Баланың дамуындағы ойынның әлеуметтік–педагогикалық маңызы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1 Баланың дамуындағы ойынның әлеуметтік.педагогикалық маңызы ... ... .. 11
1.1 Танымдық дербестіктің дамуының педагогикалық.психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11
1.2 Оқушылардың танымдық әрекетінің белсендірушісі ретінде ойынның ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
19
2 Ойын технологияларын биология сабақтарында қолдану әдістемесі ... ... .. 34
2.1 Биологиялық ойындар . таным және даму көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 34
2.2 Биологиядағы рөлдік ойындар және оны жүргізу әдістемесі ... ... ... ... ... 40
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі кезеңде қоғам өмірінің демократияландыру, ізгілендіру, бәсекеге қабілетті экономиканы дамыту, бәсекеге қабілетті қоғам мүшелерін тәрбиелеу барысында Қазақстан Республикасында елеулі, оңтайлы өзгерістер пайда болып, жүзеге асырылуда. “Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында”, “2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы” қолдау тауып, үлкен іс-әрекеттер орындалып, жасампаздық пен жаңарулар туындап, барлық салаға дамыту алып келу кезеңінде, білім беру ұйымдарының оқу-тәрбие үрдісіне жауапкершілікті, талапты туындатады.
Бүгінгі таңда білім беру әлеуметтік құрылымының маңызды элементтерінің біріне айналуда. Дүниежүзінде білімнің әлеуметтік рөлі артып, адамның болашағы оның алған білімінің сапасының көлеміне, ойлау деңгейіне байланысты болады.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында оқыту формасын, әдістерін, технологияларын таңдауда көп нұсқалылық қағидасы бекітілген, бұл білім мекемелерінің мұғалімдеріне өзіне оңтайлы нұсқаны қолдануға, педагогикалық процестерді кез келген үлгімен құруға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыда бүгінгі күні білім саласындағы технологияның тиімді әдіс-тәсілдерін, жас ұрпақтың бойына сіңіре отырып, қоршаған ортаны қорғау арқылы экологиялық тәрбие беру ұстаздардың басты міндеті болып отыр. Ол үшін әрбір ұстаз үнемі шеберлігін арттырып отырмаса, бала деңгейінің дамуы төмендейді. Осының барлығы бір күннің іс әрекеті емес, оған уақыт керек. «Ұстаздық ету уақыт ұту емес, өзгенің бақытын аялау, өзінің уақытын аямау» деп Ж.Ж. руссо бекер айтпаған.
Қазіргі алға дамып бара жатқан ХХІ ғасыр қоғамы оқытушыларға қат-қабат міндеттер жүктейді. Қазіргі таңда мұғалімдер ииновациялық және интерактивтік әдістерді пайдалана отырып, сабақтың сапалы әрі қызықты өтуіне ықпалын тигізуде. Инновация термині қазіргі кезде барлық өндіріс саласында, соның ішінде білім берудің теориясы мен тәжірибесінде кеңінен қолданылып жүр. Бұл әдістеменің негізінде үйренушінің дербес қабілеті, белсенділігін қалыптастыру, оқыту материалдарын өзінше пайдалану арқылы танымдық белсенділігін арттыру алға шығады. Білім берудегі инновациялар арнайы жобаланған, әзірленген немесе педагогикалық бастама ретінде кездейсоқ ашылған жаңалықтар болып табылады. Мұндағы мақсат-келешек ұрпақты жан-жақты қалыптастыру, рухани-шығармашылық қабілеті жоғары, ойлау мұмкіндігі бар, өз бетімен ізденіп, игерген білімін іс-жүзіне асыра алатын тұлға дайындау. Осыған байланысты биология пәнінде сабақтың мазмұны, мақсатына, жүру барысына қарай ойын технологиясын пайдалану – бұл дәстүрлі емес сабақ түрлерінде ыңғайлы. Жалпы білім беретін орта мектептердегі биология пәнінің негізі бастауыш білім беру сатысында дүниетану пәні негізінде құралады.
        
        МАЗМҰНЫ|Кіріспе.................................................................|6  ||....................................................                    |   ||1 ... ... ... әлеуметтік–педагогикалық  маңызы.......... |11 ||1.1 Танымдық дербестіктің ... ...          |   ... ...                     |   ||1.2 ... танымдық әрекетінің белсендірушісі ретінде ойынның      |   ||ғылыми-теориялық негіздері                                              |19 ...   ...                                                                 |   ||2 Ойын ... ... ... ... ...         |34 ||..........                                                              |   ||2.1 ... ...... және даму көзі                          |34 ...                              |   ||2.2 ... ... ойындар және оны жүргізу әдістемесі             |40 ...                                                    |   ...                                                               |60 ...   ...                                     |   ... ... ...                                         |63 ... |   ... ...                        |   ...   ...    Қазіргі    кезеңде    қоғам    ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   қоғам   мүшелерін   тәрбиелеу   барысында   ҚазақстанРеспубликасында ... ... ... ...  ...  ...  ... экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында”,  “2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы”  ...  ...  ...  ...  ...  ...  пен  ...  туындап,  барлық  салағадамыту алып келу  кезеңінде,  білім  беру  ұйымдарының  ...  ... ... ...   ...   ...   беру   ...   құрылымының    маңыздыэлементтерінің  біріне  айналуда.  Дүниежүзінде  білімнің  әлеуметтік   рөліартып, ... ...  оның  ...  ...  сапасының  көлеміне,  ойлаудеңгейіне байланысты болады.Қазақстан  Республикасының  ...  ...  ...  ...  ... ... таңдауда көп нұсқалылық қағидасы бекітілген,  бұлбілім  мекемелерінің  мұғалімдеріне   өзіне   оңтайлы   ...   ... ... кез ... үлгімен құруға мүмкіндік береді.Осы тұрғыда бүгінгі күні білім саласындағы ...  ...  ... жас  ұрпақтың  бойына  сіңіре  отырып,  қоршаған  ортаны  қорғауарқылы экологиялық тәрбие беру ...  ...  ...  болып  отыр.  Олүшін әрбір ... ... ... ... ... бала  ...  дамуытөмендейді. Осының барлығы бір күннің іс әрекеті  емес,  оған  ...  ... ету ... ұту ... ... бақытын аялау, өзінің  уақытын  аямау»деп Ж.Ж. руссо бекер айтпаған.Қазіргі алға дамып бара жатқан ХХІ ғасыр ... ...  ...   ...   ...   ...   мұғалімдер    ииновациялық    жәнеинтерактивтік  әдістерді  пайдалана  ...  ...  ...  әрі  қызықтыөтуіне ықпалын тигізуде. Инновация  термині  ...  ...  ...  өндіріссаласында, соның ішінде білім берудің  теориясы  мен  тәжірибесінде  ... жүр.  Бұл  ...  ...  ...  ...  ... ...  оқыту  материалдарын  өзінше  ...  ... ... ...  алға  ...  Білім  берудегі  инновацияларарнайы  жобаланған,  әзірленген   немесе   ...   ...   ... ... жаңалықтар болып табылады. Мұндағы мақсат-келешек  ұрпақтыжан-жақты   қалыптастыру,   рухани-шығармашылық   ...   ...   ... бар, өз бетімен ізденіп, игерген білімін іс-жүзіне  асыра  алатынтұлға  дайындау.  Осыған  ...  ...  ...  ...   ... жүру ... қарай ойын технологиясын пайдалану –  бұл  дәстүрліемес сабақ  ...  ...  ...  ...  ...  орта  ...  пәнінің  негізі  бастауыш  білім  беру  сатысында  дүниетану  пәнінегізінде құралады.Бұл  пән  ...  ...  ...   ...   ...   ... ... мен мәдениеті, этика, әдеп, эстетика,  адам-адам,  адам-табиғат арасындағы қарым-қатынас ... ...  ...  ... ... оқып ... ... оқушылар дүниенің үш құрамдас  бөлігі:адам, қоғам, табиғат  саласынан  білім  алады.  ...  ...  ... ... ... ... ... ішінде қоршаған  дүние  заттары,құбылыстары, табиғат, экология туралы ғылыми түсінік қалыптасады.Биология – бұл орта буында алғаш қосылатын  пән.  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   білім   берудің   алғашқыбаспалдағымен танысып, ары қарай жалғастырады..Осы  ...  ...  ...  ...  әдісін   алып   жетілдірубарысында есте сақтауға негізделген ақыл ойын дамытатын оқуға көшу,  мұғаліммен оқушының тең ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамада қаралған азаматтандыру мәселесі,еркін білім беруде  оқушының  және  тұлғалық  күшінің  дамуына  ... ... ... әдіс  ...  Осы  тұрғыда  ойын  элементтеріоқушылардың тұлғасын дамытуға  зор  үлесін  қосады.  Олар  ...  және  ... ... ... байқау, сайыс, рөлдік және іскерлк ойындар,  пікір-сайыс және интеллектуалдық шоу т.б.  Оқытудың  ойындық  формасына  ... ... және ... ойындары оқушының:- топ болып жұмыс жасауына,- ұйымшылдыққа;- топпен бірге шешім қабылдай білуге;- ситуациялық ... өз ... шеше ... ... ... өз ойын ... дәлелдеу, жоққа шығару;- сөйлеу мәдениетіне үйретеді.Мұндай сабақ  түрлерін  ұйымдастырған  кезде  оқытушыдан  ...  ... ... ...  білуі  талап  етіледі.  Оқушының  жеке  қабілетінайқындау,  алдын-ала  тапсырмалар  беру  ...  ...  ...  қызығушылығынарттыру.Шығармашылық деңгейде жалпылама, анық емес, оқушы  оны  анықтайды,  жаңанәрселерді табады, өз бетінше жаңа дүние әкеледі.  Бұл  ...  ... үшін оның ... ... ...  толық  жүзеге  асуыжәне нәтижесі талданылуы тиіс. Ол шығармашылық,  бәсекелестік,  ... ... ... ...  ...  үлкен  әсер  алады,  сабаққа  қатысты  көпмағлұмат алып, білімін тереңдетеді. Өз  ...  ...  ...  ...  өзкүшіне  деген  сенімділік  пайда  болады.  ...  есте   ...   ... өзін ... ... ...   жеке   тұлғасын    ...    ...    ...   туралы   Р.Оуэн,   Ф.Фребель,   К.Д.Ушинский,   П.Ф.Лесгафт,Л.Н.Толстой, Н.К.Крупская, ... ... ... ... ... ...  ...  В.Вундтжәне ағылшын әлеуметтанушысы Г.Спенсер ерекше ден қойды. Ойын  ...  ...  ...  көрнекті  психологтар   Л.С.Выготский,   А.Н.Леонтьев,Д.Б.Эльконин, П.П.Блонский және т.б. үлес қосты.Ұлттық ... ... ... ... ... мен ...  ...  мәселесі  қазақстандық   ғалымдардың   зерттеуеңбектерінде  ашып  көрсетілді  (Е.Сағындықов,  ...   Т.Ш.   ... ... А.Б.Бүркітбаев т.б.).Ойын  технологиясын  ұтымды  пайдалану   –   ...   ...   ...  арттырады,  айналасында  болып   жатқан   өзгерістерге   ... ... ...  ...  ойын  ...  ұйымдастыру  –оқушының  өз-өзіне  ...  ...  ...   әр   ...   жеке   ... ... ... және ізденуге, мақсатқа жетуге тырысады.Осыған орай мектептегі ... ... ... ... қарастыру,оның жолдары мен мүмкіндіктерін айқындап, сапалы білім  беру  үшін,  ...  ...  ең  ...  ...  ...  ...  ...   Ойынтехнологиясы қазіргі  оқыту  үрдісіндегі  озық  ...  ...  ...  ...  тақырыбын  «Биологиядан   ойын   сабақтарыныңтехнологиясының дидактикалық мүмкіндіктері» деп таңдалды.Дипломдық  жұмыстың  мақсаты:  ...  ...  ойын   ... ... ... тиімділігін дәлелдеу.Зерттеудің нысаны: жалпы білім беретін мектептердегі оқу-тәрбие үдерісі.Зерттеу пәні: биологиядан ойын сабақтарын жүргізу әдістері.Зерттеудің ғылыми болжамы: егер мектептегі  ...  ...  ... ... та ... қолданса, онда оқушылардың  танымдық  іс-әрекетбелсенділіктері артып білім игеруде елеулі ... жету  ... ... ...  ...  сабақтарында  ойын  технологиясын  қолдануды   теориялықтұрғыдан негіздеу;- биологиядағы ойын технологиясының мүмкіндіктерін ашу;- ойын технологиясын ... ...  ... ... анықтау.Зерттеу   әдістері:   зерттеудің   өзекті   ...   ...  ...  әлеуметтік  әдебиеттерге  талдау   жүргізіп,ғылыми зерттеу  тақырыбын  теориялық  тұрғыдан  ...  ...  орта  ...  ...  ...  сабақтарды  зерделеп,   жан-жақты   талдап,қорытындылау.Дипломдық  зерттеудің  жетекші  ...  ...  ...   ... арттыру, дербес білім игеру қабілеттерін дамыту олардың  өзбетінше әрекеттене білуіне ықпалын тигізеді.Зерттеудiң әдiснамалық-теориялық негiздерi: жеке ... ...  ... ... ... ...  ...  тұжырымдар,тұлға теориясы, іс-әрекет теориясы және  оқыту  технологияларының  теориялықнегіздері, жөніндегі тұжырымдар болып есептеледі.Зерттеудің құрылымы: кіріспеден, екі ... ... ... ... тұрады.Зерттеудің  кезеңдерi:Бiрiншi кезең  (2014-2015  жж.).  Зерттеу  тақырыбы  бойынша  философия,психология, педагогика, жаратылыстану ғылымдары  ...  ...  ...  ...  және  білім  беру   жүйесіндегі   оқыту   технологияларынасалыстырмалы талдаулар жүргiзiлдi.  Талдау  ...  ...  ... ... ғылыми-әдіснамалық аппараты айқындалды.Екiншi кезең (2015-2016 жж.).  Ойын  технологиясы  арқылы  оқушының  ... ... және ...  ...  көрсеткіштері,мүмкіндіктері айқындалды.Мектептерде  жүргізілген  тәжірибелер  арқылы  дербестік,  ойын   ...  ...  ...   жөнінде   сабақтар   жүйесі   дайындалды,тәжiрибелiк жұмыстар жүргiзілді.Зерттеудiң ғылыми ... мен ... ... ойын ... ... ...  баланы  дамыту  мен  білім  берумүмкіндіктері теориялық тұрғыда негізделді;- ойын технологиясын  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  Қарағанды  қаласындағы  №.66  жалпы  білім  беретінмектепте бақылау ... ... ... ...  ...  кiрiспеден,  2  бөлімнен,қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.Кiрiспе бөлiмiнде зерттеудiң ... ... ... ... ... ...  идеясы,  теориялық  негiздерi,  әдiстерi,  ғылымижаңалығы берiледi.«Баланың  дамуындағы  ойынның  әлеуметтік–педагогикалық   ...   ... ... ... ...  ...  негіздері,  танымдық  дербестіктіңдамуының  педагогикалық-психологиялық,  сонымен  қоса  оқушылардың  танымдықәрекетінің белсендірушісі ... ...  ...  ...  ... ойын ... ... баланың қабілеттерін  дамыту  мәселелерініңтеориясы берілді.Ойын технологиясын оқыту процесінде пайдалану  ...  ...  ...  ...  ойын  ...  ...   ...   Сонымен   осытеориялық  тарауда  дидактикадағы  баланың  сабаққа   ...   ... ... ... ...  сабақтарында  қолдану  әдістемесі»  ... ... ... ...  ...  ...  ...  көзіболатынына  дәлелдер  келтіріліп  биологиядағы  рөлдік  ...   және   ... ... ... ... қолданудың әдістемесі мен  жүргізілген тәжірибе  жәнеоның нәтижелері баяндалды.  Осы  тараудың  үшінші  ...  ...  ...  ...  ...  көрсету  мақсатында  жекебердік.Қорытындыда жүргізілген зерттеудiң негiзгi  нәтижелерi  мен  ... ... ... ... әдебиеттер тізімінде дипломдық жұмысты орындау  үшін  оқыпзертеген,  танысқан  және  зерттеу  ...  ...  ...  ... Баланың дамуындағы ойынның әлеуметтік–педагогикалық  маңызы1.1 Танымдық дербестіктің дамуының педагогикалық-психологиялық ... даму ... Ойын – ... ...  ...  яғни  оның  руханижетілуі мен табиғи өсуінің қажетті алғышарты және халықтың салтын  үйренуде,табиғат құбылысын тануда олардың көру, ... сезу  ...  ...  ...  ...  [1].  ...  тілінде  «ойын»  және  «ойыншық»сөздері «ой» сөзіне тікелей байланысты. Сірә, қазақ тілінде  ...  ... ... ... тығыз байланысты, өйткені ойнау – бұл  бір  уақыттаойлаумен әрекеттесу.Ойынның шығуын ғалымдар әр түрлі ғылыми ... ... ... ... ойын ... ... жинағы, түйіні болды,  оған  діни-саяси  мағынаберілді.Ежелгі гректер, Құдай ойын ойнаушыларды  ...  ...  және  ... ... бос уақытын өткізудің идеалы болады деп есептеді.Ежелгі Қытайда мерекелік ойындарды император ашып және  өзі  сол  ... ... ...  ...  ...  ...  дамуы  жәнесақталуы қоғамның  ойындық  байлығы  ...  ...  ...  ... ... педагогикада ойын жарыс ретінде немесе  арнайы  мақсатқа  жетуге(ұтыс,  сыйлық)  бағытталған  және  арнайы  ...  ...   ... ... сайыс ретінде қарастырылады.Бүгінгі  таңда  ойын  технологиялары  мектептің  оқу-тәрбие   процесіндеоқушылардың  ...  оқу  ...  ...  қалыптастыруда  ерекшемәнге ие болады.Ойындарды балаларды оқыту мен  тәрбиелеу  ...  ...  ... ... мен  ...  ...  ...  жеке  тұлғасынқалыптастыруда ойынның  педагогикалық  мүмкіндіктері  ...  ...  ...  ...  атап  ...  [3,  4,  5].   Ойынтеориясы  мен  ...  ...  ...   ...   ... ... және т.б. үлес ... [6, 7, 8].Оқытудың  құралы  ретінде  дидактикалық  ойындарды   пайдалану   ... ... де көп ... ... ... ... ғылымдарының құнды дүниелері  болыпесептеледі.Алдымен, «ойын технлогиялары» және «жалпы оқу ... ... ... ашып ... - латынның «техне» - өнер, шеберлік, қолөнер  және  ...  ...  ...  ...  ...  60-70-жылдардан  бастап  педагогикағылымында педагогикалық технология деп аталатын жаңа ұғым пайда болды.  ... ... М. В. ... ... бойынша [9]:- практикада іске асырылатын белгігі бір педагогикалық жүйенің жобасы;педагогикалық мақсатқа қол жеткізу  ...  ...  ...  ... ... мен ... ... жүйелі жиынтығы және жұмыс  істеуреті;оқыту   формаларының,   әдістерінің,   тәсілдерінің,   амалдарының,   ...  ...  ...  мен  ...   ...   ... ... жиынтығы;балаға педагогтың шынайы өзара әрекетін қамтамасыз ететін қолданбалы  ғылымипедагогикалық пән;қойылған  мақсатқа  сәйкес  білімді,   білікті,   ...   және   ... ... мен ... бойынша операциялардың жиыны;педагогикалық  технология  -  оқу-тәрбие  процесінің  ...  ... ... факторларының  үйлесімділігін,  оқыту  мен  тәрбиеніңтиімділігін камтамасыз ететін жанды кұрамдас бөлігі.Ойын мәнділігі нәтижесінде емес, процестің өзінде  ...  ...  ... бір ... ...  ...  ...  бірі,  баланың  барлықмаңызды ақыл-ой қалыптастыруға бағытталған  әсерімен  ...  ... ойын ... ... ... ...  дамуына,  кұрбыларымен  дұрысқарым-қатынас орнатуына жағдай жасалатынын  дәлелдейді.  Ойын  технологиясыноқыту процесінде пайдалану ... ... ... әсер  ...  ... ... ... арттырады.Сөйтіп, ойын технологиялары дегеніміз баланың қалыпты дамуына әсер етіп,оның   шығармашылық    қабілетін,    танымдық    ...    ... ... ... ... бірі ... табылады [10].Жалпы оқу интеллектуалдық біліктері  ақыл-ой  әрекеті  ретінде  оқу  ... ... ... ...  оны  іштей  ұйымдастырады,  тереңдетеді,белсендіреді.Оқу іс-әрекеті ...  алып  ...  ...  оқу  интеллектуалдықбіліктерінің маңызды, мәнді блоктарына мыналар жатады:1-ші блок - ... ... оқу  -  ...  ...  қамтамасыз  ететін  және  оқушыларға  әртүрлі  ...  ... ... оқу ... ... ... ... біліктер;2-ші блок - жіктеме, жинақтау -  оқу  іс-әрекетінің  ... ...  және  ...  ...  ...  қайтаөнделуін қамтамасыз ететін біліктер;3-ші блок - өзін-өзі бақылау - оқу іс-әрекетінің бақылау-түзету қызметінатқаратын және жүргізілетін оқу-таным  әрекеттерінің  ...  мен  ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, көптеген бастауыш  сынып  оқушылары  жалпыоқу  интеллектуалдық  ...  ...  ...  бұл   біліктердіңқалыптаспағандығы олардың кейбіреулерінде орта және тіпті жоғары буынға  өтубарысында байқалып,  оқу  ...  ...  ...  ...  ... біліктердің тек баланың  жеке  тәжірибесінде,  белсенді  іс-әрекетінде қалыптасатындығымен байланысты және бұл іс-әрекет пен  тәжірибеніигеру оқытатын  ...  ...  ...  ...  ... ... ... жетеді.Жалпы оқу интеллектуалдық біліктерін қалыптастыруда ойын технологияларынпайдаланудың екі педагогикалық тиімділігі бар:  біріншіден,  ойын  барысындабалалардың орындайтын  ақыл-ой  ...  ...  мен  ойын  ...  біліктер   жиынтығы   ...   ...   ...   ... ... ... бар  ойынның  түрі  ретінде  құрылуының  өзіерекше мәнге ие болады. Ойында дайындық, ...  ...  ... ... ... табиғи және занды түрде іс-әрекетке баулиды.  Мұндай  іс-әрекет  оқу  ...  бір  ...   ...   ...   кез   келгендидактикалық ойында міндетті түрде ойын  міндеті,  ойын  әрекеті  және  ... ... ... ... ... ойын ...  өз  ... алу және саналы ойлау, сонымен бірге  тұтас  алғанда  оқу  іс-әрекетінқалыптастыруға ықпал етеді ... – бұл ... ... және өмірлік тәжірибе  жинақтау  құралы,оқытудың  қиын  социомәдени  ...   ...   ...   табылады.   Ойынпроцесінде:- «үлкен өмірге» ауысатын әлеуметтік топта кластың рөлі мен  ... ... ... ... мүмкіндіктері қарастырылады.- бірлескен ұжымдық әрекет  дағдылары  жинақталады,  қойылған  ойынмақсатына   жету  үшін  ...  ...  жеке  ... ... ... – (көрнекі құралдар, әдебиеттер, компьютерліктехнологиялар)  көмегімен  ...  ...  ... ... ... жинақталады.Ойын мәселесіне арналған көзқарастар  ғалымдар  еңбектерінде  талданған.Д.Б.Эльконин өзінің  «Ойындар  психологиясы»  атты  кітабында  ...  ... ... ... ... қатар, ауыспалы мағынада  қолдана  береді.Мысалы: «тағдыр ойыны», «отпен ойнау», т.б. Онда ойын  ...  ... ... ... ... ... ойын  теорияларына  талдаужасалынады [12].Балалар ойындарын жүйелі суреттеуде Максаков А. ... ...  ... ... ... ... ... халықтар арасында өз ерекшелігі  бар[13].Мысалы: ежелгі гректерде «ойын» сөзі балаларға тән әрекетті  ... ... ... әзіл мен ... ... ... «ludо» - қуаныш, шаттықты білдіреді.  Санскритше  «кляда»  -ойын,  қуаныш.  ...  ...  ...  сөзі  ...  ...  ... ... бүкіл европалық тілдерде  «ойын»  сөзі  ...  ...  ... бір ... ауыр жұмысқа негіздемейді, екінші  жағынан  адамдардықуаныш пен шаттыққа бөлейді.50 жылдан кейін атақты голландиялық биолог  және  ...  ... ... ... ... береді және осы сөзді бейнелейтін  ерекшепроцесстер белгілерін табуға тырысты. Бұл  ...  ...  ...  жаққажәне анау жаққа» әрекетін тауып, оған спонтандық және бостандық, қуаныш  пенермекті ... ...  ...  түп  ...  не  ...  ...  Философиялықэнциклопедия сөздігінде келесі ұғым берілген:  «ойын»  –  ...  ... ... мол ... ... Бұдан ойын ұғымы  адам  әрекетініңнегізін  ұғыну,  егер  ойын  ...  ...  ол  –  ...  ... ... ... әрекет  мәселесіне  философтардың,  психологтардың,  педагогтардың,әлеуметтанушылардың   ...   ...   ...    ...    ... ... ...  психологтардың,  әлеуметтанушылардың  көпеңбегі сіңді, олар:  Л.С.Выготский,  Леонтьев  А.  Н.,  Б.Г.  ...  ... И.П. [6, 7, 8, ... ... ...  ойынша  әр  әрекеттің  өзінде  мақсат,құрал, нәтиже және әрекет процесінің  өзі  ...  ...  ...  айтқанда,әрекет заттылықпен (әрекеттің  өзін  қоршаған  объективті  шындықпен  қарым-қатынас), саналықпен (адам әрекетінің жануарлар  әрекетінен  ...  ... ... ... және ... ... сипатталады.Сондықтан, адамның әрекет  субъектісі  болып  ...  осы  ...  ...   адамның   қарым-қатынасы   ...   ...   ... ... ...   ...   пен   ...    арасындағы    қарым-қатынастыңкөпқырлылығы – бұл  бір-бірімен  тығыз  өрбітілген  ...  ...  ...  ...  та  ...   ...   құрамына   қандай   функциялықструктуралардың енетіні туралы пікірлер бірлігі ... бұл ...... – нәтиже (Л.С.  Выготский,  С.Л.  ... ... - ...... (А.Н. Леонтьев) не болмаса мотивтер  –нормалар – білімдер – дағдылар – құрал (Эльконин Б.Д.), не субъект –  объект– ... ... И.П.) және т.б. [6, 7, 8, ... С. ... айтуынша, «тұлға - өз дамуындағы субъект,  ... ... ... қалыптасуы мен дамуына  тікелей  қатыстыәрекет түрлерін құрастырумен іздеуде болады» ... ...  ...  ...  ...  бар:  ...  ... еңбектік емес,  рухани  және  білім  беру  әрекеттер  түрлері  депқарастыруға  ...  ...  ...  және  ...  ... ... мән ... Репродуктивті әрекет танымал құралдармен  танымалнәтиже алуға бағытталған. Продуктивті әрекеттің жаңа мақсат  құрастыруға  нежаңа  құралдар  мен  ...  ...  ...   ...   ... ... ...  бүкіл  осы  түрлері   адамның   ішкі   қосылуында   ... ... бұл ... ... ... ... ...  тұлғаның  дамуы  қалай  жүреді  –  деген  сұраққа   көптегензерттеушілердің пікірі б3р ... ...  ...  ...  өз  ... ... адам ... бейнелі  табиғатқа  ие  бола  отырып,бағыттылық және адам әрекетінің реттеу функциясын  атқарады.  Адам  ... және ... ... ...  психикалық  қалыптасулар  жәнепсихикалық жағдайлар қатынасады.  Олар  психиканың  когнитивті,  ...  ...  ...  жүзеге  асады.  Тұлғаның  әрекетте   қалыптасуыәрекеттің психикалық реттеу түрлері мен  компоненттері  тұлғаның  ... ... Бір ... ... ...  ...  ... және бекітілген  әрекеттің  реттеу  психикалық  компонеттерінентұратын өзіндік бір күрделі жүйе құралады.Бұл жүйе әрбір ... сай ... мен ...  ... анықтайды. Автордың ойынша оқыту мақсатының  ең  ...  ... ... дамуы жүрмейді. Тек қана  әрекет  шығармашылыққа  бай  болса,мотивтердің күшеюі,  оның  ...  ...  ...  ...  ...  әсер  ...  Сондықтан  оқу   процесінің   эффективтілігітұлғаның өз әсерін жетілдіру арқылы болады, ал тұлға  өз  ...  ... ... ... [15].Бізді қызықтырып отырған ойын әрекетін барлық зерттеулер адам әрекетініңрулық (атадан қалған) түрлерінің  бірі  деп  ...  ...  ... ... ... ... мүшесі ретінде қалыптасуына үлкен әсер етеді,  алосы процестің жүруі адам белсенділігінің терең ... ... ... ...  ...  ерте  ...  пайда  болып,  антикалық  филосовтардыңойынынан әмбебаптық пен өмір ... ...  Олар  үшін  ...  ... тән еді, яғни ... адам ... дана ... басқаруымен  белгілібір сценарий бойынша жүретін ойын деп ұғынған.Платонның бейнелеуі бойынша, ...  ...  ...  ...  ... ... деп ... ойын әрекетінің түсіну философиялық-теориялық жоспарында  Ф.Шиллермен И. Кант еңбегі зор. ... ... ойын – адам ...  ... ...  және  ...  ең  бірінші  болып  ойынның  эстетикалық  табиғатынбекітті, ойында адам тіршілігінің  сипаттамасын  көрді.  ...  ...  ... адам әрекетінің бостандығы деп шексіздеді.  Оның  ...  ... ...... молдылығы, бұл жануарлардың  ойын  әрекетіне  түрткіболады», ал өз тіршілігіне бұл әрекет бағытталмаған.Философтардың пікірінше, ойын әрекетін адам ... ...  ...  ...  түсіндіретін  адамды  жоғарыдан  көрсетуге  қабілетті   депсанаған, түссіз еңбек.Ол тұрғындарды «сұр» массасына, ал ... ... ...  ... жатқызған. Олар еңбек пен  ойынның  тығыз  байланысына  қарамайды,олар үшін еңбек  ойыннан  төмен  ...  Бұл  ...  пен  ...  ... ... әрекетінің мәселелеріндегі үлкен  теориялық  қызығушылық  ойын  менөнердің өзара қарым-қатынасына  байланысты   ...  ...  Осы  ...  ...  ...  ие  ...  голландиялық  тарихшы  және   мәдениетфилософтары ойынды өнермен байланыстырумен қатар оған әділ  ...  ... ... ... әскери істі, өнерді және т.б. қосады [17].Ойынның  әр  ...  ...  қоса  ...  ол:  ...  бір  ... ... және жерді  өз  еркімен  нақтылайтын  әрекет  не  жұмысболып саналады» деп атап ... ... ойын әр ... ...  және  ...  ... ... болып табылады,  әсіресе  бұл  өнерге  байланысты,  өйткеніөнер табиғаты ойынға жақын ...  ...  ...  сәйкес,   адам   тархының   ...   ... ... ... ...  ...  бойынша,  әрбір  ойын  –   бұл   ...  ...  ...  ...  ...   ... алғанда, оның сөздерінің мәні  мынада:  «мәдениет  ойын  ретінде  ... ... ... ол ... ... ...  алады».  Кітапта  поэзиямен ойын арасындағы өзара байланысына арналған  беттер  ерекше  орын  алады.Нақты  ...  ...  ...  болып  саналатын   ойын   мен   мәдениетарасындағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... түрлері дін,  құқық,  соғыс,  саясат,  ...  және  ... ... ... ... Ал поэзия ойында  негізделген,  соныменқатар, бұл жарыс элементтерінен құралған қоғамдық ойын.Мысалы, көп ғасырлар бойы келе жатқан ... ... ...  ... ... жердің екі шетінде орналасқан және даму  сатылары  әр  түрлібасқа да ... ... бұл  ...  ...  [18].  Ол  өз  ... ... философтар ойынды әнмен және бимен тығыз  байланыстырды.  Араб,неміс, француз, орыс және кейбір  славяндық  тілдерде  ...  ... ...  деп  ...  ...  тілдерде  де  ұқсастық  бар.  Оныңпікірінше, «би ойынның ерекше және жетілген түрі болып табылады» ... ... ... ... тән, ...  ...  бірінші  күндеріндеадам  әрекетінің  көптеген  белгілерін  бейнелейді  және  оның  мінез-құлқынанықтайды. Ол аз  ...  ...  әр  ...  ...  ...  ... ... дағдыны игеруін қамтамасыз етеді.Ойын үстінде бала санасын дамыту, тәрбиелеу,  оқыту  ...  ... бала ... және ... ... ... Я.  ... «Ұлы  дидактикасында»  «Баланың  бойында  ...  ...  ... үшін ... деген ең қарапайым тәсілдің өзі табиғи болуы  шарт.  ... осы ... ... ...  үшін  оны  ...  жандандырып,балаға  жағымды  еткізіп  жеткізе  білу  ...  ...  ...  ... ... да, әңгімелесу, сайыс, жұмбақ жасыру  немесе  мысал  мен  ...  ...  жөн»  деп  ...  Бұл  арада  К.Ушинскийдің  «Ойынбаласын ойын үстінде үйрет» деген сөзін де айта кеткен орынды. Л.  Выготский«Ойын ... ... жай ғана еске алу ... ол ... ...  ...   ...   өңдеу:    баланы    өзінің    ...    ... ... бере ...  ...  ...  ...  мен  оданжаңа әрекеттер жасау  болып  ...  деп  ...  ...  ...  ...  орта  жайында  білімдерін  толықтырады,  дербес  шешім  қабылдауғадағдыланады, ойлау барысында ұтқырлық пен тапқырлық, т.б.  ...  [3,  ... ...  ...  ...  ...  басты  міндеті  –  оқуғаүйрету. Ал педагогтың белсенді  көмекшісі  –  ойын.  ...  ...  ...  ...  салу  ...  ...  ...  Д.Б.Эльконинөңдеген  кезеңдік  сызбаға  назар  аударсақ,  ...  ...   ... ... жасына сәйкес және арнайы әрекет типі  –  алғашқы  әрекетболып ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  жастықкезеңнің ауысуын сипаттайтын өзгерістер пайда болады.Берілген  сызбаға  сәйкес  ...   ...   ...   ... ... ... ... тікелей эмоционалды қарым-қатынас;- заттық-манипуляциялық әрекет;- ойын әрекеті;- оқу әрекеті;- қоғамдық-пайдалы ... ... ... ... ... ғалымдар  былай  көрсетеді.  «Ермек  +  көңілкөтеру». Біріккен  оқу  ...  жету  ...  ...... оқыту жүйесінде сабақты өткізуде ойын  формаларын  қолдану  негізгімақсат болып  табылады.  ...  ...  ...  және  физиологиялықдемалысты    ұйымдастырумен,    ақпараттық    артық    ...    ... ... ... ... ... ... артықшылығы, кез-келеген ойын бірнеше функцияларды (қызметтерді)атқарады:1. Оқыту қызметі– ... оқу ... мен ...  ...  ... ... жан-жақты ақпаратты  қабылдау,  шет  тілін  (жаңасөздерді, термин) ... ... ... Көңіл көтеру қызметі – сабақта жағымды атмосфера құру.3.  Қарым-қатынастық   қызмет   –   оқушыларды   ...   ... ... ... ... ... интенсивті  оқыту  кезінде  жүйке  жүйесінетүскен ауыртпашылықты жою.5. Психотехникалық қызмет – тиімді ... үшін ...  ... ... ... ...  ...  көп  мөлшерінигеруге психиканы қайта даярлау.Ойынның мазмұны – гуманистік бағытқа ие, ... ...  ... әлеуметтік-белсенді тұлғаны тәрбиелеуге нақты сай.Оқытудың   ойындық   формасы   мәселе   ...   ...    ...  ...   оны   ...   ...   мен   ...  алынған  нәтижелерді  талдауға  ие.  Ойын  оқу  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... өзбеттілігін көрсетуге көмектеседі.А. Н. Леонтьевтің пікірінше, ойын табиғаты – бұл оның  ...  ...  ...  ...  белсенді   өмірлік   тонус,   (жүйке   жүйесіменбұлшықеттердің ... ...  ...  ...  ... айтуы бойынша, ойынның тарихи мағынасы  адамдар  ойнайтын  ойынұрпақтан ұрпаққа беріледі.Ойын ... ... ... ... Ойын  бағдарламасыныңнегізін мынадай тапсырмалар түрлері  құрайды:Заттарды немесе олардың бейнеленуін қарап шығу;  ...  ...  ... ... табылған негіздеме бойынша түскен ақпаратты  топтастыру,  жіктеу;қойылған танымдық міндеттерге  сәйкес  бөліп  ...  ...  ... ... ... дұрыстығын тексеру.Хабарламаны тыңдау; түскен ақпаратты жіктеу, яғни берілген негіздеме  ... ... ...  негіздеме  бойынша  әдебиеттердегі  мәліметтерді  бөлу;танымдық жағынан мәнді мәліметтердің жіктемесінің дұрыстығын тексеру;Заттарды немесе ... ... ... ...  олардағы  танымдық  жағынанмәнді мәліметтерді жинақтау; меңгерілген білімнің  жинақталуының  дұрыстығынтексеру;4.         ...   ...   ...   ...   ...   мәндімәліметтерді жинақтау - оларды неғұрлым жинақталған түрде беру;  ... ...  ...  оқу  және  ...   басты,   оқу-танымдық   жағынан   мәндімәліметтерді жинақтау; жасалынған жинақтаудың дұрыстығын тексеру.Осы дидактикалық тапсырмалардың ... ...  ...  ... ... оларды оқу-тәрбие процесінде пайдалануға болады:1. Оқушылардың топтастыру біліктерін дамытуға бағытталған ойындар;2. Оқушылардың талдау біліктерін дамытуға бағытталған ...  ...  ...  және   ...   ...   біліктерін   дамытуғабағытталған ойындар;4. ... көру ... ... ... ... және ...  жалпынытабу негізінде оны жинақтау, туыстық қатынастарын орнату  ... ... ... ... ... заттардың,  құбылыстардың  белгілерін  жинақтау  біліктерінқалыптастыруға бағытталған ойындар;6. Оқушыларда оқылған  материалды  жинақтау  оны  ...  ... ... кешенін қалыптастыруға бағытталған ойындар.Сонымен мектептің  оқу-тәрбие  процесінде  ойын  ...  ... оқу ...  ...  ...  ...   ...   іске   асыруға,   оқушылардың   жалпы    оқуинтеллектуалдық біліктерін қалыптастыруға игі әсерін ... ... ... деңгейі бойынша: барлық деңгейлерде.Философиялық негіз бойынша: бейімдеушілік, ыңғайландыру.Дамудың ... ... ... психогендік.Тәжірибені игеру тұжырымдамасы бойынша: ассоциативтік-рефлекторлық  (екінемесе бірнеше  психологиялық  процестердің  (түйсік,  ...  және  ... ... + гештальт  ((неміс  тілінен  gestalt  –  форма,  құрылым).Гештальт психология – психикалық  процестердің  ...  ...  ... ... ... бір ... + ... (сендіру) [15].Тұлғалық құрылымға бағытталуы бойынша: БІД  (білімділік,  ізденімпаздық,дамытушылық) + АҚТ (ақыл-ой қызметінің ... яғни ... ...  асатынтәсілдер)  +  ӘПО  (әрекеттік  практикалық   ...   +   ЭАО   ... ... ... + ТБМ ... ... басқару механизмі).Мазмұндық сипаты бойынша: барлық түрлері.Басқару типі бойынша: ... ... ... ... дейінгі  барлықтүрлері.Ұйымдастыру формасы бойынша: барлық формалар.Балаға ... ... ... ... ... дамытушылық, ізденушілік, шығармашылық.Модернизация бағыты бойынша: активизациялық.Оқушылардың категориясы бойынша: бұқаралық, барлық категориялар.1.2  ...  ...  ...  белсендірушісі  ретінде  ойынныңғылыми-теориялық негіздеріПсихогендік  даму  –   ...   жеке   ...   және   ... ... ... орта мен ...  ...  өзарабайланысы.Мақсатты бағдарлау спектрі:- дидактикалық: танымдық қызметінің, ой-өрісінің  кеңеюі,  практикалықәрекетте БІД ... ... ... пен дағдысының қалыптасуы.- тәрбиелік: ерігін, өзбеттілігін тәрбиелеу, эстетикалық, адамгершілікқалпын қалыптастыру, ынтымақтастыққа, ұжымдыққа, қарым-қатынас жасай  ... ... ... ... есте  ...  ...  ...   іскерлігін,   аналогияны,   қиялдауын,   фантазиясын,    шығармашылыққабілетін, эмпатиясын, ...  ...  ...  білу  ...  ...  ... деген мотивациясын дамыту.Ойын – адамдардың ең байырға іс-әрекеттерінің бірі. Мүмкін  жер  ... ... ... ... ... ... деген  қажеттілігі  туындағанболар. Адам әрқашан ... ... ... Ойын ...  ...  ...  әлеуеметтік  рөлдерді  меңгеру,  өзіндік  ...  жаңа  ... алу, ... дағдылары қалыптасады.Ойын адамды қызықтырып, өзін жаңа қарым-қатынасқа баулиды.  ...  ... С. ... пікірі бойынша «Ойын – бұл еркін және  ...  ... ... ... - ... бұл ... ... Ойын –  бұл  күнделіктіөмірде  бір  уақыт  аралығында  ерікті  іс-әрекетпен  айналысуға   ... ... бар ... ... ... де, кіші  де  ...  Көп  ...  бері  ересектердің  өзойындары, ал балалардың өз ойындары болады  деген  ой  қалыптасқан.  ... ... ... ...  ...  ...  ...  ұйымдастырады.Ойын әрекеті кезінде бала тұлға ретінде ... оның ...  ...  сәттілігі  және  қоршаған   адамдармен   ...   ... ... етеді.Ойын табиғатының өзі ерекше: ұйымдасқан ортадағы іскерлік қарым-қатынас,ұжымдық жетістікке жеткендегі қуаныш сезімі,  немесе  жеңілістегі  күйзеліс.Көп жағдайда ... ойын ... ... түсінбей, балалардың  барлықынтасы мен қызығушылығын түсіретін кездері де боладыСоңғы кезде ойындардың жаңа типі ...  ...  ...  мен  ...  ...  адамзатты  толғандыратын  мәселелерді  шешуге  бағытталғанойындар  ...  Ойын  ...  ...  оның  жаңа  әлеуеметтік  рөлдердімеңгеру.  Бұл  ойындарды  шартты  түрде  ...  ...   ... деп те ... ... [7].-  іс-әрекеттің ұжымдық сипаты (оған орындаушылар, ... ... ... ...  ...  жүйрік  және  мәнді  сипат  беретін  мазмұн  өзектілігі;рөлдерді   бөлуде   ...   ...   ...   ... ... ... ... көшбасшы, «жұлдыз», команда;-  ойында рөлдер бөлінсе де, бұл спектакль емес,  сондықтан  ойындықоюға  болмайды.  Ойын  ...  ...  ол  ... ... ...  ойын әр ... ... позициясымен бірге ұжымдық  субъектініңқалыптасуына ықпал етеді.Педагогикалық ойындарды жалпы алғанда  төмендегі  1-суреттегідей  жіктепкөрсетуге болады.Іс-әрекет саласындаПедагогикалық жүйе сипатынаОйындық ... ... ... ортасы бойынша1 сурет. Педагогикалық ойындардың классификациясыД.Б.Элькониннің   пікірі   ...   ойын   ...   ... ... ... мазмұнын  анықтау  барысында  рөлдерге  емес,әлеуметтік  байланыстарға   аса   назар   ...   ...   ... ... ... ойынға  қатысушылардың  қоғамдағы  белгілі  біррөлдерді сомдауы суреттеледі. ...  ...  ...  ... кең ауқымды балалық шақтағы көптеген эксперименттік жобалардың  ... ... ... [12].И. ... ... ... жай ғана дағдылар мәдениеті  мен  ... ... ... ...  ...  ...  ...  жамандыққа  жолберіп, екіншісі – оның ауқымды бөлігін алып жатады [16].Ойын ...  ...  ...  ...  ...  Педагог  пенбаланың арасындағы кішіпейілділік, түсінушілік,  ...  ...  ...  ...  Бүгінгі  таңда  барлық  педагогтардың  ...  ......   сабаққа   ынталандыра   білу,   сол   арқылытақырыптарды  жете  ...  Осы  ...   ...   ...   ... ынтасын арттыру үшін түрлі  әдіс-тәсілдерді  қолданады.  Қазіргіөмір талабына сай мұғалімдерге де қойылар талаптар барған  сайын  ...   ...   ...    ...    Ойын    ... ... өзін реттеуде, өзін анықтауда  тұлғаның  бастапқықажеттіліктерніе сүйенеді.➢ Ойын – ... ... ... [6].➢  Ойын  –  ...  ...   ...   ...   әлеуметтікқұрылығыларды игеру құралы [7].➢ Ойынға сену қабілеті адамның  жасымен  байланысты,  бірақ  әр  жастаойынның ... ... ...  Балалар  ойынының  мазмұны,  негізгі  мағынасы   заттық   әрекеттікбайланыста болатын, адамдар ... ... ... ... ... ережесіне бағынатын ойындарда дамиды.➢ Баланың жастық кезеңінде (Д.Б.Эльконин) басты рөл әр жасқа  арналғанөз ... бар ... ...  бөлінеді.  Әрбір  алғашқы  әрекеткесәйкес психикалық жаңалықтар қалыптасады  және  ...  ...  ... ... ... шақ үшін әрекеттің басты түрі  болып  табылады[12].Ойындық оқытудың психологиялық – педагогикалық  негіздері шолу  жасайтынболсақ, ... ... ... ... жағдайын қарастырайық.  Ойынның  мәні,қызығушылық   ...   ғана   ...   Ол   ...   ...  ...  ...  қарым-қатынасының  типінің  моделі   болуымүмкін.Ойынды оқыту әдісі ретінде, ұрпақтан ұрпаққа тапсыру тәжірибесі  ... ... ... ...  Ойын  халықтық  педагогикада,  мектепкедейінгі және  ...  тыс  ...   кең  ...  Оқу  ... ... ... ... мектептерде ойын әрекеттері  келесіжағдайларда қолданылады:- оқу  пәндерінің  бөлімдерін,  түсініктерді,  тақырыпты,  меңгерудеөзіндік технологиялар ретінде;- ... ... ... ... ... ... ... оның бөлімдері ретінде;- аудиториядан тыс жұмыс технологиясы ретінде.«Ойындық  педагогикалық  технологиялар»  түсінігі  ...  кең  ... ... ... әр түрлі педагогикалық  ойындар  формасынқабылдауды ұйымдастыру болып табылады [7, 12].Жалпы  ...  ...   ...   ...   ...   ...   –   нақты   қойылған   мақсатымен,   оқытуымен,   ...   ... ... ...  ашық  ...  көрініп,  оқу-танымдықбағытпен сипатталады.Сабақтың ойын формасы ойын  әрекеттері  мен  жағдайлары  көмегінде,  оқуәрекетіне ... ... ... ... құрылады.Ойын түрлері мен  жағдайларының  іске  асуы  келесі  негізгі  бағыттардаболады:-    ...  ...  ...  ...  ойын   міндеттерініңформасы ретінде қойылады;- оқу әрекеті ойын ережелеріне бағытталады;- оқу материалдары оның ... ... ...     оқу  ...  ...   ...   енгізіледі,   дидактикалықміндеттерді ойынға ауыстырады;-     дидактикалық  міндеттің  ...  ...   ойын   ...... ... отбасы  өмірі  және  адамдар  қарым-қатынасы.  Жаймектептен айырмашылығы адам ойын әрекетінде ... алып ... ... ...  ...  ...  ...  іздеуге  болады.  Бұл  мұғалімоқытатын  оқыту  процесі  монолог  формасында  (мұғалім  ...   ... және ... ... ... түсінбеген жерлерін  сұрайды  немесесұрақ жауап түрінде).Оқыту процесі әрекет тілінде ... ... ...  ... ... ...  ... және оқытады.Ойындық оқытудың педагогикалық, теориялық,  әдіснамалық  негіздері  ойынәрекеті процесінде тұлғаны қалыптастыруды көздейді, өмірге  өзін  даярлауға,шығармашылыққа ... жол ... ... өсіп  келе  жатқан  ұрпақтың  үш  негізгі  оқыту  түрінкөрсеткен. Бұл: компонентті құрайтын өңдеу – ...  бұл  ойын  ... ... абстракті әдісі.  Бізді  қызықтыратын  «абстракті  әдісмектебі» көп ғасырлар бойы адамзатқа  қызмет  еткен  ...  ...  ...  практикалық  және   шығармашылық   әрекетінен   үзілгені   ашықкөрінген.Білім ... ... ... ... оны жақсы қолдана  алу  үшінМаксаков А.И. бойынша, оқытудың негізгі түрі – ойлау, ойлау әрекеті,  демек,«операцияның  ...  ...  ...  ...  ...  образдары   арнайыміндетті шешуге бағытталған» [13].Ойлауға үйрету үшін қажетті жағдайлар:- ... ... ... ең ... ... бұл операцияны сөздер арқылы бекіту;- бұл операциялық жүйелердің қатынаспен байланыстылығы;- бұл операцияларды танымдық міндеттерді шешу үшін ... ... ... ... әдісі осы  жағдайлардың  барлығынжалпыға  ...  ...  Тек  ойын  ғана  бұл  ...  ... ... ... ... оқытудың сапасына ғана келмейді,  соныменқатар ойлау әрекетін жаттықтырады.Оқыту ойындарында оқытудан туатын барлық жағдайларды  көрсетуге  болады.Олар:- арнайы ... ... оны ... ... бұл мақсат жолындағы қиыншылықтар,- оған жетудегі ақпараттардың қайнар ... ... ... былай, 2-суреттегідей көрсетуге болады:Индивид                                                     ... ... ... ... ... туындайтын жағдайОқыту жағдайлары субъективті жағынан мақсатқа бағытталған  психологиялықалаң ретінде сипатталады. Оның ...  ...  ...  ...  ... ... деңгейіне байланысты.Білім пайда  болу  үшін  оның  кез-келген  бір  жағы  ...  ... ...  қажет.  Ғалым  И.  П.  Волковтың  ойынша,  келесі  ... ... ... [14]:- білімнің нәтижелері: бұл мотивтер негізінде туындайтын жағдайлар –мақсаттық күштеу;- білім ... ... ... ой-өрісінің кеңеюі;-  білім процесі, кедергілерді жеңу, интеллектуалды белсенділік,  ... ... алу, ... және физиологиялық  мүмкіндіктер  мен  қабілеттерінжүзеге асыру.Білім пайда болу үшін оқыту жағдайында  индивид  ...  ... орын болу ......  ...  ...  ...  және  т.б.Дәстүрлі оқытуда мұндай мақсатқа итермелейтін ...  ...  ... және т.б. Бұл ... алаң құрылымының  жағдайы  «мақсатқа  ... ...  ...  ...   ...  ......  жолындағыкедергі ретінде қолданылады. Оны сызба түрінде былай көрсетуге  болады,  (3-сурет):3 сурет. Мақсатқа ... ...  ...  негізгі  орынға  мақсатқа  жетудің  ішкі   ...  ...  ...  ...  кеңеюі  және  бастысы  оқуміндеттерін шешу процесі. Мұндай қоздырғыштар  білім  ...  ...  ...  алаң  ...  оқу  ...  ...  ... ситуациялары» деп атауға болады.Оны сызба түрінде былай ... ... ... ... ... ... ... ситуацияларыБұл жағдайда оқу әрекетінің мақсаты оқу жағдайының өзінің ішінде  ... ... + ... ие болып, қиыншылықтар болмайды. Оқу процесінің  ...    күші    ...    ...    белсенділігіменерекшеленеді   және   оқушылардың   ...   ...   ...   жоғарыэмоционалдық бояулармен, өзара жақсы қарым-қатынаспен  және  оқушылардың  ... ... ... байланысты ойындық оқытуда аса көңіл ойыншық процесіне  бөлінеді,яғни  ...  ...  Бұл  ...  ережесі  –  қатысушыларға   арналғанматериал. Әрбір ойыншы өздеріне ереже  ...  ол  ...  ...  ...   ...   ...   ...   Н.Н.Леонтьев,С.Л.Рубинштейн,  В.В.Давыдов  т.б.)  психика  процесс,   түр   және   ... ... ... аппараты ретінде  көрсетіледі.  Сондықтан  ... ... орын ...  Мән  түсінігі  құндылық  және  білім  категорияларынмеңгереді. Ол мұндай болуы ... ...  ...  тәрбиелік.Бұл материалдар мен әрекеттердің байланыстылығы есте сақтауды жақсартады.Мән мен  түсіну  бір-бірімен  ...  ...  ...  ... ... ... ... бағалайды [6, 7, 21].Жаңа материалды түсіндіру кезінде ойын элементтері енгізілмеген жағдайдажаңа  және  ескі  ...  ...  ...   ...   себепті-логикалық байланыстар жойыла бастайды.  Бұл  өз  ...  ...  ... ... алынған білімнің сапасын төмендетеді.Осыған байланысты күшпен енгізілген қызықсыз, қажетсіз (оқушының ойынша)ұғымдар, анықтамаларға белгілі бір қарсыласу жүреді.  Оқушы  оқу  ... ... ... ... ... ... оқушы «оны өзінің ой  өзегіненөткізіп» (сезініп, саралап, өз ойлау типіне  бейімдейді),  сосын  ...  ... ... ...  ғана  ...  ...  ...  қабылданады.Әйтпесе бірден қажеті болмай қалған білімдер бірден ұмытылып қалады.Білімді ойлау ... ... ... үшін  ...  жаңа  материалдымеңгеру  процесіне  қосу  ...  ...   ...   ...   ...  және  бұл  ...  оңай  болады.  Бұған  жетуге  болады   егер,сабақтарға ... ...  ...  енгізілсе,  бірақ  міндеттер  өнімдіболса ғана.Мұндай қойылған міндет оқушыға арнайы мақсатты  көрсетеді,  оған  жетудебарлық ойын ... ... осы ... жаңа  ...  енгізсе,  онымеңгеру жылдамдатылады, бар білімдеріне қосылып,  қолданыла  бастайды.  Оғанпедагогика  үлкен  ...  ...  ...  ...  ...  –  білім  алушысубъектінің тұлғалық және шығармашылық әрекетін қалыптастыру.Сонымен  қоса  оқу  ...   және   ...   ...   әрекеттерұқсағанымен әр  түрлі  ...  ...  ...  ...  және   ...  ...  П.  Волковтың  айтуы   ...   ...   ...   ... ...  ...  қамтитындай  оқу  әрекетінен  шығармашылыққаауысу  дағдылары,   пән,   ...   ...   ...   ...   ... сай болады [14].Ойындық себептер және оны ұйымдастыру бойынша оқытудың ойын  формасы  әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... ойыншылар  ойынға  қатыса  отырып,  міндеттерді  біріге  шеше  отырып,жолдастарының пікірін ескеріп, қарым-қатынас жасауға үйренеді.- ... ...  ...  отырып,  ойын  барысында  бірігіпэмоционалды сезінеді.2. ... ... ойын ... ...  ...  әрекетке,  адамдарға  деген  өзінің  қарым-қатынасын,  еріктік  ...  өз  ...  ...  ...  өзінкөрсете алады.3. Танымдық себептер:- кез-келген ойын оқушыларды ... ... ... ...  ... ... ... сезіндіреді (басқалардан көп білу керек).- ойында топ немесе  жеке  оқушылар  алғашында  тең,  ...  ... жоқ, ...  ғана  бар).  ...  ...  ... ... іскерлігіне, мінезіне байланысты [22].- оқыту процесіндегі тұлғалық емес ... ойын ... ... ...  ...  ...  өзін  ...  тарихи  процестіңбөлігі ретінде сезінеді.- жеңіске ... ... ... ... үшін жағымды эмоционалдыорта  құрады.  Сәтсіздік  тұлғалық  ...  ...  ...  ойындағыжеңіліс танымдық әрекетке ынталандырады.-  бәсекелестік ойынға алынған қанағат, сабақта  ...  ...  ... ... ... ... ойында ойлау қызметін белсендіруге арналған жауапсыз  сұрақтар,  жауапіздеуге талпындырады.- ойын әрекетінде жалпы мақсатқа жетуде  ойлау  әрекеті  ... – шығу ... ... ол ... ... ... тырысады.Ойынды ұйымдастырудың кезеңдері. Көптеген ойындарды басқару баланың өзін-өзі тәрбиелеу процесін белсендіру үшін ... ... ...  ... қалпына төмендегі кезеңдерді жатқызуға болады.Ойынды  таңдау.  Ойынды  ...  ...  ...  ...   ойыншыларқұрамына,  олардың  интеллектуалдық  дамуына,  денесінің   даярлығына,   ... ... ... ... оны ...  уақытына,табиғи-климаттың   жағдайына,   ...   ...   ...   ... ... ... ... жағдайға  байланысты.  Ойынның  мақсатыойындық жағдаяттардың сыртында жатыр және ойынның нәтижесі  сыртқы  құралдартүрінде,  жаңа  ...  ...  ...  «өнімі»  ретінде  болады.Ойында ойыншылар бір-бірімен байланысқан, бірнеше  деңгейлердің  мақсаттарынжүзеге асырады ... ...... басталу процесінен  қанағаттану.  Бұл  мақсаттакез-келген белсенділікке даярлықты анықтайтын қойылым көрсетілген,  егер  олқуаныш әкелетін ...  ...  ......  ол  ...   ... ойын ... орындаумен байланысты.Үшінші деңгейдің мақсаты – ойынның шығармашылық міндеттері  байқалады  –шешу, шиеленіс, нәтижелерге жету және т.б.Оқушыларға ойынды ұсыну кезеңі. Ойын ... ... ...  ойынғадеген қызығушылықты  ояту.  Ойынды  ұсынуға  оның  ережесін  түсіндіру  жәнеәрекет ету техникасы  ...  ...  ...  ...  өте  ...  ... ...  ойынның  аты,  оның  мазмұны  және  ...  ... ойын ... ... ... ... ...  жабдықталуы,  оның  сәулеті.  Ойын  орны  оның  ... ... саны үшін ... ... келу ... ...  таза,тиімді, бөтендер үшін  жабық  болу  ...  Ойын  ...  ...  –ойыншылардың жастарына  сай,  ойындық  эстетикалық  жоспары  ...  ... ... ... болу ... ... ...  ойында  рөлдерге  бөлу.  Ойынның  топтарғабөлінбеуді талап ететін және командалық ойындар  ...  бар.  ...  ... ... ... ... ... талап етеді.Ойындағы негізгі жауапты кезеңдердің бірі – рөлдерді бөлу. Олар  бесендіжәне бәсең, ... және ... ... Бөлу ... ...  оның  ...  дене  ерекшеліктеріне  байланысты  болмау  керек.   Көптеген   ойындаррөлдердің тең, бірыңғайлығына ...  ...  ...  үшін  ойын  ... командалық рөлдер талап етіледі. Оқушылар  үшін  қандай  рөл  ... ... ... ... педагог  мысалы,  келесі  амалдарды  қолданады[23]:- педагогтың рөлдерді бөлуі;- басқарушылар арқылы рөлдерге ие болуы (капитан, ... ... ...  нәтижесі  бойынша  рөлдерді  таңдау  (жақсыжоба, сценарий);- өздерінің ... ... ... таңдау;- ойында рөлдердің орындалуының кезектілігі.Командалық рөлдерді ұжымға жаңа келген ... үшін ... ... ... ... ...  еместерге  –  белсенді  болуға;  көмектесетіндейетіп, бөлу керек.  Ойынға  бағынбау  ...  ...  ...  ...  ... ... ... қадағалау. Ойында жағымсыз рөлді қолданбау керек,  оларәзілдік жағдайға ... ... ... ... астарында ойыншылардың жағдайын,ойын ережесін қиындату, өзгерту жатыр.Ойынды ұйымдастырудың негізгі принциптері [24]:- ойынға оқушыларды қызықтыруда кез-келген форманы ... ... ... ... ... ... ... ұстану принципі;- ойындық және ойындық емес әрекеттердің өзара  ...  ... үшін ойын ... ... ... ...  нақтыөмір тәжірибесіне көшу маңызды;- қарапайым ойыннан қиын ойын ...  ...  ...  Бұл  ...  мен  ...   ...   ...   біртіндепигерумен байланысты-  ойындық  жағдайдан  ойын  ситуацияларына,  локальдық   ... ... жас ... ... – «мәңгілікке».Ойын  технологиясында  өзара  байланысқан  үш  кезеңді  бөліп  ... ... ... ... қорытынды.Кез-келген шығармашылықпен жұмыс жасайтын педагог ойын  тиімді  өтті  медеп ойланады. ...  ...  ...  жету  үшін  ...  шарттардыорындау қажет етіледі.Шарттардың бірінші тобы: әрекет себептерінің  қалыптасуымен  байланысты.Кез-келген әрекеттің ішкі мотивациясы  болу  ...  ...  ...  ... ... ... екінші тобы: ойын барысын  басқару  негізінде  білім  жүйесінқалыптастыруды қамтамасыз  етеді.  ...  ...  өз  ...  білімдіізденіп,  қолдануға,  өз  әрекетін  жоспарлауға,  іскерліктеріне   ... ... ...  ...  ...  өзін-өзі  бақылаудыжүзеге асыруға үйрету.Шарттардың үшінші тобы: ойын  барысында  өзін-өзі  көрсетуге  оқушылардыдаярлау.  Бұл  ...  және  ...  ...  ...  ...  келуі,  ойынбарысында оқушылардың танымдық қызметін басқару негізінде болады.Әр  түрлі   ойындарды   ...   ...   ...   ... ... ...  жүзеге  асырумен  байланысты  болса,  ... ... ... ...  ...  оған  педагогтардыңқатысуымен байланысты.Педагогтардың алдында мынадай міндеттер тұрады:- жастан жасқа жетуге сүйену;- ... ... ... ... ... ... оқу әрекетіне деген мотивтерді дамытуға бағыттау.Ойынды  құрудың  модельдері.  Ойынды  ...  ...  ...   ... ... ... Бірақ кез-келген  модельдер  үшін  үш  маңыздыкомпоненттер қолданылады [22, 23]:1. Оқытудың мақсатын анықтау;2. ... ... ... ... құралдардың болуы;3. Ойынның немесе модельдеудің өтілуін талқылау;Осы аталған үш негізгі ережені ескеру ойын мен модельдеуді  тиімді  ... ... мен ... табысты қолданады:1. Оқу ойыны берілген  фундаменталды  ғылымдардың  бір  немесе  бірнешезаңдары мен заңдылықтарына негізделу керек.2. Оқу ... ... ... құру үшін  ...  фундаменталдызаңдар мен заңдылықтар  ойыншыларға  жақсы  таныс  болу  ...  ... оқу ... ... жату ... Оқу ойыны ойында көрсетілген барлық талаптарды қанағаттандыру керек,яғни ол қарапайым, жеңіл болуы тиіс.4. Оқу ойынының  барысы  мен  ...  ...  ...  ... ... туралы нақты суреттеме беру керек.5. Оқу ойыны танымдық сипатта болу керек, яғни  ...  ... ... сол ойын ... ала ... Оқу ойынына сабақта отырған барлық оқушылар  ...  ...  және  ...  бойынша  жалғаспау  керек  (яғни  45  ...   ...   ... ... Оқу ойынына әр түрлі дәрежеде оқуға даярланған,  ойынның  нәтижесінеқызыққан оқушы-ойыншылар қатыса алады.Ойынға қойылатын әдістемелік ... ... ... оқу ... ... ойындардың педагогикалық шегі анықталукерек;- көрсетілім үшін  ...  ...  ...  ...  ... ойынға шындық жағдайды жақындату қажет;- оқушылар рөлдерді ... және  ...  ...  ... болу ... ұжымдықтың, өзара әрекеттестіктің атмосферасын, эмоционалды  фонынқұру керек;- ойынды өткізуде  оның  ұйымдастырушысы  ретінде  ...  ... алу ... оқу ... ... мақсатына сәйкестігін анықтап алу керек;- ойын мазмұнын оған ...  ...  ...  ... ...  оқу  ...  әдебиеттерде  ойын  мазмұнын  және  оны  өткізуамалдарын анық және түсінікті ... ... ... оқу ... ...  қолдануға  көмектесетін  негізгіережелерді есте сақтау керек. Олар [24]:1) Оқу ойындарын материалды безендіру жақсы  техникалық  ...  ... ... ... үлестірме қағаздар және т.б.).2) Оқушылар оқу ойынының ережесімен алдын-ала ... болу ... ... оқу ... ... қолданғанда оны жақсы оқитын оқушылардыңкөмегімен оқу тобында практикалық түрде көрсету керек.4) Оқу ойынында бір  командада  ...  көп  ...  ...  ... ... Оқу ... ... тиімді болады, егер оларды  үнемі  тәжірибелікжәне семинар сабақтарында қолданса.6) Егер оқушы оқу ... ... ... және  оған  ...  ... ... меңгерсе, онда ол ойынды комплексті қолдану керек, яғнисабақтарда оларды жиі ... ...  Оқу  ...  ...   ...   ...   жұмысынан   алғанбағаларымен сәйкестендірілу керек.8) Оқытушы барлық  оқушылардың  ойынға  қатысуларын  қадағалауы  ... бос ... ... ... ... ... технологияларының компоненттері және оның  құрылымдық  элементтері.Көпшілік ғалымдардың ...  ...  ...  ...  ...  компонеттерін  бөліп  көрсетуге  болады:  мотивациялық,  ... ... ... ... қарастырылған ойын компоненттері бір-бірімен  тығыз  байланысқан,оларды  бір-бірінен  бөліп  ...  ...  олар  ...  ... ...   ...   жоғарыда   аталған   компоненттері   құрылымдықэлементтерді көрсетеді. Көптеген зерттеушілер оның төмендегі  1-кестедегідейқұрылымдық ... ...  ...  ...  ойын  ...  ... ... ойын әрекеті, нәтиже.1 кестеОйынның    құрылымдық    элементтерімен    өзара    ...    ... ... ... ...    ... ...               ||Мотивациялық                          ... ...                  ||                                      ... ...                    ......                 ... ...                  ......               ... ...                        ||                                      ... ...                        ......                    ... ...                        ...                               ... ...                       ...  ...  ойындарда   (сөзжұмбақ,   лото)   ойынның   барлыққұрылымдық ... ... өте ... ... және  оларды  бір-бірінен бөлу қиын.Кез-келген ойынның басталуы оқушыларда ойынға деген  эмоционалды  жағдайқұрумен байланысты. ... ... ... –  бұл  оқушылардың  қиялын,белсенді ойлау қызметін, танымдық мотивациясын  құрайтын,  ойын  ...  ...  ...  ...  ...  ойын   ... бұл элементі оқушыларды ойын жағдайына әкеледі.Ойынның  келесі  құрылымдық  элементі  –   ойын   міндеттері.   ... оқу ... ... ойын ...  ...  ...  және  ойын  ...  біріктіру  үшін  ойын  ережесі   қажет.   Оларойыншаларды тең, ... ... ...  ...  оқушылардың  тәртібінұйымдастырады [23, 24].Ойын ережесі ойын әрекетінде іске асады. Ойын әрекеті ойын  мотивтерінентуады. Ойын ... ...  ...  және  ...  ...  ... Ол ... іскерліктерін қалыптастырумен тығыз  байланысты.Әр түрлі әрекет болса, ойын қызықты  болады.  Арнайы  іскерлік  қалыптаспасаойынды ... ... ... ... ойын ... ... Ойынның маңызды  элементі.Ойын жағдайы құндылық – еріктік  компонентке  сәйкес  келеді  және  шындыққадеген эмоционалды ... ... ... ... ... ...  ...  элементі  болып  оның  нәтижесі  табылады.Нәтиже ашық болады (ұтты, шешті, орындады), көрнекі  (қанағаттанды,  сұраққақызығушылық  ...  Ойын  ...  ...  және  ...  ... ... ... болады.Қарастырылған   ойынның   құрылымдық   элементтері   бір-бірімен   ... ... ... мен ... ... ... ... жалпы теориясының негізі болып адамның  дамужәне оның әрекетінің ... мен ...  ...  ...  ...  Ойын  ... ... заңдарына бағынады, оның ішінде – дамудың  фундаменталдызаңдарына бағынады.Заң – ... ... ... қажетті,  шындықты,  тұрақтыжәне  қайталанатын  байланыстар.  Осы  ...   ...   ...   ... ... ... ... бөліп көрсетеді [24]:- Еркін қарым-қатынас заңы  ойыншыларға  ойынның  белгісі,  символы,тілі түсінікті және бірдей, болуын білдіреді.-  ...  ...  болу  ...  ...  ...   ... ... нәтижесіне жетуге бірігіп тырысуын білдіреді;-  Үнемі  қозғалыста  болу  заңы,  ойын   ...   ... ... ... ... ... ... барлық ойыншылардың ойынның басында ойынғақажетті құралдары мен заттарға материалды мүмкіндіктері болады;- Әрекетті автобағалау заңы, нәтижеге жеткен ойыншылар  мен  ... ... ... мен ... объективті және  шын  бағалауы.Ойын әрекетінің жағымды нәтижесі болып, ... даму ... ... тұлғасының сандық және сапалық сипаты табылады.2. Ойынның қағидалары. Оқыту принципі –  бастапқы  дидактикалық  жағдай,оқыту процесінің объективті ... мен ...  ...  ... оның  ...  ...  ...  анықтайды.  Оқыту  принциптеріндеоқыту процесін құруға және оны ... ... ... ...  ...  –  ойын  ...  ...  принципі.  Адамның  ойынғадаярлықтан  бастап,  ойын  процесінде,  алынған  нәтижені  ...  ... және ... ... ... ... ... байланысты;-   Ойынның   ашықтығы   және   жеткіліктілігі,   кез-келген   ойын   ...  ...  ...  ...   үшін   ...   керектігіментүсіндіріледі. Ойындар қарапайым және түсінікті,  ал  ...  ...  ... ... ... барлық назар аударушыларға жеткілікті болу керек;-  Динамикалық,  уақыт  ...  ...  ойын  ...   ... Ойыннның  көрнекілігі,  барлық  ойын  әрекеттері  көрермендерге  жақсыкөріну ... ... ойын ...  ...  ...  ...  ...  мәні  ойынға  дегентанымдық қызығушылықты тудырады  және  ойынға  қатысу  ...  ... ... ...  Жасанды  ойындарды  модельдеу  белсенді  жүйелерді  имитациаландыруғанегізделген.- Жасанды ойындарда ... ... адам ... ...  ... және оны жеке және толық рөлдерде ойнауда көрінеді.- Жекелік принципі адамның ойынға деген жеке қарым-қатынасын  ... ... ... ... жеке қасиеттерін көрсететін  орынның  болуынбілдіреді.- Ұжымдылық, топта немесе командада өзара  байланысқан  ойын  ... ... ... Ойыншының мақсаттылығы, яғни ойыншының жеке мақсаты  команданың  ... ... ... ... ... ... ... әрекеті және өз   беттілігі;  ...  ...  ...  ...  өзін  еркін   көрсетуі;   ...   ... ... мәні ... ...  оның  өзіндік  әрекетін  құрайтынэлементі болып табылады.- Ойындағы жарыс, бұл принциптің дидактикалық құндылығы жарыс  әрекеттіңбелсенділігін ... және ...  ...  және  ...  потенциалынтездетеді;-  Нәтижелілік, ойын әрекетінің қорытындысын тұлғаның  нақты  жетіс-тігіретінде сезінуді білдіреді;-  Мәселелік  принципі   ...   ...   ... ... ... ...  барысы  жоспарлау,ұйымдастыру  процестерінен,  ...  ...  ...   ...   ... шешуден тұрады.2 Ойын технологияларын биология сабақтарында қолдану әдістемесі2.1 Биологиялық ойындар – таным және даму ... ...  ...  ...  мұғалімнен  зор  шеберлікті  қажететеді. Мұғалім  сабақ  үрдісінде  материалды  дайын  ...  ...  ... жол ...  әдіс-тәсілдерді  таңдап  алуы  қажет.  Сонда  ғанаоқушы шын мәнінде өзіндік ойлау қабілеті бар жеке ...  ...  ... ойшыл, қытай философы Конфуцийдің  «Естігенді  ұмытамын,  көргенді  естесақтаймын, ал  өз  ...  ...  ...  ...  деген  даналықсөздері осы айтылғандарды дәлелдей түседі  [25].  Сонымен  баланың  өз  ...  ...  ...  ...   бір   ойын   деп   ...   ... орай ... ойындардың жалпы түрлерінің жіктеуі берілген5 сурет. Ойындардың жалпы түрлеріСондықтан сабақта қолданылатын дидактикалық ойындарды ... ...  ...  қасиеттерімен  қатар   білімге,   ...   ...  ...  оқитын  оқушының  өзі  ойын  ...   ... зер сала ... түседі. Биология  пәнінен  дидактикалық  ойындардықолдану оқушының ой-өрісін дамытуға көмектеседі.Оқытылатын  жүйені,  ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  дидактикалық   ойындардың   болашақтаоқушының кәсіби мамандығын таңдауына да ... мол  ...  ...  ...  сабақтарында  оқушыларды   пәнге   қызықтыру   үшін   ... ... ... ... ... ... түрлі ойындардың ішінен  биология  сабақтарында  ...  ... атап ...  жөн.  ...  ...  ...  мінездік  сипаттаболатындықтан оларды оқушылармен кәсіптік бағдар жұмысының ...  ... ...  ...  ...  ойындардың  әдісі  дайындалған  сценарийнегізінде ұқсастыққа, бейнелеуге, жеке және  ұжымдық  шығармашылық  ... ... ... және оның ... ойын барысында нақты мамандардың–  технолог,  дәрігер,  ...  т.б.  ...  ...   арқылы   биологиясаласындағы  мамандардың  қоғамдық  пайдалы  қызметі  және   ...   ... ... Әр түрлі жағдайда және  жаратылыстану  пәндері  бойыншабілімдерін кешенді қолдануға бейімделеді. Азаматтық қасиеттерін  тәрбиелеудеұжымдық шешім шығаруға, ... ...  ...  өз  ...  ... өз жақтастары мен  қарсыластарын  мұқият  тыңдауға  да  үйретеді.Ойын нәтижесінде оқушының интеллектуалдық қабілеттері мен ...  ... ...  мен  ...  талдау,  құбылысты  жан-жақты  талқылау,фактілерді  ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ... [26].Сабақтағы рөлдік ойындарға дайындық кезеңдері.1. Рөлдік ойынды қолданатын сабақтың жобасының өңдемесін жасау;2. Дайындық сабағы;3. Оқушылардың сабақтан тыс өз ... ... ... ... ... ... ... сабағы.Дайындық кезеңінің құрылымы:а) рөлдік ойынның басты мақсатын анықтау және түсінік жұмысын жүргізу;ә) ойынға ... үшін ... ... ... ... ... ситуациясын туғызу:а) ойын шартымен таныстыру;ә) рөлдерді бөлу;б) сценарий бойынша рөлдермен және ... ... ...  ...  ...  топтық  тапсырмаларды  орындаудағыоқушылардың өз бетінше жұмысы.Ойын сабақтың нәтижесін талқылау және қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ойындаржатады.  «Мозайка  моделі»  бойынша  бағдарламалық  оқу  ...  ...  ...  қарай  бірнеше  бөлімге  бөлінеді.  Ол  бөлімдер  жекеүлестірме қағаздарда көрсетілген, топтың әрбір  мүшесі  ...  ... ... ...  ...  және  ...  өз  білгенін  үйретеді,топтар кейбір сұрақты терең білуіне қарай  жаңа  ...  құру  үшін  ... ... соң ... ...  ...  қайта  келіп,  пікірталасқатүскен мәселелерді басқалармен бөліседі [24, 26].Бұл әдістеме бойынша ... үш ... Оқу ... даярлық кезеңі.Даярлық  жұмыстарын  оқу  ...  қоса  ...  ... сауалнама, практикалық тапсырмалар, т.б. қолдану арқылы  жүргізугеболады.2. Топтар және сарапшылар ... ... ... даярлау кезеңі.Хабарламаны топтық жұмыс  арқылы  оқушылардың  жеке  ...  ... ... ... ... сурет, т,б, қолданып  көрме  жасаутүрінде дайындауға болады. Басқа  топ  мүшелері  бұл  ...  ...  ...  ...  ...   Топтардағы   жұмыс   аяқталған   соңматериалды жалпы  ...  ...  ...  түрі  ...  ... ... ... Мұнан соң  әрбір  оқушыға  бақылау  тапсырмаларыберіледі (өзара ... бұл ... ...  ...  ...  ...  бағыттау  әдістерінің  бірі   ... ... ... орны ерекше [27].1. Оқушылардың қызығушылығына орай құрылған топтың шығармашылық  жұмысынталқылаудың маңыздылығын атап кеткен жөн.  ...  ...  оқу  ...  ...  ...  эксперимент,  т.б.  арқылы   көрсеткен   соңпікірталас  жүргізеді.  ...   ...   ...   ...   ...   ... анықтауға болады. Оның нәтижесін үлкен  формат  ...  ... ... ... ... ... оқушының өз еріктерімен құрылады.3. Тақырыпты таңдау және жұмысты жүргізу. ... ...  ...  ... талқылаудағы оқушыларды қызықтырған  тақырыпшалар  алынады.  Топмүшелері ол тақырыпты талдайды және тағы да  ...  ...  ... ... өз ... ...  ...  жинап,  өңдейді.  Топмүшелері   арасында   хабарлама   ...   ...   ...   ... ... ... эксперимент жүргізуге болады.4. Топтардың презентация жұмысы. Бұл -  әсіресе,  таңдалған  әдістің  еңмаңызды кезеңі. Презентация жасауды дәріс ... ... ...  Дәрістіңөте тиімді әдіс екені тәжірибеден анықталды.5. Бағалау. Оқушының өзін-өзі бағалауы  тиімді  (бірақ  ...  ... өте  ...  ...  ...  топ  ...  ...  жеке-жекебағалау да керек. Кері байланыс былай жасауға болады.1) топтардың сөзі қаншалықты тиімді?2) ол қаншалықты қызықты?3) көп ... ... ме?4) ... ... ... дайындалған?Мұнан соң шығып сөйлеушілерден не ұнады, керісінше  нені  өзгерту  қажетеді деген пікірлер тыңдалады. Бұл  ...  ...  ...  ... ...  топ  ...  ...  рөл  бөлісуі,  топ  мүшелерінің  дауысқұқықтарының тең шамада бөлісуіндегі  ерекшеліктерінің  маңыздылығын  ... ...  ...  Әр  топ  өздерінің  стратегиясын  жасайды,берілген тақырып бойынша нені және қалай оқып үйренуі  ...  ...  ... ...  ...  ...  жұптар  тақырыпшалар   таңдап,   өз   ... ...  ...  оқып  білу  ...  өз  ... ... туралы хабарлап отырады. Топтар  жеке  есептерін  талқылап,жалпы презентация дайындайды. Бұл жерде төмендегі кезеңдерді атап  ... ... ... ... ...  ...  ...  таңдап,келесі мәселеге бағытталған топ құрады.2. Бірігіп  жоспарлау.  ...  және  ...  ...  ... оқу міндеттерін жоспарлайды.3. Орындау.  Мұғалім  қажетті  жерінде  жұмыс  ...  ...  ...  Анализ  және  синтез.  Оқушылар  жинақталған  ақпараттарды   талдап,жинақтайды. Презентация үшін безендіру жұмыстарын өзара ... ... ... ... Жинақталған материалды ұсынады, қорғайды.6. Бағалау.Осы  «Мозайка  моделін»  жоғары   сыныптарда   бөлімдерді   ...  ...  ...  Себебі  қорытынды  сабақтарда  биологиялықмаңызды ұғымдар қалыптасады. Оқушының кейінгі  тақырыптарды  ...  ... ...  қаншалықты  терең  білім  алғандығына  тікелей  тәуелді.Оқушылар өз еріктерімен ... ... ... ... өз  тақырыпшаларыбойынша хабарламалар жинап өңдейді. Ізденіс жұмыстарын  қосымша  мәліметтер,әдебиеттер, т.б. арқылы тақырыптық бағыттарда презентация дайындайды.Қорғау жұмысынан соң ...  ...  ...  әдісі  бойынша  бақылаутапсырмалармен тексеруге болады. Тапсырмаларды жұмыстың ауыр-жеңіліне  ... ... ... белгілеуге болады.  Қызыл  түс  –  қиындатылған,көк түс – орташа, сары түс –  ...  ...  ...  соң  ...  ...  топтың,  әрбір  оқушының  бағасы,  ...  ... ... ... ... ойындар типіндегі іскерлік  ойындарынұйымдастырудың маңызы ерекше. VII сыныпта  –  «Үй   хайуанаттары  және  ...  ...  «Құс  ...  ІХ-Х  –  сыныптарда  «Селекциянегіздері»,  ІХ,  ХІ  –  сыныптарда   ...   ...   ... ... ...  - тиімді әдістердің бірі болып саналады.Іскерлік ойындарға сынып оқушылары  түгелдей  қатысады.  ...  ... ... да ... ... немқұрайлы қарамайтындығы қуантады.Оқушылардың  қорғау  жұмысында  биология  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ұстанымдарын,  қажетті  мамандықтаржөніндегі  білімін,  биологияның  ...  ...   ...   байланыстылығынмеңгергенін көрсету қажет.Бұл ойында оқушылардың танымдық белсенділігі мен қызығушылығы артады, өзбетінше ойлауға үйренеді, қосымша әдебиетпен  жұмыс  ...  ...  ... ... балалардың жауапкершілік парызын сезінуге  тәрбиелейді,логикалық  ойлауын  дамытады.  Ойын   үрдісі   оқушыларды   ... ... ... ... ... таныстырады.  Осындайіскерлік   ойындары   оқушылардың   пәнге   қызығушылығын   арттыру   ... ... ... ... жол ...  ...  қатар  білімсапасының көтерілуіне, арнайы біліктіліктің қалыптасуына  септігін  тигізеді[27, 28].Іскерлік ойын оқушыны шынайы іс-әрекет жағдайына кірістіріп, оның ...  ...  ...  ...  оның  нақтылы   ойланып,   мақсатқаұмтылуына себеп жасайтын болғандықтан нәтижелі ... Бұл  ...  ... ... жоғарылатады, мақсат жайлы ойлануына мүмкіндік береді, яғни  оныңматериалды жақсырақ меңгеруін қамтамасыз етеді.Биология сабақтарындағы ұлттық ойындардың маңызы. Ұлт  ...... ... ... өткен мен  бүгінгіні  байланыстыратын  баға  жетпесбайлығымыз, асыл қазынамыз. Ұлттық ойындарды қолдану мәселелерін  қарастығанғалымдарымыздың ...  ...  ......  ...  көзі  жәнеұлағатты тәрбиелік күш.Халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі, аса көрнекті жазушы Мұхтар  Әуезов:«Біздің халқымыздың өмір кешкен  ұзақ  ...  ...  ...  ... бар ғой. Ойын ...  ...  ...  көңіл  көтеру,  жұрттың  көзінқуантып, ... ... ғана ... ... ...  бір  ...  мағыналарыболған», - деп тегінен тегін айтпаса керек.  Қалиева  Ж.  С.  өз  еңбегінде:«Қазақтың ұлттық ... ... өте бай және әр  ...  болады»,  -  дейкеліп, ұлттық ойындарды негізінен үш салаға бөліп қарастырған [29].Кеңес  ...  ...  ...  ...  маңызы   мен   қажеттілігінкөрегендікпен  қарастырған  ғалым  ...  ...   ...   ... 1994) атты ... ...  ...  бірнеше  топқа  бөліп,  ойыншарттарын жазып, жастар үшін тәрбиелік ... ... ойын ...  [30].Ұлттық  ойындар  арқылы  мектептегі  оқу-тәрбие  үрдісін   жетілдіру   –педагогиканың  ...  ...  ...  Олар  ...  мен  ... ... құралы есебінде  көрініс  береді.  Бұлардың  іс  жүзінде(мазмұны мен құрамында) асырылуы  оқушылар  ...  ...  ... оның ... ... арттырады,  тұтастай  алғанда  танымдық  әрекеткетән болып табылатын дағдылардың  ғана  ...  ...  ...  кең  ... да ... ... жасайды.Бабаларымыздың мирасы болған  ұлттық  ойындар  арқылы  әлем  ...... ... ... беріктігін  қамтамасыз  ететін  маңыздықұралдардың  бірі  және  ол  ...  ...  ...   ... ... ... және  ...  әдебиеттерде  оқытуүрдісінің  ұлттық  ойындар  негізінде  биологияны  оқытуды  жүзеге  асырудыңмаңыздылығына ... ... ... аударылған.Халықтың ұлттық ойындары – көп салалы, көп ... ... ... ... ... ... Олар ... көтерудің, ойын-сауықтың, дене  тәрбиесініңдамуына ғасырлар бойы игілікті әсер  етіп  келеді.  Тек  ойындық  сала  ... ... мәні ... да дәл осындай сипатқа ие [31].Ұлы  педагог   В.А.   ...   ...   ...   ертегісіз,творчествосыз,  фантазиясыз  толық  мәніндегі  ақыл-ой  ...   ... ... ... ақыл-ойы, парасаты ұлттық салт-сананы сіңіру  арқылыбайи түседі. Оқу  үрдісінде  ұлттық  ойын  элементтерін  пайдалану  ... мен ... сай ...  ...  ғана  оның  танымдық,  тәрбиелікмаңызы арта ... ... өзі  ...  ...  ...  ...  ... сенімсіздігін сейілтіп, пәнді қызықпен  оқып-үйренуіне  деген  ынтасынарттырады ...  ...  ...  ...   ...   ...   «Асық»,«Сақина», «Тоғызқұмалақ», «Хан талапай» секілді ұлттық ойындарына  қатыстыруөте тиімді екеніне көз жеткізу қиын  емес.  Бұл  ...  жаңа  ... ... қолдану керек деген  де  пікір  бар.  Мұғалім  ойын  түрінқалай, қандай жағдайда қолдану  керектігін,  ...  жаңа  ...  ... қайталау кезеңінде ме, оны дұрыс жоспарлау қажет [31].Биология пәнін оқытуда ұлттық ойын ...  есте  ...  ...  ...   қортынды   жасау,   ой   ...   ...   ... ... ... мол.Оқушы ойынның үстінде не  соңында  өзінің  қатысу  белсенділігіне  қарайтүрлі баға алуы ... ... әр ...  еңбегін  бағалап,  ынталандырыпотыруы тиім.«Сақина» ойыны. Әр  тақырыпқа  қолдануға  ...  ...  ... ... «Сақина, сақина ұш» -  дегенде  сақина  қолына  түскен  оқушыберілген сұраққа ... ... Бұл ...  мұғалім  жүргізуші  рөлінде,  яғникүнделікті сабақтағыдай сабақ тек қатаң түрдегі  сұраумен  ...  ... ... ... ... ... ... тигізеді [31].VI сыныпта «Жемістер» тақырыбын сұрау сабағында  «Сиқырлы  қоржын»  және«Бәйге» ойындарын пайдалануға болады. ... ...  ...  ... ... таныстырып,  ойын  мақсатында  есте  ...  ... ... Ең ... ... ... делінген қоржын, әр  түрліжеміс суреттері қолданылады. Ал ойын барысында сыныптағы оқушылар екі  топқабөлініп, топ аттары ... ...  ...  Қоржын  қазақ  халқының  ұлттықбұйымы екені белгілі. Ойынның шартына ...  әр  ...  ...  ... ішінен жемістерге тиісті суреттерді алып,  түрлерін  анықтайды.  Егердұрыс жауап берсе, магнит тақтасында ... ... сол ... ...  ... жоғарылап, бәйгеге жақындай түседі. Біз  бұдан  кейін  ...  ... ... ары ...  жалғастырамыз.  Бәйге  –  қазақ  ...  ... ат ... Бұл ойында екі  ауылдың  отауы  және  екі  ...  ... ... ...  ақ  ...  ...  жеткенге  дейін  сызықтарқойылған. Қайсы ауыл оқушылары өз кезегінде қоржын ішіндегі  суреттерді  тезанықтап,  ...  ...  ...  отауға  ілсе,   ақ   тұлпарлар   белгіленгенсызықтарды басып, бірінші болып өз ...  отау  ...  ...  сол  ... бәйге иесі болып, жеңімпаз атанады.  Сабақ  ары  қарай  жалғасады.Сабақтың соңында жеңімпаздарға ынталандыру сыйлығы ... ... ... ... ...  бөлімін  қайталауда  қазақтың  ұлттықойындарын пайдаланып,  сұрау  жүргізіп  болған  соң,  ...  ...  ... ... ... ...  ...  жаттықтырудағы  маңызынатоқтала отырып ойындар ұйымдастыруға болады.Оқушыларды қазақ халқының ұлттық  ...  ...  ...  ...   ойын   ...   пайдалана   отырып,   болашаққакөзқарастарын қалыптастыруда, белсенділігін арттыруда, шапшаңдығын  дамытудамаңызы өте зор.  Ол  ...  ...  ...  баулиды.  Батылдыққа,өжеттілікке тәрбиелейді.Ұлттық ойындарды  сабақта  ...  ...  ...  ... өз ... асыл мұраларын бойына сіңіріп,  кейінгі  ұрпаққа  жеткізебілу құралы [30].Биология сабақтарында ұлттық ойындарды ұтымды пайдаланса оқушылардың  ... ... ...  ...  ...  ...  теориялық  тұрғыданнегізделсе,  онда  оқушылардың  білімге  деген  құштарлығын  арттыруға  ... асыл ... ... ... ұлттық сананы қалыптастыруға болады.2.2 Биологиядағы рөлдік ойындар және оны жүргізу әдістемесіОйын таным процесін ...  ...  ...  ...  мен  тәрбиеберудің мазмұнын үнемі ойын элементтерімен толықтырып ...  ...  ... ... қолдану немесе сабақты толықтай ойын  түрінде  өткізу  асашеберлікті, шығармашылық ізденісті қажет ...  Ойын  ...  ...  ...  ...   ...   жас   және   психологиялықерекшеліктеріне сай құрылып, оларды шығармашылыққа жетелей алу керек.Биология  сабақтарында  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   уақытты   бағдарлауғаүйренеді,  батылдық,  тапқырлық,  ...  ...   ...   ...  ойын  ...  бағына  білу  сияқты   адамгершілік   сапалартәрбиеленеді.  Бала  өмір  ...   ...   ...   ...  қоғамдық  мәні  бар  ...  ...  ...  ойын  ... бұл  ...  ...  адамгершілік  тәрбиесініңдамуында маңызды рөл атқарады.Іс-әрекет   саласындағы   ойындардың   ішінде   биология    ... ... ... жайлы атап айтқан жөн.Интеллектуалдық ойындар оқушыларды алғырлыққа,  тапқырлыққа,  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... туғызады. «ХХІ ғасыр көшбасшысы» секілді  интеллектуалдық  сайысбалалар үшін өте қызықты. Интеллектуалдық сайыс ...  ...  ... Бәйге.2. Полиглот.3. Ғажайып жетілік.4. Жорға.5. Тікелей сұрақтар.6. Егер мен...7. Шешендік өнер.Мұндай   сайыстарда   оқушылар   өздерін   ...   ...    ... сайыстарды жоғары сынып оқушыларының арасында  сынып  аралықсайыс   ретінде   өткізуге   де   ...   Бұл    ...    ... ... ... дайындалу барысында  достық,  сыйластық  қарым-қатынастың дамуына себепші ... Х  ...  ...  ...  ...  ...  сабақ  өткізугеболады. Ойын барысында сынып топқа бөлінеді.  Оқушыларға  ешқандай  тапсырмаалдын ала берілмейді, тек бөлімдегі «Сәлем – ... ... ...  өзін  ...  ғана  ...  алдын  ала  біледі,  себебі  оқушыларға  бұл  ... ... ... ... беріледі. Сайыс бөлімдері [33].1. Сәлем – сөздің анасы2. Генетиканы болжаммен ұға алмайсың (генетикалық есептер ... ... ... ... (викториналық сұрақтар)4. Құпия сөздің құлпын аш (сөзтізбекті шешу)Мұндай сабақтардың кезеңдерінің ... және ... ...  ...  ...  және  жоғары  белсенділікпен  қатысып,  өз  ...  ...  ...  ...  топталып  жұмыс  жасауы  кезінде,   сабққақатыспай қалғандар болмайды.VI сыныпта «Өсімдіктердің өсімді (вегетативті) ... ...  ... ... ... және ... қортытындылау мақсатында сегіз  кезеңдіойын-сабақ  өткізуге  болады.  Сабақ  жарыс  түрінде   ... ... ... Жарыстың  бағдарламасы:  Ойын  8  кезеңнен  тұрады.Мұның 7 кезеңі 5 балдық жүйемен бағаланады да, ... ... топ  ... ... ... ... топтың мақсаты – осы 8 кезеңнен сүрінбей, шаршамай «Биология»  шыңынашығып, өз ... ... ... көтеру.1. Кел танысалық!2. Кім көп біледі? (тақырыпқа байланысты ... ... Кім ...  (топ ... ... ... ... (тәжірибе жасау)5. Бой  жазу  (әр  топтан  оқушылар  шығып,  әр  қадам  ...  ... ... жаңа ... айту)6. Үй тапсырмасы (сахналық көрініс)7. Білгенге маржан (оқушылардың жинаған ақпараттары)8. Өзіңізді тексеріңіз (тест сұрақтары)Жарыс  түрінде   ...   ...   ...   ...   ... тиімді.Оқушыларды жылдамдыққа, батыл  шешім  қабылдауға,  ерікті  ...  ... ... ... қорытынды  сабақ  ретінде  «Жұлдызды  сәт»жарыс-сабағын өткізуге ... VII ...  ...  ...  ... ... ... оқушылардың  алған  білімі  пысықталады.  Оқушыларғаойын тәртібі түсіндіріліп, тақтаға 3 оқушы ... ... ... ал. Мұғалім оқушыларға 3  түрлі  (топтары  белгіленген)бүктелген қағазды ... ... әр ...  ...  қағазды  таңдап,топтарын  анықтайды.  Әрбір  топ  ...  ...  ...  ... ... ... конвертке жануарлар жіктеуі  салынған  сөздерді  ұсынады.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  керектісін  таңдап  алыпжануарларды жіктейді.3. Әр топқа арналған сұрақтар оқылады.4. «Терминдер» аукционы5. Халық арасындағы жиі ... ... ... ... ... ... ... топтың дәл отасына қойылады да, шеңбер бойыншасандар жазылады. Әр топтан үш оқушы шығып,  кезекпен  шеңберді  ... ... қай ... сәйкес келеді, сол оқушы сұраққа жауап  ... Кім ... ... бойынша мәтін құрастыру)Ең жылдам және мағыналы мәтін  құрастырған  топ  ...  ие  ...  ...  ең   көп   жұлдызша   жинаған   оқушылар   ... ... ... ... ...  да  ...  белсенділігінарттырып, ой-өрісінің  жан-жақты  дамуына,  жылдамдыққа,  алғырлыққа,  ойлаптапқыштыққа баулиды.Рөлдік ойын сабағының ... ...  ...  ...  және  ...   ...    ... жүйелеу және тұжырымдауОқыту мен тәрбиелеудің мақсаттары:Білімділік мақсат: оқушылардың салауатты  өмір  сүру  салты  және  ... ... ... ... қол жеткізу.  Оқушыларды  денсаулықтыңмаңыздылығы, қажеттілігі туралы ойландыру.Дамытушылық мақсат:  денсаулық  ...  ...  ...  кітаппен,кестелермен жұмыс жасай білу  дағдыларын  ...  ...  ... ... және ... ... ...   мақсат:   оқушыларды    өз    ...    ...    ... ... ...  Адам  ...  және  ... рөлін түсіндіру.Құрал-жабдықтар:   электронды   көрсетілімдер   мен    ... ... ...  ...  зияны»,  «Ішімдіктің  зияны»  аттыкестелер, мақал-мәтелдер жазылған плакаттар.Сабақ типі: білімді жүйелеу және ... ойын ... ... ... ... ...  өзіндік  жұмыс,  суреттермен кестелерді пайдалану.Сабақ барысы:І. Ұйымдастыру кезеңі.Балалармен ... ... ... ... ... ... ... шығудың кез келген түрі – бұл жанның сараңдығы мен шектеулігінентуатын өнім».Сот хатшысы: Тұрыңыздар! Сот келе жатыр!1-судья: Ашық түрдегі сот  ...  ...  ...  ...  ... ... ... нашақорлық» деген №2 азаматтық ісі тыңдалады.Айыпталушы  ретінде:  Жасыл   ...   ...   Ақ   ажал   ... ... ... ... соттың құрамын, тыңдаушыларды және ойынның басқа да қатысушыларынтаныстырып өтеді.Сот мүшелерінің ... ... ... арыз бар ма,  жоқ  па?  ...  ...  ...  бар  ма?  Қарсылық,  арыз  жоқ.   ... ... ... ... мен ... ... ... міндетім қиын даізгілікті іс – темекі шегуге қарсы ашық түрде сөз  ...  Бұл  ...  ... ... бүгінгі таңда темекі шегу дүние жүзінде кең  тарауда,  тіптіөте ... ... ... ... темекі тартуды тоқтата алған жоқ.  Темекішегуге байланысты мәселелерді зерттеу барсында мынадай мәселелер  анықталды.1.  Адам  ...  ...  ...  ...  шекпейтін  мүшелер  жүйесіболмайды.2. Темекінің  ...  ...  ...  ең  ...  рет  темекі  шегебастаған жасына, сондай-ақ шегілетін темекі мөлшеріне байланысты болады.3. Темекіні жастайынан шеге ... адам жиі ... ... Айыпталушының ісін талқылауға кірісейік.  Сонымен  ...  ... ... Тек атым ... ... Темекі.Судья: Атыңыз біреу ғана ма?Айыпталушы: Жоқ, мені папирос, ... деп те ... ... ... ... ... Сіздің ата-анаңыз?Айыпталушы: Олар өте көп. Олар – кубалықтар мен португалдықтар.  Өзімніңата-анам ретінде мен ... ... алып ... ... ... І Петр  ... ... санаймын.Судья: Бұрын-соңды сотқа тартылдыңыз ба?Айыпталушы: Иә, 1604 жылы англия  королі  Яков  І  Стюарттың  «Темекініңзияны ... ... ... ... Ол  темекі  шегуге  қарсы  болған.  Оныңүстіне, сол кезде Англияда ... ...  ...  ...  «Темекі  шегуүстінде ұсталғандардың мойнына  арқан  салып  көшеде  алып  жүру  керек,  алтемекі көп ... ... өлім ...  ...  ...  ...  алынғанбастарын алаңға шығарып іліп, аузына темекі салынып қойылсын» делінген.Русь елінде ... ... ... ...  ...  ...  рет  темекішеккені үшін табанына таяқпен 60 рет  ...  ал  ...  рет  –  ...  ... ... ... ... елдердің бірқатарында үкімет  темекі  шегуменкүресу үшін заңдар шығара бастады.Судья: Сіздің сыбайластарыңыз кім?Айыпталушы: Ол жарнама берушілер, өнеркәсіп  ...  мені  ... ... ... ең ... әрі ... досым – білімсіздік.3-судья: Сіз көптеген қылмыспен айыпталып  ...  Сот  ...  ... ... ...  көшеді.  Сот  естеріңізге  сала  кетеді:сіздер тек шындықты, таза шындықты айтуларыңыз кажет.Куәгерлер мен зардап шегушілер ... ...  ...  ... ... – Адам ... шақырамыз.Адам ағзасы. БДҰ (Бүкілдүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы)  мәліметтерібойынша темекі ... жыл ... ... қабілетті, жас адамдар көз  жұмады.Темекі шегуге байланысты пайда ... ауру саны өте ...  ...  ...  бір  ...  ...  ...  күші  жететінникотиннен басқа, ағза  үшін  зиянды  тағы  да  ...  зат,  ...  ... ... да ... ...  ұсақ  түйіршіктері  бронхылардың  жәнеөкпе көпіршіктерінің қабырғаларына  отырады.  Темекі  шегетін  адам  ... 800 г ... ... ... есептелген. Темекі  шайыры  өкпегетерең еніп,  ондағы  газ  алмасуды  азайтады.  Темекі  түтініндегі  ... газ ... ... ...  түтініндегі  көптеген  заттар  ... ... ... ... ...  ...  ...  шегушілерөкпенің қатерлі ісігімен 6-10 есе жиі ауырады.  Дүние  жүзінде  әрбір  минутсайын темекі шегетін адам ... ...  ...  жүрек  тамырларының  тарылуына,  тромбтардың  түзілуінесебепші болады. Темекіде  болатын  иіс  газы  ...  ...  ...  ... ... ... оттек жетіспеушілігін  тудырады.  Бұл  темекі  түтініненбөлінетін екі заттың тигізетін әсері ғана, бұлардан басқа тағы  ...  ... емес ... ... ... ... қан ... қатты жиырылуы  (спазм)25-30 минутқа созылады. Сол себептен жүйелі  ...  ...  ...  ... ... жиырылып-тарылған күйде болады. Ал  бұл  дегеніміз  –  жүрекжоғары жүктемемен жұмыс істейді, тез ... ... ... ... ...  сөз.Темекі шегетін адам темекі шекпейтіндермен салыстырғанда  стенокардиямен  12есе жиі ... ал ... 13 есе жиі ... Темекі шегуден жүйке жүйесі ерекше зардап  шегеді.  Никотин  алдыменмидағы қан тамырларын кеңейтіп, ... ... ... де, ...  ... бірден тарылтады, соның салдарынан мидағы қанайналым  төмендейді.Иіс газы  жүйке  процестерінің  қарқындылығын  төмендетеді,  ... ...  ...  қан  ...  ...  бұл  гипертониялық  аурудыңтууына себеп болады. Темекі шегетін адамның мінез-құлығы да ...  ... ... ... ...  жиі  пайда  болады,  оқушы  темекі  түтінінтартып алуды ... ... оқу ... алаңдап, қалып отырады.1-судья. (анықтама). 1963 жылы Ниццада темекі шегетіндерге  арнап  ... ... ... ... атанған адам жеңіске жеткеннен  кейін  ...  ...  және  ...  орынды  иеленгендер  ауруханаға  жеткізілген,дәрігерлер олардың денсаулығы үшін күресті. Англияда 1 күнде 40 ...  ... ... ... тартқан адамның жүрегі тоқтап қалғандығы мәлім.2-судья: Айыптаудың куәгері – кішкентай ... ... ... ... балаларға  да  зиянын  тигізеді.  Темекі  шегетінәйелдердің  жүктілігі  қиын  өтеді.  ...  ...   ...   жаңа   ... салмағы темекі  шекпейтін  әйел  нәрестесіне  қарағанда  230  гтөмен келеді. Темекі шегетін әйелдің босануы кезінде ... өлу  ... ... ... ... 30% ... ... Айыптауға келесі куәгер шақырылады.Куәгер – темекі шегетін адамның әйелі. Құрметті сот билігі! Біз,  темекітартатын адамдардың күйеулері темекі шекпейтін ... ... 4 жыл  ... ... ... ... темекі шегу (яғни, темекі  шегетін  ...  ... өкпе ... даму ... 30%  ...  Айыпталуға  келесі  куәгердің  –  экономиканың  айғақ   ...   ...   ...   шоғы   ...   ... жүздеген өрт жағдайлары болып, орасан зор материалдық  шығындарғаұшыратады. Ал отбасының қазынасынан темекі сатып алуға  қаншама  ақша  ... ... ... ... және  пайдалы  көкөністер  мен  жемістердіжеу мүмкіндігінен  ...  ...  ...  ...  үшін  ең  ...  жерлербөлінеді.2-судья:  Айыптауға  айғақ  беретін  келесі   куәгеріміз   –   дәрігердішақырамыз.Дәрігер: Қазақстандағы  ...  (16-17  ...  ...  әрбірекінші ұл бала және әрбір төртінші қыз бала темекі шегеді.Ересектер  арасында  темекі  ...  одан  да  көп.  ...   ... байланысты  балалар  кішкентай  кезінен  осы  ...  ...  ... Егер адам 15 ... ... ... бастаса, оның  өмірінің  ұзақтығы8 жылдан астам уақытқа қысқарады (әрбір темекі адам өмірін орта  есеппен  12минутқа ... Ал ... ... жүрегі  тәулігіне  темекі  шегебастағандар қатерлі ісік  ауруынан  5  есе  жиі  өліп  ...  Бұл  ... үрей ... ... Мен  ...  ...  ең  қатаң  шарақолдануын сұраймын.1-судья: Жақтауға куәгер болатын Түтінді сөйлеуге шақырамыз.Түтін: ... сот ... ... ... кез келген  жағдайда  өз-өзінесенімді  етеді.  Оның  ...  ...  шегу  -  ...  ...  ... темекі шегу –  бұл  тәуелсіздік  нысаны.  ...  ...  ... тартатынын бақылап көрдіңіздер ме?  Бақылап  көріңіздерші.  Олар  ... ... ... ... ... ... ...  ұстай  отырып,  оныңкүлін тәкаппар сезіммен түсіреді. Сонымен  қатар  олар  ...  ...  ... ... Сөз адвокатқа беріледі.Адвокат: Құрметті сот билігі,  тыңдаушылар  мен  ...  ... жала ... ... отыр!  Бүкіл  әлемде  миллиондаған  адамдартемекіні өте ұнатады. Бірен-саран адам оны тастап кетуге  ...  ... тек аз ... қана темекі шекпейді. Көп жағдайда темекі тартушы  адамоны ... ... ... шегу  ...  ...  жеткіліксіздігіненаяғынан немесе қолынан айырылуды жөн  көреді.  Кейбір  қыздар  ...  ... ... ... ... да  ...  ...  Осының  себебінен  олардыңжетістіктері төмендейді, алайда олар өздерін еш  ...  ...  ... әлсіз болса, онда мықты тұлғаның жанында темекі тарта отырып,  ол  өзінде мықты сезінеді.  Бұл  тек  қиял  ...  ...  ...  Егер  адам  ... келмесе оны барлығы да сөге бастайды, ал егер  адам  темекі  шегугекетсе,  оған  ешқандай  қарсылық  ...  ...  айту   ...   ... ... ең ... ... шығарып жібереді.  Мен  темкіге  қаталболмауды сұраймын. Ол мүлде кінәлі ... Сөз ... ... беріледі.Прокурор: Құрметті сот және тыңдаушы қауым!Темекіге ең қатаң шара қолдануды сұраймын!  Ол  ...  және  ...  ...... ...  Ақ  ...  ...  жасалған  қылмыстардасыбайлас  болып  табылады.  Күніне  20-дан  астам  темекі  ...   ... ... ... ... кету ...  20  есе  жоғары,  алмаскүнемге айналу қаупі 25 есе жоғары болып  ...  ...  шегу  –  ...  бұзылуы,   оны   жасөспірім   ата-аналары   мен   басқа   ... ... ...  ...  ...  ...  ...  келесіқадам жасау әлдеқайда оңай болады.Жасөспірімдердің басым көпшілігі кенешөпті мас  күйде  шегіп  бастайтыныанықталды.Шешім ... ... осы ... ... ... сұраймын.1-судья: Екі жақты тыңдау нәтижесінде сот темекі шегуді адам үшін зияндыәдет деп шешті.Хатшы: Маскүнемдік ...  ...  ...  көшейік.  Айып  тағудыхабарлау үшін сөз Прокурорға ... ... сот ... ... бойы ... ... ... атқара отырып, адамның  жанында  адал  ит  сияқты  еріп  ... ... ... ...  мен  ...  өз  ...  ...  Алкоголь  –  толық  қасіретке  айналды.   Белсенді   өмір   ... ... ... ... ... ... ... жетім  балалардыңсаны жоғарылап кетті, маскүнемдік  ...  ...  Жер  ... басты мәселелердің бірі бола бастады.3-судья: Сот айыпталушының ... ... ... ... сұрайды.Хатшы: Адам мыңдаған жылдар бойы ішімдіктің не ... ... ... сүру  ...  ...  ...  адамдар  егін  шарушылығымен  айналысабастады, ішімдік жасауды үйренді. Олар  ...  ...  ...  ...  жидектерін  жабық  ыдыста  қалдырып  қойса,  бірнеше  күннен  кейінғажайып қасиеттері бар, ... ... ... ... ... ...  көпсөйлеушілік,  мақтаншақтық,  ашушаңдық  пайда  болатындығы  анықталды.   ... бір ... ... ...  ашылды,  ал  қазір  қыш  құмыраданбостандыққа ... ... ... күші –  Джин  үшін  ...  ...  ешкімжоқ. Бұрынғы заманда адамдар дәстүр-салттарға байланысты  нақты  ... ішіп  ...  айта  кету  ...  Олар  ...  ішімдіктің  күші  5-7градустан апсаған.Арақ XVI ... ... ... ... ... бар ... әдісін меңгерген кезде  пайда  болды.  Спирттің  ерекшеліктері,  емдікқасиеттері ... ... ... ... оның ...  бастапқыда«тіршілік  суы»  немесе  «жалынды  су»  деген  ...   тек   ... ... іше бастауы ХІХ ғасырдың соңында байқалды,  себебі  солуақытта Ресейде ішу дәстүрі ... Ол ... ...  бірде-бір  ерекшемереке немесе демалыс күні шарапсыз ... ... Айып тағу үшін ... ... ... шақырамыз.Дәрігер: Құрметті сот! Адам Жер шарында не  үшін  өмір  ...  ... ... ол ... ... ... Табиғи  сұрыпталу  –  аяусызсарапшы – мұндай жетілмеген жан иесін жер бетінде қалдырмауы ... еді.  ... ...... жүйесі, миы, үлкен  ми  сыңарлары.  Себебі  олардыңЖердегі бар байлықты игеруге және ... ... зор ... ... ... ... айтқанда, миы  тамаша  суреттерді  салды,  қалаларсалды, машиналарды жасап шығарды және дәл осы ... адам өз миын бұзу  ... бар ... ең алғаш рет көтерді. Сол миды  құрастыру  үшін  табиғатмиллиондаған жылдар бойы еңбек еткен жоқ па?!Ауру-сырқаттардың тізімі қазір ...  де  ...  ...  менсіздердің көңілдеріңізді мынадай жағдайға аударғым келіп отыр.Этил спирті – бұл ауыз ... және ...  ...  ...  ... әсер ... қасиеті бар  заттардың  қатарына  жатады.  Ол  ұлпааралықсұйықтыққа түскеннен кейін  ...  ...  ...  алады,  себебізаттардың концентрациясы жасушадан тыс ... ... ...  ... ... ажары қайда? Сұлулық қайда кетті? Мұны кім қалады?!Судың  жетіспеушілігінен  зардап  ...  ...  1,5   есе   ... Сонда сіздің жастық күйіңіз  қайда  кетті?  Қимыл-қозғалғыштығыңызше? Мұны кім  ...  Улы  ...  ...  ...  ...  ... үлкен ми сыңарлары қыртысындағы тұтас бөліктер істен шығады.Арман қайда? Ақылдың жүйріктігі қайды? Мұнда ең  ...  ...  ... – тамақ ішу, ұйықтау. Сіз осыны қалайсыз ба?1-судья: Айып тағушы куәгер бала шақырылады.Бала: Мен ... ... әлі ... ... ... ...  ... тағамын. Ойланып көріңізші, бала әлі дүниеге  келген  жоқ,  ал  ... ... ... ... Зевстің ұлы Гефест - өте кішкентай, ұсқынсыз,  бүкір– маскүнемдіктің нәтижесі. Ежелгі  ...  21  ...  ...  ... ... салынған жарлық болған.1968 жылы дүние жүзінде алғаш рет  ұрықтың  ...  ...  ... ал 20 жыл өткен соң  ҰАС  жаңа  ...  ...  ... болып туылуында бірінші орын алды. Қазір жаңа туған 1000 нәрестенің 3-тен – 9-ға дейінгі осы ҰАС-пен туылады.Хатшы: ... ...  ...  ...  ...  шытырында  тауықтың  160жұмыртқасы инкубацияда жатқан. Осы жұмыртқадан 78 балапан шыққан  және  ... өліп ... ал 25-і ... ... ұрық ... ... ... ішетін отбасында тағы бір куәгер шақырылады.Милиция қызметкері: Біз Жасыл  жыланды  көп  қылмысқа  қатысушы  ретіндеайыптаймыз. Мас ... ... ... 55% -ы – ... 79%  - ...  69%-ы – бас салу құрайды. Неше бұзақылық жасалды!  Халықты  арақ  қол  ... ... ... ... ... ... Сөз қорғау үшін Адвокатқа беріледі.Адвокат: Барлық айтылған сөздер бір жақты. Неге барлығы  шараптағы  этилспиртінің әсерін айтады? Маған ... ...  ...  ...  ...  жәнекөңілді көтереді» деген тұжырым ұнайды.Аристотель,  Гален  ерте  заманда  шарапты  дәрі   ...   ... ... ... ... ас ... ...  жақсартады,  тәбеттіашады, ас қорыту безедерінің жұмысын  реттейді.  Шараптағы  ...  ... ... ...  ...  ...  шығаруға  көмектеседі.Құрамындағы қан –  жүдеу  және  ...  ...  үшін  ...  ...  ... әлі де ... ... болады. Еуропадағы Ейло дәрігердің  белгіліэнотерапевті кодексі – 10 рецептісі белгілі.Энотерапия (шараппен емдеу)  әлі  ...  ...  ...  ...  ...  да  бір  ...  зиян  ...  пайдалы  болуын   мөлшеріанықтайды», - деген.1-судья:  Айып  тағылушыларды  және  қорғаушыны  тыңдап  ...   ...  ...   ...   ...   ...   сөздерге   қарамай,маскүнемдікті жаман әдет деп тану керек. Бұл  ...  улы  әсер  ...  ... бірден әсер етпейді,  бірте-бірте  ағзада  жинала  береді  де  адамдымаскүнемдікке шалдықтырады.Хатшы: Ақ ажалға айып тағылады.Прокурор: Ақ ажал ...  ...  үшін  ...  ...  ...  ... жақсы  көретін  адамдары  болады.  Әдетте,  бұл  14-15  ...  ... ... ... ... ... ... бос  уақыттары  өте  көп.Көп жағдайда ол ... ... ... ... тек бір рет  қана  ... ... Сот айыпталушының өмірбаяны туралы анықтаманы сұрайды.Хатшы: Ерте палеолит заманында (б.з.д. 40 мың жыл) адам ...  ... ... ... ... бар.  Табиғатынан  әр  нәрсеге  ...  ... ... орта өте көп ... ұсынды. Бұл өсімдіктер аз уақыт болса  дакөңілді ... күш ... және ... жеңілдетеді. Әрбір  тарихи  замандажәне  әлемнің  түпкір-түпкірінде  өмір  сүрген  ...   ...   ...   ... ... және ... сөлді білді.Жүйке жүйесін қоздыратын қасиетке ие алғашқы өсімдік – көкнәр болды. ХІХғасырдың басында, 1805 жылы дәріханашы  Зерьтюрнер  ...  ...  ... алды және оны ... ұйқы ......  құрметіне  «морфин»  депатады. Қазіргі кезде морфин ...  ...  ...  өте  ...  ... көп ... Айыптаушы жағынан куәгер шақырылады.Химик: Есірткі –  ағза  жағдайын  тұтас  өзгеріске  ...  ... зат. ... ... ол  өзіне  тәуелді  етеді.  Есірткілік  заттардыңмынадай  топтарын  бөліп  ...  ...  ...  жүйесін  қоздырғыштар,психостимулятор,  галлюциногендер,  ұйықтатаын  препараттар.  Жүйке  жүйесінқоздырғыштар ... көп ... ... жиі  ...  әсер  ...  ... ... Ол болмаған жағдайда  адамның  көңіл  күйі  ...  ... ... ... туындайды.Галлюциногендер адамның психикасын өзгертеді  және  шизофрения  ауруыныңдамуына әсер етеді.Ұйықтататын препараттар  адамда  тез  тәуелділікті  ...  ... адам ... ... өзін ...  сезінеді,  басы  ауырады,жүрегі айниды.1-судья: Келесі айыптаушы ...... ... ... грамм жаман заттың құлы болу өте оңай.  Есірткіні  адамқанына  ...  ...  ...  ...   ...   басатын   заттарыбөлінбейді, нәтижесінде ағза  өзінде  ешқандай  да  ...  ...  ...  мұны  «сынғыш»  деп  атайды.  Ол  ағзада  есірткі  10-12   ... ... ... ... бір  рет  ...  ...  өткізгенадам  кез  келген  қылмысқа  барады.  Өте  тез,  2-3  ...  ...   ... толық тарта бастайды, сүйегі тез сынғыш болып келеді,  шашы  түсебастайды; ақыл-есі, ерте қартаю басталады. Бұл адамдардың бірінші ...  ... ... ... ... да ... Айғақ беру үшін келесі айыптаушы куәгер шақырылады.Бала: Есірткіні мен  олардың  әкелетін  өлімі  үшін  ...  ... ... ... ... ...  ...  жойып,  адамдардыңбақытын жойғаны үшін айыптаймын!Статистикалық  мәлімет  бойынша  нашақорлардың  орта  жасы  13-15   ... ... орта жасы ... 3-7 ... туылған балалар өте тез өледі.2-судья: Айғақ бері үшін тағы бір айыптаушы куәгер шақырылады.Милиция қызметкері: Өте жаман жағдайға куә болдым.Қолындағы пышағымен ол ... ...  ...  ...  ...  ... еді.Героиннің бір дозасын  сатып  алу  үшін  жасөспірім  дүкеннің  терезесінсындырған. Дүкенді тонағысы келген ол, түрмеге ...  Жас  ...  ... жаман!  Түрмеде  өмірің  бос  өтеді.  Есірткі  және  қылмыс...  Біз  ... ... ... ... Қорғау үшін сөз Адвокатқа беріледі.Адвокат: Адам ағзасы өте ... ... көп ... ...  әлі  ... зерттелмеген.  Адам  күн  сайын  есірткі  сияқты  заттарды  қолданады.Мысалы, шай ... ... ...  ...  арқылы  ағзаға  кофеин,  шоколадарқылы – теобромин, айран арқылы этил спирті түседі. Бұл ...  ... аз ... ... олар ... сергектік тудырады.Айрандағы  этил  спиртін  адам  ...  де.  ...  да  бұл  ... ... ретінде саналмайды.1-сузья: Нашақор 30 жасқа  дейін  өмір  сүреді.  ...  ...  ...  ...  ...   жүрек   ауруларына   душар   ...   ... ... ... әртүрлі  жұқпалы  аурулар:  гепатит,  ЖИТС-тіжұқтырады. Ол адамзатты бақытсыздықтан құтқармайды.2-судья: Көзіңді аш! Маған қара  және  ...  ...  жол  ... ... ... аш! ... қара және қайтала! Темекі шегуге жол жоқ жәнеішімдік ішуді бастама!1-судья: ... аш! ... қара  және  ...  ...  жол  ... ... жол жоқ! ... сақта! Ішуді бастама! Өз өміріңді сақта!Сақшы айыпталушыларды залдан алып кетеді.Сабақты ... ... ... ... ... өте ... ... қорғаушылардың, айыпталушылардың сөздері талқыланады.Үйге тапсырма беру: қорытынды тест жұмыстарына дайындалу, қайталау.Сабақ аяқталды. Сау ... ...  ...  ...  ... төрт топқа бөлдім.Үй тапсырмасын сұрау  барысында  биологиялық  диктант,  «Менен  сұрақ  –Сізден  ...  ...  тест  ...  ...   ... тексердім.Зерттеңіз:Қан тамырларының қызметін1) артерия2) вена3) капиллярСалыстырыңыз:1) артерия қан тамырларының құрылыс ерекшеліктерін2) вена қан тамырларының құрылыс ерекшеліктерін3) капилляр қан тамырларының ... ... ... қан айналым шеңберін2) Кіші қан айналым шеңберін1-кезең. Биологиялық диктант (көп нүктенің орнына керекті сөздерді қою)1 - топқа1. Организмнің ішкі ортасы  деп  ...  (қан,  ...  ...  ... ... ... ең кіші ішкі ... ... (эндокард) деп аталады.3. Қан организмдегі ... (дәнекер ұлпаға) жатады.2 – ...  ...  және  оның   ...   ...   ...   ...   ...(гематология), ал  қан  ауруларын  емдейтін  дәрігерді  ...  ...  ... ... ... қуысының ... (сол жағында) орналасады.3.Жүректің өзінің сыртқы  ...  өте  жұқа  ...  ...  ...  депаталады.3 – топқа1. Лейкоциттердің организмдегі бөгде заттарды өзіне сіңіріп, оны қорытыпжіберуін ... (фагоцитоз) деп, ал «жебір» жасушаларын ... ...  )  ... ... зат  ...  ...  ...  ...  жүйесіндеқанның үнемі айналыста болып тұруын ... (қанайналым) дейді.4 – топқа1. Жүректің әр қуысы ... (жүрекше ) мен ... ... ... ... ... етті қабаты ... (миокард) деп аталады.3. Жүректің жұмысы ... (босаңсу, жиырылу) және    (үзілістен) тұрады.2 – кезең1. Ауру ... дені сау ... ... ем ... құю ... (Қан ... Қан беруші адам. (Донор)3. Адамда неше қан тобы бар? (4)4.  ...  және  ...  ...  ...  ...  қалай   аталады?(Гематология)5. Қанның ұйымайтын, тұқымқуалайтын ауруы қалай аталады? (Гемофилия)6. Иммунитет ... ... ...  ...  салушы  ғалым  кім?(И.И.Мечников)7. Жүрек алмастыру операциясын ... ... кім? (1967  ж.  ...  ... Қан ... ... Қанның түсі неге қызыл болады? (Темір оксиді қанға қызыл түс береді)10. Жүректің салмағы неше гр? ... Қан ... ... (Эритроциттер, тромбоциттер, лейкоциттер)12. Ересек адамның жүрегі минутына неше рет соғады? (70-75)13. Жүректің жұмысын зерттейтін ғылым? (Кардиология)14. Адам жүрегі неше ... ... (4 ... 2 ... 2 қарынша)15. Жүрекше мен қарынша  аралығында  ашылып  –  жабылып  тұратын  ... ... ... ...... ... тесті1.    Қан                                                 1.     ... ...                             2. Қан ... ...  ...                                 3.  ...  ...  ... ...                             4. Ақ ... ... жасушалар5. Гематолог                                    5. ... ... ...                                   6.  Қан  ...  ... Гемоглобин                                  7. ... ... ...                                   8. Қан ... ... ...                                      9. Ең ... ... ...                                          10. Обыр ... 1-5; 2-3; 3-4; 4-8; 5-6; 6-2; 7-1; 8-10; 9-7; ... ... тірек – сызба әдісі бойынша түсіндіре  отырып,  оқушылардыңбойына ... ... ... өз  ...  әдет  –  ...  салт  –  ... ... сабақ.Сабақтың тақырыбы: Дәрумендер.Келесі сабағымызда  тоғызыншы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ішінде  бұл  сабақтың   орны   ерекше.   Тәжірибедебайқалғандай  бұл  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... жекелей ізденушілік, зерттеушілік  жұмыстар  жүргізді.  Олүшін  қосымша  материалдардан   ...   жоқ   ...   ...   ... ... ... толық көрсеткендігі дәлел болды.Сабақтың мақсаты: Дәрумендер деген ұғымды қалыптастыру, олардың ағзадағырөлін  ашу,  оқушылардың  дәрумендер  ...  ...   ...   ...  салдарынан  болатын  аурулар,  олардың   ...   алу   ... ... ашу. (33(.Сабақтың көрнекілігі: "Дәрумендер"  таблицасы,  Жеміс-жидектер  көрмесі,кітаптар.  Дәрумендер  және   дәруменді   препараттар.   Әр   ...   ... ... ... деректер.Сабақтың барысы:1. Сынып оқушылары 2 топқа бөлінеді де оларға А,  В,  С,  Д,  К,  РР,  ... ... ... ... Аукционерлер тағайындалады, столда дабыл- қоңырау.3. Мұғалімінің хабарламасы.Осы  сабақтың  жүрісі,  өту  тәртібінің  өзі  ...   ... ... ...  білімге  "сатылуы"  сатып  алушының  солдәруменнің басқаларға әлі белгісіз ... ... ... адам  ... аша ... ... Сол ... білім сайысында  жеңіп  шықаноқушы  басқалардың  алдында  өзінің  даралығын  көрсетті.  Балалар   ... ... ... ... ...  ...  жан-жақты  зерттепіздену барысында белсенді шығармашылық дербестік танытты.Екінші ... - ... ... тәртібін, өту ерекшеліктерін үйренеді.Осы сабақта дәрумендер деген ұғымды қалыптастыру, олардың ... ... ... ... ... білімдерін қорытып дәрумен  жетіспеушіліксалдарынан болатын аурулар, ... ... алу ...  ...  ... ... алынды.4. Жүргізушінің хабарламасы: Ерте  замандарда  саяхатшылар  мен  ... ұзақ ... бойы ... ... тағамдарын пайдаланбағандықтан жиі-жиі  қатты  ауруаларға  шалдығып,  қиындықтар  көрген.  Осындай   кезеңдердеқырқұлақ ауруына шалдығады.  ...  ауру  ...  ...  қанауға  бейімболып, ауыздың кілегейлі қабықшасына жара шығады, адамның тісі ...  ... ... морт  ...  буындары  қақсайды,  қан  аздық  пайда  болады,ағзаның ... ... ... ... Осы ауру ...  өлгенморяктар саны теңіздегі соғыс  және  корабльдердің  апатқа  ...  ... ... асып кетеді.  Әсіресе  солтүстік  экспедициялары  моряктарыкөптеп қырылған. ...  ...  бері  ...  ...  итмұрын  жемісімен,қайың сырасымен, қылқан ертінділерімен емдей білген.Жеткілікті тамақтанбау себепті туындайтын аурудың ... ... ... ... ... Жас ... тағам құрамындағы минералдық заттар  рөлінзерттеді. Ол тышқандарды химиялық таза заттардан зертханалық жолмен  ...   ...   ...   ...   тағамдармен   қоректенгентышқандар екінші күні түгел өліп қалды. Осыдан соң Н.И. Лунин химиялық  тазаақуыз, май қосылған ... ... ... да ... ...  ...  ...  қоректенген  тышқандар  ауырмай  дұрыс  ...  ете  ...  ...  ...  ...  жасаған  тағамдарда,  әйтеуір  тіршілікке  өтеқажетті бір заттар жетіспейді деген тұжырымға келді.  ...  бұл  ... деп ... ...  тәжірибесі  кейін  Ресейде,  Швецарияда,Америка, Ұлыбританияларда қайталанып, дұрыстығы мақұлданды. Алғашқы  ... ... ... ... А және В деп латын әріптерімен белгіленді.1922 жылы ... ... ... Бессонов венгер Сент-Дьердимен қатар Сдәруменін  бөліп  алды.  Қазір  ...  30-ға   жуық   түрі   ... және  К  ...  жекелей  емес,  тұтас  тобыменболып  шықты.  Мысалы В дәрумені В1, В2, В3,В12, В15 т.с.с.4. Тағамдардағы ...  ...  ...   зерттеулер   жүргізіп   оларда   көптепкездесетін ... ... ... ...  ...  ...  ...  алынды.  Картоп   түйнегінде,   томаттарда,   лимон,бүлдірген тағы сол ... ... ... ...  кездеседі.  Олар  асқорыту жүйесі жұмысына, қан айналымына өте пайдалы.II бөлім. Дәрумендерді сату (аукцион). ... ... Бір ... ... алу үшін оның ... ...  да  бір  байланысынтабу қажет.2. Дәрумендер-білімге "cатылады"3. ... ... ... ... ... ... алу үшін қолын көтередіАукционердің сөзі:  Сонымен,  ағза  үшін  ...  ...  ...  ... ...  бастаймыз.  Алғаш  сатылатын  А  ...  ...  ... Өзін ... ... үшін оған сөз  ...  А  ...  сөзі(оқушы):-  Майларда  жақсы  еритін  дәрумендер  тобына  кіретін  ретинол  ... ... ...  ...  ...  ...  тағамдарда  каротинкездеседі. Олар: сәбіз,  томат,  тәтті  бұрыш,  көк  пияз,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Адам  тәулігіне  I  мг.  Адәруменін  қабылдауы  тиіс.  Ретинолдың  қоректе  ...  ...  ...  ...  ...  (көздің)   нашарлауы   байқалады.   Ал,   Адәруменінің жетіспеуінен ... алу ... ... ас ...  ... шығару мүшелері қабынып ауруға шалдығады.Сатып алушы оқушы (екінші  ...  қол  ...  ...  ... Мен А дәруменіне 1000 теңге беремін, себебі айтылғаннан басқа, тағамдаА дәрумені ...  ...  өсуі  ...  ...  мен  шаштарыныңқалыптасуы нашарлайды, өкпесі мен ... ...  Бұл  ...  калиймен фосфор тұздарының алмасуын реттейді.Аукционер:А дәрумені 1000 теңгеге сатылады, бір, екі, үш. Сатылды!Келесі сөз В1 дәруменіне беріледі (екінші ...  ...  ...  ... дәрумені ағзадағы май, ақуыз, көмірсу және минералды заттар алмасуынреттейді.  Қан  айналым,  ас  ...  ...  ...  қызметін  реттейді.Тиаминнің  жетіспеушілігі,   егер   адам   көбінесе   ақ   ұнды   ...  ...  ұн)  ...  ...  нан  ...  ... сиыр бауырында көптеп кездеседі. В1 дәрумені жетіспесе бас  ауруы,ашушаңдық, есте сақтаудың әлсіреуі, тәбеттің төмендеуі байқалады.Аукционер: В1 дәрумені сатылады 500 ... бір, 500 ... екі  ...  ... оқушы (бірінші команда):- Мен 1000 теңге беремін, себебі, жаз айларында бүлдірген тере  барсаңызқандай дәмді, жеміс құрамында қант,  ...  ...  мол  ... күніне 2-3 мг. В1 дәрумені қажет, ал ол алмада, бүлдіргенде,  пиязда,сәбізде мол.Аукционер: В1 дәрумені сатылады, 1000 теңге бір, 1000 ... екі ... ... ... ... келесі бір оқушысы):- Мен 1200 беремін, себебі В1 дәрумені жетіспесе  зілді  ауру  бери-берипайда болады. Сол себептен тек ... ... нан ... В1 ... ... 1200 ... бір, екі, үш. Сатылды.Келесі С дәруменінің алғашқы бағасы 800 теңге. С дәруменіне сөз.-Аскорбин қышқылы С дәрумені, ақуыз, май, ... ...  ... ... жапсырып тұратын негізгі жасушааралық  зат-коллагенсинтезін арттырады. С  дәрумені  ...  ...  тұру  ...  ...  ...  ...  Сөткесіне  адам  50-100  мг.  С   дәруменінқабылдауы керек.Аукционер: С ... ... 800 ... бір, 800 теңге екі ...Сатып алушы: - Мен  1500  т.  ...  ...  әр  ...  ...  ... ... ... глюкоза көптеп кездеседі. Ағза ұзақ уақыт  бойыС дәруменін қабылдамаса қырқұлақ ... ... ...  иек  ...  ... сүйегі  морт  болып,  буындары  қақсайды,  қан  аздық  ...  ... ... ... қарсы тұра алу қабілеті төмендейді.Аукционер: С дәрумені сатылады 1500 бір ... ... ... Мен 2000 ... ... себебі итмұрын  жемісінде  18пайыз қант , пектинді заттар және С ...  ...  ...  ... көп, алмамен салыстырғанда 10 есе көп.Ағзада тотығу-тотықсыздану реакциясының өтуіне С ... ...  ... ... ... ... төмендейді.Аукционер: С дәрумені сатылады, бағасы 2000 теңге бір, 2000 теңге  екі.,үш. Сатылды! ... ... ...  РР.  ...  баға  1000  ...  ... ... тыңдаңыздар!- РР  дәрумені  құрамында  никотин  қышқылын  және  никотинамид,  ниацинжасушалық ...  ...  ...  ...  ...  ...  асқазанжұмысын реттейді. Бұл дәрумен еттерде,  сиыр  бауырында,  бұршақта,  бүйрек,жүректе ... ... Осы ... ... ... ...  ...  ішөту болады.Аукционер: РР дәрумені сатылады бағасы 1000 теңге бір, екі, үш. Сатылды.Келесі ... Д. ... ... 1200 ... Сөз Д ... беріледі.- Д дәрумені  (кальциферолы)  адам  ағзасында  екі  түрлі  зат  қалпындакездеседі.  ...  Д2  ...  және   ...   Д3   ...  ...  әжептәуір  мөлшерде  кездеседі,  балық  уылдырығында,теңіз балықтарының бауырында  мол.  Д  ...  ...  ...  ... ауруы басталады.Аукционер: Д дәрумені 1200 теңге бір, екі ...Сатып алушы ... ... ... Д дәруменіне  1500  теңге  беремін,себебі ол  калий  мен  фосфор  тұздарының  алмасуын  ...  Бұл  ... осы ... ... ...  құрамы  бұзылады.  Күн  сәулесініңәсерінен адамның терісінде Д дәруменіне  айнала  алатын  зат  ...  ... ... ауруымен ауырмас үшін жас балалардың  денесіне  күн  сәулесімол түсуі қажет.Аукционер: Д дәрумені 1500 теңге бір, екі, үш. ... ... ... - Е. ... баға - 500 теңге.Е дәрумені  сөйлейді:  Е  дәрумені  (токоферолы)  ағзадағы  май,  ... ... әсер ... ... ... ...  ...  Ағзағаөте қажетті гормондар пайда болуына себебін  тигізеді.  ...  ... ... сүтте, балықта, жеміс - көкөністерде кездеседі.Аукционер: Е ... 500 ... бір, екі ... ... ... Е ... ... маңызы  зор,  ол  эритроциттерқабықшасының   бұзылуынан   ...   Бұл   ...   ...   ... ... жыныс  бездерінің  әлсіреуіне  соқтырады,  сондықтан1000 теңге.Аукционер: Е ... 1000 ... ... Бір, екі, үш. ... ... кезеңі осы дәрумендерді қысқы уақытта тағамдарда  сақтауәдісі ... ... Бұл ...  осы  ...  ...  әр  ...  ...  қандай  дәрумендер  кездеседі  және  сол  жемісті  қыстадәрумен тапшы кезде қалай  сақтау  ...  ...  ...  қыстатағамдардағы  дәрумендерді  қалайша  сақтауға  болатыны  ...   ... ... ... ... әңгіме - дүкенмен талданды.Педагогикалық эксперимент және оның нәтижелері.Диплом ... ... ... үшін біз екі ...  сыныпты  алдық.«7а» сыныбы бақылау үшін, «7 ә» сыныбы эксперименке алынды.Осы тексерістің нәтижесін төмендегі ... ... ... ... ... көрсеткіші|№     |Сынып               ... саны  ...      ...      ||      |                    |               ...       ...      ||1     ... (7 ә)|20             |73 %         |70 %        ||2     ... (8 а)       |19             |70 %         |68 %        ... ... біз осы ...  ...  ...  және  ... ... үлгерімдерін тексердік.Осы кесте көрсетілгендей бірінші тоқсан бойынша «7 ә» сынып оқушыларыныңоқу үлгерім сапасы орта ... 73 % ... а» ... ...  оқу  ...  ...  орта  ...  70  %құрайды. Бұл жағдайды оқушылардың  жазғы  демалыстан  соңғы  тың  мезгіліменбайланысты оқуға деген ... және бір ... та ...  ... деп  айтуға  болады.  Екінші  тоқсанда  ...  ...  ...  және  осы  ...  ...  ...   ... және төртінші тосандарда біз эксперимент жүргіздік.  Онда  үшіншітоқсанда «7ә» сыныбында 4 ойын ... ... Ал «7а» ...  ... үйреншікті (стандартты) сабақтар түрінде өткізіле берді.Эксперимент нәтижесі бойынша «7ә» сыныбында үшінші тоқсанда  оқушылардыңсабақ үлгерімі 85%-ға көтерілді. «7а»  ...  ...  оқу  ... ... ... қалды, ол 71% -ды құрады.Төртінші тоқсанда біз  «7ә»  сыныбында  үш   сабақты  ойын  ... ... Осы ... сабақтың  үлгеім  сапасы  91%-ға  көтерілді,  ал«7а» сыныбында  ...  ...  ...  оқушыларының  оқу  үлгерімсапасы өзгеріссіз қалды деуге болады.Сонымен эксперименттік сыныпта үлгерім ... осы ... ... ... Бұл ... ... 3-кестеде берілді.3 кестеЭксперимент кезіндегі үлгерім сапасының көрсеткіші|№      |Сынып               ... саны  ...      ...     ||       |                    |               ...      |тоқсан       ||1      ... (7 ә)|20             |85 %        |91 %         ||2      ... (7 а)       |19             |71 %        |70 %         |Осы ... ... ... диаграммасы деп келесі  беттегі6- суретте көрсеттік.Биология  сабақтарында  қолданылатын  іс-әрекет  саласындағы   ойындардаоқушылардың   ...   ...   ...   ...   бағдарлауғаүйретеді,  батылдық,  тапқырлық,  қайраттылық,  достық,   ...   ...  ойын  ...  ...  білу  ...   адамгершілік   сапалартәрбиеленеді.  Бала  өмір  құбылыстарына,   ...   ...   ...  ...  мәні  бар  іс-әрекетке  деген  құштарлығын  ойын  арқылықанағаттандыратындықтан, бұл  ойындар  ...  ...  ... маңызды рөл атқарады. Бұл жағдайлардың барлығы  біздің  бақылауымданазардан тыс  қалған жоқ.Үлгерім %I тоқсан              II  ...            III  ...             ... ...... сыныбы 7ә6 сурет. Эксперимент кезіндегі үлгерім диаграммасыСонымен біздің тәжірибелік эксперимент жұмыстарымыздың кезінде сыныптағыбарлық оқушылардың  сабаққа  деген  жалпы  ...  ...  ... ... ойын ...  ...  ...  ынтамен  үйге  берілгентапсырмаларды орындағандарын аңғардық.Балалардың жалпы  Осы  ...  ...  ...  ...   ...   ...   қалыптастыратынын   және    дамытатыныннегіздедік:- өзіндік ізденіс, жаңа бірдеңе тудыру ... ... ... кейіпкерлер рөлдері бөлініп берілгеннен бастап қызығушылық  танытуы  –оқу ісіне берілгендіктен өз ... ... етіп ... асып  түсуге,өзінің даралығын көрсетуге ұмтылыс жасаулары;ҚорытындыҚоғамның  ғылыми-техникалық,   ...   ...   ... ... ...  жеке  ...  қабілеттерін  жетілдіретүсуді талап етуде. Сондықтан қазіргі кезде орта ... ...  ... ... жаңа ... мен ...  ...  енгізіліпжатыр. Сол себепті қазіргі оқыту үрдісі репродуктивті әдіспен шектеліп  ... яғни ...... тұрғыда қалыптаспай, мұғалім мен  оқушыарасындағы  қарым-қатынас  «тұлға  –  тұлға»  күйінде   өзара   ... ...  ...  ...  ...  ...  тек  ... қалған білімдерді ғана игермей, өзіндік  мақсатты  іс-әрекеттер  жасайалатын, өз ой-пікірін айтып оны ... ... ...  қажет.  Өйткені,  бұлоқыту үрдісі оқушыға бағытталған. Демек, оқушының бойында қалыптасқан  ... ...  ...  ...  қай  ...  қалыптасқандығынақарай оқыту үрдісінің нәтижелігі шығады.Мұғалімнің  оқушыға  сапалы  білім  беру  дәрежесі  ...  ... ... ...  ...  ...  бір  ...  бір  ғанаәдіспен өтілген сабақтар оқушылардың пәнге деген қызығуын  кемітіп,  білімдіигеру  қабілеттерін  төмендетеді.   ...   ...   ...   ...  ...  ...   арттыратын   түрлі   әдіс-тәсілдердіпайдалану ұтымды. Әсіресе, биология сабағында ойын  ...  ...  ... Ол ... ... ... ... туғызады. Бұл  жерде  мұғалімәрбір сабақта ойындарды тақырыпқа  байланыстырып  кіріктіруі,  оларды  өзарабіріктіруі ... Бұл – ойын  ...  ...  оқушыларға  сапалы  білім,саналы тәрбие беруді жетілдірудің негізгі бағыты.Қазіргі үздіксіз ... ... ... ... ... ... төл халқының өзіндік әдет-ғұрпын, мәдениетін сыйлауға,  құрметтеугетәрбиелейтін қажетті ... ... ... ...  ...  ... ... шарт.Оқушылардың рухани дүниесін ізгілендіруде, рухани жағынан дамытуда  ойынтүрлерін кеңінен қолдану  мол  мүмкіндік  береді.  Себебі,  ...  ... ... ... ... сезінеді,  өз  ойларын  қысылып-қымтырылмайжеткізеді.  Мұның  өзі  оқушылардың  жеке  тұлғалық  қасиеттерінің  ... жан ... ... ... зор ықпал етеді.Оқыту ортасын сыртқы ортадан бөліп қарау оқушыларды  болашақ  мамандыққадаярлауда  оқытушыға  үлкен  жауапкершілік  ...  ...  ...  ... іске асыруда оқушыларға нақытылы өмірдің  элемент  ...  ...  ...  ...  жорамалданған  жағдайда  қоршаған  отадабаламалы механизмді құруды,  парасатты  жеке  тәжірибе  ...  ... ... ...  Оқушылар  ойын  кезінде  өз  көзқарасын,  өз  пікірінқорғауға дайын болады. Б.Блуэт  пен  ...  ...  ...  ... мен ... кең ... тең  араласуына,  тіл  табысуына  мүмкіндікжасайды. Соынмен бірге ойын белгілі жүйеге ... ... ... ... да  жиі  ...  ...  оқушыларойындарды өздері өңдесе, онда олар оқу  материалдарын  әдеттегі  оқу-зерттеуарқылы дағдылану әрекеттерін дамытады. Ең бастысы  –  ...  мен  ...  ...  өз   ...   ізденушілікке   аударып,   қабілеттерінарттырады.Мақсат пен ұтысқа қол жеткізу үшін барлық ойынның алдын ала  жоспарлануытиіс.Адам  ...   ...   бір   түрі   –   ...   ...   ... ... өнер және ойын ... іс-әрекеттің алғашқы  қадамыдеп түсіндіреді. Ойында шындықтың көрінісі,  оның  ...  ...  ... тән ... ...  ...  ...  мен  үлкендердің  түрлі  іс-әрекеттеріне ... ... ... ... ... ... мақсаттары бар,  алсол мақсатқа жету жолындағы іс-әрекеттер оқушы үшін қызықты. Балаларға ақыл-ой, адамгершілік, денешынықтыру  және  ...  ...  ...  ... ...  жатыр.  Ойын  барысында  ...  ...  ...  ...  ...  ...  байқатады.   Сезіну,   қабылдау,   ойлау,қиялдау, зейін қою, ерік арқылы түрлі психикалық түйсік  пен  ...  ...  ...   қатысты   психологиялық-педагогикалық,   ғылыми-әдістемелік  талдаулардың  нәтижесінде  зерттеудің   алға   ...   ... онда ... шығармашылығын  дамытудың  дидактикалық  мүмкіндіктеріғылыми-теориялық тұрғыда тұжырымдалды.Жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ...  ...  онда  ...  шығармашылығын   дамытудың   мәні   және    оныңпедагогикалық теория мен  практикадағы  ...  ...  ...  ...  ...  барысында   шығармашылықты   ...   ... ... дамытатын белсенді  оқытудағы  дәстүрлі  емес  сабақтардыңтиімді әдістемелік жүйесі жасалып,оның ... ... ...  ...  ...  өмір  ...  қалыптастырумақсатында  волеология  пәні  мазмұны  тұжырымдалып,   салауаттылық   арқылышығармашылықты дамыту жүйесінің ... ...  ...  ...  ...  оның  ...  белсенділікпенбайланысын зерттеуде М.А. Блох, Н. А.Лук ,  Л.С.Выготский,  Я.А.  ... ... және т.б. ... ... ... қоса Т.И.  Шамова,  Г.И.Щукина, И.Я.  Лернер,  В.И.  ...  М.Н.   ...  Л.П.  ...  ... А.Е. ... Г.Е. ... Т.С.  ...  т.б.  педагогғалымдар  еңбектерін  жұмысымыздың  ...   ...   ...   ... ... ... өз ... анықталып берілді.Баланың қуанышы мен реніші ойында айқын көрінеді. Ойын кезіндегі ... ... ... олар ... ... әсері  ұшқындайды,белсенділігі  артады,  ерлік  қасиеті,  қиял  елестері  ...  ...  ... ... дамуына өзіндік үлесін қосады.Сондықтан педагогикада ойын түрлеріне ереше мән ...  ...  ... ... ...  ...  түйсігі  мен  әсері  адамның  көңілінеөмірбақи өшпестей із қалдырады. Оқушы ойын арқылы  өзін  ...  ... ... ... ...  ...  бейнелесе,  күні  ертең  соларман қиялын өмірде ... ... ...  ...  ...  ...  ойын,бейнелі әрекет ертеңгі шындық ақиқатқа айналатын кезі аз емес.Осыған орай мектептегі ... ... ... ... ... ... мен мүмкіндіктерін айқындап, сапалы білім  беру  үшін,  сабақтақазіргі  заманның  ең  үздік  ...  ...  ...  ...   ... қазіргі  оқыту  үрдісіндегі  озық  технологиялардың  қатарында,сондықтан  зерттеу  ...  ...  ...   ойын   сабақтарыныңтехнологиясы» деп таңдалды.Қорыта  келе  ...  ...  ...   ...   сабағында   ойынтехнологиясын пайдаланудың маңыздылығын ашып,  ...  ...  ...  ...  жетіп,  зерттеудің  «егер   мектептегі   биологиясабақтарында ойын технологисын дұрыс та тиімді  қолданса,  онда  ... ... ... ... ... ... ...  жетістіктергежету мүмкіндіктері жоғарылар еді» деп құрылған ғылыми  болжамы  ...  ... ... жету үшін ... ... ... орындалып, онда1.   Ғылыми-әдістемелік   әдебиеттерді   талдау    барысында    биологиясабақтарында ойын ... ... ... тұрғыдан негізделді;2. Ойын технологиясын  қолданудың  дидактикалық-әдістемелік  тиімділігінтәжірибе жүзінде анықтап төмендегідей нәтижеге жеттік:3. Биологиядағы ойын ... ... ... ...   ойын  ...  оқушының  өзін  пайдалану  мен  ...  ... ... ... өзін - өзі ... ой ... ой еркіндігі жоғары болуы дәлелденді;- оқу материалын өздері зерттеп  талдау,  синтез,  салыстыру  ... ... ... өздеріне берілген тапсырмаларымен дербес жұмыс жасау  барысында  ... ... ...  ...  міндеттерді  шешу  кезінде  алдыңғы  білімқорын  (ББД)  ...  ...  ...  білу  ...  ...   ойеркіндігі мен әрекет еркіндігі белсенді деңгейде болады.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі1 Никитин Б.П. Ступеньки творчества или Развивающие игры. – 3-е  изд.,  ... М.: ... 19892 ...  ...  ...  ...  поиск.  Воспоминания.  Страницылитературы/Ред. – сост. Д. Л. Брудный. – М.: ... 19913 ... Я. А.  ...  ...  ...  Пед  соч.  В  2-х  т.  –  ... 1982. т ... Песталлоции  И.  Г.  Избранные  педагогические  сочинения  в  2-х  т–  ... 1981. т ...  ... В.А. ... ... күші, Алматы, 1979.6  Выготский Л.С. Педагогическая психология, Москва, 1991.7 Леонтьев А. Н. ... ... ...  –  М  ...  ... 304 с.8 Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды, Москва, 1989.9 ... М. В. ... ...... освоение нового опыта.  –Педагогика, 2005, Педагогика.10 Оқыту үрдісіндегі ойын технологиясын ... ...  ... ... №1 200911 Михайленко Н.Я., Кортокова Н.А. Как играть с ребенком. – М.:  Педагогика,1990.12 Эльконин Д.Б. Психология ... - .: ... 1978. – 30413 ... А.И., Тумакова Г.А. Учите, играя: Игры и упражнения со  звучащимсловом. М.: Просвещание, 201314 ... И.П. ... ... к ... ... 198215 Тарасов С., Попов  С.  Игры  для  ...  ...  и  ...... 2011. – 24016 Кант И. Из ... наследия (материалы к "Критике чистогоразума"). - М: Прогресс - Традиция, 2009. - 752с.17 ... А.В. ... ... школьников. Методикапродуктивного обучения. Пособие для учителя. - М.: Пресс, 2012. - 254с.18 Оқу-тәрбие үрдісінде ұлттық  ойындарды  ...  ...  ... ... ... ... №4-201019 Игры народов СССР/Сост. Былеева Л.В., Григорьев В.М. – М.: Физкультура  испорт, 198520    ... Д.И. ... ... ... 1978.21    ... С.Л. Основы общей психологии, Москва, 1940, 482 с.22 Газман О.С., Харитонова Н.Е. В школу – с игрой: Кн. для  ...... 1991. – 9623 ... Л.А., ... О.М.  Игры  и  ...  по  ...  умственныхспособностей у детей. – М.: Просвещение, 2009. – 12724 Кулагина Г.А. Сто игр по истории: ... для ... – 2-е изд., доп  ... – М.: ... 1983. – 24025 ...  ...  ...  биологии  в  средней  школе/Под  ред.  И.Д.Зверева; Науч.-исслед. ин-т содержания и методов обучения  Акад.  пед.  ... – М.: ... 197826 ... М.И., ... А.Б. ...  ...  Дидактическиеигры по валеологии для обучения детей по программе предшкольной  подготовки.Алматы: ТОО «Алматы кітап», 200627 Васильцова З.П. Мудрые ... ... ... Заметки  журналиста.– М.: Педагогика, 198328  Детские  подвижные  игры   народов   ...   ...   для   ... А.В. ... Под.ред.  Т.И.  Осокиной.  –  М.:  ... – 23929  ...  Ж.С.  ...  ...  ......   Центр.-Азиатское кн. изд-во, 2013. – 6430 Б. Төтенаев «Қазақтың ұлттық ойындар» Алматы, 199431  Ұлттық  ...  ...  ...  ...  ...   белгісі»орденді республикалық ғылыми-педагогикалық журнал №8/201332 Ойын элементтері  және  сызбалар.  ...  және  ...  ... ... ... Ойын ... ... және салауаттылық негізі»  ғылыми-педагогикалықжурнал, №5/2015ҚосымшаОйын сабақ барысында  ...  ...  ...  жұлдыздысәті» интеллектуалдық ойыны.Жасырын құс туралы мәлімет оқылады, қай топ бірінші тапса ...  ... ... ... Әр ... ... 1 ...      Дене тұрқы 35-38 см,  салмағы  270-350  гр.  Түсі  қошқыл-қоңыр,арқасы ала ... ... ...  сақ  әрі  ...  құс.  Тек  ...  ... ұшқанда қорсылдаған немесе шырылдаған өзіне тән дыбыс шығарады.  Оны«ұмсыну күші» деп ... Жыл ... ... түнде  тіршілік  етеді.  (Жылқышықұс (Вальдшнеп)2.      Торғайтәрізділер отрядына жататын ... құс.  ...  ... сары ... ... сарғыштау дақ араласқан қара келеді. Оның  әнсалғандағы  үні  алыстан  естіледі.   Бір   ...   ...   ... ... ... Жыл ... Кәдімгі мысықторғай)3.       Қазақстанда   7  түрі   бар.   ...   ...   екі   ...  ...  ...  ...  ...  еліктеуші   десе,екіншісі  денесіндегі  ірі  ақ  дақтар  сауысқандарға  ұқсас   болғандықтан.Олардың дене ...  ...  ...   ...  деп  ...      ... кішірек,шағын денелі, құс. Арқасы  түтін  ...  ... ... Дене ... ... өте  ...  Құйрығы  қысқа,  тұмсығы  түзуДенелерінің ... ... ету ... ...  ...  ...  ...  тіршілік  етеді.  Өте  шулы  құс.  ...  өзі  ...  ... ... деген мағына береді. Өте сенгіш құс. Орманға  барып  қолынадән ұстасаң. Ол ... ... алып ... Орман көктекесі(Поползень)5.      Сұңқартәрізділер отрядына жататын  ...  құс.  ... ... ...  Өзен  көл  ...  жұмыртқа  салады.  Жойылып  кетуқауіпіндегі құс. Қорегі балық. Балыққы бай  су  қоймалары  ...  ... ... ... ... ... балық ұстауға икемді  тікенекқармаққа ұқсас бүртігі бар.(Балықшы Тұйғын (Скопа)6.      Ақшыл ... ... құс. ... ақ кеудесі  теңбіл  түсті.Жыл  құсы,  тек  түнде  ғана  қоныс  аударады.  ...   ...   ... шөп ... ... салады. Әуесқой аңшылықпен көп  ауланады  жәнеүйде де өсіріледі. Жұмыртқаларын емдік мақсатта пайдаланады.( Бөдене)7.      ... ... 5,7 см ден 21,6 см  ... 1,5 гр нан 20  ... Жер бетіндегі ең ұсақ құстар. Тез ұшады, қанаттарын секундына  80  ... Олар ... ... ... дақ  тәрізді  көрінеді.  Олар  артқа  ұшаалатын жалғыз ... ... ... жалпылауТанымдық, тәрбиелік, дамытушылықРеродуктивтік(көшірмелік), продуктивтік(өнімдік), шығармашылықКоммуникативтік, диагностикалық, кәсібибағдарлық, психотехникалықПәндікСюжеттікРөлдікІскерлікИмитация-лықДраматиза-циялықМатем-қ, химиялық, биология-қ, физикалық, экологиялықМузыкалық, ... ... ... өндірістікСпорттық, әскери-қолданбалы, туристтік, халықтықҚоғамтану-шылық, басқарушылық, экономикалық, коммерциялықЗатсызЗаттарменҮстел үсті, бөлмелік, аулалықКомпьютерлік, ... ... оқу ... ... құралдары арқылыПедагогикалық ойындарБілімнің болмауыҚайта кодтауАқпаратБілім, іскерлікБілім алушыБілім-Негізгі мақсат+Білім алушы+Білім-+ОқытуОйын түрлеріДомино, лото, сөзжұмбақтар, ребустар, суретжұмбақтар, әңгіме-есеп, т.б.Аттестациялық сынақ, қызықты викторина, ... ... ... жағдаяттар, ғылыми жобасын қорғау, баспасөз конференциясы,пікірсайыстарОқу жобасының , моделдің, прибордың, сценарийдің ... ... және ... ... ... мұғалім, дәрігер, т.б.Зерттеуші-теоретик, конструкторРежиссер, сценарий бойынша рөлдер: қазылар алқасы, ... ... ... ... ... қазылар алқасы мүшелері, рецензия берушілер, түсінікберушілер (комментаторлар)  
        
      

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану83 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Информатика пәні бойынша критерийлі-бағытталған тест тапсырмаларын жасау әдістері.24 бет
Мектептегі басқарудың ғылыми-педагогикалық негіздері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь