Хан шыңғыс флорасы және экологиялық сипаттамасы

Шығыс Қазақстан облысының территориясының шығысын және оңтүстік-батыс бөлігін биіктік белдеу алып жатыр. Бұл өлкенің топырағы, өсімдік жамылғысын, өсімдіктер дүниесінің таралуында өзіндік ерекшеліктері бар. Биіктік зонасының топырақ - өсімдік құрамы мен көлемі, оның биіктігіне байланысты.
Облыс территориясында биіктік белдеудің бір бөлігі болып саналатын Шыңғыстау өңірі, өсімдік әлемінде өзіндік ерекшелігі бар таулы аймақтардың бірі. Соған қарамастан, бұл өңірде флоралық зерттеулер жүргізілмеген, Шыңғыстау флорасы туралы ғылыми дереткер өте аз, оның флоралық кадастры құрылмаған.
Шыңғыстау өңірінде ғылыми зерттеу жұмыстарының жүргізілмеуінің ең негізгі себебі, ШҚО-ның Абай әкімшілік ауданының территориясында Семей ядролық полигонының орналасуы. Бұл ауданда алғашқы ядролық жарылыс 1949 жылы жүзеге асырылып, 1989 жылға дейін 343 жер асты ядролық сынақ өткізілді.
Шыңғыстау аймағындағы радиоактивті доза деңгейі 60 мb кикрорентген (сағатына 150 мкр/сағ) дейін жеткен. Осындай экологиялық қауіпті жағдай Шыңғыстау аймағында биологиялық ғылыми зерттеу жұмыстарын, оның ішінде флоралық зерттеулерді жүргізуге үлкен кедергі жасады.
1991 жылы ядролық полигонның жабылуына байланысты бұл аймақта 2000 жылдан бастап әр түрлі ғылыми бағыттарда зерттеулер басталды. Осының негізінде 2005-2011 жылдар аралығында Семей мемлекеттік педагогикалық институтының жалпы биология кафедрасы Шыңғыстау аймағында ботаникалық тұрғыда экспедициялар ұйымдастырып, флоралық зерттеу жұмыстарын жүргізіді. Абай ауданының бірнеше мектептері, оның ішінде Абай атындағы мектеп лицей оқушылары көктем және жаз айларында экспедиция құрамында болып, флоралық зерттеулер жүргізді. Ұсынылып отырған ғылыми жұмыс Хан Шыңғыс тауында жүргізілген ботаникалық зерттеулердің бір бөлігі болып саналады. Бұл ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты Шыңғыстау аймағының биік тауы болып саналатын, әрі тарихи маңыздылығы бар Ханшыңғыс тауында, әртүрлі экотоптарда гүлді өсімдік түрлерін, олардың таралуын зерттеу. Осы мақсаттың негізінде, ғылыми зерттеу жұмыстарын орындауда мынындай міндеттер қойылды:
1.Хан Шыңғыс тауында, оның сай-саласында кездесетін гүлді өсімдік түрлерін жинап, анықтау, оларға систематикалық сипаттама беру. Хан Шыңғыс флорасындағы гүлді өсімдіктердің кадастрын құру;
2.Хан Шыңғыс өңіріндегі биотоптарды, оның ішіндегі биіктік белдеуге тән өсімдік бірлестіктерін анықтап, олардың флоралық құрамына сипаттама беру;
3.Хан Шыңғыс өңіріндегі гүлді өсімдіктердің таралуына, экологиялық және биологиялық өсу ерекшеліктеріне сипаттама беру
4.Хан Шыңғыс флорасындағы эндемді, реликтілі және қазіргі кезде жайылу қаупі бар гүлді өсімдік түрлерін анықтау;
5.Хан Шыңғыс аймағындағы гүлді өсімдіктердің халық шаруашылығындағы маңызын анықтау және оларды қорғау мәселелеріне байланысты ұсыныстар жасау;
6.Шыңғыстау таулы-далалы қуаң аймақ болып саналады. Ерте көктемде қар суының кетуімен эфемер-эфемероидты өсімдіктердің жаппай гүлдеуі басталады, осыған ,байланысты Хан Шыңғыс өңіріндегі флоралық зерттеудің тағы бір міндеті эфемер-эфемероид өсімдік түрлерін анықтау.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіШығыс Қазақстан облысының білім беру басқармасыАбай ... ... ... ...  ... орта ... беретін мектеп-лицейі«Педагогикалық шеберлік керуені» аттыІ облыстық педагогикалық континуум«ХАН ШЫҢҒЫС ... ЖӘНЕ ... ... А.Б., ... мұғаліміҒылыми кеңесші :б.ғ.к.,доцент Кәріпбаева Н.Ш.Семей -2013КІРІСПЕШығыс Қазақстан облысының территориясының  шығысын  және  ... ... ... ...  алып  ...  Бұл  ...  ...  өсімдікжамылғысын, өсімдіктер  дүниесінің  таралуында  өзіндік  ерекшеліктері  ... ... ... - ...  ...  мен  ...  оның   биіктігінебайланысты.Облыс территориясында биіктік белдеудің бір  бөлігі  ...  ... ... ... ... ... ерекшелігі бар  таулы  аймақтардыңбірі.  Соған  қарамастан,  бұл  өңірде  флоралық  зерттеулер  ... ... ... ... ...  өте  аз,  оның  ...  кадастрықұрылмаған.Шыңғыстау өңірінде ғылыми  зерттеу  ...  ...  ... ...  ШҚО-ның  Абай  әкімшілік  ауданының  территориясында  ... ... ... Бұл  ...  ...  ...  жарылыс  1949жылы  жүзеге  асырылып,  1989  жылға  дейін  343  жер  асты  ...   ...   ...   радиоактивті   доза    деңгейі    60    мbкикрорентген  ...  150  ...  ...  ...  ...  ... жағдай Шыңғыстау аймағында биологиялық  ғылыми  зерттеу  ... ... ... ... ... үлкен кедергі жасады.1991 жылы ядролық полигонның жабылуына байланысты  бұл  аймақта  2000жылдан  бастап  әр  ...  ...  ...  зерттеулер  басталды.  Осыныңнегізінде  2005-2011  жылдар  аралығында  ...  ...   ...  ...  ...  ...  ...  аймағында   ботаникалықтұрғыда экспедициялар ұйымдастырып, флоралық зерттеу  жұмыстарын  ... ... ... мектептері, оның ішінде Абай  атындағы  мектеп  ... ... және жаз ...  ...  ...  ...  флоралықзерттеулер жүргізді.  Ұсынылып  отырған  ғылыми  жұмыс  Хан  Шыңғыс  тауындажүргізілген ... ... бір ... ... ... Бұл  ... негізгі мақсаты Шыңғыстау аймағының биік тауы болып саналатын,  әрітарихи маңыздылығы бар Ханшыңғыс тауында, әртүрлі ... ...  ... ... ... ... Осы ... негізінде, ғылыми  зерттеужұмыстарын орындауда мынындай міндеттер қойылды:1.Хан Шыңғыс тауында, оның сай-саласында  кездесетін  гүлді  өсімдіктүрлерін жинап, анықтау, ...  ... ... ...  Хан  ... ... ... кадастрын құру;2.Хан Шыңғыс өңіріндегі биотоптарды, оның ішіндегі биіктік  белдеугетән өсімдік бірлестіктерін  анықтап,  ...  ...  ...  сипаттамаберу;3.Хан Шыңғыс өңіріндегі гүлді  өсімдіктердің  таралуына,  экологиялықжәне ... өсу ... ... ...  ...  флорасындағы  эндемді,  реликтілі  және  қазіргі  кездежайылу қаупі бар гүлді өсімдік түрлерін анықтау;5.Хан ... ...  ...  өсімдіктердің  халық  шаруашылығындағымаңызын анықтау және оларды қорғау мәселелеріне байланысты ұсыныстар жасау;6.Шыңғыстау  ... қуаң ... ... ... Ерте көктемде  қарсуының кетуімен эфемер-эфемероидты өсімдіктердің жаппай  гүлдеуі  басталады,осыған ,байланысты  Хан  ...  ...  ...  ...  тағы  ... ... өсімдік түрлерін анықтау.Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы және өзектілігі.Хан Шыңғыс аймағы  бойынша  гүлді  өсімдіктер  ...  ...  ... ...  құрылды.  Онда,  бұл  өңірдегі  ...  ...  оның  ... және ... ... тұрғыда сараптама жасалынды.Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық ... ... ... ... аралығында құрылған,  онда  гүлдіөсімдіктердің таралуында Шыңғыстау өңірі, ... ... ...  ... ... ол туралы мәліметтер жоқ. Сондықтан, біз  зерттеген  ХанШыңғыс  флорасының  ...  ...  ...  ...  жаңа   ... ...  нәтижелерінде   көрсетілген   гүлді   ...   ... ... ... және биологиялық өсу  ерекшеліктері,  соныменқатар пайдалы өсімдіктер туралы мәліметтер ...  ...  ...  ... ... Шыңғыс флорасындағы пайдалы өсімдіктер туралы  ғылыми  ... ... ...  ...  ...  және  бұл  өсімдік  түрлерінхалық шаруашылығында қолдануға  байланысты  жүргізілетін  ғылыми  жұмыстардапайдалануға ...  ...  ...  ...   және   ...   ...  ...  қосымша  материал  ретінде  және  табиғатты  қорғаушараларын ... ... ... бола ... ... құндылығы.Шығыс Қазақстан өсімдік жамылғысында бай  флоралы  аудандарының  біріболып табылатын  Ханшыңғыс  ...  ...  ...  ...   ... осы ... ...  Хан  Шыңғыс  таулы  аймақтың  әртүрлі   өсімдікбірлестіктерінен өсімдік түрлері   жиналып  анықталды,  ...  ... ... ... ...  ...  ...  құрал  ретіндепайдалануға болады.1.Ғылыми теориялық бөлім1.1. ... ... ... ... ... өсімдік  бірлестіктері  мен  ондағы  өсімдіктүрлерін ең алғаш зерттеген  ...  ...  ...  ...  ... ... ... дәрілік өсімдік ретіндегі таралуын,  өмір  сүружағдайларын анықтау еді. Бұл ... ... ... ...  ...  таулы  аймақтарында  жүргізіп,  осы  ...  ...  ... ... ... ... ... берді. (Степанова,1962 жылы).1864  жылы  К.  ...  мен  Т.Н.  ...  ...  1962ж)  ШығысҚазақстанның  батыс  және  ...   ...   ...   ... ... Мыржық  тау  сілемдерінің  солтүстік  оңтүстік  ... онда ... ...  түрлерін  анықтап,  өсімдік  бірлестіктерібойынша   өсімдіктер   ...   ...   да,   ...   және   солтүстікбөктерлерінің ерекшеліктерін көрсетеді.1904 жылы осы өңірлерде В.В. Сапожников (Степанова, 1962 ж)  бастағанғалымдар  ...  ...  ...  ...   жүргізген.   Зерттеунәтижесінің соңында ол Тарбағатай,  Шыңғыстау,  Қалба,  Дегелең  өңірлерініңормансыз екенін атап ... ...  ...  екі  түрі  ...  таусілемдерінің кей жерлерінде өсетіндігі анықталған (Павлов, 1948).1949  -1951  жж.  ...   ...   ...   ...   А.Вланголин(Степанова, 1962 ж) зерттеу кезінде Тарбағатайда,  Қалба  тауларында  ... ... ...  ...  ...  оған  ...  туралыжаңа мәлімет береді.Қазақстан  флорасы  өзінің  генезисі  ...  ...   ...  ...  ...  ...  жатыр.   Осы   Ежелгі   Жерортатерриториясының  бүкіл  флоралық  ...  ...  (1962)   ... ...  ...  ...  жұмыстарында  доминатты  өсімдіктердің   роліморфологиялық және эколого-физиологиялық комплекстермен анықталады  делінген(1949 ж.).Осыны негіз ете отырып ... ... ...  өсімдіктердіңморфологиялық, экологиялық ерекшеліктеріне көңіл ерекше  ... ... рет ... ... ... типтегі  зерттеужұмыстары биік таулы,  шөлді  жағдайда  Тәжікстанда  жүргізілген  (Зеленский1956; Свешникова, 1965ж; ... ...  1965ж).  ...  дәл  ... ... Өзбекстанда(Алексеева, 1956ж;  Захарлиц,  1965ж;  Маматов,1965ж) жүрді.Быков  Б.А.  және  Степанова   Е.Ф.   ...   (1953)   ...  ...  ...  ...  ...  ... берілген. Мұндай өсімдіктердің таралуы  белгілі  бір  ... ... Бұл ... ...  ...  ...  келіп  көптегенірі өсімдік бірлестіктерінің  белдеулерін  түзеді.(Быков,  Степанова,  ... 1962; ... ... ...  ...  ...  ...  Тарбағатайдың  оңтүстік  беткейлеріндегібұталы-далалы  белдеуді   зерттеу   Степанованың   (1962)   ...   ... ... ... ... өсімдіктерді  Н.В.  Павлов  (1959ж) зерттеген болатын.  Ол,  әсіресе,  ...  ...  ...  ... 87 ... ...  Ең  көп  ...  түрлер  бұршақ  тұқымдастарына,күрделігүлділерге, шатыршагүлділерге және лалагүлділерге жатады. Сонымен  олосы эндемді өсімдіктердің 70%-ы  жартылай  бұталы  ...  ...  ...  берген.  Ал  Шыңғыстау  тау  сілемдерінде  кездесетін  өсімдіктердеполиморфизм жақсы байқалған. Оның ішінде астрагалдың  ...  және  ...  ...  ...  ...   ...   эндемді-арамшөптүрлері бар (Павлов, 1948 ж).Шыңғыстаудағы  ...  ...  ...  ...  ... мағлұматтар Л.М. Носованың  (1973  ж.)  еңбектерінде  берілсе,  нағыздалалық түрлердің шығу ... ... ... түр саны және т.б.  құндыдеректер М.Г. Поповтың (1949 ж.), Б.А. Быковтың (1977  ж),  С.А.  ... ж), ... (1946 ж.) ... ... 1956 жж. ... Ауыл  ...  ...  орталықкомплекстік  экспедициясы  Шығыс  Қазақстанның   батыс  және  оңтүстік-батысөңірлеріндегі қыратты ... ...  жж.  ...  үлкен  зерттеу  жұмыстарының  нәтижесіндекөлемді монографиялық еңбектер жазылды және осындай мағлұматтарға  ... және өте ... ... ... ... ...  (1981  ж)  және«Қазақстан топырағы» (1981 ж) атты ... ... ...  ...  ...  шолу  ...  Абай  ауданыныңтаулы аудандарында флоралық зерттеу жұмыстары белгілі  бір  ...  ...  ...  ...  ...  оның  ...  бір  себебі  Абайауданында  ядролық  полигонның  орналасып,  аудан  территориясының  жартылайжабық болуында.1990-2000  жж.  ...  ...  ...  ғылыми   флоралықзерттеуді   жүргізуге   мүмкіндік   бермеді.   Қазір    ...    ...  ...  жалпы  биология  кафедрасының  кеңесімен   Абайауданының территориясында  2000  жылдан  ...  ...  ...  ... ұйымдастырылды. Бұл ғылыми жұмысты орындауда  институт  және  ... ... ...  ...  Абай  ...  ауданының  бірнешемектептері қатынасты.Солардың бірі Абай  атындағы  мектеп  лицей  ... ... ... ...  ...  Хан  ...  ...  аймақта  флоралықзерттеулер жүргіздік.1.2. Абай ауданының физикалық және     географиялық сипаттамасы.Абай  ......  ...  ...  ...   –батысындағыәкімшілік аудан. 1928 жылы құрылған. Жерінің жалпы ауданы  –  34,5  мың  ...... ... шұғыл континентті, қысы  суық,  жазы  ыстық,  құрғақ,  қаңтардатемпература -50 С ... бұл ең  суық  ай,  ...  ...  ... С. Қар ... ... дейін жатады. Көктемнің аяқ кезінде  жиі-жиіүсік ... ... ... ... 250-300  мм.,  бір  жылда  ...  ...  2500  ...  жиынтық  радиациясы  120  ккал/  см.   ... ... ... ауа ... әсер ...  Бұл  ... және тропиктік ауа массалары. Жыл бойы  континентті  ауа  массаларыбасым ...  ...  қыс  ...  ...  жаз  өте  ыстық.  Әсіресе,  қыскезіндегі ашық аязды күндер мен жаз ... ... ... кездер  осыныңдәлелі. Ауа-райының қыс кезінде жиі қайталанатын Сібір ... зор  ... ... ...  ...  ...  ауа  массасының  ағыны  ыстық,құрғақ ауа райын қалыптастырып, аңызақ, шаңды дауылдарды әкеледі.Жазықтар мен аласа тауларда жыл бойы ... жел ... ... да  ... ... 415 м/сек аралығында өзгереді.Климаттың осындай ерекше болуы  территориясының  Евразия  материгініңорталық  бөлігінде  ...  ...  ...  ...  алыста   болуынан,территориясының солтүстіктен  оңтүстікке,  батыстан  шығысқа  ...  ... ... ... аймағы құрғақ  қара-қоңыр  топырақты,  егістіккежарамды, қара шірігінің мөлшері 2,6 %-ға ... ал ... ... аймақта ашық-қоңыр топырақты, егістікке  жарамсыз,  жайылымға  қолайлы,  тозаңды-кесекті,шіріндісі көп. Шөлді аймақ құба топырақты, түсі ашық құба, ... ... ... ...  Бөкенші  өзендері  ағып  өтеді.  Жаздасуалып  қалатын  ұсақ  ...  мен  ...  ащы  және  сор  ...  ... ... көп.Батысы мен солтүстігін  Арқат  пен  Ордатас  ...  ...  ... ... таулары, шығысын  белесті  жазықтар  алып  жатыр.  ... қыс ... өте ... ... ... ... ... күн  өтеыстық, құрғақ болады. Олар орташа биіктіктегі  таулар  ...  ... ... ... Бұл ... таулы даланың қоңыр топырағы  мен  ашық-қоңыр топырақ басым. Негізінен егіншілікке жарамсыз, ... ...  ... ... аз, көпшілік бөлігі сортаң.Хан Шыңғыс  таулы  аймақта  дәрілік  емі  бар  ...  көп  ... ... ...  ...  тал,  ...  ...  өседі.  Бұлөңірде негізіне жусан, ермен, бетеге, селеу, мия, ши, көкпек, ебелек,  сасырсияқты  ...  ...  ...  ...   ...   ...  түрлерді  құрайды.   Сайлардағы   кең   таралған   ... ... ... ... шие, ... сиыр ... ...  қарақат,итмұрын, арша, қызыл мия, рауғаш, көк жоңышқа, сарыбас жоңышқа,  селеу,  ... ... шөп,  өлең  шөп,  ...  ...  ...  пияз,  жуа,қурай,  сасыр,  қалақай,  шеңгел,  қара  ...  ...  ...   қараған,тобылғы, түйетабан, қымыздық, тау сарымсағы, талдар және т.б.Абай ауданының физикалық-географиялық сипаттамасын құруда  ... ... 1974 ж; ... 1968 ж; ... 1966 ж.)  және  ... ... (I. VIII  том)  мен  Қазақстан  Ұлттық  энциклопедиясын(I том, А-Ә) ... 3. ... ... мен ... ... биік тау ... мен ... сайларда, ұсақ  өзендермен жылғалар жағалауларында жүргізілген  ...  ...  ...  ашық  ...   ...   ...   жұмысын   орындауда   ...  ...  ...  ...  ...  ...   өсімдіктердіжинау, анықтау, фотосуреттерге түсіру және  өсімдік  түрлерінен  кеппешөптердаярлау әдістерін қолдандық. Кеппешөп ...  ...  ...   ... ... болып табылады. Зерттеу нысаны-  Хан Шыңғыс  ...  ... ... ...  ...  және  ...  ...   кеппешөп   немесеколлекция жасау үшін пайдаланылатын  арнайы  тактикалық  ...  ... үшін ... ... ерте ... ... күзге  дейін  жүргізугеболады. Өсімдіктерді жинауда,  ...  ...  ...  тұқым  беріп  тұрғанкезін таңдап ... ... ... ашық ... жүргізіледі, күндіэгі сағат  10-13аралығы ең қолайлы болып табылады.  Кеппешөпке  ...  ...  ... құрғақ болуы тиіс. Егер  де  ол  дымқыл  немесе  ылғалды  болса,  ... тез ... ... ... ... ... ... қажетті құрал-жабдықтар  алдын–  ала  даярланып  ...  ...  ...  ...  ... ... папка  (пресс),  өсімдікті  қазып  алуға  арналғанкүрек немесе қалақша, қағаз, ... 9-10 ... қол ...  ... ... карандаш, пакет қажет .Өсімдіктерді өсіп тұрған жерінен  қазып  алуға  ...  ...  ... пайдаланылады. Ол мықты, әрі жерді жақсы қазатын,  алып  ...  ... әрі ...  ...  тиіс.  Бұл  тамыры  тереңдегі  өсімдіктердің  жерастындағы  мүшелеррін  зақымдамай  алу  үшін  ...  ...   ... ... ...  және  ...  ...  (сабақ,жапырақ,  тамыр,  гүл)  түгел  ...   ...   ...   ...   ... жапырағын, сабағын,  тамырын  жабысқан  топырақтан  және  тағыбасқада  керексіз  зақымдалған  ...  ...  ...  да,  ... ... өсімдіктерді жақсылап  кептіру  үшін  ең  алдымен  су  сорғышқағаздар қажет. Бірақ су сорғыш қағаздар ... бола ...  ...  ... ...  ...  ...  газет  қағаздарын  пайдалануға  болады.Қағазды экскурсияға шығар алдына  жеткілікті  ...  ...  ...  ... Өсімдік мүшелерін жазып салып, тегіс кебуіне мүмкіндік жасайды.Ботаникалық  папка  ішінде  жиналған  өсімдіктерді  ...  ... ... папка тығыз картоннан, фанерден немесе  темір  ... ... 1/. ...  ...  50-35  см,  оның  төрт  ...  ұзыншасаңылау етіп тесіп, жасалған  саңылаулар  арқылы  жалпақ  жіп  ...  ... ... ... ... ... ауа өту үшін ...  Барлықөсімдіктер папкаға салынған  соң,  бетіне  папканың  екінші  сыңарын  қойып,тығыздап жіппен немесе  қайыспен  ...  да,  ...  ...  іліп  ...  ... ... ... қағаздарын күніне бір немесе екі  рет(таңертен, кешке) ауыстырып отыру  керек.  Өсімдік  кебе  ...  ... ... ... ... бір рет, кейіннен  екі  күнде  бір  ретауыстырады. Жақсы  кепкен  ...  ...  ...  ...  ... ... (гербарий) – барлық мүшелері белгілі форматта толық  жиналып,кептірілген және ... ... ...  ...  ...  дайынөсімдіктерден кеппешөп жасалынады. Кеппешөп көлемі 45  х  30  см,  оның  ... ... ... немесе картоннан, ал  екінші  беті  калькадан  жасалады.Кептірілген өсімдікті белгілі көлемдегі  картонның  бетіне  салып,  оны  ... ......  ...  ...  олар   систематикалық,флористикалық және ботаника  –  географиялық  ...  ...  ... ... ... болып табылады. Ғылым  үшін  жер  ...  ... ... ... ...  және  ...  жылдың  кез-келгенмезгілінде оқып зерттеуге, анықтауға мүмкіндік береді.Кеппешөптер  – оқушыларға ботаника пәнін оқытудың негізгі  ...  ... ... ... ...  дегеніміз  жиналған  өсімдіктер  жөнінде   қысқаша   мәліметжазылған қағаз. Кеппешөпте ... ...  ...  ...  болуы  тиіс.Этикетка көлемі 12  см  х  7  см,  ...  ...  оң  жақ  ...  ...  ...  ...  ...  ғылыми  құжат   болыпсаналады.Өсімдікті жинағанда этикетка ... ала ...  ...  ...  ... қашан, жинаған  аты-жөні, өсімдік  тұқымдасының,  туысының,  түрініңатауы жазылуы  керек.Хан Шыңғыс таулы аймақтың гүлді өсімдіктерін  ...  ... ... флоралық зерттеу.Флора  -  дегеніміз  белгілі  бір  территорияда  кездесетін    өсімдіктүрлерінің жиынтығы.  ... ... ... ...  ... және ... ... іскерліктерінің болуын талап  етеді.  Әртүрліэкотоптардағы флора өкілдеріне морфологиялық, экологиялық,  биологиялық  т.бтұрғыда сипаттама беріп, салыстырмалы  ...  ...  ...  ...  ...  экотоптардың  флоралық   құрамындағы   ... ... ... жүргізуде мынандай ережелерге  сүйенеді  :біріншіден, зерттеу  ...  ...  ...  ...  таңдау,екіншіден, маршруттық жолдың ұзақтығы,  үшіншіден  жазық  рельефті  шалғындыдалалы жерлерде   түзу  ...  ...  ...  жолы  ...  ...  ...  қыратты  жерлерде  флоралық  зерттеу  ...   ... ... ... және ... мен ... ...  Әртүрліэкотоптардағы флоралық құрылымды анықтау  үшін  онда  өсетін  өсімдіктердіңтүрлері  жиналып,  систематикалық  деңгейде  ...  ...  ... ... құрайтын өсімдік түрлерінің тізімі  құрылады.2. Ғылыми экспериментті бөлім/ зерттеу нәтижелері/2.1.Абай ауданындағы Хан-Шыңғыс аймағындағы  ... ... ... ... ... ...  2009-2012  жылдар  аралығындажоғары сатыдағы гүлді өсімдіктердің түрлері ... ...  ... экологиялық ерекшеліктері зерттелді. Өсімдік  түрлерін  зерттеуде  Абаймектеп лицейінің ... 3 жыл ... ...  ...  ...    биік   тауларынан   және   ...   ...    ...  жинау  бұл  таулардың  солтүстік,   ...   ...   ... және ... ... ... жүргізілді. Осыған  байланыстыХан -Шыңғыс аймағында жиналған өсімдіктер мынадай формацияларды құрды:1. Тау бөктеріндегі өсімдік ... ... ... ... ... ... Таудың оңтүстік беткейіндегі өсімдік бірлестіктері.4. Таудың батыс беткейіндегі өсімдік бірлестіктері.5. ... ... ... ... ... ... сайлардағы өсімдік бірлестіктері.7. Тау-қырат төбелеріндегі  өсімдік бірлестіктері.Хан-Шыңғыс ... ...  ...  ...  ...  ...  (1-кесте)  таулардың  солтүстік,  шығысбеткейлері  және  ... ... мен ... ...  өсімдік топтары мен түрлері  өтеұқсас. Бұл формацияларда  ...  және  ...  ...  ... жоғары сатыдағы бұталы өсімдіктер қараған-карагана, тобылғы-таволга,итмұрын-шиповник, келесі сатыда  түймешетен  -  ...  ...   -  ...  -  ...  эспарцет  -  эспарцет,  шалфей  -  salvia   -  ... ... ... тағы  ...  ...  ... ... бірлестіктерінде  өсімдіктердің  горизонтальды  таралуы  40-80%-дейін, бұл топтағы өсімдіктер шалғынды өсімдік бірлестіктерін ... ... ... бұл ... ... ...  ... мал жайылымы,  өсімдік  сүрлемдерін  дайындайтын  жерлер  жатады.Тауларының етегінде және оңтүстік-батыс беткейлерінде ксерофитті  ... ... ... құрайды.Бұл аймақтарда бетеге-типчяк, тобылғы-таволга, қараған--карагана, жусан-полынь, селеу-тростница, ебелек-рогач, алабота-марь, көкпек-лебеда,  ши-чий,жауылша-бурачок  сияқты  ...  ...   ...   доминанттытоптарды   құрайды.   Жусанды-бетегелі,   тобылғылы-жусанды,   жусанды-шилі,жусанды-селеулі,  бетегелі-селеулі,  ...   ... ... ... ... ... аз ...  бөктерлерінде  және  таудың  оңтүстік-батыс  беткейлеріндеөсімдіктердің горизонтальды таралуы 20-30 %.  Ылғалдың  ...  ... ... ...  ...  ...  өсімдіктер   кездеседі:   мыңжапырақ-тысячелистник,  шалфей-шалфей,  гүлкекіре-   василек,   текесақал--додарция,киікоты-зизифора, ...  Бұл  ...  ...  ... ... 2-3 ... ғана.Жоғары яруста тобылғы, қараған, ши сияқты  биік  өсімдіктер  орналасса,ортаңғы сатыда сабағының  биіктігі  15-20  ...  ...  ...  ... ... ... Ал ең  төменгі  яруста  ебелек  сияқты  жатағанөсімдіктер орналасады.Өсімдіктердің ярустық орналасуын зерттеген ... ...  ...  ...  ...  ...  ондағы,  яғни    далалықөсімдік бірлестіктеріндегі кейбір ... ... ... мия) ...  сабақтыжәне  сабақтарының  ұштары  иірілген  немесе  қисық  бағытта  ...  ... ... ... ... ... ...  жел  бағытынан,немесе Абай ауданының территориясында өткен ядролық  жарылыстың  әсерлеріненпайда болуыда мүмкін. Альфа және бета  ...  ...  ...  ...  құрылыс  ерекшеліктеріне  әсер  ететіндігі  көрсететін  ғылымиеңбектер  бар/  Дүрмекбаева,  2000   ...   ...   ...  ...  ...  ...  ...   3-4   ярустыбайқауға болады.Тау бөктерінде сортаң топырақты тақыр жерлер кездеседі. Мұндай ... ... ...  ...  ...  сияқтыөсімдіктерді кездестірдік.Мұндай жерлерде өсімдіктердің таралуы  10-20%  ...  Бұл  ...  ...  яғни  сортаң  жерлерге  ...  ...   ...   Таулардың   солтүстік-шығыс   бөктерлерінде    қарағанды-жусанды,итмұрынды-тобылғылы,  тобылғылы-қарағанды,   ...   ... ірі ... топтары кездеседі. Бұл  бірлестіктерде  тобылғы-таволга,итмұрын-шиповник, қараған-карагана ... ... ...  және  ... ... бұл ...  ...  азаяды,  горизонтальды  таралуы10%-дан төмен. Бұл жерлердегі өсімдіктер жатаған келеді.  ...  ... ...  бетеге--типчяк,  селеу-тростница,  астрагал-астрагал, күрең бозкілем-  заячья капуста кездеседі.Бұл өңірінде эфемер-эфемероид өсімдіктер ерекше топтарды  ...  ... ерте ... ... өсімдіктер.  Бұл  топқа  Арқат  аймағыныңэфемер-эфемероид  өсімдік  топтарына  қызғалдақ-тюльпан,  астрагал-астрагал,қандық- кандык, ... тау ... және  т.б.  ... ... ... табиғат жағдайларына бейімделуі әртүрлі:ксеморфты,  суккулентті,  касомофитті,   эфемерлі.   Ылғалдың   аз   ... бұл ... ...  ...  ...  ...  ... бейімделген биотип.Осыған байланысты бұл өңірінде ағаш тектес өсімдіктер аз кездеседі.Сүректі өсімдіктерден бұталы және жартылай  ...  ...  ... ... және стланцылы арша биотиптерді кездестірдік.Тауларында  сүректі  өсімдіктердің  орналасуындағы  бір  ерекшелігі   –аршаның ірі популяцияларының ... Арша –  ...  ...  ... ... сүректі өсімдік.  Ол  көп  жағдайда  таудың  ... ... ... ... Бұл  өсімдік  таулы,  қара-қоңыр  топырақтыжерлерді таңдайды. ... да ... ... ...  ... ... солтүстік-шығыс беткейлерінде өсуі  басталады.  Аршаныңірі  ...  ...  ...  ...  ...   таралуына   жолбермейді.Арша –  бұл  «Қызыл  кітапқа»  енген  ...  ...   ...  көп  ...  ...  аршаның  популяцияларының   мөлшеріазаюда. Сондықтан да бұл өсімдікті ... ... ... ... ... ... ... тамырлы (күрделігүлділер), шашақ  тамырлы( астық тұқымдастары), пиязшықты (лалагүлдер)  және  тамырсабақты  ... ...  ...  ...  ...  Шөптесін  өсімдіктердіңмезофитті  түрлері  ұзын  сабақты,  ал  таудың,  қыраттың  төбелерінде  ... ...  ...  ...  ...  келеді,  солардыңкөбі тамырсабақты (мысалы,  бидайықтар).  Бұл  өсімдіктер  ірі  колониялардықұрайды.Таулы өңіріндегі шөптесін өсімдіктердің  тағы  бір  ...  ... яғни ... ... ...  ... кермек, күрең бозкілем-заячья капуста) жапырақтарында немесе сабағында  су  қорларын  жинайды.  Бұлөсімдіктерді  биік   ...   ...   ...   ...   жәнетөбелерінде  кездестірдік.  Тау  төбелеріндегі  өсімдік   ... ... не бары 10-15%.  Бұл  ...  ...  ... ... ең көп ... -  бозкілем-очиток.Хан-Шыңғыс таулы аймақтағы  өсімдік  бірлестіктері  1-ші   кестеде  беріліпотыр.2.2. ... ... ... ... ... ... ... аймағында таулы,  қыратты-жоталы,  далалы-  жазықты,  сайлыөсімдік бірлестіктері зерттеліп, осы ... 21 ...  ...  ... түрлері анықталды. (2-кесте). Олардың ішінде  көп  таралған  ... ... ... ... - 7 түр (11,4 %), ... –  7түр (11,4%), ...  –  6  түр  (9,8%),  ...  –  6  түр  (9,8%  ),алабұталылар – 4 түр (6,5 %), ... – 3 түр (4,9 %).Ал ... аз ... ... ... жалпы алғанда 28 түрді  (45,5%)құрайды.  Өсімдік түрлерін зерттеуде олардың  өсу  ...  ...  ... осы  аймақтарда  таралған  және  экологиясына  бейімделген  өсімдіктүрлерінің ... ... – 40 түр (65,5%) ... ... Ал  ... ... ксеромезофитті – 12 түр (19,6 %)  және  мезофитті  –  8  ... ... ... ... ...  ...  бұл  ...  эфемер-эфемероид өсімдіктері де кең таралып, біз анықтаған өсімдіктердің  15  түрін(24,5 %) құрайды.(2-кесте).Өсімдік түрлерінің ішінде ең көп ... ...  –  20  ... %), ... –  10  түр  (16,3  %),  ...  –  9  түр  (14,7  ... – 13 түр (21,3  %),   хамефитті – 1 түр (1,6  %)  өсімдіктер.  (2-кесте).Сонымен   ...   ...   ...   ...   ...    таралуерекшеліктері де анықталды. Міне осы өңірден жиналып ...  61  ... ... мөлшерде – 23 түр (37,7 %), көп мөлшерде –  17  түр  (27,8%), аз ... – 18 түр (29,5 %) ... ... ...  ...  ...  қандық,  құртқашаш,  тау  шымылдығы  ...  ...  және  ...  ...  өсімдік  түрлері  кездеседі.   Осыберілген  өсімдіктердің  ареалының  қысқаруы  антропогендік  ...   ... ... ... ... ... болуы мүмкінСондықтан да бұл өсімдіктерді Хан-Шыңғыс аймағындa сақтау проблемаларытұр.2009-2011 жылдар аралығында Абай атындағы  мектеп  ...  ... ... таулы аймақты гүлді өсімдік   61   ... ...  ...  ... сипаттама берілді.(3-қосымша)Қорытынды.Хан Шыңғыс  таулы  аймағынан   ...  ...   ...    ...  түрлері  зерттеліп  25  тұқымдасқа  жататын   61түр   жиналыпанықталды.Зерттелген өсімдік түрлері 7 ... ... ... ... және  ...  беткейлеріндегі  жәнетаулардың төбесіндегі өсімдіктер  бірлестіктеріндегі  өсімдіктердің  ... ... ...  ...  бай  таулардың  солтүстік-шығыс  беткейлеріболып ... ... бұл  ...  ...  өсімдік  түрлерітаралған.Хан-Шыңғыста өзектер мен сайлар көп. Мұндай жерлерде далалық  өсімдікбірлестіктеріне тән емес ... ...  ...  ...  Сайлар  менөзектерде кездескен шалғынды  өсімдік  бірлестіктері  жергілікті  жерде  ... ... ... ... ... ... топтарын таулардың етегінде, жазық  жерлердежәне  таулардың  ...   ...   ...   ... ... аз ... әртүрлі деңгейде бейімделіп өскен.Биік таулардың төбесінде жасаңшөптер өкілдері кең тараған.Хан-Шыңғыста ерте көктемде  гүлдейтін  вегетациялық  даму  ...  ... ... өсімдік топтары бар  (  қызғалдақ,  қандық,  сасыр,таушымылдық). Бұл өсімдік топтары Қазақстанның Қызыл  кітабына  ...  ... ... тиісті.Жергілікті өсімдік түрлерін мектеп маңайын көгалдандыруға  және  мектепбағдарламасында өсімдіктану курсын 6-7 ...  ...  ...  ретіндеқолдануға болады./кесте 3/.  60 дана кеппешөп ...  ...  ... ... ... ... тізімі:1.  Арыстанғалиев С.А., Рамазанова Е.Р «Қазақстан өсімдіктері». Алма-Ата,1997 ж.2. Быков Б.А., ШварцманС.Р.  и  др.  «Материалы  к  ...  ...  Изд. ... наук ... ССР. ... 1961 г.3. ... покров Казахстана» под  ред.  Б.Б.Быков.  Изд.  ... 1986 г.4. ... З.В и  ...  И.И.  ...  ...  (экономо-географическая характеристика). Изд. АН Каз ССР, Алма-Ата, 1961г.5. Б.А.Быков ...  ...  ...  мира  ...  и  ... Изд. ... ... ССР, Алма-Ата 1979 г.6. Б.М.Свешникова. «Доминанты казахстанской степей» Сзд. Наука, 1989 г.7. ... және т.б ... ...  қысқаша  орысша-қазақшасөздігі». Алма-Ата, 1996ж. Республикалық ... ... ... ... I-IX том. АН Каз ССР. Изд. ...  ...  ... Тазабаев Т.Т «Қазақстан топырағы». Алматы, Қайнар, 1974 ж.10. Қазақ  Совет энциклопедиясы . I том, VIIIтом.11. Винтерголлер Б.А «Редкие растения ... ...  ...  ... ... Т., ... Т., ... .Н  «Растительный и  животный  мирКазахстана». Алма-Ата, Казахское государственное учебно-педагогическоеиздательство, 1963 г.13. В.В.Полевик, Н.Ш.Карипбаева, Б.М.Силыбаева      ...  ... ... ... по ... ... 2005 г.14. ... «Флора и растительность хребта  Тарбагатая».  Алма-Ата,1962 г.15. М.К.Колходжаев и др. «Почвы Семипалатинской области»,  Алма-Ата,  ... ... ... энциклопедиясы I том.17. Скворцов А.К. «Гербарий». Пособие по методике и ... ... 1977 г.18. ... «От пустынь до снежных вершин».  Алма-ата,  Қазақстан,1966г.19. Попов М.Г. «Растительный покров Казахстана». Изд. ... Наук  ... 1940 г.20. ... А.А. ... условие Казахстана» научно-популярная  серия.Акад.наук, Москва, 1944 г.21. «Флора и растительность - ресурсы ... ...  ...  ... Мушегян А.М,  «Деревья  и  кустарники  Казахстана»  I  том,  Алма-Ата,Казсельхозгиз, 1962 г.23. «Флора и ... ... под ред. ... Алма-Ата,Наука,1983 г.24. Байтулин Т.А «Растительность - сырье Казахстана». Алма-Ата, 1981 г.25. «Дикорастущие технические и ... ... ...  ... г.Хан-Шыңғыс таулы аймақтағы өсімдік бірлестіктері.Кесте -1|№    |Формациялар          ... ...                                  ||1    |2                    |4                                                ||1    |Тау ...       |Ақ ... ... ...   ... бояу       ||     |өсімдіктері.         ... ... ... песчаный,||     |                     ... ... ... ... ... көкпек- лебеда||     |                     ... ирек ... ...        ||     |                     ... обыкновенная, тықыр жусан-полынь    ||     |                     ... ... ... жуа- лук, рауғаш-     ||     |                     ... ... ...                       ||2    | ... ... ... ортаңғы және төменгі беткейлерінде     ||     ...      ... ... қараған- карагана,  итмұрын    ||     ...          ... ... ... ... ...   ||3    ...            |ырғай- кизильник бетеге- типчяк,бидайық- ...  ||     ... ... астрагал, кекіре- остролодочник, сасыр-||     |өсімдіктер           ... ... ... ... ...        ||     |                     ... ... ... тюльпан,       ||     |                     ... ... ... зопник, төменгі          ||     |                     ... ... ...                   ||     |                     ... ... ...     ||     |                     ... ... ... шытырша-икотник,изен-   ||     |                     ... ... ... мия- ... ...      ||     |                     ... ... - ... ...             ||     |                     ... кравохлебка- шелна, қалақай-      ||     |                     ... ... ...                     ||4    ... ...   |кәдімгі бетеге- типчяк, үшсалалы  тобылғы-       ||     ...      ... ... бұта  ... карагана   ||     |өсімдіктер           ... ... ... ... құм       ||     |                     ... ... ... жапырақты алабота- марь ||     |                     ... Ақ ши- чий ... ...         ||     |                     ... ... ... дала ...    ||     |                     ... ... ... ... ...       ||     |                     ... құртқашаш- касатик, сасыр- ферула.    ||5    ...            ... ... ... ... кравохлебка   ||     |батыс беткейлеріндегі|аптечная- дәрі шелна, үлкен сүйелшөп- чистотел   ||     ...           ... ... ... ... ...   ||     |                     ... беде ... ... дон ...       ||     |                     ... донский, степанов құтаншөбі-журавельник||     |Сайлар мен           ... ... ... ...     ||6    ...          ... ... обыкновенный. Волчии ягода,    ||     ...          ... ива, ... ... ... береза,    ||     |                     ... ... ... ... терек-    ||     |                     ... ... ... ... -клён,           ||7    ...            ... ... ... ...    ... ...     |төбелеріндегі        ... ... ... қоян ... - ...    ||     ...          |капуста, т.б. , сонымен қатар қаспақты қыналардың||     |                     ... орын ... ... ...         ... ... ... өсімдік түрлері,олардың экологиялық сипаттамасы. /флора тізімі/.2-кесте|    |                      |Көп                                           ||    |                      |                                              ||    |                      |                                              ||р/с ... ...  |                                              ||    ... ... түр) |                                              ||    |                      |                                              ||    |                      |                                              ||    |                      |                                              ||1.  ... ...     ... айдаршөп;                           ||    |                      |                                              ||2.  ... ...    ... ... ... ... ...     ||    |                      |                                              ||3.  ...        ... ... қазтабан, шелна, раушан;      ||    |тұқымдасы.            |                                              ||    |                      |                                              ||4.  ... ...   ... ... ... жоңышқа,             ||    |                      ... ... мия, ...     ||    |                      |                                              ||5.  ... ...       |Меңдуана, сасық меңдуана;                     ||    |                      |                                              ||6.  ...          ... ... киікоты, жебір;               ||    ...            |                                              ||    |                      |                                              ||7.  ...       ... мыңжапырақ, жусан, сарықаулен,      ||    |тұқымдасы.            ... ... ... ...        ||    |                      ...                                   ||    |                      |                                              ||    |                      |                                              ||8.  ...          ...                                    ||    ...            |                                              ||    |                      |                                              ||9.  ...          ... ... қызғалдақ, қандық;             ||    ...            |                                              ||    |                      |                                              ||10. ... ...     |Жуа,                                          ||    |                      |                                              ||11. ... ...    |Ши, қау, ... ... Селеу,  ||    |                      ... ...                              |  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан боллысының адвентивтік және синантроптық флорасы74 бет
Қазақстанның өсімдіктер дүниесі6 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Батыс Тянь-Шань флорасы. Батыс Тянь-Шаньның физико-географиялық жағдайы14 бет
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Еуразия даласындағы Шыңғысхан тұлғасы7 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Каспий өңірінің флорасы мен фаунасы12 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Моңғол шапқыншылығы және Шыңғыс хан9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь