   ...  (0Б)   ареометрдің   көмегімен   анықталады.   Қанттың   керектіконцентрациясын келтіру үшін ортаға ағын су ... ... – 4 – 60Б, ... – 6  –  80Б,  сүт  ... – 8 – 120Б ... қанттары бар ортада өсіреді.Агар және желатин қосылған орталарды мақсаты  бар  дәкемен  сүзу  арқылынемесе тауық жұмыртқасының белогы ... ... ...  ...  ... ... ... сол мөлшердегі сумен  араластырып,  көбіктіңпайда болуына дейін араластырады. Көпіршіктелген  белокты  ...  ... ... ... ... жақсылап араластырғаннан кейін  қайнап  жатқансу моншасында бір  сағат  бойы  қыздырады.  ...  ...  ...  ортадағықаоқып  жүрген  бөлшектері  өзіне  ...  ...  Орта  ...   ...  ...  ...  ...  мөлдіреуі  сонымен   қатар   баяусалқындату кезінде де байқалады. Бұл үшін  ...  ...  ... оны бу ... ... 10-12 ...  ...  Қоректік  ортатығыздалғанға дейін қалқып жүрген ...  шыны  ...  ...  шыныыдыстардың түбіне шөгеді.Китта-Троцци  ортасы   ...   ...   ...   ... Оның құрамында қоректік сорпа, 0,5% натрий хлориды, оттегін  ... ... ... немесе бұлшық ет түйіршіктері болады. Ортаның рН-ын 7,6-7,8-ге жеткізеді. Ортаның бетіне жұқалап индифферентті вазелин  ...  ... ... ... ...  ...  ...  себер  алдында,  қоректікортадағы ауаны кетіру үшін, ортаны қайнап  ...  су  ...  15  ... ... ... ... ... тексеру үшін  оларды3 тәулікке 370С-қа ретелген термостатқа қояды. Ешқандай  ... ... ...  ...  стерильденгенінің  дәлелі,  ал  өсуі  барорталар ... ... ... ... деп ... орта ... қысқаша сипаттамасы.Агар-агар кейбір теңіз балдырларын сумен  қосып  қайнату  кезінде  пайдаболатын экстракт. Судағы пайда болған ... ... ... болады.  Жоғарғысапалы агар-агар ТМД, Жапония  және  басқа  да  елдерде  ...  ...  ... ... ... қарай агар-агар өте күрделі  органикалыққоспа (70-80%  полисахарид)  болып  ...  ...  ...  сары  ... ... және жіп ... ...  –  қышқыл  ортада  ферменттердің   әсерінен   толық   ...   ...   Оның   ...   ...   тіршілігіне    қажеттіполипептидтер мен амин қышқылдарының қоспасынан тұрады.  Пептонды  ірі  ... қара ... ... ... ...  Ол  суда  жақсы  ...  ... тұз ... ... ... ...  –  белоктан  тұратын  жануарлар  ...   Оны   ... ... ... қайнату арқылы  алады.  Олардың  сырт  көрінісіашық қоңыр түсті жапырақшалар тәрізді болып келеді. Иісі, дәмі болмайды, 32-340С ... ... ... ... ...  (лат.  sterilis  –  ...   тұқымсыздандыру)   –материалдардағы патогенді және патогенді  емес  микроорганизмдерді,  олардыңформаларын (споралары, капсулалары) өлтіреді.  ...   ...  ...  шыны  ...  ...  ...  және  ...  Асептикалық  жұмыстарды  жүргізуге  жағдай  жасау  үшін  боксбөлмелері мен ... ... ... ...  ...  жәнехимиялық  әдістерді  қолданады.   Олардың   механизмдік   әсері   әр   ...  екі  ...  ...  стерильдеуге  алынған  материалдардыңфизикалық – химиялық қасиеттерінің сақталуы және толық залалсыздануы керек.Физикалық ... 1) ... ...  ...  стерильдеу  (жалында  күйдіру,қыздырылған құрғақ ауамен), 2) ... ...  ...  ...  ... ... 2) ылғалды ыстық ауамен (қайнату, 1000 С ыстық  бумен,  1000С-тан  ...  ...  ...  ...  3)   сүзу   арқылы,ультракүлгін лампалармен, ... ... ...  ...  ...  ...  ...  Жалында  күйдіру   арқылыбактериологиялық инелерді,  пинцеттерді  және  ...  да  ...  ... ...  ...  ...  стерильдеу   жұмыстары   арнайы   кептіргішшкафтарда жүргізіледі  (12  ...  ...  шкаф  екі  ...  ...  Оның  ...  асбестпен  немесе  басқа   ыстыққа   төзімді,   жылужібермейтін материалмен қапталады. Шкаф  ...  ауа  ...  ... ... жылу ... ... қызады.  Стерильдеу  үрдісі  1400  С-тантөменгі температурада жоғарылаған  ...  ...  ...  азая  ... С – 2 ... 1700 С – ... Жанғыш заттарды,  қоректік  орталарды,резеңкеден жасалған бұйымдарды ыстық құрғақ ауамен стерильдеуге болмайды.Ылғалды ыстық ауамен стерильдеу тәсілдері. Қайнату  ...  ...  ... ...  т.б.  инструменттер  мен  кейбір  резеңке  және  ...   ...   ...    стерилизаторларға    салып,    ... екі ... ...  бар  ...  ...  ... ... мөлшерде 2%-дық натрий гидрокарбонаты қосылған су құйып,  20-30 минут ... ... ... ... Кох ... 1000С температурада  30-40 минут жүргізеді. Оның ... ... ... бар ...  ... ... ... цилиндр тәрізді, бір қабаттан  тұратын  темір  ...  ...  ...  бар,  стерильденетін  заттарды  қоюға   арналғанқойғыштары болады. Стерильдену  уақытын  су  ...  ...  ...   жұмыстарын   үш    күн    ...    ...    ...  ...   формалары   ғана   өледі.   Бациллалардыңспоралары стерильдеу аралықтарында вегетативті формаға айналып, үшінші  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...   т.б.   ... –  1000  С-тан  төменгі  температурада  дробты  стерильдеу.Мұндай жұмысты су  моншаларында  ...  ...  ...  ... байланысты болады. 70-800 С – 3 күн, 60-650 С – 5 күн,  56-580 С – 7 күн. ... күні ... 2 ... ...  күндері  1  сағаттанстерильдейді.Автоклавтау – қақпағы тығыз жабылған  ...  ...  ... ... бу қысымымен стерильдеу. Автоклавта 1000  С-тан  жоғарытемператураға  төзімді  қоректік  орталарды,  ...   ... ... шыны ... ... ... ... таңғыш  материалдарды,халаттарды, қолданылған бактерия өсінділері мен ыдыстарды  1,5  ...  ... ...  ...  0,5  ...  30-40  ...   залалсыздандырады.Автоклавтағы будың қысымы көтерілгенде температурасы да көтеріледі.0,0505х105 ПА (0,5 атм) –температурада 110-1120 С1,01х105 ПА (1 атм) –температурада 120-1210 ... ПА (1,5 атм) ... 124-1260 ... ПА (2 атм) ... 132-1330 СПастерлеу тағамдардың қоректік  (сүт,  ет,  балық,  жеміс  ... ... ... қалу ... ... Пастерлеу  кезіндеөнімдерді 30 минут 800 С-қа дейінгі ... ... ... тез  ... ... Өндіріс орындарында  суытқыш  жүйесі  бар  пастеризаторларболады.Сүзу арқылы стерильдеу  ...  ...  ...  ... ... ...  асырылады.  Бұл  тәсілмен  қыздыруға  болмайтын  сұйыққоректік   орталарды,   қан    ...    ...    ... ... қатты –  керамикалық,  асбесті  және  мембраналыболады.Ультракүлгін сәулелермен стерильдеу зертханалардың және тағам  өнімдерінұзақ сақтау үшін ... ... су, сүт, тері ... мен ... да заттарды  стерильдеугеқолданады. Ультрадыбыстардың әсерінен пайда болған ...  ... ... ... ... ішкі ... ... заттармен стерильдеу қоректік орталарды, вакциналарды,  соныменқатар  емдік  –   ...   қан   ...   ...   ... үшін ... Қоректік орталарды  хлороформ,  толуол,  кейдеэфирмен консервілейді (консерванттардан тазарту үшін ортаны 560  С-қа  ... ... мен ...  қан  ...  ...  ...  0,05%формалин немесе мертиолатпен консервілейді. Агглютинирлеуші қан  сарысуларынбор қышқылы, толуол немесе глицеринмен консервілейді.Химиялық ...  ...  ...  үшін  ...  (1-3%-дыхлорамин, 3-5%-ды фенол, 70%-ды спирт, т.б.).Аспап және аппараттар: термостаттар - микроорганизмдерді ... ...   ...   ...   үшін    қажет.    Лабараторияларда    жекемикроорганизмдердің ... ... әр ...  ...  термостаттарқойылады.Мезофильдер - 28-30С , термофильдер-45-55С, патогенді түрлер –37 гр. Термостаттар формасы, өлшемдері, конструкциясы әр түрлі ...  ... ... орта  және ... материалды жоғары  қысымдақаныққан бумен стерильдеу үшін қажет.  Автоклавтар  әр  ...  ... ... ... ... ... ...  бар   кептіргіш   шкаф   -   ...   ... әр ...  ... ...  ...  ...  арналған.Кетіргіш шкаф  термотұрақты  материалдардан  (метал,  асбест)жасалады,  жәнежұмыс  камерасындағы  ...  ...  40-200С  ге   ... ... -ұзақтығы 1,5 сағат.Холодильник   –   4    С°температурада    ...    және    ... ...  ...  орталарды,  кейбір  реактивтер  менерітінділерді ... үшін ...  ...  ...  және  ...  ...  ажырату   үшінқолданылады.Лабараториялық рН - метр (марка рН-340) сутегі  иондарының  активтілігінжәне тотығу-тотықсыздану ... ... ... - ... ...  ...  спирттер,  амин  қышқылдарды,витаминдер, экстрактілі заттар мөлшерін анықтау үшін қолданылады.Фотоэлектроколориметр -  оптикалық  тығыздықты,  боялған  және  ... ... үшін ... ... ... ...  ... байланысты микроорганизм  жасушасының  концентрациясын  анықтайды.Ф2, СФ маркалы сузгідер шығарылады.  Никельді  металдан  ...  ... ... ... екі ... ...  цилиндрлік  және  конустәрізді, араларына асбесті фильтр қойылады.Ыдыстар. Микробиологиялық зерттеулер үшін әр түрлі шыны  ыдыстар  ...  ...  ...  10  см,   биіктігі   1,5   см)   көп   мөлшердемикроорганизмдерді ... алу, ...  ...  ...  ...  ...  т.б  ...  қолданылады.  Виноградский  колбалары,  бөтелкелер,аэробты микроорганизмдерді  өсіру  үшін  тербелі  колбалар,  ашыту  ... үшін ... ... және ...    ...    дайындау.    Қоректік    ортаны    ... ... ... ...  мен  пробиркаларды  мақталытығындымен жабады. ... ... ...  ... ... ...  Дұрысжасалған тығындының ұзындығы 3-4 см, тығыз жасалған  болу ... ...  ...   ...  қысқыштар,  қайшылар,металдан жасалған цилиндрлер.Қоректік  орталарда  микроағзаларды  өсіру  тәсілдері   мен   ...  мен   ...   Шыны   ...   ...   ... ... ...  микробтардың  суспензиясы.  ЕПС  менЕПА бар  шыны  ...  ...  ...  ...  ...  шынылары.Балқытылған ЕПА бар  шыны түтіктер. Микробиологиялық  ...  мен  ... ... ... ... ... жазатын қарындаштар.  Спиртшамдары.Микроорганизмдерді қоректік орталарға себу  мен  ...  себу  ...  ...   ...   ...   үшін   ...   Патологиялықматериалдарды немесе микроб өсінділерін қоректік орталарға  микробиологиялықілиектер  мен  инелердің  немесе  пастер  ...  ...  ... ... ... бу  ...  ...  Олардыңжіңішке ұшы дәнекерленген болуы керек.  Пипетканың  ...  ...  ... кесегі болады. Ол материалды ауызбен сорып алу кезінде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   арнайысауыттарға  салып  немесе  оралған  түрінде  стерильдейді  де,  сол  күйіндесақтайды. Қағазды ... ... ... ... техникасы. Ілмекті немесе пипетканы оң қолда, ал шыны  түтікті  солқолда ұстайды. Тығынды  оң  ...  ...  ...  ...  материалдыілмек немесе пипетканың көмегімен шыны түтіктен шығарады. ...  ... орта ... шыны ... ішіне енгізеді. Қиғаш қатырылған  тығызқоректік ортаға материалды ирек қозғалыспен   таратады.  Бір  шыны  түтіктенекінші шыны ... ... ...  ...  ...  ...  ...  кейіншыны түтіктің ішінде суытады, сонан  соң  микроб  өсіндісінен  үлгіні  ... ... ... ... микробтардың массасын  жалынның  әсеріненсақтау  қажет.  Егер  ілмек  вольфрам  сымынан  немесе  ...  баяу   ... ... онда ең  ...  ілмекті  стерильді  қоректік  ортағатигізіп, сонан  соң  ғана  ...  ...  алу  ...  ...  ... жұқа ... тек оны суытып қана қоймайды, сонымен  қатар  микробтарклеткаларының ... да ... ... ... тік қатырылған ЕПА-ға шаншу  арқылы  микробтарды  ...  ...  ине  ...  Ол   ...   ...   ... ...  тиісті.  Микроорганизмдер  қоректік  ортада  иненің  шаншужолында өседі. Микробтарды ЕПС-на себу үшін  ...  шыны  ...  ... түсіреді де, ирек  қозғалыспен  ілмекті  сыртқа  алып  шығады.  Пастерпипеткасымен   ...    ...    ...    ...    ...    ... алуға болады. Материалды алар алдында пипетканы  жалынныңүстінен өткізіп, оның дәнекерленген ұшын  стерильді  ...  ... ... алып, оны қоректік ортаға  себеді.  Шыны  түтікті  жалынныңүстінде   жауып,   ...   ...   ...    ...   ... ... шыныларына себу жасалған күнді, мекеме атын немесе  микробөсіндісінің  атын  жазып,  оларды   термостатқа   ...   ... көбі 370 С-та ... Таза ... ... алу үшін  ... немесе басқа  материалдардан  ерітінділері  дайындайды.  Ол  үшіннатрий   ...   ...    ...    ...    Дайындалғанерітінділердің үлгісін тығыз  қоректік  орталарға  себеді.  Ілмектің  немесепипетканың көмегімен  Петри  ...  ...  ...  ...  ...  ...  оны   ...   таратады.   Жекеленген   ... алу үшін ... ... бір ... көмегімен  бірнешеПетри  шынысындағы  қоректік  орталардың  бетіне  таратады.  ...  ... ... ... ... ... ...  болады.  Шпательдішыны таяшалардан жасайды. Олардың бір ұшы үш  бұрышты  болып  келеді.  ...  ...  ...  себу  ...  жалын   бағытында   ...   ...  соң  ...  ...  штативке  қойылады.   Петри   шынысытермостатқа аударылып қойылады. Аударылып  қойылған  ...  ... ... ... ... ...  шыны  түтіктердегі  жәнеПетри шыныларындағы  ЕПС  мен  ЕПА-ға  ...  ...  ...  түтіктердегі  ЕПА  су  моншасында  балқытылып,  Петри   шыныларынақұйылады. Қоректік ортаны ... ... ... баяу ... шыны  ішіндебіркелкі таратады.Петри шынысындағы қоректік ортаны үш бөлікке бөліп  (І,  ІІ,  ІІІ),  ... ... ... Ол үшін  ...  ...  пипеткамен  микробсуспензиясының бір тамшысын  тамызады,  сонан  соң  тамшыны  ...  ... ... ... екінші және үшінші бөліктерге ауыстырады.  Келесібір ... екі ... ... ... ...  ...  жасайды.  Микробтарсуспензиясы  бірінші  ...  ...  соң  ...   ... ...  шынылары  термостатқа  аударылып  қойылады.  Осылай  жекелегенмикроб ... ... ... таза ... бөлуге мүмкіндік бар.Бояғыштар.   Жағындыны   бояу   кезінде   ...   ...    ...  тек  ...  белгілерін  ғана  емес,   сонымен   ...   ...   ...   ерекшеліктерін   (спорасын)   де   ...   ... ... ...  және  қышқылды  бояғыштар  қолданылады.Микроб  клеткаларының  ядросы  негізгі  бояғыштармен  де   ...   ... ... де ... Қышқылды  бояғыштар  препараттың  аясынқұрып, боялмаған формалардың айырмашылығын айқындата ... ... ... ... Циль ...  сафранин,  нейтральдықызыл (қызыл бояғыштар); метилді  күлгін,  генцианвиолет,  кристалды  күлгін(күлгін бояғыштар); метилен көгі, азур ІІ (көк ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бояғыштар),  ал   қышқылбояғыштардың ішінен қышқыл фуксин,  эозин,  эритрозин,  ...  ...  ... ... ... ... бояғыш), нитрозин (қара бояғыш)  және  т.б.қолданылады.Бояғыштардың ерітінділері спиртте немесе суда дайындалады.  Бояғыштардыңспирттегі  ...  ...  ...  ...   олар   ...   ...  Бұл  үшін  бояу  ұнтағына  96%-дық  этил  спиртін   1:10   арақатынасында ... ... бояу ... тығыз  тығыны  бар  ыдыстардасақтайды. Бояғыштардың судағы ерітінділері  ...  және  ...  ...   ...   әрекетін   күшейту   үшін   ...   ...  ...  ...  ...  жұмсартып,   микробтардың   жақсыбояуларына себебін тигізетін улағыш заттарды қосады. Ұлағыш  заттар  ретіндеспирт, ... ... ... ... көбінесе келесі бояғыштар мен ерітінділер жиі қолданылады.Циль фуксині 10 мл негізгі ... ... ... ... мен 100мл  ...  фенол  ерітіндісін  араластыру   арқылы   дайындалады.   Негізгіфуксиннің қаныққан ерітіндісін ... үшін 10  г  ...  ...  ... мл 96%-дық этил спиртін қосып араластырады.Пфейффер фуксинін дайындау үшін 1 мл Циль фуксиніне 9 мл дистилденген суқосады. Бұл  ...  тек  ...  ...  ғана  ...  ...  ... (тез ... немесе бұзылып кетеді).Метилен көгі (Леффлер бойынша). 30 мл ... ...  ...  ... 1 мл 1%-ды ... ... мен 100 мл  ...  су  қосуарқылы  дайындайды.  Бұл  ...  ...  бойы  ...  ...  сүзгіденөткізеді. Бояғыш тұрақты және микробтарды жақсы бояйды.Фенолды генцианвиолет. 1 г ... ... 10 мл ...  этилспиртінде ерітіп, оған 100 мл 2%-ды фенолдың судағы ерітіндісін қосады.Сафранин. 2 г бояу ұнтағын 96%-ды этил ... мен ... ... ... ... ... қоспасында немесе қайнап жатқан  судың  100  ... ... ... ... 1 г малахитті жасыл ұнтағын 100  мл  дистилденген  судаерітіп, сүзеді.Қызыл конго. 3г бояуға 100 мл дистилденген су  қосу  ...  ... ... препаратты негативті (теріс) тәсілмен бояу кезінде қолданылады.Люголь  ерітіндісі   препараттарды   Грам   тәсілімен   бояу   ... 2 г ... ... 25 мл ...  суға  ...  ...  соңерітіндіге  кристалды  йодтың  1г  қосып,  оның  мөлшерін  300  ...  ... ... жеткізіп, ерітіндіні сүзеді.Бояудың күрделі  тәсілдері.  Микробтар  ...  ...  ... мен ... ... емес, сондықтан олар  бір  бояғышпен  әр  ...  ...  ...  ...  және  ...  реактивтермен   әрекететкенде бірдей түссіздендірілмейді. ... ... ...  де  ...  ...   ...   Бояудың   күрделі   (дифференциалды)тәсілдері ... ... осы ... ...  ...  тәсілменбояу процесінде бірнеше бояғыштар қолданылады. Зертхана тәжірибесінде  Грам,Циль-Нильсен,  Козловский,  Меллер,   Злоттогорова   және   ...   ... ... Бекітілген препараттың үстінде фенолды күлгін генцианвиолетсіндірілген сүзгіш қағаздың тілімін 2-3 минут  ұстайды.  Соңан  соң  қағаздыалып, ... ...  ...  2-3  ...  ...  ...  ... жағынды 96%-дық этил спиртімен 30-40 секунд өңделеді  де  жақсылапсумен ... ... ...  фуксинімен  қосымша  1  минут  ... ... соң, ... ... ... ... ... бойынша  бояу  нәтижесінде  микробтар  күлгін  немесе  қызғылттүстерге  боялады.  ...  ...  ...  ...  ...  түсінсақтайтындар  Грам  оң  микробтар  тобына  ...  ...   ... қатерлі ісіктің қоздырғыштары,  стафилококктар  және  т.б.),  ... ... ... ... ... ... ...  боялатындар  Грамтеріс  микробтар  тобына   жатқызылады   ...   ...   ... және т.б.).Зертханада Грам тәсілімен бояу  үшін  А.В.  Синевтің  модификациясы  жиіқолданылады. Бұл ... ... ... ... ... алдын ала  фенолдыкүлгін  генцианфиолетпен  дымқылдандырылып,  кептірілген   сүзгіш   қағаздарқолданылады.  ...  бұл  ...  мына  ...  ...  дайындалады:  1ггенцианфиолет + 100 мл 96%-дық этил спирті. Бояғыш  тұрақты  және  оны  ...   бойы   ...   ...    ...    қағаздар    осы    бояғышпендымқылдандырылған соң кептіріледі де, жамылғы шыны  ...  ...  ... ... бар ... ... бояу үшін осындай сүзгіш қағаздың бір  тілімін  зат  шынысыныңүстіне қойып бетіне дистилденген судың бірнеше  ...  ...  ... ... ... жазылғандай орындалады.Грам тәсілінің мәні. Бұл тәсілді 1884 жылы  дат  ғалымы  Христиан  ИокимГрам ұсынған  ...  ...  және  ...  бактериялардың  әр  түрлібоялуы олардың клетка қабырғалары  құрылымының  өзгешеліктеріне  ...   ...   ...   қабырғасы   грам-теріс   микробтардікінеқарағанда қалың және көптеген пептидогликан полимерін  иемденген.  ...  ...   ...   ...   спиртпен   әрекет   жасағандатүссізденбейді. Грам-теріс бактериялардың ... ...  жұқа  және  ... ... аз ... ... Осы себептен олар бояумен  әлсізбоялып, спиртпен өңсізденеді.Микробтарды күрделі бояу кезінде  жағындыны  екі  ...  ...  ... ... ал ... қосымша болып  табылады.  Күрделі  бояу  кезіндебояғыш заттардан басқа әртүрлі  түссіздендіретін  ...  ...  ... ... ... ... және ... процессі көкөністерде өте кең  тараған.  Ол   ...  ...  ...  ашу   ...   сүт   ...   түзілуіненегізделген. Сонымен қоса спирттік ашу жүреді. Дрожының әсерінен  спирт  сүтқышқылымен  қосылып  күрделі  эфир  ...  ол  ...  қош  иіс   ...  ...  ...  ...  туралған  болуы  тиіс.Онда  үлкенбөлшектер, жапырақтар, өзегі болмауы қажет. Өнім  шырынды,  серпімді,  ашық-сары түсті, дәмі ... ... ... ... ... ... ... сықырлайды. Одан өзіндік  хош  иіснемесе дәмдеуіш заттардың иісі  білінеді.шырыны  бұлдырлау,  дәмі  ... ... ... ... ...  мен сықырлауы нашар,  жасылреңді,  шырыны  бұлдыр,  тұздылығы,қышқыл  дәмі  ...  ...   де   ... ... бүлдірген, үсіген  шіріген,жапырақтары  үлкен  туралғанжәне    беткі    жапырақтары    да    ...    ... тым ... ащы ... өткір қышқыл дәмі бар  ашытылғанқырықабат базарда сатуға рұсат етілмейді. Ашытуға тұз  қосады,  сақтау  ...  ...  ...  ...  ... ... пайда болып, диффузия   процессі  жүреді.  ...  ... ... ... ... ретінде  тұздалған  қияр  және  ашытылғанқырыққабат  өнімдері  алынды.  Өнімдердің  сапалық   және   ... ... ... ...  ...  ...  Сараптама  нәтижелері  44-97   ҚР   стандарты   сәйкесжүргізілді.Сараптама  жүргізу  үшін  МСТ  1633-73  ...  ...  ...  ... қырыққабат №1 және №2 алынды (11-сурет).11 сурет. Тұздалған қияр мен ашытылған қырыққабат3.1 Органолептикалық көрсеткіштерін анықтау әдістеріОрганолептикалық әдіс-өнімдердің сапа ...  ...  ...  ...  ұстап  сезу,  есту,  дәмін  көру  негізінде  анықтау  әдісі.Органолептикалық әдістің артықшылығы: сапа ... ...  ... ... сонымен қатар  қымбат  құрал  жабдықтарды  қажет  етпеуі,  алкемшілігіне дәлділігінің төмендігі жатады.Тұздалған қияр және ... ...  ...  ...  ...  өткізеді.  Алынған  өнімдердің   түсін   стандарттакөрсетілген эталон немесе түстің  сипаттамасымен  салыстырып,  ...  ... ... алу.Тұздалған қияр мен  ашытылған  қырыққабат  өнімдерінің  сапасынбақылау үшін үлгіні өнімнен алдым.Алынған өнімдердің органолептикалық көрсеткішін ... 26705-86  ... ... ... ... жарықта көзбен  көру  арқылы  анықтапжәне стандартты ... ... ... ... 2-3 рет ... арқылы анықтадым. Олардың иістерінстандартпен салыстырдым. Тұздалған  және  ...  ...  ...  ... болу ... Тұздалған және ашытылған өнімдердің  дәмдерін  анықтаған  кезде  2өнімнен қалыңдығы 7-9 мм өнім ... ... да,  3-5  ...  шайнап  көрдім,содан кейін стандартпен салыстырдым.Біздің зерттеуде органолептикалық  көрсеткіштерді  анықтау  үшін  ... қияр және ... ... ... ... ... көбңнесе  ақ  қауданды  қолданады.  Ұсақтап  біркелкітурап 5-12мл, ... ...  тұз  ...  ...  ...  ...  және  ... тағамдық заттар салып үстіне жүк қояды. Ашу процессі 16-18C  t-да  12күн.  Ашу  ...  ...  ...   ...   ...   ыдысынауыстырып, россолын құйып аузын жабады. Өте пайдалы тағам 22% қант, 89%  су,40% клечатка (жасунық), 3% минералды ...  1,1%  сүт  ...  С,  В,  ... бар. ... өте аз 100 гр 19 ккал, 2 сорты бар.Санитарлық баға: Түсі өзіне тән немесе ақшыл  ...  ...  ... ... сөлі ... қышқыл  және  бөтен  бөгде  дәмсіз.  Сапасытөмендеу, капустадағы рассолдің  ...  10-15%.  ...  иісі  ... ... дәмі қышқыл-тұзды. Тұздалған капустаның рассолында 1,2  –  2,5%ас тұзы болуы ... ал ... сүт ... ... ... шырыштану, көгеру, жұмсару.Тұздалған қияр - тұздалған қияр мөлшері бойынша бөлінеді. Жуып   ... ... ... ... Ашу ... жүреді.Жылы  жерде  бір  ай,  салқынжерде екі ай сақталады. Су 92%,  қант  1.6%,  ...  0,8%,  ...  0,7  ... ... 3.9% С  ... ... ... немесе сөл майлау, ароматы жағымды  тұзды-қышқыл  дәмді,тұздың ... 3-5% ... ... ... (сүт ...  бойынша  0.6-1.4%).Санитарлық баға. Иісі өзіне тән, дәмі  қышқыл  тұзды,  ароматы  ... ... ... ... мөлдір немесе сәл лайлау, тұз  мөлшері  3-8%дейін, жалпы  қышқылдың мөлшері  0.6-2%  дейін (2 ... ...   үлгі   және   2,3   үлгі   ...   және   ашытылған   өнімдердіңорганолептикалық көрсеткіштері|Атауы       ...     |рн     ...       ...    |исі    ...   |0,67           |6,0    ...     ...   ...  ||қияр        |               |       ...     |        |       ||            |               |       ...    |        |       ...   |0,42           |5,5    ...    ...    ...  ...  |               |       ...    |        |       ||№1,2        |               |       ... ...        |       ... ... ... көрсеткіштердің қорытындысы бойынша  №1 үлгі және № 2 үлгі ... 26705-86 ... ... ... ... ... ... және ашытылған  өнімдердің  физикалық-химиялық  көрсеткіштерінММЕСТТ 26705-86 ... ... ... ... және  ...  5669-96 тұздалған және ашытылған өнімдердің қышқылдығын ...  қант  және  ... ... арқылы зерттейді.Қияр –  қырыққабат  ылғалдылығы  ...  ...  ...  -  0,1-0,1  ... массалық үлесі 0,8-1,6 г, сутектік көрсеткіші  РН  99-88%,  көмірсу1,7-4,4г мөлшеріне сай болу керек.  ...  ...  ...  ... қырыққабатта  0,7-1,3% болады.Тұздалған қияр мен ашытылған қырыққабат  ақаулары  сапасыз  шикізаттардыпайдаланудан, өнімді дайындау технологиясын бұзудан, ... ...  ... ... (Х) мына ... анықтайды, %:Х=m1-m2/mМұндағы: т1 – тұздалғанға дейінгі сынама массасы;т2 –тұздалғаннан ... ... ... күлділігі МЕМСТ 27494  бойынша  анықталады.  Қиярдың  күлділігінқиярды өртеп, жанған ұсақ  ...  ...   ...  ...  ... ... мына формуламен есептеледі:Мұндағы : m3 – күлдің массасы, г;m4 – қияр сынамасының массасы, г;W – қиярдың  ... ... ... үшін № 1 үлгі және № 2  үлгі  ...  қияр  ... қырыққабат өнімдерінің әрқайсысынан 20 г өнім бөліктері алынды.Ортасынан қақ бөлінген қиярдың біреуінен 1-3 см кесек  кесіліп  алынады,барлық қосындылардан ... ... ... кем ... 20  г  үлгі  ... ... ұнтақтап 0,01  г  дәлдікпен  өлшеп  5г  өлшемді  ...  ...  ...  ...  ...  130°С  та  45   ...   кептіреді.Кептірілген  үлгілерді  20  минут  пен  2  ...   ...   ...   ... 4 кесте)Есептеу. Ылғалдылық (В) келесі формуламен есептеледі:В- М1-М2 х 100ММұндағы: М1– ыдыстың үлгімен кептіруге дейінгі салмағы, г;М2- кептірілгеннен кейінгі ... г; М - ... ... ... үлгі ... есептеу:ЕсептеуВ-  35-16,5 х100=9220Екінші үлгі ылғалдылығын есептеу:В-  30-16,3 х100=67203 ... қияр мен ... ... №1,2 ... көрсеткіші|Құрамы және басқа |Тұздалған қияр|Ашытылған    |Ашытылған     ...     ...  |              ... №1|қырыққабат №2 |әдістеріне  ||атауы:            |              |             |              ... ||                  |              |             |              |НҚ          ... °Τ      |1,028 г/см3   |1,031 г/см3  |1,031 г/см3   ...      ||                  |              |             |              ...    ||Ылғалдылығы %     |92            |67           |67            ...       ||                  |              |             |              |5669-96     |4 ... қияр мен ... ... ... ... және ... қияр    |Ашытылған         |Зерттеу әдістеріне ||көрсеткіштерінің |                  ... №1,2   ... НҚ     ...           |                  |                  |                   ||                 |                  |                  |                   ||4 ... ...  |                  |                  |                   ... ...  |0,1               |0,1               ... ...          |                  |                  |                   ... м       |0,8               |1,6               ... 3624-96 ... ...  |                  |                  |                   ...         |99%               |88%               ...         ... РН    |                  |                  ...           ... Τ    |0,7-1,5%          |0,7-1,3%          ...         ||                 |                  |                  ...           ...        |1,7г              |4,4г              ...         ||                 |                  |                  ...          |Зерттеу жұмыстың органолептикалық көрсеткіштердің қорытындысы бойынша  №1 үлгі және № 2 үлгі ... 5667-65 ... ... келеді.3.2 Өнімнің құрамындағы уытты заттарды анықтауСараптауға үлгі алу. Біртектес өнімдер  партиясынан  зертханада  тексеруүшін  орта  үлгі  ...  Оны  ...  ...  бүкіл  өнімнің   сапалықсипаттамасын жасайды. Әкелінген өнімдер көп партиялы болса,  ...  ... ... ғана ... Егер де ... аз ... болса, орта  үлгініәр  бөліктен  (жәшік,  кәрзеңке,  қап,  бөшке  т.б.)  ...  ...  ...  ...  ...  піспек  немесе  түтікпен  жақсылап   араластырады;ашытқан, ... және  ...  ...  ...  ...  немесемаринадымен бірге алады;  сусымалы  өнімдердің  үлгісін  қуыс  құлақ  ... ... ал ... ... ... ... ыдыстың  әр  жеріненалады.  Бекітілген  ...  сай  ...  ...  алынған   тағамдықөсімдік өнімдерінің  салмағы  төмендегідей  болуы  керек:  тұздығымен  біргеалынған ... г, ... ... ...  2-3  ... көк (көк пияз, петрушка, укроп т.б.)-50 г, кептірген  көкөніс-50  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  майлы  дақылдардың  тұқымы-50,  өсімдік  майы-200см3,  кептіргенқозықұйрық-25г, балауса қозықұйрық жеке даналары, дән және дән ... ... ... грек ... ... ... ...  қарбыз,помидор, қияр, басты пияз, капуста 1-2  данадан  әр  бөліктен  (әр  ...    ...    ...    ...    ... әр ...  болған  жағдайда,  орта  үлгіні  әр  ыдыстан  немесебөліктен жеке-жеке алады. Біз зерттеу нышаны ретінде қияр  мен  ... ...  ...  ...  ...  яғни  ...  салдық,күлге айналғанша жандырдық, жанып болған соң қалған күлін алып арнайы  ... ... ... ... ... ...  ...  жүргіздік.(5,  6кесте)Зерттеу нәтижесі бойынша5 кестеУытты элементтер|Құрамы                ... ...                                   ||                      ...     |мышьяк            |кадмий            ... ...        |0,5          |0,2               |0,03              ...                |0,4          |0,2               |0,02              ... №1,2     |0,3          |0,2               |0,03              |6 ...                  ...                                      ||                        ...             |ДДТ және оның           ||                        |                        ...           ... ...          |0,1                     |0,1                     ...                  |0,1                     |0,1                     ... №1,2       |0,1                     |0,1                     ... ...   ...  ...  ...  ...  қорытындысыбойынша № 1 үлгі және № 2 үлгі толық сәйкес келеді.3.3 Тұздалған және ашытылған көкөністердің  құрамындағы  микроағзалардыңтүрлеріКөкөніс    ...    ...    ...    ... топтарымен сипатталады:1. Зең саңырауқұлақ туысы Аспергилусс.2. Сүтқышқыл бактериялары.3.ІТТБ (колиформды бактериялар).4. Патогенді бактериялар, соның ішінде сальмонеллалар.Ет-пептонды агарды (ЕПА) ...  үшін  ...  2-3%  ...  ... балқытады. Балқыту кезінде қоректік ортаны агар-агардың күйіп  кетпеуіүшін әлсін-әлсін ... ... ... ... ыстық  күйінде  тезсүзіп (мақталы-дәке арқылы) шыны түтіктерге құяды. «Қиғаш»  қатырылған  ЕПА-ды 3-4 мл-ден, ал ... ... ... шыны ... 10  ...  ... ... тығындармен жабылып 1200С-та 20-30минут стерильденеді.Жабдықтар  мен  ...  Шыны  ...  ...   ... ... ...  микробтардың  суспензиясы.  ЕПС  менЕПА бар  шыны  түтіктер.  Стерильденген,  қағазға  оралған  ...  ... ЕПА бар шыны ...  ...  ілмектер  мен  инелер.Стерильді пастер пипеткалары, шпательдер, ... ... ...  ... ... орталарға себу мен қайта себу тәсілдері.Себу техникасы. ілмекті немесе пипетканы оң қолда, ал шыны  түтікті  ... ... ...  оң  ...  ...  ...  себетін  материалдыілмек немесе пипетканың көмегімен шыны түтіктен шығарады. Ілмекті  стерильдіқоректік орта ... шыны ... ... ... ... ...  ... ортаға материалды ирек  қозғалыспен  таратады.  Бір  шыны  түтіктенекінші шыны ... ... ...  ілмекті  қайта  қыздырып  алғаннан  кейіншыны түтіктің ішінде суытады, ...  соң  ...  ...  ...  ... сыртқа шығарады. Ілмектегі микробтардың массасын  жалынның  ...  ...  Егер  ...  ...  ...  немесе  басқа  баяу   суитынматериалдардан жасалса, онда ең  ...  ...  ...  ...  ортағатигізіп, сонан  соң  ғана  микроб  дақылын  алу  керек.  Ілмектегі  ... жұқа ... тек оны ... қана ... ...  ...  микробтарклеткаларының зақымдалуының да алдын алады.Жалпы микробтық сан– 1 г. немесе 1 мл. субстраттағы  микробтардың  ... ... ... қатты қоректі орталарда өсіп шыққан колония  түзетінбірліктердің  жалпы  саны.  Зерттелетін   объектідегі   ...   ...  ...  ...   саны   ...   ... ... ластанған орталарда ЖМС жоғары  болады  немесе  ЖМС  –ның жоғары мәні ... ...  ...  ...  яғни  ... патогенді микроорганизмдердің болу  ықтималдығы  жоғарылайды.  ЖМСжылдам   анықтау   үшін   ...   ...   ...   ...   ... ... ... болады.Шыны түтіктердегі тік қатырылған ЕПА-ға шаншу  арқылы  микробтарды  ...  ...  ине  ...  Ол   қоректік   ортаға   ... ...  ...  ...  ...  ...  иненің  шаншужолында өседі. Микробтарды ЕПС-на себу үшін  ілмекті  шыны  ...  ... ... де, ирек  ...  ілмекті  сыртқа  алып  шығады.  ...   ...    ...    ...    сұйық    ортада    өсірілгенмикроорганизмдерді алуға болады. Материалды алар ... ...  ... ... оның ... ұшын  ...  ...  сындырғаннанкейін материалды алып, оны қоректік ортаға  себеді.  Шыны  ...  ... ... ... дезинфекциялық ерітіндіге салады. Шыны  түтіктерге,Петри шыныларына себу ... ... ... атын ... ...  ... жазып, оларды термостатқа орналастырады  (патогенді  микробтардың  көбі370 С-та өседі). Таза дақылды бөліп алу үшін микроптардың қоспасынан  немесебасқа ... ...  ...  Ол  үшін  натрий  ... ... ... ... ...  ...  тығызқоректік  орталарға  себеді.  Ілмектің  немесе  ...  ...  ...  ...  ...  ...   бір   тамшысын   тамызып,   ...  ...  ...   микробтардың   колонияларын   алу   ... ... бір  ...  ...  ...  Петри  шынысындағықоректік орталардың бетіне таратады.  Осылай  кейінгі  шыныларда  жекеленгенмикробтардың мекендерін бөліп  алуға  ...  ...  шыны  ... ... бір  ұшы  үш  ...  ...  келеді.  Петри  шыны  аяғыныңқақпағы  себу  кезінде  жалын  бағытында  ...  ...  ...  ... ... ... қойылады. Петри  шынысы  термостатқа  аударылыпқойылады. Аударылып қойылған шыныларда микробтардың колониялары  ... ... Шыны ... және Петри шыныларындағы  ЕПС  мен  ЕПА-ғамикробтардың  қос-қоспасынан  себінді  ...  ...   ЕПА   ... ... ...  ...  құйылады.  Қоректік  ортаны  жалынүстінде құйып, баяу қозғалыспен шыны ішінде біркелкі таратады.Петри шынысындағы қоректік ортаны үш ... ...  (І,  ІІ,  ІІІ),  ... ... ... Ол үшін  ...  бөлікке  пипеткамен  микробсуспензиясының бір тамшысын  тамызады,  ...  соң  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  үшінші  бөліктерге  ауыстырады..Барлық Петри  шынылары  термостатқа  аударылып  ...  ...  ... колонияларын алуға, демек, таза дақылдарды бөлуге мүмкіндік бар.Сұйылту  тәсілі.  ...  ...  ...  ас  ...   ...  ...  ...   түрі   мен   ондағы   ... ... ...  10-2;  10-3;  10-4;  10-5  және  т.б.  ... ... сайын микробтар саны азая түседі. Бұл  жағдай  микробтардыңжекеленген  жасушаларын  ...  ...  ...  таза  ...  ...  мүмкіндікбереді. Бұл үшін кейінгі  сұйылтулардан  тығыз  қоректік  ...  ...  Осы  ...  әр  ...  жасушасынан  жекеленген  колониялар  басқақоректік орталарға қайта себіледі. Олар таза өсіндінің негізін құрайды  ... ... ... ... ... ... ... шынысындағы ЕПА-ға зерттеуге алынған материалдың біртамшысын  тамызып,  стерильді  шпательмен  біркелкі  ...   ...   ... ... ... ... ... ортаның бетіне  таратады.Осылайша шпательді бірнеше қоректік  орталардың  бетінен  өткізеді.  Кейінгішыны аяқтарға микробтар аз ...  ...  ...  ...  болады.  Бұлколониялардан микробтардың таза өсінділерін өсіруге болады.Микробтардың түрін ... ... ... ... ЕПА  мен  ... ... жасағаннан  кейін  микробтардың  түрін  анықтайды.  Ол  үшіндайындалған жағындыны Грам әдісімен бояп, микробтардың формасын,  ... ... ал жас ... ...  ...  ...  ... Макроскопиялық зерттеу  арқылы  олардың  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  жәнет.б.) қасиеттері зерттеледі.Әр микробтар өсінділері қоректік  орталарда  өздеріне  тән  ... ...  ...  ...  қоректік  орталарда  өскен  колониялардыңмынадай белгілері болады: Формасы: дөңгелек, сопақ, тармақталған  және  т.б.Мөлшері: нүкте тәріздес, шық ... ... 1 ...  аспайтын,  ұсақ( d 1-2 мм), орташа (2-4 мм), ірі  ...  көп)  ...  ...  ... қатпарлы, күңгірт немесе жылтыр және  т.б.  Мөлдірлігі:  ...  ... әр ... ... ... ұнтақты,  тығыз  және  т.б.Пигмент:  қызыл,  сары,  қара,  көк  және  т.б.   ...   ...   ... ашытқылар, бактериялар түзеді.Грамтәсілі. Бекітілген препараттың үстінде фенолды күлгін  генцианвиолетсіндірілген сүзгіш қағаздың тілімін 2-3 ...  ...  ...  соң  ... ... ...  ...  2-3  минут  өңдейді.  Бояудың  келесікезеңінде жағынды 96%-дық этил ... 30-40 ... ...  де  жақсылапсумен жуылады. Препарат Пфейффердің фуксинімен қосымша 1 минут боялады  (13-сурет). Сумен жуылған соң, ... ... ... ... Грам ... зерттеуде микробиологиялық  көрсеткіштерді  анықтау  үшін  үлгінітұздалған қияр (№ 1 үлгі) және ашытылған қырыққабат  (№  2  ...  ... ... ... өнімдері алынды.  Бес  күннен  кейін  тұздалғанжәне ашытылған көкөністерге микробиологиялық анализ жүргізілді.  Зерттелетінобъектідегі мезофильді аэробты  ...  ...  ...  ...  үшін   ЕПА   агар   ...   Зерттеу   жұмысыныңқауіпсіздік санитарлық көрсеткіші.(7 кесте)7 кестеБактериялардың  ... ... ...               ...               ... ...  ||                   |                            ... емес              ||                   ...            |                        ||                   ...                |                        ...               ... ... (г), ... жоқ          ||                   ...                        |                        ||                   ... 0,01                   ... жоқ          ...         |Патогенді, сальмонелалар    |Анықталған жоқ          ||                   ...                     |                        ||                   ...                    ... жоқ          ||                   ... 1 г/см3       |                        ...         ...                   ... жоқ          ||                   |L. ... 25 г/см3   |                        ...  (1:10)  ...  әр  көкөніс  үлгілерінен10г  алынып,  90  млстерильді су қосып, гомогенді массаға дейін ерітілді.Осы массадан пипеткамен 1 мл алып ... ... ... да,  ... ... ... ЕПА ... 10 мл құйып,  табақшаны  жауып,  тегісжерде ...  ...  ...  етіп  ...  ...  ...  сыртынатиісті тәжірибені жазып 22—25°  С  термостатқа  қояды.  Тәжірибе  уақыты  ... ...  ...  ...  табақшадағы  сол,  мерзім  ішінде  өсіпшыққан микробтар колониясын саналды. ... ...  ішек  ...  ... ... ... таяқшасы (Escherіchіa colі) – талшықтары бар, спора түзбейтін,  екішеті жұмыр,  грам  әдісімен  ...  ...  ...  ...  түске)  ішектаяқшалары адамдардың, сүтқоректілердің тоқ ішегінде тұрақты тіршілік  ...   ...   ...   ...    ...    Ал    ...    бауырыменжорғалаушылардың, балықтардың, жәндіктердің ішек жолында тұрақты  кездеседі.Қазіргі  ...  ...  ...  ...  деп   атады.   Ішектаяқшалары химиялық және  ...  ...  ...  ...  ...   биохимиялық,   антигендік)    айырмашылығына    ...    ...  ...  ...  ...  ...   ...   көпшілігіорганизмге зиян келтірмейді.  E.coli-дің маңызы. Ішек таяқшасы тоқ  ішектегіқалыпты микрофлораның  ...  ...  ...  ...  ...  ... ішек ... тудыратын бактерияларға,шіріткіш  бактерияларға,  Candidaтуыстығындағы  саңырауқұлақтарға  ...  ...   ...   ... ...  ...  жартылай  ыдыратады.  E.Coliғылыми  және  тәжірбиелік   мақсаттарда   кең   ...   ... мен ...  кеңінен  қолданылатын  жан-жақты  генетикалықүлгі.  Таксономия.  ...  ...  ... ...  Escherichia  тобының  негізгі  өкілі.  Морфологиялық  жәнетинкториалдық  ...  E.coli  екі  ...  ...  ...   ... бейберекет орналасқан, спора түзбейді,  кейбір  штамдарымикро капсулаға ие,перитрихтар; талшықтардан басқа, кейде пили ... ...  Ішек  ...  ...  қоректік  ортағаталғамсыз, 37С та және  рН  7,2-7,4  болатын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  диффузды  лайлану  түрінде  өседі  және  ... ... ... колониялар түзеді.  Эшерихиоз  диагноз  қою  үшінЭндо, Левин және дифференциалды  диагностикалық  ...  кең,  ... ... Ішек ... ...  ...  (H),беткейлі(K)антигендерге ие. Антигеннің әрқайсысы біртекті  емес:О-антигеннің  170-  ... ... ден ... ... ...  нұсқалары  бар.О-антигеннің қалыптасуы серологиялық топқа  ...  ...  ...  ...  бар,  ...  ...   бар   штамм   ...    ...    деп    ...    Патогенді    факторлары.E.coliэнтеротропты,нейротропты,пирогенді   әсер    ететін    эндотоксин    ... ішек ... тобы  аш  ...  ...  ...  ... ... түзеді,ол аш  ішек  қуысында  су  мен  ...  көп  ...  алып  ...  және  ...   кері   сіңірілуінбұзады,нәтижесінде ішектің ...  іш  өту  мен  ...  ... ішек таяқшасы ауру  тудыруы  нефротоксикалық  әсерімен  жәнеқан кетумен де анықталады. Патогенді факторларға ...  ...  ... мен  ақуыздар  мен  фагоцитозға  ...  ...  ... Ішек таяқшалары зерттеліп отырған өнімдерден анықталды (8 кесте).8 кестеІшек ... (+) ... (-) ... ... ...                         ... ... colі)    ... қияр                      |+                                   ... ... №1             |+                                   ... ...              |+                                   ... ... ... қияр мен  ...  ...  ... құрамын стандарттық үлгімен салыстырғанда нормаға сай келмеді.Ашытылған  қырыққабаттың  №1,  2  құрамынан  сүт  ...  ... plan түрі көп ... ... (15 ... ... Lactobacillus plan батериясыLactobacillus  plan  факультативті  анаэробтар,  ...  ...   ... Өтке  төзімділігі құрамында  50%  өті  бар  ...  ...  ... ... 25% ... бар ...  өсе  ...  Тұзға  төзімділігіLactobacillus plan -ы құрамында 16% ...  ...  бар  ...  өсе  ... ... ... ...  ерекшеліктеріне  қатты  ортада  өсетін  микроағзалар   жатады.Бактерияның  ...  ...  бұл  ...  ...  ...  ... болып табылады.  Қоректік  ортаның  бетінде  түзілген  колониялар  әртүрлілігімен  ерекшеленеді,  және  зерттеліп  ...  ...  ... Сүт ... бактерияларының клеткалары шар және таяқша  тәріздіболады, қозғалмайды, спора ... және ... ... ауасыз жерде  тіршілікетуге бейімделген. Бірақ  бұған  қатысатын  бактерияларының  барлығы  ...  сүт  ...  түзе  ...  ...  ортаға  шар   тәрізділертөзімсіз. Ал таяқша  тәрізділері  ортада  1:5  –  2  ...   сүт  ... ... тіршілік  етуге  қабілеті  бар.  Сүт  қышқылы  бактерияларыкөбінесе моно және  ...  ...  ал  ...  және  сол  сияқтыкүрделі қанттар – полисахаридтерді ашыта алмайды. Соңғы жылары  шар  ... ... ... ішінде крахмалды едәуір  дәрежеде  ашыта  алатынтоптар табылып, өндіріске ұсынылды. Кейбір сүт қышқылы  бактериялары  ... ... ... ... әсер  ...  ...  ...  қышқылды  бактериялардың  таза   дақылдарының   сақтауының   ... бірі - ... ...  ...  ...  ...  ...  кезеңдіқайта себу  жолымен  өмір  ...  ...  ету.  Таза  ...  сүткеенгізілгеннен кейін микроорганизмдердің берілген түрін  дамыту  үшін  олардыоптималды температурада ұстап, сүтте жиналуы аяқталғаннан соң  ...  ... ... қояды. Қайта себу жиілігі, ең бастысы қайта  себу  аралығындакөбейтуді сақтау  ...  ...  ...  ...  ... ... температурасында сақталады, оларды 5 - 7  күннен  кейін,  арасынсиретпей жаңа  сүтке  қайта  себу  ...  ...  ...  3  -  ... ... онда сирек себуге болады:  мезофильді  сүт  қышқылдыстрептококтар  мен  сүт  қышқылды   таяқшаларды   15   -   20,   ... 20 - 30 ... ... ... айналғанша  сақтауға  мамандаркеңес береді. Сүтке бор қосса ... 3 - 5 айға ...  ...  ... (1959), ... ... 20% ... 3% ас тұзы, 30%  сахарозаболғаны сүт ... ... ... ...  7,5  -100 ºС 8 ай бойы сүтте сақтап қалуына мүмкіндігін  дәлелдеді.Стерилді  сүттеөсірілген сүт ... ... ... білдіретін  сұйық  торшаларды,құрғатқаннан  кейін  (шашыратып  немесе  сублимациялы)  оны  ...  ... ... ... 7-ден 42 ... жылылық арасында  тіршілік  етеалады. Әрине, бұлар спора түзбейтіндіктен температура жоғарылағанда  қырылыпқалады.  Тіршілік  ету  ...  олар   ...   ...   ...   ... басқа  микроорганизмдердің  тіршілік  етуіне  жол  бермейді.Реакциясы бейтарап ортада олар өте жақсы тіршілік ... ... – грам оң ... ...  ... микроаэрофилдік бактериялар. Лактозаны және  басқа  көмірсуларды  сүтқышқылына айналдыратын,  сүт  қышқыл  бактерияларының  ішіндегі  ең  ... ... ... ... құрамында кездеседі (9 кесте).9 кестеСүт қышқылы бактериясы (+) анықталған, (-) ... ...  ... қияр    ...      |Ашытылған      ||                        |                  ...   ...   ||Сүт ... ...  |-                 |+              |+              ... plan     |                  |               |               ...  ...  талдау  бойынша  Lactobacillus   plan    ашытылғанқырыққабат №1, 2 ... көп ... ...  ...  ...  ...   Тұздалған    және    ашытылған    өнімдердің    ...    ... ... ... ... қияр  (№  1  үлгі)  және  ашытылғанқырыққабта (№ 2,3 ... зең ...  ...  үшін  ...  ...  Бұл  ортаның  негізі  ашытқы  суы  болып  ...  ... үшін  70...100 г ... ... (  7...10  ...  ашытқы),1литрдистелденген  суда  20-30  минут  бойы  ...  ...   ... 12 ... ... ... сұйықтыққа  1  литр  су  қосамыз,  және  30минут қайнатамыз,кейін  сүзіп,негізгі  рН  деңгейіне  ... 2...3 рет 20 ... ... 100 мл ...  суашытқысына 1% пептон,2%  агар,  агар  ...  ...  4%   ...  ... ... ...  ...  және  0,05  МПа  қысымында  20минут  бойы  ...  ...   (1:10)   ...   әр   ... г алынып, 90 мл стерильді су қосып,  гомогенді  массаға  дейінерітілді. 370С  температурада  24  ...  ...  соң  ...  қоректікортада өскен колонияларын саналды. Үш күн бақылау жүргізілді(Үлгі 1)                              ... ... 3)16 ... Сабура ортасында үш тәуліктен кейінгі микроағзалардыңколониясыҮш күні (ашытылған қырыққабат) №2, 3 ... ... ...  қара  түскекөгеріп, зең саңырауқұлақтарынның өскені байқалды. Ал тұздалған қиярда  №  1үлгісінде тек ақ ... аз ... ...  байқалды.  Сонымен  ашытылғанқырыққабат өнімдеріндегі зең саңырауқұлақтары екі есе  өскендігі  ... ... ... ... ... ...  ...  шамаменалынған үлгісі келтірілген. (10 кесте)10 кестеКөкөніс   өнімдерінің   құрамындағы    Зең    ...    ...                                                                   ...                                                                ...                                                                 ||Зең ...                                                      ||                                                                       ... қияр                                                         ||1* 103                                                                 ||1*104                                                                  ||50                                                                     ||50-70                                                                  ||                                                                       ... ...                                                   ||1*104                                                                  ||2*103                                                                  ... жоқ.                                                        ||50-100                                                                 ||                                                                       ... ... ... (№2,3 ... көкөніс үлгісінде  аспергиллиусжәне пеницилл зең саңырауқұлақтары бар екендігі анықталды (17,18-сурет).17-сурет. Аспергилиус ... ... және ... ... сыртқы құрылыстары жағынан бір-біріне ұқсас келеді. Бұлар конидия сағағының құрылыстары арқылы  және  ...  ...  ...  қара  т.б.   ...   ...   ...   ...  конидия  сағағы   бір   клеткалы   цилиндр   ...   ...  ...  ...  ...  бір  клеткалы,   олардыңжоғарғы ... 2-3 ... ... ... орналасқан.Aspergillus. Колониясындағы ауа жіпшумағы күңгірт жасыл, астыңғы  бөлігісары түсті.  Ауа  жіпшумағы  ...  ...  ...  300-1000х5-10  мкм,түссіз,   тікенекті,   ...   ...   ...   ...   ... ... жоғары бөлігі кеңейген, алмұрт немесе шар тәрізді,  61диаметрі 20-50  мкм,  түссіз,  ...  ...  екі  ...  стеригмаларыжетілген.  Стеригмалары  бірінші  қатардағыларының  ұзындығы  7-10х3-4  мкм,екінші қатардағылар 7-10х2,5-3 мкм. Конидиялары бір клеткалы, шар,  ... ... ... ... 3-5  мкм,  ...  ...  немес  аздап  сарыжасыл, 16-сурет- Aspergillus flavus Link.  конидиялары  мен  ...  ... ...  ...  Fres.  ...  сұр  -  ...  ...  ауажіпшумақтары  қоңыр.   Астыңғы   бөлігі   жасыл,   қызыл   –қоңыр.   ... ұшы ...  ...  ...  150-350х3-6  мкм.  Конидиялары  бірклеткалы, шар тәрізді диаметрі 2,5-3,5 мкм, сырты тікенекті  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жоғарғы  кеңейген   бөліміжабысқақ, 400- 50 мкм.Aspergillus flavus Link. Колониясындағы  ауа  жіпшумағы  ...  ... ... сары ...  Ауа  ...  торлы.  Конидия  сағақтары  300-1000х5-10 мкм, түссіз, тікенекті,  ойық,  субстратты  ...  ... ... ...  жоғары  бөлігі  кеңейген,  алмұрт  немесе  шартәрізді, 61  диаметрі  20-50  мкм,  ...  ...  ...  екі  қатардастеригмалары жетілген. Стеригмалары  бірінші  қатардағыларының  ...  ... мкм, ... қатардағылар 7-10х2,5-3 мкм.  Конидиялары  бір  клеткалы,шар, жұмыртқа кейде алмұрт тәрізді. Диаметрі 3-5 мкм, тегіс ,  ...  ... сары ...  16-сурет  -  Aspergillus  flavus  Link.  конидиялары  менконидия сағағы (300х )  ...  ...  ...  ... Склероцилері шар тәрізді бастапқыда ақ, кейіннен бозғылт түстіPenicillum. Колониялары ақшыл –көк, жасыл, кейде сұр  ...  ... ... ... бірдей 26-130х3-3,5 59 мкм,  бір  немесе  көпбөлігі  бұтақталған.  Конидиялары  шар  ...   3х3,5   мкм.   ... Thom. түрі Triticum aestivum L. ... ... ...  ...  шар  ...  шоқпар  тәріздес,  сопақша,  т.б.  болып  келеді.Конидия  сақтаушылардың  әр  ...  бір   ...   ...   ... Конидия сақтаушылар тармақталған болып екі топқа бөлінеді.18 сурет. ... ... ... ... микроскоптың орташа ұлғайтуымен (объектив х8), сосын  оныорташа  ұлғайтумен  (объектив  х40)   ...   ...   ...    ...    ...    ...    х40)    ...    Зеңсаңырауқұлақтардың споралары арқылы көбейетінін есте ұстаған жөн.  ... ... ... шашырауының алдын алу керек.Кестеде көрсетілген  талдау  бойынша  ашытылған  қырыққабатта  (үлгі  2)аспергилустын  ...  niger  және  ...  flavipes  ...  менPenicillum анықталды.(11 кесте)11 кестеТұздалған   қияр   мен   ашытылған   ...    ...    ... көрсеткіштері|Түрлік құрамы.            |Тұздалған қияр       ... ...    ... flavipes      |-                    |+                       ... ...   |-                    |+                       ... flavus        |-                    |+                       ... ... ... ... ... ...  ...  қарағанда  (тұздалған  қияр)   екінші   мен   үшінші   ...   ...  ...  ...  ...  артық  екендігін  анықталды.Талдау  нәтижелері  зерттелген  ...  ...   ...   ластанудәрежесі төмен екендігін байқалды.ҚорытындыСапалы   ...   ...   ...   ...   шаруашылықтың   кезеккүттірмейтін элементі болып табылады. Ол шаруашылық  салалары  мен  халықтыңқажеттілігін ... ... ... ...  құрайды.Сондықтан  тамақ  өнімдері  ...  ...   ...   ... ... сұранысын қамтамасыз етеді.Тағамдар ішінде тұздалған және ашытылған көкөніс өнімдері барлық жағынаналға қойылған шартқа сәйкес болу керек. Ол  шарт  ...  ...  ...  ...  және  ...   ...   ықтималқауіпті химиялық және  биологиялық  заттардың  болуы  және  микробиологиялықластану  көрсеткіші   халықтың   ...   ... ... ... ... ... деңгейлерден аспауға тиіс.Тұздалған және ашытылған көкөністер -  адам  өмірінде  басты  орындардыңбірін алады, ...   адам  ...  ...  ...  ...  ... ... дәмді тағам жегісі келеді сол себепті  көбіне  тұздалған  қиярнемесе  ашытылған  қырыққабатты  жейді.   ...    ...   ... құндылыққа ие және  тіршілікке маңызды  функцияларды  қамтамасызететін,  адамның  өсуі  мен  ...  үшін  ...  және   ...   көптегендәрумендер кездеседі.Ғылыми зерттеу жұмысының барысында зерттеу үлгісі ретінде тұздалған қиярмен ашытылған қырыққабат өнімдері алынды. Тұздалған және  ашытылған  ...  ...  және  ...  ...    ...   ...  санитарлық-эпидемиологиялық   сараптама   орталығында   жасалды.Сараптама ... 44-97 ҚР ... ... жүргізілді.Ғылыми зерттеу жұмысының барысында зерттеу үлгісі ретінде тұздалған жәнеашытылған көкөніс  өнімдері  ...  ...  ...  ...  анықтаумақсатында  бірінші  олардың   органолептикалық   көрсеткіштері   ...  қияр  мен  ...  ...  сапа   ...   ... көру, иіскеу, ұстап сезу, есту,  дәмін  көру  арқылы  анықталды,осы  ...  ...  сапа  ...   ...   және   ...  ...  сонымен  қатар  ешқандай   құрал   жабдықтарды   қажететпеуінде, ал кемшілігі  ...  ... ... ...  қияр  ... қырыққабаттың  сыртқы түрін  жарықта көзбен  көру  арқылы  анықтапстандартты  үлгімен  салыстырып   ...   ...   жоқ   ... ол ... ... ... өнімдер  сыртқы  түрі  бойыншастандартқа  сай  келді,  исін  анықтау,   тұздалған   қияр   мен   ... ...  2-3  рет  ...  ...  ...  ... қияр мен ... қырыққабаттың өзіне тән иісі бар  және  алынғанүлгілердің иістері мен өздеріне тән иістері бірдей болды,  яғни  ... ... ... ... ол  үшін екі ... ... 7-9 мм  өнім  кесіпалып оны 3-5 секунд шайнап көріп стандартпен  салыстырдым.  Түсі  ...  ... ... тәрізді сарғыштау, кітірлек, серпімді, сөлі лайлау, қышқыл  жәнебөтен бөгде дәмсіз. Тұздалған және ... ...  ...  ММЕСТТ26705-86   бойынша   анықталды.   Өнімнің   ...   ... ... ... көру ... ...  ...  стандартты  үлгіменсалыстырады. Тұздалған және ашытылған көкөніс  өнімдерінің  органолептикалықкөрсеткіштерінің  қорытындысы бойынша № 1 үлгі және № 2, 3 үлгі ... ... ... ... анықталды.Тұздалған және ашытылған көкөністердің  дәміне, иісіне,  түсіне,  сыртқыпішініне  ғана  қарап  қоймай  ...  ...  оның   ...   ...   ... және ... көкөністердің физикалық-химиялық көрсеткіштерінММЕСТТ26705-86  құрамындағы  ылғалдылықтың  массалық  үлесін  ... ...  ...  ...  ...  ...  зерттелді.Зерттеу  нәтижесінде  тұздалған  қияр  өнімінің  ылғалдылығы   92   ... ...  67  ...  ...  тең  ...  ...  ...  көкөніс  өнімдеріндегі  қышқылдығы  мен  ылғалдылығының  массалықүлесін  есептеу арқылы анықтау ... ...  ...  деңгейден  асқанжоқ.Тұздалған және ашытылған көкөніс ... ... ... ...  ...  ...  ...   Зерттеу   жұмыстың   қорытындысыбойынша: ... қияр №1 ...  ...  ...  №  2,  3  ... ... жоғары екендігі анықталды.Микробиологиялық көрсеткіштерді анықтау үшін  үлгіге  тұздалған  ... мен ... ... (№ 2, 3 үлгі)  өнімдері  алынды.  Бес  күнненкейін тұздалған және ... ...  ...  ...  ...  ...  ...   мезофильді   аэробты   факультативтіанаэробты   микроорганиздердің   саны   ...   үшін    ЕПА   ...  ...  ...  ...  аэробты   және   факультативтіанаэробты  микроорганизмдердің  саны  тұздалған  қияр(№  1   ...   ... ... ... 1х10-3  сай  екендігі  анықталды.  Ал  ... (№ 2 ... ... өнімдерінде үш  тәуліктен  кейін  мезофильдіаэробты және факультативті ... ... ... 2х10-3  ... өскені анықталды.Зерттелетін объектілердегі (тұздалған  қияр(№  1  үлгі)  және  ... (№ 2, 3 ... зең ... ... үшін Сабура  ортасықолданылды.Тәжірибе нәтижесінде үшінші күні  (ашытылған  қырыққабат)  №2,  ... ... ... қара ... көгеріп, зең  саңырауқұлақтарынның  өскенібайқалды. Ал тұздалған қияр № 1  ...  тек  ақ  ...  аз  ...   байқалды.   Сонымен   ашытылған   ...   ...    ... екі есе ... анықталды.Зерттеу  нәтижесінден  ашытылған  қырыққабат  (№  2,  ...   ... және ...  зең  ...  бар  ...  ... ... сәйкес (тұздалған қияр) бірінші  үлгіге  қарағанда(ашытылған  қырыққабат)  екінші  ...  зең  ...   ... ... артық екендігін анықталды.Зең саңырауқұлақтардың  морфологиялық  және  ...  ...  ... ... және ... ... көмегімен анықталды.Зерттеу  нәтижесінде  тұздалған  қияр(№  1   үлгі)   көкеніс   ...  colі  ...  аз  ...  ...  ...  ... ашытылған қырыққабатта (№ 2, 3 үлгі) үлгісінде  Lactobacillus   planбатериясы мен аспергиллиус және ... зең ...  бар  ... ... plan  ...  морфологиялық  белгілері  бойыншашар және таяқша тәрізді  болады,  қозғалмайды,  спора  түзбейді  және  ... ... ... ... ... бейімделген, грамм оң бактериялар  түрінежатады.    Aspergillus    ...    ...    ...    ... ауа ... ... ... астыңғы бөлігі сары  түсті.  Ауажіпшумағы торлы. Конидия сағақтары  300-1000х5-10  мкм,  түссіз,  ... ... ... ... ... ...  жетілген,  жоғарыбөлігі кеңейген, алмұрт немесе шар тәрізді, 61 диаметрі 20-50  мкм,  ... ... екі ...  ...  ...  Стеригмалары  біріншіқатардағыларының ұзындығы 7-10х3-4 мкм, екінші қатардағылар 7-10х2,5-3  ... бір ... шар, ... ... ... тәрізді,  диаметрі  3-5мкм,  тегіс,  түссіз  ...  ...   сары   ...    ...   ... белгілері бойынша колониялары ақшыл  –көк,  жасыл,  кейде  сұрқоңыр, ... ...  ...  ...  ...  26-130х3-3,5  59мкм, бір немесе көп бөлігі бұтақталған. Конидиялары шар ... 3х3,5  ... ... Thom.  түрі  Triticum  aestivum  L.  ...  ... Олардың формалары  шар  тәріздес,  шоқпар  тәріздес,  сопақша,  т.б.болып келеді.  Конидия  сақтаушылардың  әр  ...  бір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  болып  екі  топқабөлінеді.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі1 Шепетков Н.Г., Өзбеков Б.М., Ысқақов И.И., Жұмағұлов  Ә.,  ...  ... ... ... 1998.2 ... Л.К., ... Е.П. ... на грядке. – А:1990.3  Белик В.Ф. Кабачки и другие тыквенные. – М.: 1997.4  Шманева Т.Н. и др. ... ... и ... – М.: 1990.5 ... Л.В. и др. ... ...... Ганичкина О.А. Корнеплоды. – М.:2000.7 Носаль М.А. Лекарственные растения и способы  их  применения  в  ...  ...  ... А.В. и др. ... ...... ... Р.А. Овощные бобовые культуры. – А., 19810 ... В.Н. и др. ... ... ... – А ... ... И. В. И др. Погода и уражай овощных ... ...  ...  Н.,  ...  А.,  ...  Ж.  ...  ...  фермеранықтамалығы.  Астана: Фолиант, 2009-139 бет.13 Белик В.Ф. Овощеводство. – М., 1981.198 бет.14 ... Н., ...  У.  ...  ......  ...  ... Матпаева Б.Б. Ауыл шаруашылығы  дақылдарының  зиянкестерімен  биологиялықкүрес тәсілдері. ... ... 1993.16 Шек Г. ... зиянды жәндіктерден қорғау  календары.  Алматы:  ... ... А.Ө. ... ... технологиясы. А.: Білім, 2008.18  Сағитов А.О. және т.б. ... ... ... Алматы: 2004.19  Боброва Р.А. Сирек көкөніс. – Алматы: Қайнар, 1990.20 ... М.М., ... Б.М., ... Н.Г. ... Қазақстандағы  көкөніс.– Алматы: Қайнар,1996.21 Рогов И. А., Антипова Л. В., Шуваева Г. П., Пишевая  ...  в  ... ... 1. Основы пишевой биотехнологии,-М.: Колос, 2004.22  Биотехнология.  Принципы  и  применение.:  Пер.  с  ...  ред.  ... -М.: Мир, 1988.23 ... Т. А. Основы биотехнологии:  Учебное  ...  М.:  ... ... 2003.24  ... Т. Г. Биотехнология. - Новосибирск. Изд-во  ...  ... ... наук, 1999.25 Приходько Н. А., Зимина В. Биотехнология микроорганизмов - Шымкент  ЮКГУ,2006.26 Варфоломеев С.Л., Калюжный С.В., Биотехнология.-М.: ... ... 1990.27 ... М.Е. и др. ... М.: ... 1990.28 Ворбьев А. И. Промишленная микробиология. Учебное пособие-М.: Изд.  МГУ, 1990.29 Промышленная микробиология./Под.Ред. Н.Егерова. М.:Высшая ... 1989.30  ...  И.М.,  ...  Н.Н.,  ...  Л.А.,  ...   ... ... аминокислот и жиров. – М.:Пищева промышленность, 1980.31 Биотехнология/Под.ред.А.А. БаеваМ.:Наука 1994.32 ... ... ... ... в 2-х книгах.  Книга  1/  Ответ.редактор В. А. ... – М.: ... 2009.33  В.И.  ...  В.С.  ...  С.А.  Страхова  и   др.   ... ...  ...  ред.  В.И.  ...... ... «Академия», 2007.34 А.П. Нечаев, И.С. Шуб, О.М. Аношина, В.И. Горбинок, А.А. Кочеткова,  Г.М.Мелькина, Н.Н. ... В.С. ... В.Г.  ...  Технологии  пищевыхпроизводств/ Под ред. А.П. Нечаева. — М.: ...  2005.  –  768  с:  ил.  ... и ... ... для ... высших учебных заведений).35 Ковальская Л. П., Шуб И. С., Мелькина Г.  М.  и  др.  ...  ... Под ред. Л. П. ... – М.: ... 1997.36 ... Н. И., ... А. С., Гребенюк С. М., Маршалкин Г.  А.,  МачихинЮ. А., Нечаев А. П. и др. ... ... ... ... Под ред.  Н.И. ... – М.: Лег. и пищ. ... 1990.37 ... технология пищевых производств/ Под ред. Л. П.  Ковальской.  –  М.:Колос, 1993.38 Калунянц К.А., Яровенко В.Л., Домарецкий В.А., ... ва Р.А.  ... пива и ... ... – М.: ... 1992.39 ... производства растительных масел/Под ред.  В.М.  Копейковского.– М.: Лег. и пищ. ...  ...  ...  жиров/  Под  ред.   Н.С.   Арутюняна.   –   ... 1990.41 ... А.Р.,  ...  А.И.,  ...  В.А.  Общая  технология  сахара  ... ... Под ред. А.Р. ... ( 2-е изд., перераб. и  доп.  –М.: Агропромиздат, 1990.  
        
      

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ашытылған, тұздалған және маринадталған жеміс-жидектерді сараптау.7 бет
"Аудит түрлеріне сипаттама."36 бет
"тағам өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. тағам тізбегіне қатысатын ұйымдарға қойылатын талаптар"5 бет
1. қ.р. және тағам өнімдерінің ғылыми мекемелері 2. тағам өнімдерін модельдеудің математикалық әдістерін қолдану5 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
6М070100 «Биотехнология »мамандығының «Тағам өнімдерінің биотехнологиясы» пәнінің тәжірибелік сабақтары бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР12 бет
70 орынды мейрамхананың көкөніс цехының есебі9 бет
Echinops туысының Echinops Sphaerocephalus l. және E.Chantavicus l. түрлерін фитохимиялық зерттеу4 бет
« сүтқышқыл өнімдерінің биотехнологиясын әзірлеу және зерттеу»18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь