Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
2.1. Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы
2.2. Алтын орда хандары
2.3. Алтын орданың күйреуі және ыдырауы
3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Ұлы қаған Шыңғыстан, ұлыс мұрагері Жошы ханнан қалған кермиық далаға баһадүр қолбасшының нақ мұрагері бола білген Батый бас болып, айбарлы Алтын Орда мемлекетінің туын желбіреткені көпке мәлім. Бұл тарихи тұрғыдағы дәлелді деректер мен айқын мәліметтер растайтын үлкен оқиғаны жан-жақты сипаттау барысында тағы бір рет тарихымызды танып білуге талпыныс жасадық. «Өткенін білмеген, ертеңін болжай алмайды» дейді халық даналығы. Ендеше бүгінгі Қазақстан – кешегі асқақ абыройға ие болып, Азия мен Еуропаға айбыны тасқан Алтын орданың заңды жалғасы іспетті. Ал Алтын орда дәуірін қайта тәспірлеп, мәлім һәм беймәлім тарихи оқиғалар желісіне таным мен зейін салып үңілу арқылы осы ойымыз беки түспек. Қазіргі қазақ жастары бүгінгі ел мен жұрт дәстүрі, ұлттық болмыс бастауы дәл сол кезеңдерден тамыр тартатынын, дәл сол замандардан желісі үзілмей жеткенін білуі тиіс деп ойлаймыз. Ол үшін заман жетістігін, технологиялық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, өзімізге жүктелген тақырып Алтын орда мемлекеті туралы жан-жақты зерттеу жүргіздік.
Алғаш болып ислам дінін қабылдап, Дешті Қыпшақ даласында мешіттер бой көтере бастаған уақыт та осы Алтын орда дәуіріне тиесіл жайт. Тіпті алысты-жақынды елдермен достық, сауда-саттық, әріптестік қарым-қатынастар да жанданып, бейбіт өмір салты қалыптасты. Әлбетте жақынын дос тұтып, қас жауына есе жібермеген елдің бірнеше сүреңді бастан кешкені бар. Бұл шақта да хандық ерлік пен елдіктің салтанатын құрды.
Алтын орданың құрылуы
Отпен өртеп, қылышпен қырып, орасан зор империяны құрған Шыңғысхан өзінің төрт ұлының әрқайсысына үлес бөліп берді: Кіші ұлы Төлей Шыңғысханның негізгі жұртын- Монғолияның өзін, ал екінші ұлы Шағатайдың иелігіндегі жерлер Оңтүстік Алтайдан Әмударияға дейін, яғни Шығыс Түркістанды, Жетісу мен Мауераннахрдың денін қамтыды. Үшінші ұлы Үгедей батыс Моңғолиямен ұлысының орталығы орналасқан жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай аймағы қарады. Үлкен ұлы Жошының үлесі Ертістен Батысқа қарай және «Қойлық пен Хорезм шекарасының Саксин мен Бұлғардың татар аттарының тұяғы тиген жерлерге дейінгі» ұшы қиыр аймақты алып жатты, сөйтіп Жетісудың солтүстік бөлігін және төменгі Еділ бойына дейінгі жерді қоса бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты қамтыды. Рашид-ад-диннің деректеріне сәйкес, Жошының ордасы Ертісте болған. Бірақ басқа деректемелер бойынша, ол Сарысуға жақын маңда «қыпшақтар елінде» жерленген.
1. Т.И.Сұлтанов «Еуразия даласындағы Шыңғыс хан ұрпақтарының мемлекеті» - Алматы: «Мектеп» баспасы, 2011 ж. – 176 бет.
2. Н. Қазыбек «Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін», - Алматы: « Рауан» баспасы, 1998 ж.
3. Қ.Бегалин «Алтын Орда хандары» - Алматы: «Адамдар» баспасы, ЖШС 2007 ж. – 272 бет.
4. Ұлы дала мемлекеттері: - Алматы: «Адамдар» баспасы, 2006 ж. – 216 бет.
5. К.Р. Аманжолов «Қазақстан тарихының дәрістер курсы: 1-кітап, Ежелгі заманнан 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін » - Алматы: «Білім» баспасы, 2004 ж. – 392 бет.
6. Е.С. Қуандық «Қазақ елінің тарихы» - Алматы: «Дәуір» баспасы, 2013 ж. – 592 бет.
7. Б.Ғ.Аяған, Х.М.Әбжанов, А.И.Исин « Қазақ хандығы тарихы: құрылуы, өрлеуі, құлдырауы.» -Алматы: «Сөздік - Словарь» баспасы, - 2011 ж. – 320 бет.
8. М.Қани «Қазақтың көне тарихы» - Алматы «Жалын» баспасы – 1993 ж. -400 бет.
9. М.Б.Мұхамедов, Б. Сырымбетұлы «Қазақстан тарихы» - Алматы: «Қарасай» баспасы, - 2009ж. – 344 бет.
10. «Қазақстан тарихы» - Алматы: «Атамұра» баспасы -274 бет.
11. «Айқын апта» газеті, №187 (1368)|8.10.2009||БЕЙСЕНБІ|- 25 бет.
12. «Ақиқат» ұлттық қоғамдық-саяси журнал, №7- 9 басылым, 2007ж.
13. «Жұлдыз» журнал, №5 басылым, мамыр, 1983 ж.
        
        Жоспар:1. Кіріспе2. Негізгі бөлім1. Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы2. Алтын орда хандары3. Алтын орданың ... және ... ... ... ... Батыйдың батысқа жорығын талдау және шайқастарына тоқталу;2. Алтын ... ... ... ... ... шолу әрі ... ... жолындағы күрестеріне сипаттама беру;3. Алтын Орданың ыдырау себептерін айқындау, басты факторлардың біріезілген ... ... ... күшеюі;Міндеті:1. Алтын орданың қалыптасу кезеңдері мен күйреуіне дейінгі тарихижағдайларға тоқталу;2. Хандық дәуіріндегі ең елеулі оқиғаларға жеке-жеке баға ... ... ... ... ... билеуші деңгейіне жеткен хандары жайындатолық мәлімет беру;4. Түрлі монографиялар мен еңбектерді қолдана отырып Алтын орда дәуірінеізденуші жас ғалым ретінде тұжырым ... ... ...  Біз ... жазу ...  ... кестеқұрып, карта сызып,  слайд  түздік.  Осы  ...  ...  ... ... ... жүйе ... өзектілігі: Ұлы қаған Шыңғыстан, ұлыс мұрагері Жошы ханнанқалған кермиық далаға баһадүр қолбасшының нақ мұрагері бола білген Батыйбас болып, айбарлы ... Орда ... туын ... ... ... тарихи тұрғыдағы дәлелді деректер мен айқын мәліметтер растайтын үлкеноқиғаны жан-жақты сипаттау ... тағы бір рет ... ... ... жасадық. «Өткенін білмеген, ертеңін болжай алмайды» дейді халықданалығы. Ендеше бүгінгі Қазақстан – кешегі асқақ абыройға ие болып, Азиямен Еуропаға айбыны ... ... ... ... ... іспетті. Ал Алтынорда дәуірін қайта тәспірлеп, мәлім һәм беймәлім тарихи оқиғалар желісінетаным мен зейін салып үңілу арқылы осы ... беки ... ... қазақжастары бүгінгі ел мен жұрт дәстүрі, ұлттық болмыс бастауы дәл солкезеңдерден тамыр тартатынын, дәл сол ... ... ... ... тиіс деп ойлаймыз. Ол үшін заман жетістігін, технологиялықмүмкіндіктерді пайдалана отырып, өзімізге жүктелген тақырып Алтын ... ... ... ... ... болып ислам дінін қабылдап, Дешті Қыпшақ даласында мешіттер бойкөтере бастаған ... та осы ... орда ... тиесіл жайт. Тіпті алысты-жақынды елдермен достық, сауда-саттық, әріптестік қарым-қатынастар дажанданып, бейбіт өмір салты қалыптасты. Әлбетте ... дос ... ... есе ... елдің бірнеше сүреңді бастан кешкені бар. Бұл шақтада ... ... пен ... салтанатын құрды.Алтын орданың құрылуыОтпен өртеп, қылышпен қырып, орасан зор  империяны  құрған  ...  төрт  ...  ...  үлес  ...   берді:   Кіші   ұлы   ТөлейШыңғысханның ... ... ...  өзін,  ал  екінші  ұлы  Шағатайдыңиелігіндегі  жерлер  Оңтүстік  ...   ...   ...   яғни   ШығысТүркістанды, Жетісу мен Мауераннахрдың  денін  қамтыды.  Үшінші  ұлы  ... ... ... ... ... жоғарғы Ертіс пен  Тарбағатайаймағы қарады. Үлкен ұлы Жошының үлесі Ертістен Батысқа қарай  және  «Қойлықпен Хорезм шекарасының ... мен  ...  ...  ...  ...  ... ... ұшы қиыр аймақты алып жатты,  сөйтіп  Жетісудың  солтүстікбөлігін және төменгі Еділ  бойына  дейінгі  жерді  қоса  ...  ...  ...  ...  ...  деректеріне  сәйкес,   Жошының   ... ... ... басқа деректемелер бойынша, ол  Сарысуға  жақын  маңда«қыпшақтар елінде» жерленген.Жошы өлгеннен кейін оның ...  ...  ...  ...  БатуБатыстағы әскерлер тарапынан әкесінің мұрагері  деп  танылды.  Осы  таңдаудыШыңғысхан да ... XIII-XVI ... ... ... бұл  ... ғана  айтады.  Кейбір  егжей  –тегжейлері  неғұрлым  кейініректегідеректемелерде жазылған.Мәселен, Әбу-л-Ғазиде XVII ғасырда екі әңгіме ...  ...  ...  ...  естіп   Шыңғыс   хан   ... ... ... ... ... ол  ...  ...  Отшегінге  :«Дешті Қыпшаққа аттанып , Жошының ... ұлы ... ...  ...  аты  ... әкесінің тағына отырғыз» деп бұйырады.Бату өз ордасына Отшегін келе жатқанын білген соң  оны  қарсы  алуғаұлдары мен ... ... ...  ілесе  мәртебелі  меймандарды  қарсыалуға өзі де шықты.  Үш  күн  өткеннен  ...  ...  ...  ... ... ... тағына отырғызды. Таққа отырғызу  салтанатына  үлкентой өткізілді. Нақ осы уақытта Шыңғыс ханның ... ...  ...  ... болған хабарын жеткізді.Екінші әңгіме қысқа. Жошы ауырып  қайтқан  кезде,  ...  онда  ... хан әлі тірі ... ол ... ... атанып  кеткен  Батуды  өзордасына шақырып ...  ...  ...  өзің  ал  да,  ол  ...  ... өзің ... ... Саин-хан жорыққа әскер  қамдап  жүрген  уақыттаШыңғыс хан қайтыс болған. [1; 27 ... ... ... ... ... ұлы ... империясына  тәуелді  болған  Шыңғысханныңүлкен ұлы Жошы өз ұлысын тәуелсіз мемлекет етуге күш  ...  көп  ... ... дербес мемлекетке  айналды.  Бұл  мемлекет  ...  ... ... шығыс деректерінде «көк орда»,  орыс  ...  ... деп ... ... ... Жошы хан қаза ... ... таққа оның  мұрагеріБатый хан отырады. Бату XIII  ғасырдың  алғашқы  жылдарында  туған,  ханзадаЖошының бәйбішесі қоңырат ... ... ... ноянның қызы  Үкі-хатыннантуған екінші ұлы. Батый ... ... ... қарай  тоқтап  қалған  жорығынқайта  жалғастырды.  Рашид-ад  –  ...  ...   ...   ... ... ... бірінші ұлы- Орда, екіншісі-  Бату,  үшіншісі-Берке, төртіншісі- Беркешар, бесіншісі- Шибан, алтыншысы- Таңғұт, жетіншісі-Буал, сегізіншісі – ...  ......  ...  ...  ...  он  екіншісі-  Ұдұр,  он  үшіншісі  –  Тоқатемір,  онтөртіншісі- Шыңқұм. [1; 27 ... хан ... ... ...  ...  ...  ...  тұтқан.Оны Өтеміс қажының мына дерегінен көруге болады: «Ханзадаларды  қарсы  ... ... үш киіз үй ... бұйырды, босағасы  алтын  ақ  киіз  үй  ... ... ...  көк  үй  ...  ...  ...  сұр  үй  Шибанғаарналып тігілді.»Батый  ...  ...  ...  ...  ...  қалған  жорығын  қайтажалғастырған еді. Қару-жарағы сай, мұздай құрсанған, Шыңғыс ханның  немересіханзада Бату басқарған ... ... 1236 ... күзінде  Еділ  Болгариясынжаулай бастап, 1237  жылдың  көктемінде  оны  ...  ...  ...   ...  ...  ...  ...  бөлініп,   олардың   ...   ... ... ... бір ... ... ... Қыпшақтың кең  жазығынбеттеп, Қыпшақтармен және Солтүстік Кавказ халықтарымен соғысуға ... 1236 – 1242 ... Еділ бойы ... одан әрі  ...  ... ... талқандап, Венгрия, Чехия, Польша жерлеріне дейін  барады.Батыйдың қанды  жорықтарынан  кейін  Жошы  ...  ...  ...  ... ...  түсті.  Батый  хан  ...  ...  хан  ...  ... ... ... Астрахань маңындағы жерге ауыстырады  және  жаңамемлекеттің негізін салады. [9; 69 б.]Төреғалы Тәшеннің «Ватикан Батый ...  ...  ...  ба?»  дегенмақаласында: Батыстықтар  жазғандай,  Шыңғысхан  жабайы  ...  өзі  ... Орда ... қай ... ... да, ... жасаған, қырын қарамаған.  Бұлорайда олар «біріктіруші» міндетін атқарған. Осыған  ...  ...  ... Алтын орданың орталығы болғандығы шындыққа саятындай, Яғни  Вати-кан –Батый хан. Осылайша Ватикан атауы әлі күнге дейін ұлы Батый хан  ... ... ... тұр. Бату хан ... ... жаулап алу арқылы  оны  КиевРусімен қосқан.   Батыс пен Шығысты қосу  ...   Ұлы  ...  ... ... ... ... ... 1235 жылы бүкіл моңғол ақсүйектері  бірігіп,  басқосты. Бектер мен нояндар  бір  мезгілде  төрт  ...  ...  ...  ...  ...  ...  шығысқа   және   бұлғарлар   менкумандарға қарсы жорық жайын кеңінен талқылады.Ұлы  хан  Үгедей  ...  ...  ғана  ...  ...   ... «Алтын шежіреде» бұл жағдай былай баяндалады:  «Міне,  осылай  олБату,  Бөрі,  Мөңке  тағы  басқа  ...  ...  ...  көмеккеаттандырды.  Өйткені,  Сүбедей  баһадүр  кезінде  Шыңғыс  ханның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Сесут,Мачжар, Кешемир, Сергесут, Булар, Келет секілді елдер  және  суы  мол  Адил,Чжаях өзендерінің арғы  бетіндегі  ...  ...  тағы  ...  ... үлкен қарсылық көрсеткен болатын».Әскерлер, негізінен,  батыс  халықтары  «татар»  атаған  түркі  тілдесхалықтардан жинақталды. Бұл  ...  ...  ...  ...  ...  бар,соның бірі  «жат  жерлік»  дегенді  білдіреді.  Бату  ханның  жасақтары  ...  ...  ...  алуға  аттанарда,  шамасы,  өз-өздерін  осылайатаған болса керек. Дегенмен, бұл – ... ... шығу тегі ...  ... ... ... бір ғана болжам. [3; 36-37 б.]Еділ бұлғарларын, Дешті қыпшақты жаулап алу.Бату ең бірінші Жайық пен  Еділ  ...  ...  ...  ... жылы Бату ... Ұлы  Бұлғар  елін  ұрыспен  алады,  1237  жылыкөктем мезгілінде аландар мен қыпшақтарға  ...  ...  ...  ... ... ... Бачман қаза болып, Құтан ханның әскері Доннан  әріқарай шегінді.Бату әскері қыпшақтармен соғыстан кейін дамыл алмастан 1237 жылы  күздесолтүстік  ...  ...  ...  ...  ...  шекарасына  жақынкеліп, буртас, эрзю, мокшу ұлыстарын өзіне бағындырады. Сөйтіп,  Руське  жолашылды. Әскердің ... ... Бату ...  оң  қанатын  Мөңке  қолбасшыбасқарды.Моңғолдардың  әу  бастағы  соғыс  жоспары  былай  болатын:  ...  ... ...  етіп  ...  ...  ту  ...  келіп  тұтқиылданшабуыл жасамақ еді. [4; 112 б.]1237 жылдың қысының басында моңғолдар Рязань  князьдығының  ... таяп ... ... ...  ...  ...  жүріп  Воронеж  өзенінетаяды. Қантөгіс шайқас болды. Орыс жасақтарын ...  ...  ... баса ... кіріп, Проникті, Белгородты, Ижелавецті  және  ...  ...  21  ...  ...  ...  ...  қаланы  өртепжіберді. Осы соғыста Рязаньнның билеушісі Юрий Игоревич те қаза тапты.Рязаннан Монғол қолы Ока ... ... 1237 ... ...  не  ...  ең  басында  Коломнаға  таяп   ...   ...   ...   ... ... ... ... тонаған  моңғолдар  Мәскеуге  бет  алды,қаланы басып алып, ... ... де, ... қарай ілгеріледі, 7  ақпандаВладимир алынды, ал Бату жіберген ерекше қол  бұл  уақытта  Суздальды  алды.Көп ұзамай ... ... ... Кашин, Тверь, Торжок,  Юрьев,  Вологда,Кострома және жоғарғы Еділдің, Клязьма мен Еділ  өзендері  аралығының  ... ... ... ...  Бір сөзбен айтқанда 1238 жылдың наурызына  қарайСолтүстік Шығыс Русьтің көпшілік бөлігі моңғолдардың қол астында қалды.  [1;35 б.]1238  жылы  ...  Бату  хан  оң  ...  ...  бірігеді,  біраққыпшақтар моңғолдарға қосылудан бас  тартып,  ...  ...  өтіп  ... ... ержүрек қыпшақ жұрты моңғолдарға қай кезде де  қауіптөндіріп ... ... ... ... жау Құтан ханның ізіне түсу  керек  ... жылы ... ... ал 1240  жылы  ...  ...  алады,жолшыбай қарақалпақтарды жаулады. Сонымен бірге түркі-моңғол  әскерінің  бірбөлігі Кавказ және  Қырымға  аттандырылды.  1239-1241  ...  ...  бір ... крест жорығы да басталған болатын.1241-1242 жылдары Батудың әскерлері Польшаны, Венгрияны,  ... ... ... Болгарияны жермен жексен етіп, ол жақтан  1242-1243 жылдың  ...  ...  мен  ...  ...  Еділ  ...  ... деректері бойынша, 1237 жылы Құтан хан венгр патшасы  Бела  IV-ге пана сұрап келеді. 1239 жылы Бела ... оны  ...  ...  40  ... ... қарсы алып,  Венгрияның  ішкі  аймағына  орналастыруды  өзшенеуніктеріне  ...  Олар  ...  мен  ...   өзені   арасына   жәнемемлекеттің ... ... ... Бела ...  қабылдай  отырып  өзуәжін  айтады:  ...  ...  ...  ...  және   патшаға   ризалықпенмойынсұнуды талап етеді.Мұны ... Бату  Бела  IV  ...  оның  бұл  ...  ... екендігін білдіріп, арнайы елші жібереді. Патша оған көнгісі  келмей,елшілерді қысастықпен өлтіртеді. Бұл  оқиғалар  ...  ...  ... ... ... еді.1241 жылы Батудың әскері Карпатты басып өтіп, Венгрияға  жетеді.  Оларжолда   ...   ...   ...   ...   ...   ... ... біріккен неміс -  поляк  әскері  моңғол  әскерін  1241жылы 9 ... ...  ...  алады.  Ал  Бела  IV  ...  ... 1241 жылы 11 ... ... басқа бөлігімен Шао қаласы  маңындашайқасқа түседі. Бірақ осы  аталған  екі  әскерді  де  моңғолдар  ... ... ... ...  көп  ...  ...  Венгрияныңкөптеген қалалары – Пешт, Варадин, Перег, Егрес,  ...  ...  ... ... бере ... ... ... кейін Словакия, Шығыс Чехия,  Богемия,  Силезия,  Моравия,Иллирия ...  ...  ...  ...  ...  ...  менИспанияны үрей биледі және бұл салдарлар Англияның басқа елдермен екі  ... ... ... ...  әкеп  ...  Тек  ...  ...  түрдеөзара байланыс  орнатқан  Фридрих  II  ғана  болды.  Бату  Фридрихтан  өзінебағынуды талап ... оған ... ... ... бітім шартын ұсынды.1242 жылы Ұлы хан Үгедей қайтыс болады. Оның өлімі туралы ресми  хабарВенгрияға 1242 жылы наурызда ... ... ... ... келе ...  ... бойынша, елде өтетін барлық мемлекеттік шаралар  жаңа  хан  ... ... тиіс еді. ... бірден – бір үміткер Үгедейдің  ұлы  Күйікболады, ал оның шешесі Дорэгэнэ ханшайым ол кәмелет жасына толғанша  ... ... өз ... ... ... ... шабуыл аяқталды деп ұйғарып, өз әскеріне  Еділдіңтөменгі ағысына түсуді бұйырды. Сүбедей  Адриат  ...  ...  ... ... ...  әскерді  еліне  қайтарды.  Еуропа  осылайша  ... ... ... ... [4;112-114 б.]Батудың  жеті  жылдық  жорық  барысындағы  ...  ...  ... ... Еділ ... ... өмір  ...  қалды,  Батысқыпшақ-половецтердің  әулеті  қаза  болды,  көптеген  дербес  ...   ...  ...   ...   әулеттер   құрып   кетті.   Бату   ...   ... ең ірі ... ... ... бұл ұлыс ... (іс  жүзіндеЕнисейден), Батыста   Дунайдың құйылысына дейін созылып, Ұлы  ...  ... ... ... ... ... ... әрекетіне Плано Карпини былай мінездеме берген:  «Батуөз адамдарына өте ... ... де олар одан  ...  ...  соғыста  олөте қатал, соғыста өте көреген және  тіпті  ...  ...  ұзақ  ... ... ... .[1; 38-39 ... Орда ... хан Европаға  жасаған  жорығынан  ...  ... 1243 жылы ... ... хан ... ... шежіресі» деген  еңбегінде  Батухан батыс жорығынан оралғаннан кейін Орда Еженге: ... өз  ... ... ... үлес қосқаның үшін әкеміз қоныс еткен  жерді  15  мыңшаңырағымен сенің қарамағыңа табыс етемін», - деген ...  Ал  ... кіші  ...  ...  ...  ...  ...  құши,  найман,қарлұқ, бұйрақ тайпаларының мекенін де береді.[50 б]Алтын Орда деп о баста Батудың Жайық пен ...  ...  ... Бұл атау ... ... еді? ... бұл сұрақтың  нақты  жауабы  жоқдеген пікір қалыптасқан. Дегенмен, жазба  деректердегі  жанама  мәліметтергесүйене отырып, болжам ... ... ... ... ... ... туған жерге оралуын баяндай келе,  мынандайқызықты  деректерді  алға  тартады.  Шыңғыс  хан  ...  ...   ... сол ... ... ... яғни,  Үлкен  Алтын  Орда  тігудібұйырады.Бұл «Алтын Орда» тіркесі кездесетін ең ескі  ...  бірі  ... ...  ...  Орда  деп  ...  Шыңғыс  ханның  өз  ордасыаталғанын көреміз. Шыңғыс хан өлген  соң,  осы  атау  Бату  ...  ... еді. ... ... емес, 1242 жылы Бату «Алтын әулет» Бөржігенге  басболғаннан кейін ғана. Тап сол кезде оған «қаған  ақа»  атағы  ...  ... Ұлы хан» ... ... ...  Оның  мұндай  атағы  парсы  тіліндежазылған еңбектердің авторы әл-Жуайнидің  деректерінде  алғаш  келтірілгенінайта кету ... ... ... Алтын Орда деп Бату ханның бас ордасы  ғанаемес, сонымен қатар, шығысындағы  Ертіс  пен  батысындағы  Дунай  ... ... ... ... ... бұл ...  ...  Батудыңқол астына қараған. [3; 49 б.]Аумағының ұлан-байтақ болуы тұрғысынан Алтын  Орда  орта  ғасырлардағыең ірі мемлекеттік ... ...  Жошы  ...  ...  солтүстіктегішептері Болгар  қаласы  мен  Башгырт  облысы,  батыста  ...  ... мен  ...  ...  ...  оңтүстік  шептер  Темір  Қақпаболды; Жошы ұлысының оңтүстік - шығыс аумағы жоғарғы Ертістен Алакөл  көлінеқарай, одан әрі ...  ...  ...  мен  ...  қарайғы  барлықжерлерді қамтыды. Шекара бұл жерден Сырдарияның орта ағысы,  Арал  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  қоса  СолтүстікХорезмді, Үстірт мен Маңғыстауды қамтыған еді. [1; 55 б.]Батый хан 1242 жылға дейін жасаған ... алу  ...  ...  АлтынОрданың территориясын кеңейтіп, Ертіс өзенінен Дунай дариясына дейінгі  ұланбайтақ өңірді қол астына қаратты. 1243 жылы  Еділ  ...  ...  ... бұл ... ... аптап, күміспен күптелген  сән-салтанатты  хансарайы төңіректің төрт бұрышынан келген саудагерлер жиналатын  сауда  алаңы.Батый хан өзіне арнап  ...  ...  ...  ...  ...  ... төменгі  ағысындағы  ұлан-байтақ  қазақ  ...  ... ... ... Орданың астанасы алғашқы кезде Сарай – Бату  қаласында(қазіргі Астрахань маңында). Кейінірек Сарай Беркеге  ...  ...  ... ... ... [8; 201 ... Орда алғаш құрылғанда оның  мемлекеттік  құрылысы  тым  қарапайымеді, тіпті  біртұтас  мемлекетті  ...  ...  ...  ...  АлтынОрданың мемлекеттік басқару жүйесі бір кездері Шыңғысхан құрған  Ұлы  Моңғолимпериясының басқару дәстүріне өте ұқсас  болған.  ...  ...  ...  жеке  меншігі  саналды.  Билік  Жошы  ұрпақтарына   мұрагерлікпенберіліп отырды. Алтын Орда ... ...  ...  оң  ...  және  ... ... ... Қазіргі Қазақстан жері толығымен сол қанатқа кірген.Мемлекеттік  ...  ...  ...  бір  рет  ...  ақсүйектерқұрылтайында шешімін тауып  отырды.  Әскер  және  дипломатиялық  мәселелергебеклербек басшылық жасады. Ал ішкі ... ...  ...  ... ... да басшылық етті.  Салық  жинау  ...  ...  ... ... әскери басқару  жүйесі,  алым  –салық  істері  сияқты  ... ... ... ... ... туыстары, нояндар, бектер  жәнеәмірлердің  қолына  да  ...  ...  ...  Мемлекетте  іс-қағаздаржүргізу дәстүрі орнықты. Онда арнайы хатшылар қызмет жасады. Негізінен  ... ... ... ... қолданылды.Алтын Орданың халықаралық аренада беделі жоғары болған.  Әсіресе  ШығысЕуропадағы жаулап алған елдермен қарым- қатынас жаман болмаған.  Оның  ... Бату хан ... ... ... ... ...  мойындап,тиісті алым- салықты төлеп отырғандығы. Сондықтан Бату хан  олардың  басқаруісіне және олардың діни наным-  ...  ...  олар  өз  ... ... ішкі және ... ... ... ұлы, Шыңғыс хан немересі Батый хан  тұсында  монғолдарорыс  елінің  көп  жерін  басып   алды   ...   ...   ... ... Кавказ халықтарын да бағындырды.  Ұлыс  шекарасыЕділден Днестрге дейін  созылды.  Шығыс  Еуропада  оған  Еділ  ... ... ... ... және  Дербенткедейінгі  Солтүстік  Кавказ  ...  ...  Орта  ...  ...  қаласымен  қоса  Солтүстік   Хорезм,Сырдарияның ... ... ... аймақ түгел қарады.Ұлысты тек  Шыңғыс  ұрпағынан  шыққан  адамдар  ғана  ...  ... ... ... ... теңестірілген «тархандар»,  олардан  төмендеуәлеуметтік орында «ұлыс  бектері»  және  ең  ...  қара  ...  ... тап ... «қараша бектер» тұрды. [10; 274 б.]Алтын Орда XIII – XIV ғасырларда күшті  мемлекет  ...  ...  ... оның ... ... ...  өсіп,  көрші  елдермен  қарым-қатынасынығайды, шаруашылығы, мәдениеті өркен жайды.  Осы  ...  ...  ... ... ... қол астындағы жерлерде, Батый, Берке, Керчь,  Үргеніш,Хорезм, ... ... ... қолөнер, ғылым, әдебиет салалары  көркейді.Алтын Орда хандары Батый (1256 ж. өлді), Берке (1257-1266 ж.), мөңке  ... ж.), Туда - ... (1280-87 ж.), Төле -  Бұқа  (1287-91  ж.),  ... ж.ж.),  ...  (1312-42  ж.ж.),  ...  (1342-57  ж.ж.)  ... Алтын Орданың қуаты арта түсіп, билігі мейлінше күшейді.  Егер  Жошымен Батый Моңғолиядағы Ұлы  ...  ...  бір  ...  бас  иген  ...  ...  ...  Орда  ...  өздерін  толықтай  тәуелсізбіз   депесептеді.[8;203 ...  Ұлы  ...  ...  ...  ...  төлеуден  бастартты. Мемлекет біршама ықпалды елге  айналды.  Берке  хан  қаза  ...  хан  ...  туда  ...  ...  (1266-1280   ж.ж.)   отырады.   ОлВизантиямен  ...  ...  ...  теңізі  бойындағы   қалалармен   саудақатынасын жасауға қол жеткізеді. ... хан өз ... ... де шығарады.Алтын Орда әсіресе Өзбек хан  (1312-1342 ж.)  және  оның  ...  ... ... ... ж.)  ...  ...  ...  түседі.  Өзбек  ханАлтын Орда ислам дінінің ... ... күш ... 1312  жылы  Өзбек  ханислам ... ... дін деп ... ...  ...  ...  Алтын  Орда  ішкі  алауыздықтың  кесіріненәлсірей бастады. Әз Жәнібектен  ...  ...  ...  екі  жылға  жақынуақыт ішінде Жошыдан тараған өз туыстарын,  тіпті  өз  ...  да  ... ... бұл ... ...  нар  ...  ...  дейді,  яғни,Жошы тұқымының билігі аяқталды. 1357 – 1380 ... ... ...  20  ... ... хан ... олар ... үшін тартыста  бірін  –бірі  өлтірген.  1380жылы Мамай мырза ... ...  Орда  ...  ...  ...  ... әскерлерінен жеңіледі. Осыдан кейін Алтын Орда  ...  ...  ... ... ... ... ... Орда билігін  тартып  алады.Билігін күшейте түсу мақсатында Тоқтамыс  1382  жылы  ...  ...  ... өртеп жібереді. Тоқтамыс сонымен қатар Маураннахрға, Кавказ  елдерінешабуыл жасайды. Маураннахр ... ...  кек  алу  ...  ... ...  рет  ...  ...  халқын  қырғынға  ұшыратып,  мемлекеттімүлдем әлсіретіп ... XV ... ...  қарай  Алтын  Орда  мемлекетібіржолата құлайды. Оның құрамынан Ақ  Орда,  ...   ...  ...  ... және ... хандықтары бөлініп шығады. [10; 275-76 б.]2.2.Алтын орда хандарыБатый ... ... ұлы Жошы өз ... тәуелсіз мемелекет етуге күшсалды. 1227 жылы қыста оның өлуі ғана ... ... ... ... ... еді. Жошының мирасқоры оның ұлы Батый болды. Батый қолыныңРуське және Еділден батысқа ... ... да ... ... ... ... ... Дунайға дейінгі байтақ өлкені алып жатқан, орталығы ТөменгіЕділге орналасқан Ұлан-байтақ мемлекетке айналдырды. Тарихи әдебиетте бұлмемелекеттің Алтын Орда деген атауы ... ... хан Еділ ...  ... ... ... деген атпен танылғанжаңа монғол мемлекетін құрды. Алтын Орда хандары кестесінің Бату ханнанбасталу ... де ... ... ... ... ... дене ... мығым, дана адамболған. Халықтың оған «Сайын» деп ат қоюы да тегін емес. Арабшаданаударғанда ол дана, әділ ... сөз ... ... «Ер ... ... ... Бату Орыс княздерімен дұрыс қарым –қатынас ұстады. Батудың өзіқұрған мемлекеттің атын Алтын Орда атауыда оның қыпшақ тілді екендігіндәлелдейді.[12; 52-53 б.]Плано ... ... ... ... көз ...  ... Қыпшақ жерлері  арқылы  жүріп,  Днепр,  Дон,  Еділ  өзендерімен  жүзіп,жайыққа бардық. Бату хан Еділ ...  әсем  ...  ...  -  ... ... Бұл ... сай орталығы  Еділ  бойында  болғандығынакөз жеткіземіз. ... ... ... ... ...  (қазіргі  Астарханьмаңы) болды, кейінірек астанасы Сарай-Беркеге  Еділ  бойымен  (Сарай-Батуданжоғарырақ) көшірілді.Шетел  саяхатшылары   ...   ...   Еділ   ... ... тағы ... кездеседі. Мысалы,  1245  жылы  көктемедеКарпини «Бату  Ордасын  ...  ...  ...  ...  жазса,Рубрук 1253 жылдаң күзінде «Еділ Бұлғарлары ауданынан, ал  1253  жылы  ... ... ... ... ... жазған.«Алтын Орда» ұғымы біртекті емес: бір жағдайда Алтын  Орда  деп  ... оның ... ... жеке иелігіндегі  жерлерді,  яғни  төменгі  Еділбойы  мен  Солтүстік  Казвказ,  ал  енді  бір  ...  ...  Жошы  ... ... зор ... ие  ...  және  іс  жүзінде  империяныөзінің қолдауымен таққа отырған ұлы хан Мөңкемен бірге биледі. Алайда  ...  оның  ...  да  ...  ...   ...   ...   мемлекеттібасқарушылар  болмады.  Жошы  ұлысы  үлестерге  –  оның  ...  ... ... Өз ... ... ... ұлыс жүйесі қалыптасты.  Әдет-ғұрыпқа сәйкес, Батый өзінің басқа ... да үлес ... 162 ...  хан  ...  ...  Қарақорымда  өткен  Құрылтайдың  шешімібойынша,  Шығыс  Еуропаны  жаулауға  аттанды.  Шапқыншылық  ...   ... Орыс ... ... ...  ...  ... ойрандап, Адриат теңізінің жағасына  келген  Бату  хан  1242  ... ... ... Еділ ... ... ... ...  Орда»  мемлекетінқұрды.Бату  ханның  орыс  жұртына  жасаған   жорығы   орыс   ...  аса  ...  ...  ...  ...   көрсетіледі.Орыстарға ойран салушы Бату хан болып табылды да, бұл  жөніндегі  орыстардыңөз кінәсы бүркеулі ...  ...  ...  ...  Жошы  ...  ...  ... Сондықтан моңғолдар  орыс  кінәздерінен  кек  алуға  мәжбүр  болды.Сөйтіп, ордаға салық төлеп тұруын, әйтпесе, басып  ...  ...  ... Егер осы ... ... ...  өз  ...  өздерінебасқартатынын айтты. Бағынбаған жерлерге кінәздердің  өздерін  жіберді.  Діністеріне араласапады.Сөйтіп, ... ... ... Бату ... тағылым алды. Өз  іштеріндегіалауыз дұшпандықтарын біртіндеп ...  ...  ...  ...  ...  да  бір  ...  бағындырудың  қажеттігін  түсінді.  ... ... ...  ...  ...  шығу  ...  үйренді.  Мемлекетқұрып, оны басқару  жолдарына  жаттықты.  ...  мен  ...  ... қағидалар мен заңдарды оқып үйренді.Бату хан соңғы кездері аяқ ауруынының асқынғандығынана ба, әлде  басқасебептен бе, мемлекет істерін ұлы ...  ...  ...  бәрі  бір  ... Ибн ... оны 1252жылы қайтыс болған дейді.Көпшілік  сөзіне  сүйенсек,  Бату  хан  1255  жылы  47  ...  ... ... ... 21-22 б.]Өз ... дүниежүзі таныған байтақ иелікті алып жатқан Алтын Ордамемлекетін маңдай тері, білек күшімен құрған Бату хан ... ... ... ... ... Карамзиннің анықтауынша)1255 жылы Сарайқаласында қайтыс болды. Қ. Салғарұлының да ... ... ... осы дерегіне сүйенген ияқты.Г. А. Феодоров – Давыдовтың жазуында Бату ханның қайтыс болуы 1256 жылделінген.Ибн Халдунның жазбаларында Бату хан 1252 жылы ... ... ... ... ... қайшы.Д. Кішіббековтың «Бату 47 жасында қайтыс болды» деген мәліметінесүйенсек, Бату ХІІІ ғасырдың басында, 1208-1209 жылдары туған боладыБерке ханБерке  хан  ...  Жошы  ...  ...  ...  ... деп аталды. Сарай  қаласын  салдырып  бітірген  де  осы   Берке  ханболды.Беркенің туған жылы ... ... 1209 жыл ... өзге ... Оның ... ... 1266 жыл жөнінде Н.Қазыбек пен С. Закировтыңдеректері сәйкескенмен Қ.Салғараұлы «Хандар кестесінде» 1267 жыл депкөрсетеді.Атақты Хұлағу мен ... ... ... ... ... еді. ... ... Берке- Жошы тегі. Жошы мен Төле Шыңғыстың бел балалары.Бату ... ... хан ... ... ... кейін , Хұлағу  Халифажеріне шабуыл жасау үшін, қағаннан тағы да рұқсат  сұрады.  ...  ... ... ... соң Бағдадты талқандап,  Халифаны  өлтірді.  Бұл  оқиғаөзі мұсылман болғандықтан, Берке ханға өте ауыр ... ... ... Египет елімен дипломатияық қарым-қатынасөрістей түседі. Бұл кезең XIII ғасырдың басында басталған. Моңғолдаршапқыншылығы тұсында қыпшақ даласынан Мысыр еліне құл ... ... ... хан ... дейін көтеріледі. Берке хан алғашқы хатын 1260-1261 жылдараралығында ... Орда ... ... ... алан ... құрамындағысенімді адамынан беріп жіберген. Осыдан бастап Алтын Орданың ... ... ... ... ... өмір ... достықтың айнымасодақтастықтың кепілі ретінде хандар өзара қыз алысып, қыз беріскен. Осыдәстүр бойынша Алтын Орда ханы Берке Египет сұлтаны ... ... ... ... ... Бұл некеден Бейбарыстың мирасқоры Зайд-хан Мұхаммед туады. Бұл ұлды оның нағашысы құрметіне Насираддин Берке ... ... 56 ... хан мен ... мемлекетінің ханы  Хұлағу  арасындағы  бітіспесараздықты  Н.Қазыбек  өзінің  «Алтын  Орданың  құрылуынан  ...   ... ... ... ... ... салған Хұлағудың және  Беркеніңәкелері бір туған. Хұлағу Төленің ұлы ... ... ... ұлы. Ал Жошы  ... Шыңғыс хан балалары екенін білеміз»Шыңғыс хан  балаларының  ішінде  исламды  ең  алғаш  ...  ... ... Әбілғазының деректерінде  Берке  мұсылман  болғаннан  кейін,Бағдадтағы Ғабаси Мұстағасім халифаға достық келісімін  ...  хат  ...  ...  ...  ...   ...  деректері   бойынша   Беркемұсылмандықты  ...  жолы  ...  ...  діндар  адамдардан  Сарайшыққаласында қабылдаған делінеді.Беркенің 30 мың ... ... ... ... және  ... ... дұрыс орындағандығы сөз болады.Берке өз елінде мешіттер мен медреселер  салдырып,  діндар  адамдарға  үлкенқұрмет ... Оның слам ...  ...  сыртқы  саясат  тұсында  үлкенмаңыз  алып,  Таяу  Шығыс  елдерінің  ...  ...  ...  ие   ... ғалымдары  даңқтыларының  бірінен  саналатын  Әбу  әл-Ижраһ  ... ... ...  жылы  ислам  дінінің  құқықтарын  дәлелдейтін  біркітап жазып шықты. Берке  ханның  алдында  ...  ...  ие  ...  ... ... ... ... деп ат қойып, Берке ханға сыйлайды.Берке хан 14 жылдай билік жүргізіп, 1266(566) жылы қастандықтан  қайтысболды. Ол Сарайға жерленді.Меңгу-Темір (1266 – ...... ұлы, Бату ... немересі.  Оның  есімі  АлтынОрда тарихында  тәуелсіз  ...  ...  ...  ...  сақталды.Өйткені, ол кезде Алтын орда Моңғол  ...  ...  ...  ... еді. ... ... жеке мемлекет  ретінде  көрсету  ...  ...  өз  ...  ақша  ...  ...  Сол   үшін  ...   шығарып,  өзиелігіндегі әкім, бектерді өзі бектітетін болды.Меңгу-Темір  есімімен  Алтын  орда  ...  ...  үш  ... ...  ...  генуялық  сауда  жүйесі  пайда  ...  ... ... ...  рөл  ойнады.  Екіншіден,  орыс  ...  ... ... ... ... ... ...  құтқарды»  -  деді,орыс тарихшысы Н.М.Карамзин. Үшіншіден, Меңгу-Темір кезінде түменбасы  Ноғайкүшейді, кейін ол ...  ...  ...  ...  тәуелсіз,  жеке  билікқұрды.Алтын Ордадағы ең ықпалды тұлға түменбасы -   Ноғай  еді.  Ол  ... ... ... ... ... көшіп жүрді. Орыс князьдіктерін,  Болгария  менМолдавияны бақылау соның міндеті болатын.  Ноғай сондай-ақ Византияға да  ...  ...  ...  ...  ...  Меңгу-Темір  1266  жылы  Бұлғархандығына жорық ... онда екі жыл ... ...  ...  ...  1268  жылы  ...  ...  илханАбағамен соғысты. Меңгу-Темірді мәмлүктер сұлтаны Бейбарыс  ...  ... жыл ... ... ... ... келісім орнатады.Ибн Халдунның  дерегінде,  Меңгу-Темірдің  Константинопольге  жорығысоңына дейін жүрмегені, Византия  императоры  соғыстан  бас  ...  ... ... ... Одақ құрып,  оны  неке  арқылы  одан  әрі  бекітетүседі. Келісім шартқа сәйкес Михаил Палеолог ... ... ...  ... береді.Меңгу-Темір Литваға жорық ұйымдастырып жатқан  шағында,  ордаға  ... ... ... ... Орыс ... С.С.  ...  Русь  ... әрбір соқадан немесе  екі  шаруадан  жарты  кесек  күміс  апарды,  алханның бұл алымға ... ... ...  ...  ...  ...  ... - деп жазды.Түменбасы Ноғай Балқан  жарты  аралында  жүрген  кезінде,  ... ... ... ... аландарды бағындырды.[3; 97-102;].Мөңке-Темір  хан  1280  жылдың  шілде  ...  ...  ...  ... ... болды. Сарайшықта хандар пентеонында ең алғаш  жерленген  ... хан ... ... ... хан ... ханзада Шыңғыс ханның үлкен  ұлы  Жошының  екінші  ұлы  ... ұлы ... ... ұлы Меңгу (Мөңке)-Темірдің кенже  ұлы  Тоғылшаныңұлы.Өзбек ханның туған жылы туралы әртүрлі  ...  ...  ... ... ... хан 13  ... шахр  рамазанда  13  жасында  Дешті-Қыпшақ ханы ...  ...  ...  ...  ол  30  ...  хан  ...  деп  көрсетеді.   Тарихта  «мәрт  мінезді,  ақылды  адам  ... Ал,  ...  оны  «  Сырт  ...  өзі  көз  ... ... адам ... деп ... 1312 жылы Еділ бойы мен Орта  Азиядағымұсылмандық  дәстүрдің әсерімен далалық  ...  ...  яғни   ... ... ... ... ...  дін  етіп  жариялады.  Бұл  жайлы  Ал-Бирзалит  «Ол  исламды  ...  ...  ...  ...  сыртқыкелбетімен де ерекше көзге түскен»,- деп жазғаны  да  сақталған.  ...  ... ... ... де адал басқарды. Оның  заманында  бұл  мемлекет«Өзбек елі» деген атпен даңқын асырды. Өзбек хан әскері ...  ... ... ... ... ... мұрагерлерімен сан рет шайқасты.  ОларДешті-Қыпшақ әскерлерін « Өзбек» деп атады.  Соған  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  ат  болып  қалды.  Қорытыпайтқанда Бұқар жақтағы осы  күнгі  ...  ...  ...  еді  ... хан ... байланысты кейін өзбек аталатын қауымға айналып кетті.«Мәдениетті» орыстар «жабайы татарлар» деп ...  ...  ... ... ... Өзбек хан бір жарлық шығарды. Ол жарлықта,  Жоғарымәртебелі Алла Тағаланың  еркі  және  ...  ...  ұлы,  ...  ... және ...  ...  ...  мен  кітапшілерге  жәнетағы да  ...  ...  ...  тіл  ...  ...  ...   қоса,   олардың   ...   ...   ...   ... ... ... және христиан дінін жамандаған,  шіркеуге  тілтигізгендер өлтірілетіндігі жазылған.Жәнібек ханӨзбек  хан  ...  ...  ...  ...  ұлы  ...  ... хан ... отырады. Алайда тізгінге  ие  бола  алмады.  Осылайшатақта  біраз  отырғаннан  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... 1342 жылы өзге мемлекеттерге елшілер жібереді.  1347  жылыбір себеппен Дешті-Қыпшақ мемлекетінен Алексин қаласын шабуға  Темір  ... ... ... ... ... ... ...  басып  алып,  өртепжіберді. Өзі көп олжамен оралды.Жәнібек хан аса сенімді  ғалым  Сейд  ...  ...  ...  Дін  ...  ...  ...  ...  кездесіп,  сөйлесіп   тұрды.Көреген, қайырымды, әділ және  өте  ...  еді.  ...  ...  ... тахлис” атты кітапты оқып  үйренді.Жәнібек  ханның  тұсында  Сарайшық  ...  ...  ...  ...   мұнда    қала    ...    ...    ...    дами    ...  өмір  ...  ...  Натанзи  «Ескендір  анонимі»  аттыеңбегінде Жәнібек хан  туралы  жазған.  Оның  айтуынша  Жәнібектің  ... ... ... ... кем ...  ...  Ол  Өзбек  ұлысынислам  дініне  бағындырып,  мешіт,   медреселер   ...   ...   ... ... ... болуына наза аударып отырған.  Алтын  Ордаәміршісі Жәнібек ... ... ... ...  елдердің  барлығына  көмеккөрсетіп  тұрған.  Оның  бір  ...  ...  ...  ...  ... ... ақыл-кеңесімен Алтын –Орданың қуатын арттыра түскен.[2; 37,41 б  3;142-143 б.]Жәнібек генуялықтардың  ...  ...  ...  Оның  ең  ... генуялықтардың бала сатып  алатындығы  еді.  Бұған  қатты  ашуланғанЖәнібек бұл сауданы тоқтату үшін Кафаға жорыққа аттанады.  ...  ... ... ... ... ... жылы қазы Мұхи ад-Дин әл-Брдағы  деген  бір  беделді  адам  Сарайқаласына ... ... ...  ...  Мәлік  Әшір,  Теміртас,Шопандардың үстінен ... ... ...  ...  ...  ...  малжиятыны әсерлі баяндалады.  Осыған  орай  ...  хан  ...  ...  ... шабуға аттандырады. Әшір әскері жеңіліп, өзі  қолға  түседі.  Жәнібекхан  Әшірді  ...   ...   ...   алып   қайтпақшы   еді,   бірақӘзірбайжанның басшылары бұған  қарсылық  көрсетеді.  Осылайша  хан  ... Хан осы ... ... ... ... сарайға түседі. Бір  күнқонып, таңғы  намазын  көпшілікпен  бірге  Ғалишаһ  ...  ...  ... ...  ...  бөліп  береді.Төрт  жүз  түйе  олжаны  Сарайқаласына жөнелтеді.Жәнібек хан осы  ...  ...  ...  ауыр  ...  ... көзі ... ... қайтпаған баласы  Бердібекке  хабаржібереді.Халыққа Бердібекті орнына қоятын болып, көп насихат айтады.   Бірақол үлгермей, ... ... ... ...  хан  1357  жылы  ...  ... орда ... хан қайтыс болғаннан кейін Алтын  Ордада  кезекті  аласапыранкезеңімен сарай  ...  ...  Бір  ...  таққа  бірнеше  хандәмеленіп, олардың әрқайсысы  өз  ...  ...  ...  Орда  ...  ...  бірі,  ал  кейде   бірмезгілде   Жошы   ...   ... ...  атап  айтқанда,  Темір  Қожа,  Ордаше,  Мүрид  ... ...  орта  ...  ...  ханның  үлкен   ұлы   Бердібекөлтірілгеннен кейін, Орыс ... ... ... «Ұлы  ...  ... ... ... мәлім болған 20 жылдық  өзара  қырқыс  басталды.  [6;20-21б.]XIV  ғысырдың  70-  ...  ...  ...  ...  Орда  іс  ...  ...  ...  кетті:  Волганың  батыс  жағындағыаудандарды түменбасы Мамай , ал шығыс аудандарды-  Ұрыс  хан  ...  ... ... Тоқтамыс  ханның  тұсында  қайтадан  бірікті,  бірақ  бұлбірліктің өзі де бұлдыр болды.Себебі, XIV  ... аяқ ... ... ... ...  Тоқтамыс  ханмен Орталық Азияны билеген Әмір Темір арасында сұрапыл соғыстар болды. 1391-1395 жылдары Әмір Темір екі рет Алтын ... ... ...  1391  жылы  ... екі жүз  мың  ...  ...  ...  шабуылдады,  1395  жылы  АлтынОрданың ханы Тоқтамыстың  әскерін  ...  оның  ...  ... алып, бас көтертпестей етіп соққы берді.Осы  кезеңде  Көк  Орда  ...  ...  де  ...  Орда  ...  ...  Бұлардың  ішінде  ұлы  хан  дәрежесіне  жетіп,  Сарайқаласында азды-көпті билік құрған  -  Ұрыс  хан,  ...  хан  және  ...  еді.  ...  хан  ...  Темір  ұрпақтарымен,  оның  ішінде   ... ... ... бет ... жеңеді. Бүкіл Сыр  бойын,  ондағыСығанақ, Отырар, Сауран, Түркістан қалаларын қайтарып алады.Бірақ  ...  ...   ...   берекесі   қашады.Өз   заманыныңтарихшылары ақылды, қайсар,  жаужүрек  деп  ...  ...  хан  ...  ...  ұрыс  үстінде,  жағаласқан  жау  ...  ...   ... ... ...  алдында  ғана  бағынып,  қызметінекірген Ноғай мырзаларының арам жебесінен жазым  табады.  Бұл-1428  жыл  ... 21-22 б.]XV ... 20-30 ... ...  Орда  ...  ...  түсті  .Қырым және Қазан хандықтары бөлініп шықты. Олар ... Еділ  ...  ... ... ... ... ... мойындамады. Ноғай ордасы  Еділ-Жайықтаорнықты. 1480 жылы Үлкен Орданың соңғы ірі ханы Ахмет ханды Шибан  әулетініңСібірдегі ханы Ибақ пен ... ... Мұса мен ... өлтірді. [7; 62-63 б.]Ахмет  хан  өлгеннен  кейін  Алтын  Орданың  кең  ...  ... ... мен ... ... ... ...  жоғарғы  және  ортаағысы бойында  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ...  бойынадейінгі аумақта Қырым хандығы, Еділдің төменгі  ағысында  Астрахань  хандығыдеген  атпен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  Сібір  хандығы  және  ...  ...   ...   ... хандығы құрылды.Алтын  Орданың  ыдырауы  жайлы  Ілияс  Есенберлинның  «Алтын  орда»трилогиясында  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... бақ - таластың, тақ-таластың,  бірін-бірі  шабу,  бірін-бірі  ... ...  да  ...  ...  ...  ...  алып  теңізденқалған ойдым-ойдым, үлкенді –  кішілі  көлдердей,  енді  Ұлы  ...  ... ... ... Қасым хандықтарымен, Ноғайлы ұлысы,  Әбілқайыр  ордасы,тағы мордва, башқұрт аймақтары пайда болды.Әбілқайыр ордасынан Қазақ хандығы бөлінді.Тарих дөңгелегі тоқтауды ...  ...  Иван  ...  ...  Орыс  елі  ...  ...  Ұлымемлекетке айналды. Ол Қазан хандығын құртып, бір шеті Ертіске шейін  ... ... Қара  ...  ...  Орыс  патшасының  тегеуірінді  тізесінешыдай алмаған Едігенің  әйгілі  Ноғайлы  ...  ...  ...  ,  ...  ауысты,  көбі  одан  да  өтіп  ар  ...  ...   ... ... ... ... да екі жүз жылдай уақыт  өтті.  Алтын  Орданың  ...  ... ... ... асып жатқан, шығысы Ертіс өзенінен өтіп кеткен, Күнгей-батысы Иранменен,  ...  ...  ...  Ал  ...  ...  ... ормандарын аймалаған, ал Теріскей – Шығысында Тобал мен  ... ... ... сағасына дейін  барып,  Теріскейінде  Орал  тауыныңкүнгей жағымен Тобыл өзенінің бас жағына жеткен ұлы ... адам адам  ... сақ, ... ... ежелден осы араны  мекендеген  Қазақ  еліқалды.Кешегі Алтын Орда тұрған негізгі  ...  –  Жаңа  ...  ... б.]ҚорытындыТарих сахнасындағы Азия  құрлығында  құрылып,  Еуразияға  ...  ... ... ...  ...  орда  дәуірін  зерттеу  барысында,  талдауаясында ... ... ... ... екінші мыңжылдықтағы  ірісаяси-әлеуметтік ықпалды құрылым болғанын дәлелдейді.  Өйткені,  оған  ... ... ... ... ... ... ... шоғыры  оғанайқын   мысал.   Орта   ...   ...   ...   ...   ... ... ... шырқау биігіне жеткен кезең  еді.  Алтынорда тарихын түгендей келе ...  ...  ...  мүмкіндіктуды.Алтын орда мемлекеті бір орталыққа жүйелі түрде бағынған  құрылым  болабілді. Мәселен, өзіне тән ... ... заң  ...  оны  орындаушы  әріжүргізуші қызметкерлер арнайы тағайындалып отырды.Басқару ісінің дамуыАлтын  орда  Еуропаға  әрі  ...  ...   ...   аумағындағымемлекеттерге әмірін жүргізген, шекара көлемі  ең  ірі  мемлекеттердің  ...  ...  хан  деп  ...  одан  өзге  саяси  лауазымдықызметтер тағайындады.Салық реформасыСалық ... ...  оны  ...  ...  толтырушы  байлықкөзі ретінде саналды. Ресми  түрде.  Алайда,  салыққа  құнығу  ... ... бас ... ... ...  себепкер  болды.  Бұлбилікке таластан өзге ең ірі ... ... ... ...  ...  жөнге   келтірілді.   «Елдестірмек   елшіден»дегендей, көрші мемлекеттермен саяси ... ... Бұл  ...  ... ... мүмкіндік беріп, мемлекет  іргесін  нығайтуға  сеп  болды.Арнайы іс-қағаздар жұмысы жүргізілді. Бұл  ...  ...  ...  ... ... қабылдауыМұсылман дінін қабылдап, наным сенім әрекеті жаңа  ...  бет  ... ... ... ... ...  ...  Саяси  жүйекезінде де жазалау мен шарапат ... оның ... ... елге ... орда  ...  ...  деңгейге  жетті.  Ірілі-ұсақтытайпалардың басын біріктіруден өзге. Бірнеше мемлекет  деңгейіндегі  ... ... ... ұстады.Ұсақ мемлекеттер шоғырының қалыптасуыАлтын орданың ыдырауымен сол  құрылымдар  жеке-жеке  бірнеше  мемлекетболып шықты. ... ... өз ... ... ... Бұл ...  ... сахнасынан  кеткен  дәуірі.  Алтын  ...  ...  ...  ... Ақ ... ... хандығын атауға әбден болады.Бұдан өзге де қоғамдық, саяси, әлеуметтік,  діни,  тұрмыстық,  әскериөзгерістер мен оқиғалар легі ... орда  орта  ...  ...  ... өмір ... көрсетеді. Тарихи деректеден өзге,  орда  өмірі,  тұрмыссалты туралы жазушы Ілияс Есенберлин жазған «Алтын ...  ...  ... ... ... зор  ...  бар.  Осы  ретте,  қазақ  жастарыныңбойына патриоттық сезім ұялатып, рухани ...  ...  ...  орда  ... фильмдер мен  тарихи  сериалдар  ...  ...  ...  та  ... ... ұсыныспен аяқтаудағы себеп те осыған саяды.  Өйткені,  Алтынорда дәуірі қазіргі Қазақстан Республикасы  тарихының  біртұтас  ...  ... Оған шүбә ... ... ... «Еуразия даласындағы Шыңғыс хан ұрпақтарының мемлекеті» -Алматы: «Мектеп» баспасы, 2011 ж. – 176 бет.2. Н. ... ... ... ... ...  ...  -   ...  «Рауан» баспасы, 1998 ж.3. Қ.Бегалин «Алтын Орда хандары» - Алматы: ... ...  ЖШС  2007ж. – 272 ... Ұлы дала ... - Алматы: «Адамдар» баспасы, 2006 ж. – 216 ... К.Р. ... ... ... ...  ...  ...  Ежелгізаманнан 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін » - ... ...  ... ж. – 392 ... Е.С. Қуандық «Қазақ елінің тарихы» - Алматы: «Дәуір» баспасы, 2013  ж.– 592 ... ... ... ...  «  ...  ...  тарихы:  құрылуы,өрлеуі, құлдырауы.» -Алматы: «Сөздік - Словарь» баспасы, - 2011  ж.  –320 ... ...  ... көне ... - ... «Жалын» баспасы – 1993 ж. -400бет.9.  М.Б.Мұхамедов, Б. ... ... ... - ...  ... - 2009ж. – 344 ...  ... тарихы» - Алматы: «Атамұра» баспасы -274 бет.11.  ... ... ... №187 (1368)|8.10.2009||БЕЙСЕНБІ|- 25 бет.12.    «Ақиқат» ұлттық қоғамдық-саяси журнал, №7-  9 басылым,   ...  ... ... №5 ... ... 1983 ж.  
        
      

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Алтын орда."6 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелуі92 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Алтын Орда мекендеген территориясы5 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь