Пайдалы өсімдіктердің зерттелуі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.Пайдалы өсімдіктердің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11
2.Зерттелген ауданға физика.географиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.1Рельеф.Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.2 Климаты және ауа райы жағдайы, топырағы, өсімдіктер жамылғысы. 17
3.Эксперименттік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
3.1 Зерттеу нысаны мен зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
3.2 Шет ауданына қарасты Байдәулет өңірінің әр түрлі өсімдіктер бірлестігінде тіркелген пайдалы өсімдіктердің фитоценологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
3.3 Зерттелген аудан бойынша тіркелген пайдалы өсімдіктердің халық щаруашылығының әр түрлі саласында қолданылуына байланысты жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
3.4 Жоспар бойынша биология пәнінен тақырыптарға байланысты әр түрлі тұқымдастардың өкілдеріне систематикалық, морфологиялық сипаттама беріп,түсіндіруде гербарий материалдарын қолданып өткізудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
3.5. Зерттелген аудан бойынша кең таралған әр түрлі дәрілік, эфир майлық және улы өсімдіктердің түрлерінен жасалған гербарий материалдарын биология пәнінен 6.7 сынып аралығындағы оқушылармен факультативттік сабақтар жүргізуде қолданудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 51
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 15 шілдеде қабылданған №160 «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңында: «Табиғат пен оның байлықтары Қазақстан Республикасының халықтарының өмірі мен қызметінің, олардың тұрақты әлеуметтік - экономикалық дамуы мен әл - ауқатын арттырудың табиғи көзі болып табылады. Осы заң қазіргі және болашақ ұрпақтардың мүдделері үшін қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін көрсетеді және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және өзге қоршаған ортаны қорғауға байланысты табиғи экологиялық жүйелерге әртүрлі зиянды әсерлерді болдырмауға, биологиялық алуан түрлілікті сақтау мен табиғатты ұтымды пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған» - деп түсіністік білдірсек, онда шикізат көзі болып есептелетін пайдалы өсімдіктердің үрдісін яғни, флоралық құрамын мұқият зерттеу әр қашанда қажеттілікті талап етеді.
Қазіргі таңда дәрілік өсімдіктерден алынатын препараттарға сұраныс синтетикалық жолмен алынатын дәрілерге қарағанда күнен - күнге арта түсуде, себебі дәрілік өсімдіктердің шикізатынан жасалатын препараттардың адам ағзасына әсері әлдеқайда жағымды және шипалық қасиеті өте жоғары. Бұл келтірілген мысалдар ғылыми түрде ғалымдардың клиникалық – эксперементтік жұмыстарында дәлелденген. Сол сияқты пайдалы өсімдіктердің ішінде тек дәрілік өсімдіктер ғана емес, басқа да эфир - майлық, дәрумендік, бал алынатын, мал азықтық т.б өсімдіктердің халық шаруашылығында алатын орны ерекше. Осыған байланысты мектеп оқушыларын жас кезінен бастап табиғатты қорғауға, табиғатта кездесетін адамның ешқандай қатысуынсыз өсіп жатқан әр түрлі жабайы пайдалы өсімдіктердің түрлерімен таныстырып, олардаң өркен мүшелерінде немесе жер асты мүшелерінде әр түрлі биологиялық белсенді заттардың жиналатындығын және ол заттардың жиналуы өсу ортасынының жағымды, жағымсыз әсеріне тікелей байлынысты екенін оқушыларға түсіндіру қажет.[1]
1 Ахметжанова А.И.,Гурр Р.В.Ресурсы лекарственных растений в некоторых районах Центрального Казахстана.В сб:Морфологические и экологические особенности растительного мира Центрального Казахстана. Караганда,1986. – С.21-29
2 Павлов Н.В // Дикие полезные и технические растения СССР// –Москва , 1942.– c .640
3 Михайлова В.П. //Исследование дикорастунщх полезных растений в Казахстане // В кн.:Ботаника в Казахстане // – Алма-Ата, 1959. – c. 59-74
4 Кукенов М.К. // Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений Казакстана // – Алматы: Галым,1994. – c.165
5 Корнилова В.С. // Материал к изучению лекарственных растений Казахстана // Учен. записки КазГУ, 1940. – Т.5. – вып.2. – С.5-47
6 Османова М., Лұқпанов Ж. //Өсімдік жанға шипа, дертке дауа // – Алматы: Қайнар ,1992. – c.6-91
7 Қожабеков М., Қожабекова Г. //Дәрілік өсімдіктер// – Алматы, 1982. – c. 3-14
8 Әлімқұлова Р.Ә., Тәртенова М.А. // Өсімдік – табиғат қазынасы // – Алматы : Қайнар, 1984 .– c. 152
9 Чиков П.С., Павлов М.И. // Наука и лекарственные растения // – Москва: Знание, 1981. – c.159
10 Джумагалиева Ф.Д., Заркешов Э.Г. // Лекарственные растения Казахстана и их применение в медицине //– Наука,1982. – c.216
11 Мухитдинов Н. М., Мамурова А.Т. // Дәрілік өсімдіктер // – Алматы : Дәуір, 2013. – c.399
12 Чиков П.С., Павлов М.И. // Наука и лекарственные растения // – Москва: Знание, 1981. - c.159
13 Тыныбеков Б.М. // Дәрілік өсімдіктер // – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – c.158
14 Сыбанбеков Қ. // Өсімдіктер сыр шертеді // – Алматы : Қайнар, 1982. – c.168
15 Доброхатова К.В., Чудинов В.В. // Қазақстанның дәрілік өсімдіктері// – Алматы , 1963.– c. 6-11
16 Ушбаев К.У. // Целебные Травы// – Алматы : 1976. – c. 6
17 Гаммерман А.Ф., Кадаев Г.Н., Яценко-Хмелевский А.А. // Лекарственные растения// – Москва, 1990. – c.346
18 Павлов Н.В. // Флора Центрального Казахстана// – Т.1-3. – Алма-Ата. 1928 -1938
19 Горчаковский П. Л. //Редкие и исчезающие растения Урала и Приуралья// – Москва. 1982. – c. 129-149
20 Карамышева З.В., Рачковская Е.И. Ботаническая география степной части Центрального Казахстана. – Ленинград: Наука 1973. – c.24-28
21 Ушбаев К. У. // Новые лекарственные препараты // – Алматы : Гридан, 2005. – c. 282-324
22 Қажымұратов М. // Қазақстанда кездесетін пайдалы өсімдіктер// – Алматы 1975. – c.219
23 Доброхатова К.В., Писарев А.А. // Целебные растения вокрук нас // Алматы : Қазақстан, 1992.– c. 6-19
24 Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. // Қазақстан өсімдіктері // – Алматы : Ғылым, 1977. – c.21-38
25 Адекенов С.М. Перспективы использования генофонда лекарственных растений в XXI веке. Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана, 2000. – С.21-23.
26 Ахметжанова А.И. Монография. // Биологические особенности и испытание в культуре некоторых лекарственных растений в условиях Юго-восточного и Центрального Казахстана // Караганда,2014. – c.143.
27 Ахметжанова А.І., Мыңбаева Р.О., Ауелбекова А.К.// Халық медицинасында пайдаланатын Орталық Қазақстанның дәрілік өсімдіктер және олардың таралуы // Вестник КарГУ 2002. №1. –С.70-75
28 Анапиев И.М. //Эндемичные, реликтовые и редкие растения Центрального Казахстана и их охрана // Современные проблемы экологии Центрального Казахстана: Караганда, 1996. – С.103-107
29 Куприянов А.Н., Михайлов В.Г. //Новые и редкие растения ранневесенней флоры Центрального Казахстана // Ботанические материалы Института ботаники – Алма-Ата, 1987. –Вып. 15. – С. 11–13.
30 Куприянов А.Н. //Охраняемые растения Карагандинской области// Караганда, 1993. – c. 37
31 Кузнецова М.А. // Лекарственное растиельное сырьё и препараты // «Высшая школа» – Москва, 1987. – С. 59-61
32 Варлаков М.К // Лекарственные растения Восточного Забайкалья // Сборник: Избранные труды. – Медгиз,1963.– c. 54-91
33 Исаев С., Мәдиева А. // Халық емі // – Алматы : Қазақстан, 1995. – c.79
34 Ахметжанова А.И. Дорога ученого: Сборник научных трудов – Караганда, 2014 – С.373
35 Ахметжанова А.И., Ауельбекова А.К., Алибеков Д.Т // Редкие, изчезающие и эндемичные растения горных районов Ортау и Кызылтау // Вестник КарГУ, Караганда, 2006. –№1. – C.5-9
36 Ауельбекова А.К. Ортау таулы өсімдіктерінің (дәрілік және эфирмайлы өсімдіктер) қоры (Орталық Қазақстан) 03.00.05 ˗ ботаника. авторефераты. – Алматы,2009. – C.20
37 Ахметжанова А.И., Ауельбекова А.К. Қызылтау және Ортау таулы аймақтарының сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктері.Актуальные проблемы экологии:III Междунар. науч.˗ прак.конф. ˗ Караганда, Изд˗во КарГУ, 2004. – C.113-115
38 Ахметжанова А.И., Ауельбекова А.К. Ортау, Қызылтау өңірінде кездесетін пайдалы өсімдіктер. Вестник КарГУ, Караганда, 2004. –№3(33). – C.3-7
39 Ахметжанова А.И., Ауельбекова А.К. Егеубаева Р.А. Орталық Қазақстанның Ортау және Қызылтау таулы аймақтарының пайдалы өсімдіктері. Исследование растительного мира Казахстана: III Междунар. конф. посвященной памяти выдающихся ботаников Казахстана ˗Алматы, 2006. – C.180-181
40 Ауельбекова А.К., Айдарбаева Д.К. Ортау және Қызылтау таулы аймақтарының дәрілік өсімдіктерін жергілікті тұрғындардың пайдалануы. Вестник КарГУ, Караганда, 2007. –№3(47). – C.39-43
41 М. Ю. Ишмуратова, С. У. Тлеукенова. К изучению растений семейства Губоцветных флоры Центрального Казахстана. Вестник КарГУ, Караганда, 2009. №4. – С. 9-20
42 Ишмуратова М.Ю.,Егеубаев Р.,Әдекенов С.М. Онтогенез Artemisia annua L.Выращиваемый в Караганде. Растительные ресурсы Т.38.Вып. 2. 2002 С.74-77
43 А.И.Ахметжанова, Б.Т. Жахав, Д.К.Кыздарова Распространение и запасы Patrinia intermedia (Hornem.) Roem.et Schult. В некоторых районах Каркаралинского горно- лесного массива Вестник КарГУ, Караганда -2013 . №1(69) – С.24-29
44 Ахметжанова А.И., Айтбаев Т.А., Биоморфологические особенности Thymus marschallianus в условиях Центрального Казахстана Вестник КарГУ, Караганда -2014. № 2(74) – С.9-12
45 А.И.Ахметжанова Л.Б.Мырзаболатов., Ж.М.Тойғамбаев. В. Сб. Флора и растительные ресурсы центрального Казахстана. Караганда – 1992. Эфирмасличность видов в полыни, прозрастающих а Карагандинской облати.С 8 -13
46 Ахметжанова А.И. Запасы сырья некоторых видов лекарственных растений Каркаралинскогог горно-лесного массива Тезисы докл. Республ.науч.-практ.конфер. Актуальные проблемы технологии производства,переработки лекарственного растителиньного сырья и получения фитопрепаратов.- Боровое,1993. –C. 19-20
47 Ахметжанова А.И., Бек С.А., Адекенов С.М. Семенная продуктивность Serratula coronate L., интродуцированной в центральном Казахстане. Вестник КарГУ, Караганда -2015. № 3 (47) – С.28-32
48 А.И. Ахметжанова., А.К. Ауельбекова., Д.Қ. Кыздарова., А.Н. Наурызбаева “Ақтау таулы өңірінің пайдалы өсімдіктері” Вестник КарГУ, Караганда -2015. № 4(80) – С.23-30
49 Г.Ж.Мырзалы., М.Ю.Ишмуратова., В.И.Ивлев., А.Н.Матвеев. Ұлытау тауларының флорасының талдауы (Орталық Қазақстан ) Вестник КарГУ, Караганда -2014. № 4(76) – С 50-51
50 П.А.Мақсұтова,Қ.Т.Бекетаева.,Ж.А.Қанафин.,Д.А.Қадырбаева.Қарағанды облысының физикалық географиясы.Оқу құралы.Қарағанды: ТОО «САНАТ- Полиграфия»,2006. – C. 48
51 // Иллюстрированный определитель растений Казахстана // Т.1-2 – Алма - Ата ,1969 - 1972.
52 // Флора Казахстана// – Т.1-9. – Алма-Ата .1956 – 1966.
53 Куприянов А.Н., Хрусталева И.А., Манаков Ю.А., Адекенов С.М.,// Определитель сосудистых растений Каркаралинского национального парка // – Кемерова, 2008. – c.274.
54 Быков Б.А. // Геоботаника //.–Алма-Ата,1957. – c.22 – 23.
55 Понятовская В.М. Учет обилия и особенности размещения видов в естественных растительных сообществах // Полевая геоботаника // Т.3. – М. –1964. – c.209 –237.
56 Арыстанғалиев С.А.,Рамазанов Е.Р., Қазақстан өсімдіктерінің қазақша - орысша - латынша атаулар сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977. – c. 288
57 Құралұлы. А.Өсiмдiктерге, жануарларға байланысты терминдер мен сөз тiркестерiнiң түсiндiрме сөздігі . –Шымкент,2004. – c. 66
58 Қалиев Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. –Алматы:Ғылым,1988. – c.159
59 Черепанов С.К.Сосудистые растения СССР– Ленинград: Наука 1981. – c.509
60 Қазіргі мектеп.Республикалық ғылыми-әдістемелік педагогикалық журнал. Вестник КарГУ. №1 (27) 2015 –С. 28-33.
61 Қазақстан мектебі. Алматы №7. 2012 –С 23-25
62 Мырзабаев А.Б., Байғотанова А.М. Табиғат сұлулығы-дүниетанымның категориясы. Вестник КарГУ. №4 (48) 2007 –С 56
63 Исмабаев Ә.И., Рахимов Қ.Д., Егеубаева Р.А. // Халық медицинасында пайдаланылатын дәрілік өсімдіктер. – Алматы, 2000. – c.197.
        
        МАЗМҰНЫ|Кіріспе..............................................................|   ||.................................................                    |7  ... ... ...                                     | ...             |   ||2.Зерттелген ауданға ...                             | ...                             |   ...                                                        | ...   ||........................                                             |   ||2.2 ... және ауа райы ... ... ... ...   | 17||3.Эксперименттік                                                     | ...   ...                                                  |   ||3.1 ... нысаны мен зерттеу                                       | ...      |   ||3.2 Шет ... ... Байдәулет өңірінің әр түрлі өсімдіктер      |   ||бірлестігінде тіркелген пайдалы ... ...       |   ... ...                         |   ||3.3 ... аудан бойынша тіркелген пайдалы өсімдіктердің халық   |   ||щаруашылығының әр түрлі саласында қолданылуына байланысты            |   ... ...                    |   ||3.4 ... ... ... пәнінен тақырыптарға байланысты әр түрлі |   ||тұқымдастардың өкілдеріне систематикалық, морфологиялық сипаттама    |   ... ... ... ... ...          |   ... ||...............................                                      |   ||3.5. ... ... ... кең таралған әр түрлі дәрілік, эфир    |   ||майлық және улы ... ... ... ...           |   ... ... ... 6-7 сынып аралығындағы оқушылармен    |   ||факультативттік сабақтар жүргізуде қолданудың                        |   ... ...                      |   ... ||...........................................                          |   ... ...                                             |51 ...   ||...                                                                  |   ... ...                          |   ...  ...  1997  ...  15  ...  ...   №160«Қоршаған ортаны  қорғау  туралы»  заңында:  «Табиғат  пен  оның  байлықтарыҚазақстан  ...  ...  ...  мен   қызметінің,   олардыңтұрақты әлеуметтік - ... ... мен әл - ...  арттырудың  табиғикөзі болып табылады. Осы заң  қазіргі  және  ...  ...  ...  қоршаған  ортаны  қорғаудың  құқықтық,  экономикалық  және  ...  ...  және  ...  ...  ...   етуге,шаруашылық және өзге қоршаған ортаны ... ... ...  ...  ...   ...   ...   болдырмауға,   биологиялық   алуантүрлілікті   сақтау   мен   табиғатты   ...   ...   ...  -  деп  ...  ...   онда   ...   көзі   ...  пайдалы өсімдіктердің  үрдісін яғни, флоралық  құрамын   мұқиятзерттеу әр ... ... ... ...  таңда  дәрілік  өсімдіктерден  алынатын  ...  ...  ...  ...  ...  қарағанда   күнен  -  күнге  артатүсуде, себебі дәрілік өсімдіктердің  ...  ...  ... ағзасына әсері әлдеқайда жағымды  және шипалық ... өте ...  ... ... ... түрде ғалымдардың  клиникалық  –  эксперементтікжұмыстарында  дәлелденген.  Сол  сияқты  пайдалы  өсімдіктердің  ...  ... ... ғана ...  басқа  да  эфир  -  майлық,  дәрумендік,  балалынатын, мал азықтық т.б ...  ...  ...  ...  ... Осыған байланысты мектеп оқушыларын  жас  кезінен  бастап  ... ... ... адамның ешқандай қатысуынсыз өсіп  жатқан  әртүрлі жабайы пайдалы  өсімдіктердің  түрлерімен  таныстырып,  олардаң  ... ...  жер  асты  ...  әр  ...  биологиялық  белсендізаттардың  жиналатындығын  және  ол  ...  ...    өсу   ... ... ... тікелей  байлынысты  екенін  оқушыларға  түсіндіруқажет.[1]Сонымен  қатар,  табиғат  байлығын  құрайтын  әр  ...  ...   ...  ...  ...  пайдалану   жолдарын,   қорғау   ... ... ...  ...  ...  көптеген  сұранысқа  жоғарыөсімдіктердің  сирек  кездесетін  немесе  жойылып  бара  ...   ... ...  ...  ...  ескерткен  жөн.  Оқушыларға  алдымен‟пайдалы өсімдіктер” ...  ...  ...  ...  барлық  өсімдіктерадамдарға күнделікті өмірде қандайда бір пайдасын  тигізетіндігін,  солардыңішінде үйлерінің жанындағы бау - ... ... ... өсімдіктер  депайдалы түріне жататындығын, бірақ табиғатта өсетін ... ...  ...  адамның  қатысуынсыз  өз  бетімен  әр   түрлі   көбею   ... ... ... ... ...  керек. Сондықтан,  мектепбағдарламасы бойынша 6-7 сыныптың  оқушыларына  ...  ...  әр  ... ... ... ... ... барысында  әр  тұқымдасқажататын өсімдіктердің  түрлерін  түсіндіргенде,  бұл  өсімдіктердің  пайдалыөсімдіктер екендігін, ... ... бір  ...  ...  саласындақолданылатындығын түсіндіру қажет. Осыған байланысты ботаника  пәні  бойыншаәр түрлі тұқымдастарға сипаттама беру ... ... ...   әр  ...  ...  ...  ...   гербарий  материалдарын  пайдалануғаболады. Осындай әдістерді қолданып,  ...  тек  есту  ...  ... ...  көру  ...  және  пәнге  деген  қызығушылығын  арттыруғаболады.   ...   ...   ...   әр   түрлі   тұқымдастарға   жататынөсімдіктердің     вегетативтік,    ...     ...    ... де ... ... ... пйдалануға болады.  Ол  үшінбиология пәнінің мұғалімі ерте көктемде гүлдейтін  өсімдіктердің  түрлеріментаныстыру  үшін  ұйымдастырылған   ...   ...   ...   ...  бірге  гүлдеу  дәуіріндегі  әр  ...  ...   ...    ...    кептіріп,олардан    гербарийлер    ... ... Сол ... оқу ... ...  ...  екінші  рет  жазайының   ...   пән   ...   ...   өз   ...    ...  ...  арналған  экскурсия  барысында  да   әр   ...  ...  ...  ...  ...   ... ... және олардың гүлдерін,  жемістерін,  тұқымдарын   ...  -ала ... ... ... жеке ... ... келгенен  кейінжиналған өсімдіктердің  гүлдерін  70спиртке  ...  ...  ...  ...  жасау  үшін),  және  мұндай   жаз   ...   ... жыл ... жаңартылып, толықтырылып отырылуы керек.Экскурсия  арысында  оқушыларды  әр   түрлі   ...   ... ол ...  ...  әр  ...  кең  ...  пайдалыөсімдіктердің    және   сирек   кездесетін   немесе   ...   бара   ... ... ... оларды қорғаудың  маңызын  түсіндірудіңүлкен теориялық және ... ...  бар.  ...  ...  барысындаоқушылардың  қатысуымен және пән  мұғалімінің  қолымен  жасалаған   ... оқу ... ... ... 6 -7 ...  сабақ  беруде  әртүрлі тақырыптар бойынша  және  қосымша  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  Сол  сияқты  сабақтан  тыс  қосымшасабақтарда пайдалы өсімдіктердің ішінен дәрілік  өсімдіктер,  улы,  ... ...  ...  әр  ...  ...  қолданылатын  өсімдіктердіңтүрлерімен оқушыларды таныстырып түсініктер беру  керек.  Осыған  байланыстыәр оқушы өзі ... ... ... ... ...  ...   кездесетін,  кеңтаралған  және  жойлып  бара   жатқан   ...   ...   ...   ... ... ... ... қатар Қазақстанның  біраз  өңірлерінде,ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдардың өсімдіктерді мал азықтық  ретіндекөп пайдалануы, ретсіз шөп шабуы, мал ... ...  ...  ...  өрт,су  басу,  т.б.)  өсімдіктер  бірлестігіне  ...  зиян  ...   ... кең ... ... ... гликозиті  бар,  медицинада  сұранысыжоғары  кейбір  жүрек  ауруларына,  жүйке  ...  ...  ... - ...  ... т.б ... ... -  шілтер  жапырақтышай қурай, құм салаубас, сүйелшөп, орал миясы т.б ... ...  ... ... немесе  сирек  кездесетін  өсімдіктер  қатарына  ...  ... ... ... ... ... қалу  үшін,  олардың  өсу  ортасын,жинау  мерзімін  және  ...  ...  ...   ...   осы   ... кейін оның қайта табиғатта қалпына келуін анықтап,  олардың  жасерекшеліктеріне  байланысты  популяциясын   ...   ...   ... генефондыларын қорғаудың улкен  теориялық  және  практикалық  маңызызор. Ескеретін жағдай,  кейбір  ...  ...  ...  ғана  емес,халық шаруашылығының басқа  салаларында  да  қолданылады,  мысалы,  көптегенэфир майлы өсімдіктер, әрі дәрілік,  әрі  эфир  ...  ...  ... ... ... ... 6  -  7  сынып  ...  ...  ...  ...  ...  ...  пәнінен  бағдарлама  бойынша   сабақбергенде  тек  оқулықты   ғана   ...   қана   ...   ... ...  ...  ...  жапырақ,  тамыр,  ал,  ...  ...  гүл,  ...   жемістері   тақырыптарына    байланыстыгербарий материалдарын пайдаланып, түсіндірудің үлкен маңызы  бар.  ... ... ... әр ...  ...  ...  өсімдіктердіңжапырағының,  гүл  шоқтарының,  гүлінің,  жемістерінің  сыртқы  құрылыстарынсалыстырмалы  ...  ...  ...  мен  ...  ... т.б ... ... түсіндірудің  үлкен  маңызы  бар.  Мысалы,жапырақ бойынша жай ...  ...  ...  ...  немесегүлшоғын түсіндіргенде масақ гүлшоғырының шашақ  гүлшоғырынан  айырмашылығы,немесе шатыр гүлшоғырының себет ...  ...  т.б  әр  ... ... ... ... ... мүшелерінің сыртқы  құрылысынтүсіндіруде  оқушылардың тек көру  қабілетін  ғана   емес  ...  ... ... және ... ... қызығушылығын арттыруда үлкен  практикалықмаңызы бар. Осыған орай 6-7сынып  аралығындағы  оқушыларға  ...  ... ... ...  ... ... ...  білімдерін  жетілдіріппайдалы өсімдіктердің жалпы халық шаруашылығындағы маңызын  терең  түсіндірукерек.Сондықтан  біз  алдымызға  биология  пәні  ...  ...   ... 6 - 7 ... ... ... ... пайдаланып,  бұрын- сонды зерттелмеген Қарағанды қаласынан 50 - 100 км  ...  ... ... пайдалы  өсімдіктерімен  танысып,  гербарий  материалдарынжинап, өсу ортасына байланысты,кейбір  кең  ...  ...   ... сипаттама беруді алдымызға мақсат етіп қойдық.Мақсатқа жету үшін біздің ... ... ... ...  Шет  ...  ...  ...  өңірінің  әр   түрлі   өсімдіктербірлестігінде тіркелген пайдалы өсімдіктердің фитоценологиялық сипаттамасы.2.  Шет  ...  ...  ...  ...  пайдалы  өсімдіктерініңтізімін жасап,флоралық құрамын,өмір сүру формасын,экоморфасын анықтау.3.Зерттелген  аудан  бойынша   тіркелген  пайдалы  өсімдіктердің   ... әр ... ... ... байланысты жіктелуі.4. Жоспар бойынша биология  пәнінен  тақырыптарға  байланысты  әр  ...   ...    ...    ...    ... ... материалдарын қолданып өткізудің маңызы5. Зерттелген аудан бойынша кең таралған  әр ... ... эфир  ... улы ... ... ... гербарий  материалдарын  биологияпәнінен 6 -  7  ...  ...  ...   ...  сабақтаржүргізуде қолданудың маңызы.Осы алға қойылған мақсат - міндеттер бойынша  зерттелген  ауданда  2014-2015 ... ... ... зерттеу жұмысы жүргізілді.  Ең  алдымен  ертекөктемде, яғни сәуір айының соңы мен мамыр айының бастапқы  ...  ...  ...  ...  –  жаз  айының   ...   яғни   ...  ... ... ... ...  ...  дәуіріндегітізімі жасалып , олардың гербарий  материалдары жиналды.Зерттеу  жұмысының  ғылыми  жаңалығы:Алғаш  рет  Шет  ...   ...  ...  ......  ...  шалғынды   өңірлерініңөсімдіктер бірлестігі, олардың типтері анықталды және осы өңірде  кездесетін60-түрлі  пайдалы  өсімдіктердің  ...  ...  ...  ...  өмір  сүру  ...  ...   ...  пайдалы  өсімдіктер  халық  шаруашылығының  әр  түрлі   саласындақолданылуына байланысты жіктелді.Алғаш рет оқу  ...  ...  ...  пәні  ...  ...  ...  тақырыптарға  байланысты   әр   түрлі   тұқымдастардыңөкілдеріне   ...    ...    ...    ... қолданып өткізу әдістері анықталды.Ғылыми зерттеу жұмыстары 2014-2015  оқу  жылында  ботаника  кафедрасыныңпрофессоры,б.ғ.қ. А.И.Ахметжанованың ... ... ... ... зерттелу тарихыБіздің байтақ өлкеміздің табиғи жағдайы біркелкі емес, соған  байланыстыәр аймақтың өзіне ғана тән пайдалы өсімдіктері бар. ... ...  ... ... ... ...  жөнінде  еңбектер  жазып,  Қазақстанныңкөптеген  пайдалы  өсімдіктерін  анықтап,  жан-жақты   ...   ... [2], ... ... ... [  5]   ... ... ғалымдар.Дәрілік өсімдіктер жайында тұңғыш рет Гиппократ (460-377) белгілі  еңбекжазды. Ол өсімдіктің қай  бөлігі  болса  да  ...  ...  ...  емдеумақсатында  қолдануға  болады  деп  ...   ол   өз   ... екі ... ... ... ... жасады [6].Алғаш рет Рим дәрігері Гален пайдалы  өсімдіктерде  шипалы  қасиеттердіңболуы , олардың  құрамындағы  белгілі  бір  ...  ...  ... анықтады. Сонымен қатар, осы заттарды  қалай  ...  ...  ...   ...   ...    рет    науқастарды    пайдалы    ... ...  ...  ұнтағымен  және  жасалған  дәріменемдеуді ұсынды [ 7].Ертеде өмір ... ... Әбу Әли  ...  ...  Әл  ... орта ... өмір ... тағы басқа Шығыс ғалымдарының   медицинаныңдамуына,әсіресе дәрілік өсімдіктерді  ...  ...  зор  ...  ... ... ...  [9,10,11,12]  жабайы  түрде  кездесетін  пайдалыөсімдіктер үнемі өсіп-өніп, молығып тұрады. ... ...  ... мал ... ... ... бар  ...   біздің  табиғиресурстардың негізгі қорын құрайды.  Олар   ...  ...  әр  ... ... қолданылады, тіпті   ауыл  мен  қалаларды  көгалдандыруға,топырақты ...  да ... ... ... ...  ...  шикізатына  сұраныстың  күнсанап артуына орай,  олардың  табиғи  қорының  күрт  азаюына  немесе  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  өсірунемесе «мәдени» клетка, болмаса ұлпалардан өсіру тәсілі  қажет  ...  ... ... бұл тәсілмен өндіру үшін дәрілік өсімдік түрлерінің  жалпыбиологиялық  морфо-анатомиялық,   ...   ...   ... ... ... мүмкін емес[13].XVI ғасырда алғаш рет Парацельс атты атақты дәрігер шипалық қасиеті  барөсімдіктерге  химиялық  анализ  жасаған.  Ол  да   ...   ... ... ... бар ... ...  ...  болуына  байланыстыекендігіне баса назар аудара отырып, сол заттарды  таза  ...  ...  ...  [14].Дәрілік өсімдіктердің жер шарын бойынша  жалпы  саны  12  ...  ... ... ... ... түрі  ғана  ...  ал  ... 150-ден астам түрі қолданылады [15].Синтетикалық жолмен алынған кешенді  ...  ...  ... ... ... ... емдік  препараттардың  адам  ағзасынаәсері әлдеқайда күштірек екендігі дәлелденген [16].Осыған  ...  ...  ...   органдары   медицинаны   дәрілікпрепараттармен  қамтамасыз  ету  үшін  ...   ...   ... ... ... ... туралы ескертеді [17].Қазақстанның табиғи флорасы – пайдалы  ...  ...  ... ... ...  өсімдіктерді  зерттеумен  көптеген  ғалымдарайналысқан. Ал  ...  ...  ...  жан-жақты  зерттеген  ғалымН.В.Павлов  [18]  сол  сияқты  таулы-шоқылы-орманды  ...   ...   [19]   осы   ...   ...    бореалдық-реаликтілікөсімдіктерді зерттеді.Н.В.Павловтан  кейін  Орталық  Қазақстанның  флорасын  терең   ... ... ...  [20]  ...  ...  бойыншаОрталық Қазақстан флорасында 1453  түрлі  жоғары  сатыдағы  өсімдіктер  бар,оның 870 түрі көп ... ... ... Олардың ішінде: 100 түрі  малазықтық,  138  түрі  дәрілік,  150-ден  астамы  әсемдік   ...   ...  ...  ...  ...   ...   және   ...   емдікқасиеттерімен  халықты  таныстыру  ісінде  республикада  бірқатар   жұмыстаратқарылды. Бұл жолда медициналық  ...  ...  ... институты және басқа да бірқатар ғылыми-зерттеу институттары  үлкенеңбек етті. Сондай-ақ көптеген ғалымдар Қ.Үшбаев[21]., М. Қажымұратов  ... [23] ...  ...  ...  өсімдіктер  туралы  еңбектержазды.  Арыстанғалиев  пен  Рамазанов  ...  ...  атты  ...  ...  қазақша-орысша-латынша  аттарын  анықтауда  жэне  біржүйеге келтіруде елеулі еңбек сіңірді [24]. Сондай-ақ  Орталық  Қазақстанныңпайдалы ... ... ...  ...  С.М.Адекенов[25],  А.И.Ахметжанова[26], Р.О.Мыңбаева[27],  И.М.Анапиев[28],  А.Н.Куприянов  [29,30]т.б көптеген ғалымдар.Кейінгі ... ... ... ...  ...  фитохимиялық  анализдержасап, зерттеу нәтижесінде дәрілік  өсімдіктердің  кұрамында  ...  ... ... ... ... туралы көптеген  еңбектер  жазуда.  Бұлжұмыстар дәрілік өсімдіктерден  алынған  осы  заттарды  медицинада  тәжірибежүзінде ... ... адам ... ... ...  ...  жасап,жан-жақгы  зерттеулеріне  мүмкіндік  туғызады.   Мысалы,   ...   ... ... ... ... ... қышқылы, кумарин,  флораглюцинтуындылары, сонымен қатар витаминдер, эфир майы және  т.б.  ...  ... Ал бұл ... ... адам ... әр түрлі ауруларын  емдеугепайданылатындығы белгілі. Сол сияты ... ...  ...  ...  ...  ...  медицинасында  зәр  айдайтын,  тітіркенгіштіккеқарсы қолданылатын дәрілік өсімдік болып  ...  ...  ... ... [32] ... ... кезде жүрек - тамыр ауруларының проблемасы көбейіп кетті. Осығанбайланысты  ...  ...  ...  қан  тамырларының   капиллярларыныңсынғыштығын  кемітетін  қабілеті  бар  тритерпенді  және  фенолды  ... ... ...  ...   ...   ...   ...   бар   дәрілікөсімдіктерді жан-жақты зерттеген ғалым Ахметжанова  А.И  [34].  ...  ...  ...  ...  ...  бар  дәрілік  өсімдіктердің   таралуын,биоэкологиялық ... ... ... және ... түрде өсетін  оннанаса түрді мәдени түрге  айналдырып,  олардың  шикізат  қорын   ...  ... ... Сол ... ... ... гликозидтері бар  (12  түрлі)дәрілік  өсімдіктердің  жер  беті  мүшелерінде  даму   фазасына   ...  ...  ...  ...   ...   ...   ... салыстырмалы түрде зерттеп анықтаған.Қазіргі  кезде  ...  ...  ...  ...  ...  өсімдіктердіңшикізатына  сұраныс  күнен-күнге  өсуде,  сондықтан  Қазақстанның  әр  ... ... ... ...  ...  тауып,  жан-жақтызерттеу көптеген қортанушы – ботаниктер мен фитохимиктердің назарын  аударыпотыр.Сонымен, әдебиеттерді  талдау  кезінде  Орталық  ...  ...  ... ... ...  ... кейбір аласа –  шоқылы,  таулы,  құрғақшалғынды өңірлерінің пайдалы өсімдіктері туралы айтылған әдеби деректер  жоқекендігіне көзіміз ... ... ... ... ... соңғы жылдары   Шетауданына  қарасты  ...  ...  ...  өңірінің  пайдалы  өсімдіктердіңішінен  сирек кездесетін, жойылып бара жатқан ... ...  ... ...  А.Қ.,  ...  Д.Т  [35]  ...  ... Ортау таулы өңірінің дәрілік және  эфир  майлы  ...  ... ... - Ауельбекова А.Қ [36,37,38,39].Кейінгі  жылдары  Орталық  Қазақстан  флорасының  ...   ... - М. Ю. ... С. У. ... ... авторлардың еңбегінде Орталық Қазақстанның  территориясында  жоғарғысатыдағы сосудты өсімдіктерге 99 тұқымдас  434 туысқа  ...  1256  ... ... ... ... мәдени  түрге  айналдырылған  бір  жылдық  жусанныңArtemisia annua L онтогенезін зерттеген - Ишмуратова М.Ю.[42]Сол сияқты Қарқаралының ... - ... ... бойынша  кең  таралағандəрілік өсімдік Patrinia intermedia (Hornem.) Roem. et Schult. ...  ... əр  ...  ...  ...  популяциялық  жастық  құрамысалыстырмалы түрде сипатталып ... ... ...  ...  ...  орта  ...  ...  көзі   жер   асты   мүшелерініңөнімділігі, биологиялық жəне эксплуатациялық қоры туралы айтылған. Əр  түрліөсімдіктер ... ... Patrinia ... ...  ... ... беріліп, орта тасшөптің популяциясында   ювенильдіккезеңдегі   түрлерінің   санының   ...   ...   ...   ...   ...  ...   дəлелденген.   Зерттеу   нəтижесінде   алынғанмәліметтерге  сүйене   ...   ...   ...   ...   ... оның ... ... жылдар  бойы  кеңінен  халық  игілігінеқолдана  беру  мүмкіндігі  бар  екендігін  көрсеткен.  Орта  ...  ... ... ... ... ...  ал  дәрілікшүйгіншөп Орталық Қазақстанда кездеспейді.Қарағанды  облысы  бойынша  әртүрлі  өсімдіктер  ...  ...   ...   ...   ...   ерекшеліктері   туралы    А.ИАхметжанова., Т.А.Айтбаев еңбектерінде келтірілген [44].Авторлар Орталық Қазақстан флорасында кездесетін Маршалл  ...  ... Thymus ...   ...  ...  ...  үш  түрліжебір шөптің  (Thymus  serpyllum,  T.Lavrenkoanus,  T.Stepposus)  ... ... ... және оның шикі  зат  көзі  ...  ...  ... ... диагностикалық белгілерін анықтаған.Авторлар маршалл  жебіршөбінің алғаш рет жерүсті мүшелерінде жиналатын эфир майының ...  ... ... ...  ...  және  эфир  майының  жиналуының  еңүлкен көрсеткіші гүлдеу дәуірінің  алғашқы  кезеңіне  сәйкес  ... ... оның ... ... ең ... мерзімі болып  есептелетіндігінкөрсеткен [44].Қарағанды облысы бойынша әртүрлі өсімдіктер бірлестігінде таралған жусантүрлерінің жер беті ... ... эфир ...  сандық  көрсеткіштерітуралы  А.И.Ахметжанова.,  Л.Б.Мырзаболатова.,  Ж.М.Тойғамбаеваның  ... ... в ... ... в Карагандинской  области  ”  аттыеңбектерінде келтірілген. Мысалы, өсу ортасына  байланысты  12  ...  ... жер беті ... активті  зат  эфир  майларының  қөрсеткіштеріанықталған. Зерттеу нәтижесінде өсу  ортасына  байланысты  жусан  ...  беті  ...  эфир  ...  ...  әр   ...   болып   өзгеріпотыратындығы туралы айтылған [45].Сонымен қатар А.И.Ахметжанова және т.б ғалымдардың  халық  ... ... ... ... да ... еңбектері бар [46].А.І.Ахметжанова, С.А.Бек, С.М.Адекеновтың  деректеріне  ... ... ... coronate L. Тұқымының өнімділігі еңбегінде  әртүрлі  жастағы  Serratula  coronate  L.  ...  гүл  ...  ...   ...   ...   ...    пісіп-жетілумерзіміне және жас кезеңдеріне байланысты 1000  тұқымның  салмағы  өлшенген.Екі жылдық өсімдіктің  тұқымының  ...  ...  ...  ...  ауыр  ...  ...  дәлелденген,тұқымның   өнімділігіөсімдіктің  төртінші  жылында  жоғары,ал  екі   жылдық   және   көп   ...   ...   ...   ...   ...   төменкөрсетшіктері байқалады [47].А.И.   Ахметжанова.,   А.К.   Ауельбекова.,   Д.Қ.   Кыздарова.,    ...   ...   ...   ...   таулы   өңірінің   пайдалыөсімдіктері”  атты  еңбектерінде   Қарағанды   ...   ...   ... Ақтау таулы өңірінің  пайдалы  өсімдіктерінің  ...  ... ... ... ...  жазылған,  және  тіркелген  өсімдіктергетолық  фитоценологиялық  сипаттама  берілген.  Зерттелген  өңірлер   ... ... ...  халық  шаруашылығының  әр  түрлі  саласындақолданылуына қарай жіктелгендігі туралы  айтылған.  Тіркелген  ... кең ... ... ... және ...  бара  ...  ... мән берілгендігі жайлы айтылған.[48].Г.Ж.Мырзалы., М.Ю.Ишмуратова., В.И.Ивлев., А.Н.Матвеев Ұлытау тауларыныңфлорасының  талдауы  (Орталық   Қазақстан   )   атты   ...   ...  ... ... ...  Ұлытау  тауларынан  542  түртіркелгендігі, 282 туысқа және олардың  71  ...  ...  ...  өсімдіктердің  ішінен  315  түрдің   пайдалы   өсімдіктердің   қатарынажатқызылатындығы ...  ...  ...  ...   ......   ... ауданына  қарасты  ‟Байдәулет”  өңірі  бойынша  пайдалы  өсімдіктеріжайында ... ... ... ... ... ... Рельеф. Жер бедеріШет ауданы - Қарағанды обылсының оңтүстігіндегі  әкімшілік  бөлігі  1928жылы құрылған. 1997 жылы Ақадыр ауданымен біріктірілді. Жер ... 6569  ... 49,0  мың адам (2007). ... 68  елді  ...  8  ...  17  ауылдықокругке біріктірілген орталығы  Ақсу-Аюлы  селосы,  Аюлы  тауының  өзегінде,Нұра өзенінің бастауында ... Шет ... ...  ...  ...  ...  ...  қырлы  болып  келеді.  Оңтүстігінде  Балхаш   көлі,шығысында  Қарқаралы  тауларының  ...  ...  ...  Қызыларайтаулары мен Тоқырауын өзені, Нұра өзенінің бастауы жатыр. Аюлы таулы  ауданыорталығының батысында орналасқан. Таудың бөктерлері – ... пен  ... ... ... –  кішілі  ойыспен  қазақшұнқырлар  бір  –  ... ... ... тау ...  ...  ...  500-600  ... шашыранды ұсақ шоқылар, дөңесті, бұйраттар кездеседі [50]Геоморфологиясы.  Жерінің  ...  ...  ...   және   ... ... қалыптасқан. Палеозой  дәуірінің  соңында  континенттіктүзілу  кезеңі  басталады.   Өте   ұзақ   ...   ...   ...  ...  ...  ...  өлке  мезазой  дәірінде  бірте  –  ...  ...  ...  ...  ...   палеозойдың   метеморфтанғантақтатастарынан,    кварциттелінген,    құмтастармен,     әктастары     ...  ...  ...   ...   ...   сарғылтымшөгінділердің  қалың  қабаттар  жауып  ...   ...   ...   ... өте ...  Шерубай-Нұра,  Жақсы,  Сарысу,  Есен,  ...   ...  ...  бар.  ...  батысын   Бетпақдала,   Қызылтау   ... ... ... ... ... ... –  Нұра  ... өтіп, Шерубай – Нұра суқоймасына құяды,  жері  ұсақ  қырқалы,  шоқылы,жазық болып келеді. Солтүстік шығысынан өзені басталып, ...  ... ... – Нұра өзені Нұра өзенінің сол  жақ  ...  231км,  ... ... -15,6 км.  Ендірек  жері  -  10м.  Ең  ...  тұсы  -1,4  ...  ...  ...  ...  ...  Абай  және  ...   жырауаудандары жерімен ағып өтеді. Өзен алабында жоталар мен  төбе  кейпінде  жербетіне шығып жатқан  көне  ...  ...  ...  ...  ... ... бар. Аласа шоқыларының  етегінде  әр  түрлі  шөптер  өседі.Шерубай – Нұраға 12 сала ... ... ...  ...  ...  ... Қар суымен қоректенеді. Сәір айының басында суы  ...  Мұзы   120-150 ... ... [50].2.2 ... және ауа райы ... жамылғысыКлиматы  континеттік,  қысы ұзақ, суық, кей жылдары өте  қатал  боранды,қары  аз  (30  -  40  см),  ...  ...  30   см,   ...   ... -17, ... ... 49), шілдеде +20 – 23  °CС.  Бұл  еңалдымен аудан территориясының мұхиттар мен теңіздерден аса ...  ... ... Ең ... температура жекелеген  жылдары  -42-45  Сқа  жетеді.  Көктемде  орта  ...  ауа  ...  0  С  ...  оңтемпературалар жағына орта шамамен  7-8сәірде, ал  +5 С арқылы 21-23  ...  [50].  Ұсақ  ...   ...   ...   оң   ...  уақытын  24  күнге  кеш   ...   ...   орта   ... 0  С ... өтуі 22-25  ...  ...  Күз  ... Қыркүйектің аяғында күздің алғашқы үсіктеріболып,казанның  аяғы  менқарашаның басында аяздар ... ... ...  ...  Күз  ...  ...  ерекшеленеді.  Қардың  ең  ерте  жаууы  тамыздыңаяғында байқалады. Орта ... ... ... ... 34  -  39С қа,абсалютті жылдық амплитуда 80 - 90  қа  жетеді.  ...  ...  ... жыл бойы ...  ...  ...  ...  Қыста  мұнда  Сібірантициклонының  батыс  аймағының  батыс  тармағы  өтеді,ал  жазда  ... Азор ... ... ...  алмасады.  Сондықтан  жыл  бойыбарлық ... ашық ауа – райы ... ... ... ... ... ...  Тәулікбойы температура күрт өзгеріп отырады. Жауын–шашының жылдық мөлшері  200-260мм шамасында. Жауын–шашын негізінен  жылы  ...  ...  ... жауын–шашындардың қатынасы бірдей  емес:  жылдың  жылы  маусымындаұсақ шоқының көтеріңкі бөліктерінде 200-250 мм, ал ...  ... мм ... қар ... ... ... бен қыркүйекте байқалады.  Тұрақты  қаржамылғысы  орта  ...  11-12  ...  ...  ...  тұрақты  қаржамылғысының   қалыптасуы   желтоқсанның   аяғына   дейін   ...    ...  ...  жауу  ...  130  -  150  күн.  ...  ...  ... күндердің саны 100-ден 175 күнге дейін  ауытқиды.  Территориясыныңкөп бөлігінде қардың ... ... ... ...  үлкен  шамасына  наурыздыңбірінші онкүндігінде жетеді. Осы кезеңдегі қардағы суудың қоры  ,ең  ... ... олар ... мен ...  нәтежиесінде  азаяды.Көктемгіеруінің басталуы орта шамамен қар қорының ең  үлкен  ...  ... 10-15 ... кейн ... Қар ... аса ... ...  25- 30см – ді құрайды. Аз қырлы қыс айларында қардың  еруі  ...  ... ... биіктігі 40-55 см ге жетеді.Топырағы.  Жерінде  қара  қызыл,қоңыр,ашық   қызыл,күнгірт-каштан,ақшыл-каштан,сортаң топырақ тараған. Тау ...  ...  қара  ...  ... ... ... ... болып саналады,алайда  желдік  эрозияғатөтеп бере  алмайды.Тау  массивтерінде  ...  ...  ...  ...  және  өзен  жазықтарының  басым  болуы   ...  ...  ...  ...  ...  –  далалық  топырақтыңкеңінен таралына әсер етеді. Ылғалды-күнгірт топырақ  ...  ...  ... ... ...  ...  кішігірім  аласа  таулар  мен  өзенжазықтықтары  бойындағы   жекелеген   дақтармен   ...   Тау   ...  қою  қара  ...  кездеседі.  Көп   мөлшерде   тұздалғанжерлер,сортаңдар мен сортаңшақтар кездеседі.  Ұсақ  шоқылардың  алып  ... көп  ...  ...  ...  ...  ...  түрлерібасым.  Кей-кейде,   негізінен   ...   ...   ... кездеседі [50].Өсімдіктер жамылғысы.  Орталық  Қазақстанның  флорасында  85  ...  ...  ...  ...  1453   түрі  бар.  Олардың  ... ... ... 870 түр ...  ...  мәденитүрге енгізуге арналған келешегі мол түрлердің тізіміне шамамен40 түр кірген. ... ... 100 түрі ... ... 38- ...  150-  ден   ...   сәндік   өсімдіктерге   жатады.   ОрталықҚазақстанның флорасында 22 эндемдік түр ... ...   ...  ... ... көкпек, тобылғы, қараған, өзен  бойында  тал,шілік  ... ... мен ... өзен ... әр  түрлі  шөпті  шалғын,тал, шілікбасым. Гранитті тауларында  арша,  тасжарған,  қараған,  ...  ...  ...  ...  қайың,  көктерек  өседі.   Таулыаудандарындағы  қара  топырақтарда  аралдар   түрінде   ...   ...  ...   ал   шөлді   аудандардың   ...   ... ...  ...  далалар  зонасы  аса  ылғалданғанболып табылады сондықтан астықты  далалар  зонасының  шалғын  ...  ... ... ... және ... құрайды, эфемерлер сирек кездеседі.3 Эксперименттік бөлім3.1 Зерттеу нысаны мен зерттеу ... ...  ...  ...  ...  ...  өсімдіктердіңтүрлерін  таныстыру  үшін,  олардың  биоэкологиялық  ерекшеліктерін  соныменқатар,  ...  ...  әр  ...  саласында  қолдануы  бойынша  жәнеқазіргі  жағдайда  сұранысқа  ие   ...   эфир   ...   улы,   ... ... үшін 50 – 100 км ... орналасқан Шет  ауданынақарасты Байдәулет өңірінің аласа -  шоқылы  -  таулы,  шалғынды  жерінде  әртүрлі  ...  ...  ...  ...   ...   ... жинақтау  қажет  болды.  2014-2015  жылдары  ең  алдымен  ертекөктемде,  яғни  сәуір  ...  соңы  мен  ...  ...  ...  бастапқыкезінде, яғни  пайдалы  өсімдіктердің  ...  ...  ...  ... ... ... ... Одан кейін  шілде  айында,  өсімдіктердіңжеміс  беру  кезеңінде  далалық  зерттеу  жұмыстары   ...   ...   ...   ...   өсу   ...   ...   пайдалыөсімдіктерге биоэкологиялық, фитоценологиялық сипаттама берудің  қажеттілігітуындады. Сонымен қатар, зерттелген өңірде ... ... ...  ...  ... ... тау ... тау баурайларында көктемдік  эфемерлер  менэфемероидтар қаулап, алып жатады. Эфемерлер  мен  ...  ...  ... ... даму циклын  өте  қысқа,  әдетте  ...  ...  (2  –  ...  2  айға  ...  ...  ...  және   ...   көп   жылдықөсімдіктер. Эфемерлер мен ... ерте ... ...  айынан  мамырғадейін) дамып, құрғақшылық кезең  басталғанға  дейінгі  ...  ...  ...  шөл,  ...   ...   ...   ...   кездеседі.Эфемеройдтар – олар ерте көктемде гүлдеп, жазда күн көзі  ...  ...  ... ... ... ... қалады. Жер астындағы тамыр сабақтарында  қыстағанбүршіктері болады, қор ... осы  ...  ...  жиналады  (тамырсабақ,түйнек, жуашық).Далалық зерттеу жұмысын жүргізу кезінде Байдәулет өңірі ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   уақытша   этикетка   ... ... ... беру ... ...  ...  ...  кептіру,  анықтау  және  әрқайсысына  өсу  ортасынабайланысты  биоморфологиялық,  биоэкологиялық   сипаттама   беру   ... ... ...   ...   ...   ...    бөлу    жұмыстары«Определитель   растений   Казахстана»   [51],   ...   ...    ...    ...    ...    ...     ... парка» [53] бойынша жүргізілді.Пайдалы өсімдіктерге  фитоценологиялық,  биоэкологиялық  сипаттама  беруБ.А.Быковтың [54 ], ... [ 55], ...  ...  ... ... ...  ...  пайдалы  өсімдіктердің  флоралық  құрамыанықталып  ...  ...  ...  олардың  өмір  сүру   формалары,экоморфалары   т.б   ...   Әр   ...   ...   пайдалыөсімдіктердің кездесуі және молдылығы Друде әдісі бойынша жүргізілді.Түрлердің кездесу мөлшері Друде шкаласы бойынша белгіленеді.CopiosueСop1- көпСop2 - біршама ... -  өте ...      Sp – ...     Sol ...     Un - өте ... ... нәтижесінде тіркелген өсімдіктер систематикалық топтарғабөлініп, оларды пайдалану түріне жіктелді.Өсімдіктердің қазақша ... ... ...  ... ], ... [57 ... [58],  т.б.  ...  латын  атауларынжазу  кезіндегі  барлық  ...  ...  ...  [59]еңбектерінің негізінде жазылды.3.2  Шет  ауданына  қарасты  Байдәулет  ...  әр  ...   ... ... пайдалы өсімдіктердің фитоценологиялық сипаттамасы.Далалық зерттеу жұмысы  бойынша  белгіленген  Байдаулет  өңірінің  аласа-шоқылы - таулы, шалғынды ... әр  ...  ...  бірлестігінің  типіанықталды. Содан кейін әр түрлі өсімдіктер бірлестігінде кездесетін  пайдалыөсімдіктердің  түрлері  тіркеліп,  оларға  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   молдылығысалыстырмалы  түрде  анықталды.  Далалық   зерттеу   жұмысының   ... ... ... 98 ... ...  ...  түрлері  тіркеліполардың гербарий даналары жиналды. Солардың  ...  ...  кең  ...  ...  және  ...  бара  ...  60  түрге  аса  мән  беріліпбиоэкологиялық   ...    ...    ...    ...    өсімдіктерсистематикалық топтарға, өсу ортасына ... ... ...  және  ...  ...  бойынша  талданып  жіктелінді.  ...  ...  ... дәуірінде (мамыр – маусым айларында) жиналды. Далалық зерттеу  ... ... ... ... пайдалы өсімдіктерінің фитоценологиялық сипаттамасы .|№  |Тұқымдасы        ... ...                                                    ...    ||   ...          |                                                                         ...      ||   ...       |                                                                         ...        ||   |атаулары         |                                                                         |              ||                                                                          ||                                                                          ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... мүшесі | | |Киік оты | | | | | |Жебіршөп | | | | |  |Жалбыз  || | | | |Ащы ... | | | | | ... | | | | ... оқушылар осы факультативті сабақта алған білімдерін қорытындылаунәтижесінде сыныптағы 23 бала 3 ... ... әр ...  5  сұрақтантұратын конверттер таратылды:№1 бригадаға1. ... ... ... ... улы ... Үй ... ... өсетін қандай өсімдіктің қабығын жегенде улануымүмкін?3. Егер улы ... адам ... онда ... белгілер байқалады?4. Өздерің тұрып жатқан жерлеріңде өсетін  қандай  дәрілік  өсімдіктердібілесіңдер?5.   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ... қай өсімдіктің жер асты мүшесін пайдалануға болады?Жауаптары.1. Қара ... ... ... ... оның құрамында салонин бар3. Қара алқа,қызыл алқа4. Мыңжапырақ,ащы жусан, орта тасшөп, құсшөп, т.б.5. Орта тасшөп№ 2 бригадаға1.  ...  ашық  ...  ...  ...   ...   соланиналколоиды бар улы өсімдік қалай аталады?2. Зәр ... ... ... ... ... ...  ...  ішугеболады?3. Тістің ауруына - парадантоз және іш өткенде қай  өсімдіктің  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  қандай  улы  өсімдіктердібілесіңдер?5. Асқазан қабығынғанда ... ... ... ішу керек?Жауаптары:1. Қара алқа2. Өгейшөп,құсшөп3. Шілтер жапырақты шәйқурай4. Сасық мендуана, қара мендуана,қылша,уқорғасын, т.б5. Тікенді ... ... ... Егер осы ... гүлін немесе  жапырағын  ұстағаннан  кейін  ... ... ... адам ... улануға ұшырайды,  ол  өсімдік  қалайаталады?2. Қолға сүйел шыққанда қай  өсімдіктің  жер  беті  ...  ... ... ... Бұл улы ... ... ... әсемдік  ретінде  де  қолданылады(үй ауласын әсемдеу үшін) ... ... ... ... тұрып жатқан жерде өсетін күнделікті тұрмыста қолданылатын  (мал ... ... ... т.б ) ... өсімдіктерді білесіңдер?5.Осы  өсімдікті  халық  медицинасында  әлсіздікке,   несеп   жолдарыныңқабынуына және қан тоқтатуға қолданылады?Жауаптары:1. ... ... ... Биік көк ... ... ... қараған, дәрілік бақбақ,  қайың,  жоңышқа,  беде,т.б.5. Дала шырмауығыСоңында ... осы ... ... берілген тапсырмалар  бойынша білімдеңгейлерін салыстырып, сынып арасында өзара  талқылап,  бағаларын   бригадажетекшілері қояды.Қорытындылай келе, осы ... ... ...  ...  ...  ... жалпы Орталық Қазақстанның пайдалы өсімдіктері жайлы өзіме  ...  ...  Өзім  ...  ...  ...  ...  ...  -  лицейнің  биология   пәнінің   мұғалімі   Чунгэл   ...   ...  ...  көтеру  негізінде  пайдалы  өсімдіктер,  оның  ішіндедәрілік  өсімдіктер  туралы,қазіргі  ...  ...  ...   ... ...  ...  ...  көптеген  түрлері  сиреп,тіптіжойылып кететіндері туралы  мәліметтерді  ...  ...  ...   тыссабақтарда  аса  мән  беріп,  түсіндіретіні  байқалды.  Ол  да  ...  ... ...  ...  ...  ...  жұмысымның  тақырыбы  гербарийматериалдарын биология сабағында  ...  ...  ...  ... ...   ...  ...  жасау  және  оларға  дәрілік,улыөсімдіктер  ... ... ... ...  ...  ...  сабақтаржүргізу нәтижесінде оқушылардың жалпы  биология  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  үлкен  көмегі  болды.  Оқушыларқосымша сабақта Орталық Қазақстанда ... ...  ...  ... ... ... ... ойларын ортаға  салып,  пікірлесіп,  қызықтыақпараттармен ... ... ... ... ...  қызығушылығы  артты,жалпы тірі  табиғатқа  деген  сүйіспеншілік  және  табиғатты  қорғау  туралыоқушыларда  ...   ...   ...   ...   ...   ... ... гүлділердің  т.б  тұқымдастардың  өкілдерін  сабақтардатүсіндіргенде кейбір көптеген  дәрілік  өсімдіктердің   әрі  улы  ... ... ... тыс көп ... олардың  жер  бетімүшесін  жинағаннан  кейін   қолды   жақсылап   жуу   т.б   ...   ...  ...  ...  ...  ...  Шет  ...   қарастызерттеуге  алынған  Байдәулет  өңірінің   пайдалы   ...   ... ... қол ... ... ... - шоқылы -  таулы,  шалғынды   жерінен  әртүрліөсімдіктер бірлестігінен басымырақ кездескендер: бұта тектес  -  көп  ... ... ... ... - ... ... бұта тектес  -  шөптектес  өсімдіктер  бірлестігі  басымырақ  екендігі  анықталды.   Өсімдіктербірлестігінің ішінде 18  ...  53  ...  ...  60  түр  ... ... ... тіркелген  өсімдіктер  систематикалық  топтарғажіктелді.  Систематикалық  жағынан  пайдалы  өсімдіктердің  басым  көпшілігікүрделігүлділер  ...  ...  ...   ...   ...   ... vulgare, ащы ...  -  artemisia  absinthium  ,  кәдімгі  жусан  -artemisia vulgare,  қатты  ...  ...  ...  ...  ...  -taraxacum  officinalis,  кәдімгі  мыңжапырақ  -achillea  illefolium,   альпіқашқаргүлі - aster  alpines,  ...  ...  ...  -cirsium  ... ... - ... sibirica, кең гүлкекіре  -  centaurea  scabiosa,екінші орында ерінгүлділер тұқымдасының өкілдері: мадияр көкжалбыз -  nepetapannonica, күмәнді ...  -  hyssops  ...  ірі  ...  ...  -hyssops ... ... әрем-phlomis tuberosa, далалық сәлбен -  salivastepposa,, маршалл жебіршөбі  -  thymus  ...  ...  ...  -thymus ... ... ... -  ...  clinopodioides,  одан  кейінгіорында астық  тұқымдасының  ...  ...  ши  -  ...  splendens,шалғындық түлкіқұйрық - alopecurus pratensis, егістік сұлы -  avena  ...  ...  -  ...  ...  биік  шағырбидай   -   melicaaltissima,  ...  ...  -  stipa  ...  ...  бозы   -   ... ... Раушангүлділер тұқымдасынан тықыр  жапырақты  итмұрын- rosa ... ... ... - rosa  ...  ...  ... - spiraea crenata,  айыр  ...  -  potentilla  bifurca,  кәдімгіжұлдызгүл  -  filipendula  hexapetala,  дәрілік   қандышөп   -   ... және ... ...  ...  ...  -  capsellabursa-pastoris, сұр сарыбасқурай - erysimum canescens,егістік  қанатжеміс  -thlaspi arvense,кең жапырақты ... - lepidium ... сұр ...  -berteroa incana өкілдері  жатқызылды.  Ал,  бұршақ  ...  ... - caragana frutex, ... ... - lotus  ...  орал  ...  ...  uralense,  дуал   сиыржоңышқасы   -   vicia   sepium,   ...  -  ...  ...  қалампыр  тұқымдастарының   өкілдеріәртүрлі түсті қалампыр - dianthus versicolor,  ...  ...  -  ...  ,  ...  ...  -  lychnis  ...  дала  мүйізшөбі  -cerastium arvense, кермек тұқымдасынан әсем ... -  ...  ... ... ...  ...  тұқымдасы  дәрілік  қандышөп  -sanguisorba officinalis, шығыс текесақал -  dodartia  orientalis,  ...  ...  ...  -  adonis  ...  ашық  ...   ...  patens,  қияршөптілер  тұқымдасынан   жай   ...   -   ...  ...   ...   ...   қоңыраугүлі   -campanulasibirica,  сүттіген  ...  ...  ...   тәрізді   сүттіген   -euphorbia  subcordata,  қарылғандар  ...  тас   ...   -   ... ... тұқымдасынан қабықты құртқашаш - iris scariosa,  шүйгіншөптұқымдасынан орта тасшүйгін -  patrinia  intermedia,  теңгебас  тұқымдасынаншатырмалы ... - butomus ... алқа ... қара  ...  ... niger,  шатыршагүлділер  тұқымдасына  тегіс  жапырақты  көкбас  ... planum ... ... ...  ... - ... - таулы, шалғынды   жерінен  жиналған60 түрлі ...  ...  өмір  сүру  ...  қарай  жіктеліп  жәнеолардың  экоморфалары  анықталды.  Өмір  сүру  формасы  ...   ... ... ... ...  ...  шөп  тектес  өсімдіктер.Байдәулет өңірінде кездескен пайдалы өсімдіктерді өмір сүру ...  ... ... 43 түрі көп  жылдық  шөптектестерге,  5  ...  ... 3 түрі бір ... ... ... ...  Бұтатектестерден тіркелгендер: тас  қарақат - ribes  saxatile,  тықыр  ... - rosa ... ...  ...  -  rosa  ...  және  ... молдылығы шөп тектес өсімдіктер мен салыстырғанда  әлде  қайда  азболды.  Сол  ...   ...  бұта  ...  ...  қараған   -caragana frutex, күмәнді сайсағыз - hyssops ambiguous, ірі гүлді сайсағыз  -hyssops  macranthus,  ...  ...  -  thymus  ...   ... - thymus ... ... жапырақты тобылғы  -  spiraea  ... ... ... ... өмір сүру формаларына қарай  жіктеліпжәне олардың экоморфалары анықталды. Ал  ...  ...  ...  14түр  ксерофиттерге  ,  6  түр  ...  ...   -   19   ... –21 түр ... ... ... ...  анықталған  түрлернегізінен  ксерофиттер  мен  мезоксерофиттерге  немесе  мезоксерофиттер  ... ... ...  ...   ...   пайдалы   өсімдіктері   шаруашылық   –құндылығына байланысты  9  ...  ...  ...  ...  ...   ...    мал   азықтық,   улы,   ...   бал   ...    ...  ...  Пайдалану  түрлеріне  байланысты  кездескенөсімдіктердің 27 түрі дәрілік, 16 түрі бал ...  12  түрі  эфир  ... 13 түрі  ... 11 түрі ... 8 түрі мал  ...  7  түріулы,  3  түрі  техникалық,  2  түрі  дәрумендік   ...   ... ... ... кездескені - дәрілік өсімдіктер.  Тірі  табиғаттыоқытатын биология пәнінің ... ...  ...  6-7  ...  ...  ...  ...  әдістеріне  танымжорықтар,  зертханалық  жұмыстар,қосымша факультативтік сабақтар  өткіздім.  Ол  үшін  мысалы  ботаника  ...  ...  ...  ...   ...   ...   мен   ...  қолданыладым.  Биология  сабағының  сәтті  өтуі  үшін   ...  ...  ...  ...   бар.   ...   ...  ерте  ...  жазғы  кездерде  өсімдіктердің  бірнеше   түрлеріқосылып  әр  түрлі  ...  ...  ...  ішінде  ағаш  тектес,бұтатектес,  шөп  текте  өсімдіктердің  бірнеше  түрлері  кездесетеіндігін   ...  6-7  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сабақ  өткізгенде  ерінгүлділер,  күрделігүлділер,   раушангүлділертұқымдастары  жайында,  ...  ...  ...   ... ... ... осы ...  өкілдерінен  жасалған  гербарийматериалдарын  қолданып,  ішінде  көптеген   пайдалы   ...   ...  ...  ...  ...  жайында   жан   -   жақтымәліметтер бердім. 6-7 сынып оқушыларына ...  ...  ...  ...  ...  ...  бір  ...   жататынтүрлердің жәй және күрделі жапырақтарын салыстырып, гүлінің, гүл  шоқтарыныңсыртқы құрлысын түсіндіруде әр тұқымдастардың ... ...  ... ... ... ... маңызы  бар.  Биология  сабағындаосындай  көрнекі  құралдың  әр  түрін  ...  ...  ...  ... тек есту қабілетін  ғана  емес,  сонымен  қатар  көру  қабілетін  деарттыратындығы және ...  ...  ...  ...  арттыратынәдіс екендігіне практика барысында көз жеткіздік.3.5.Зерттелген аудан бойынша Байдаулет өңірінің кең таралған,  улы  жәнедәрілік өсімдіктерінен ... ... ...  ...  ...  пайдалану  барысында  мектеп  ...  ...   ...  де   ...   практикалық   маңызы   барлығына   көз   ...  ...  ...  ...  ...  №  57  ...   -лицейнде 6- 7  сынып  оқушыларына  әр  жеті  ...  ...  ... тұрдым. 6 - 7 сынып  оқушыларына  биология  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  мәліметтерді  осы  факультативтісабақтар кезінде  қамтып,  түсіндірдім.  ...  ...  ...   ...   ...   алқа   ...    қарамендунаның,   кәртәпияның    гүлдерінен   жасалған     ылғал   ... ... бір - ... ...  ...  ...  және  ...   мүшелерінің    пішіндерін,   санын   анықтап   формуласын    ... ... ... ... ... салыстырмалы  әдіс  –  тәсілдерінқолданып өткіздім. Оқушыларға  жалпы  ...  ...  ...  ... ... ... ... өсімдіктер мен улы  өсімдіктердің  гербарийматериалдарын  пайдалану  ...  осы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тәсілдері,  қолдануы  туралы,  мәліметтер   берілді.Оқушыларға кең ... улы ... қара алқа (solanum nigrum,  ... - ... ... ( ephedra distachya,  хвойник),  волгалық  жанаргүл(adonis   wolgensis,   горицвет   волжский)   ...    улы    ... ...  ...  білу  ...  табиғатқа  шыққанда  осыөсімдіктермен уланып қалмауға,  өсімдіктерді  ұстағаннан  кейін  ...  ... ... ... ...  ...  ...  белгілер  байқалатыныжәне уланғаннан кейін алғашқы көмек көрсету жайлы көп  мағұлматтар  берілді.Сондай ақ, дәрілік өсімдіктер ... да  ...  ...  ...  ... ... Факультативті сабақты өткізу барысында негізінен  кеңтаралған дәрілік өсімдіктер алынды. Оларға мына түрлер  жатқызылды:  дәрілікқандышөп  -  ...  ...   ...   ...   -   achilleaillefolium,  қабықты  құртқашаш  -  iris  ...  ...  ...   ... vulgare, ... жапырақты  шайқурай  -  hypericum  perforatum.  ...  ...   ...   ...   ...   және   ...  ...  мәліметтерді  жазып  келу  оқушыларға  үй   тапсырмасыретінде берілді.  Осындай  ...  ...  ...  арқылы  жалпыоқушылардың  биология  пәніне,табиғатқа  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өсімдіктердің   түрлерімен   таныстырып,олардың  маңызы,  халық  шаруашылығында  ...  ...  көп   ...  айтылды.  Қазіргі  кезде  адамзаттың  табиғатқа  аяусыз  қарауыныңәсерінен көптеген дәрілік өсімдіктердің жойылып кететіндігін,  ...  ... ... ... ... сондықтан, келешек  ұрпақ  үшінтабиғат байлығы болып  ...  ...  ...  ...  ...  асамаңызды мәселе екендігі туралы біраз мағұлматтар берілді.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі1. Ахметжанова А.И.,Гурр Р.В.Ресурсы лекарственных растений  в  некоторыхрайонах ... ... ...  и  ...    ...     мира     ...     ... – С.21-292. Павлов Н.В // Дикие полезные и технические растения ...  ...  ... c .6403.  ...  В.П.  //Исследование  дикорастунщх  полезных  растений   вКазахстане // В ... в ... //  – ... 1959.  –  ... ... М.К.  //  ...  ареалов  и  ресурсов  лекарственных  растенийКазакстана // – ... ... – c.1655.  ...  В.С.  //  ...  к  ...   лекарственных   растенийКазахстана // Учен. ... ... 1940. – Т.5. – ...... ...  М.,  ...  Ж.  ...  жанға  шипа,  дертке  дауа  //–  Алматы: Қайнар ,1992. – c.6-917. Қожабеков М., ... Г. ... ......  1982.  –c. 3-148. ... Р.Ә.,  ... М.А. //  ...  –  табиғат  қазынасы  //– Алматы : Қайнар, 1984 .– c. 1529.  ... П.С., ... М.И.  //  ...  и  ...  ...  //  ... Знание, 1981. – c.15910. Джумагалиева Ф.Д., Заркешов Э.Г. // Лекарственные растения  ... их ... в ... //– ... – c.21611. ...  Н. М., Мамурова А.Т. // Дәрілік өсімдіктер //  – Алматы  ... 2013. – c.39912. ... П.С., ... М.И.  //  ...  и  ...  ...  //   ... Знание, 1981. - c.15913.  Тыныбеков  Б.М.  //  Дәрілік  өсімдіктер   //    –    ...   ... 2009. – c.15814. ...  Қ. // ... сыр ... //  –  ... : Қайнар, 1982.– c.16815. Доброхатова К.В., Чудинов В.В. // Қазақстанның дәрілік өсімдіктері// ... , 1963.– c. 6-1116. ... К.У. // ...  Травы// – Алматы : 1976. – c. 617. ... А.Ф., ... Г.Н., ... А.А.  //  ...... 1990. – c.34618. ... Н.В. // ... Центрального Казахстана// – Т.1-3.   –  Алма-Ата.1928 -193819.  Горчаковский   П.  Л.  ...  и  ...  ...   Урала    иПриуралья//   – Москва. 1982. – c. 129-14920. Карамышева З.В., ...  Е.И. ... ... ... ... Казахстана. – Ленинград: Наука 1973. –  c.24-2821. Ушбаев К. У.  // ... ... ... //  – ... :  ... – c. 282-32422. Қажымұратов М. // Қазақстанда кездесетін пайдалы өсімдіктер// – Алматы1975. – c.21923. ... К.В., ... А.А. //  ...  ...  вокрук  нас  //Алматы : Қазақстан, 1992.– c. 6-1924. Арыстанғалиев С.А., ...  Е.Р.  //  ...  ...  //  ... : ... 1977. – c.21-3825.  Адекенов  С.М. Перспективы  использования   ...   ... в XXI ... ...  сельскохозяйственной  науки  Казахстана,2000. – С.21-23.26. Ахметжанова А.И. Монография. // Биологические особенности и  ... ... ... ... ... в  условиях Юго-восточногои Центрального Казахстана // Караганда,2014. – c.143.27. Ахметжанова А.І., Мыңбаева Р.О., Ауелбекова А.К.// ... ... ...  ...  ...  ...  және  олардыңтаралуы // Вестник КарГУ 2002. №1. –С.70-7528. Анапиев И.М.  //Эндемичные, реликтовые и редкие растения  ... и их ... // ... ... ...  ... Караганда, 1996. – С.103-10729. Куприянов А.Н., Михайлов В.Г. //Новые и редкие растения  ... ...  ...  //  ...  ...  ...... 1987. –Вып. 15. – С. 11–13.30.  Куприянов  А.Н.  //Охраняемые   растения   ...   ... 1993. – c. 3731. ... М.А. //  ...  растиельное  сырьё  и  препараты  //«Высшая школа» – Москва, 1987. – С. 59-6132. ...  М.К  //  ...  ...  ...  ...  //Сборник: Избранные труды. – Медгиз,1963.– c. 54-9133. Исаев С., Мәдиева А. // ... емі // –  ... :  ...  1995.  –c.7934. Ахметжанова А.И. Дорога ученого: Сборник научных трудов –   Караганда,2014 – ... ... А.И., ... А.К., Алибеков Д.Т // Редкие, изчезающиеи эндемичные растения горных  районов  Ортау  и  Кызылтау  //  ... ... 2006.  –№1. –  C.5-936. ... А.К. ... ... ...  ...  және  эфирмайлыөсімдіктер)   қоры   (Орталық   ...   03.00.05   ˗    ...... –  C.2037.  ...  А.И.,  Ауельбекова  А.К.  Қызылтау  және   ...   ...   ...   ...    және    ...    бара    ...   ...   экологии:III   Междунар.    ... ˗ ... ... ... 2004. –  ... ... А.И., ... А.К. Ортау, Қызылтау өңірінде кездесетінпайдалы өсімдіктер. Вестник КарГУ,  Караганда,  2004.   –№3(33).     ... ... А.И., ... А.К. ... Р.А. Орталық ҚазақстанныңОртау  және   Қызылтау   таулы  аймақтарының  пайдалы   өсімдіктері.Исследование  ...  мира  ...  III  ...   ... ... ... ... Казахстана  ˗Алматы,  2006.  –C.180-18140.  Ауельбекова  А.К.,  Айдарбаева  Д.К.  Ортау  және   ...    ... ... ... ... тұрғындардың  пайдалануы.Вестник КарГУ, Караганда, 2007.  –№3(47).  –  ... М. Ю. ... С. У.  ...  К  ...  ...  семействаГубоцветных флоры Центрального Казахстана. Вестник  КарГУ,  Караганда,2009. №4. –   С. 9-2042. ... ... ... С.М.  ...  Artemisia  annuaL.Выращиваемый в Караганде. Растительные  ресурсы  Т.38.Вып.  2.  2002С.74-7743. А.И.Ахметжанова, Б.Т. ... ...  ...  и  ... ... ...  Roem.et  Schult.  В  ...  районахКаркаралинского горно- лесного массива Вестник КарГУ, Караганда  -2013. №1(69) – С.24-2944. Ахметжанова А.И., Айтбаев Т.А., ... ...  ...  в  ...  Центрального  Казахстана  Вестник  КарГУ,Караганда -2014. № 2(74) –  ... ... ...  Ж.М.Тойғамбаев.  В.  Сб.  Флора  ...  ...  ...  ...  ......  видов  в  полыни,  ...   а   ... 8 -1346. ... А.И. ... ... некоторых видов  лекарственных  растенийКаркаралинскогог горно-лесного  массива  Тезисы  докл.  Республ.науч.-практ.конфер. Актуальные проблемы технологии  ...  ...  ...  и  ...  ... –C. 19-2047. ... А.И., Бек  С.А.,  ...  С.М.  Семенная  продуктивностьSerratula coronate L.,  ...  в  ...  ... КарГУ, Караганда -2015. № 3 (47) –  ...  А.И.  ...  А.К.   ...   Д.Қ.   ...   ... ... ... өңірінің пайдалы өсімдіктері” Вестник  КарГУ,Караганда -2015. № 4(80) –  С.23-3049.  Г.Ж.Мырзалы.,  ...   ...   ...   ... флорасының талдауы  (Орталық  Қазақстан  )  Вестник  КарГУ,Караганда -2014. № 4(76) –  С 50-5150.     ...  ...  ...  ...  ТОО  ... – C. 4851. //  ... ... растений Казахстана // Т.1-2  – Алма- Ата ,1969 - 1972.52. // Флора Казахстана// – Т.1-9. –  ... .1956 – 1966.53. ...  А.Н.,  ...  И.А.,  ...  Ю.А.,  Адекенов  С.М.,//Определитель сосудистых ... ...  ...  ...... 2008. – ... Быков Б.А. // Геоботаника //.–Алма-Ата,1957. – c.22 – 23.55.  Понятовская  В.М.  Учет  ...  и  ...  ...  ...  ...  ... сообществах // Полевая геоботаника //  Т.3.– М. –1964. – c.209 ... ... ... Е.Р., ... ... ...  -орысша - латынша атаулар сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977. – c. 28857. Құралұлы. ... ...  ...  ...  мен  ... ... ... . –Шымкент,2004. – c. 6658. Қалиев Б. Қазақ  тіліндегі  өсімдік  атаулары.  –Алматы:Ғылым,1988.  ... ... ...  ...  ...  Ленинград:  Наука  1981.  ... ... ... ... ...  ... ... №1 (27) 2015 –С. 28-33.61. Қазақстан мектебі. Алматы №7. 2012 –С 23-2562.  Мырзабаев  А.Б.,  ...  А.М.  ...   ... ... ... №4 (48) 2007 –С 5663. Исмабаев Ә.И., Рахимов Қ.Д., Егеубаева  Р.А.  //  ...  ... ... ...... 2000. – c.197.  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ботаникалық ресурстану ғылымы және оның ғылымдар жүйесіндегі орны6 бет
"шалғын өсімдіктердің сапасын бағалау"4 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
«биотехнологиялық объект ретінде өсімдік жасушаларын өсіру »7 бет
«дәрілік өсімдіктер»7 бет
«Қазақстанның танымды өсімдіктері және оларды пайдалану»27 бет
«өсімдік жасушаларын биосинтездік өнеркәсіпте пайдалану.»15 бет
«Өсімдіктер жүйесі. Раушангүлділерге сипаттама»25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь