Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 15
1. Ақселеу Сейдімбек . публицист ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
1.1 Ақселеу Сейдімбек публицистикасының ғылыми.танымдық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
18
1.2 Ақселеу шығармашылығы және ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 24
2. Ақселеу Сейдімбек . өнертанушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.1 Ғылым мен өнер шежіресі . «Қазақтың ауызша тарихы» ... ... ... ... ... ... ... 33
2.2 «Қазақтың төр шежіресі» . этномәдени біртұтастықтың кепілі ... ... ... ... . 36
3 Ақселеу Сейдімбек . этнограф.ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
3.1 «Қазақтың күй өнері» кітабының ғылыми.танымдық мәні ... ... ... ... ... ... . 55
3.2 Күй өнері ұлт руханиятының алтын қазығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 79
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 85
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 90
Жаһандағы адамзаттың өзара даңғыл жолдағы дамуы, ізгі ниетте ойлауының нәтижесінде ірі сатылар бойынша дәуірлер ауысып отырады. Әсіресе, ақпараттың түрлі бағытта таралып, кеңінен дамуы жолында күрделеніп, кейіннен түрлі реңге енуі – ғаламдағы елдерде ұқсас тарихи жүйелі тәртіппен, нақты сатылы түрде жүзеге асып отырды.
Ғылыми-танымдық публицистиканың қалыптасуы мен көркемдік дамуы – ұлттық дәстүрдің маңызды тұстарын рухани-мәдени тәжірибелерін жинақтап берді. Қазақы ғылыми-танымдық публицистиканың қарышталған түрін, әдеби әрі ақпараттық әдістердің күрделі тұстарын зерделеп береді.
Бүгінгі өмір шындығын көркемдік шындыққа айналдыруда қазақ қаламгерлері де жан-жақты ізденістер танытуда. Тыңнан соқпақ тартуға талаптанған көркемдік талпыныстар, әсіресе, қазіргі қазақ публицистикасынан айқын аңғарылады. Бұл тұстағы шығармашылық ізденістердің бір арнасы стиль проблемасымен, типологиялық өрісімен тығыз байланысты.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Танымдық шығармалардың қалыптасуы мен кемелдену кезеңдерін, әсіресе, жеке суреткер ретінде Ақселеу Сланұлының шығармашылығын жанрлық, теориялық, танымдық тұрғыдан жеке қарастыру – зерттеудің өзекті тұсы. Бұл ретте, қазақ публицистикасы әлдеқайда табысты деңгейді еңсерді. Жазушының лабороториясы ретінде жан-жақтылығы қарастырылып, еңбектері арқылы ізденістер де жүргізу –публицистиканың танымдық қырын ашты. Әрине, толық өзекті тұсын көрсете білу үшін талдамалық тұсын талдау арқылы көптеген еңбектерді саралау қажеттілігі белгілі. Бұл орайда публицистикалық талдамалы еңбектер – салмақты зерттелген тақырып өзегіне айналуы тиіс. Ақселеу шығармаларын ұлттық публицистиканы ақпараттық әлем мен әдебиеттік жанрдың маңызды бөлшегі ретінде қарастыру өзекті. Әсіресе, танымдық тұрғыда Ақселеу шығармаларын жұмыс барысында көркемдік құралдардың болмысын жан-жақты талдауда нақты әдістеме ретінде қосқан үлесі зор.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Қазақ публицистикасындағы шығармалардың дені зерттеліп, кеңінен талданып келе жатқаны белгілі. Б.Жақыптан бастап публицистиканы зерттеген ғалымдар жетерлік. Алайда, Ақселеу Сланұлы негізінде зерттелген еңбектердің бағыты – еңбектердің танымдық қырын негіздейді. Дипломдық жұмыстың жаңалығы ретінде қазіргі таңдағы ғылыми-танымдық публицистикадағы Ақселеу Сланұлының ғылыми жаңалығын қосар едік. Ұлт тарихына әкелген ұлттық құндылықтарды рухани сипаттарын жан-жақты екшеген зерттеулерін, танымдық кітаптарын, талдамалы мақалаларын атар едік. Осы ретте танымдық публицистиканы өз шығармашылығы негізінде саралап шыққан ғалым ұлттың сүйіспеншілігіне бөленді. Рухани шежіренің тарихын, руластық шеңберінің ұлғайғандығын, қазақтың күй өнерінің құндылығын зерттеу жұмысына талдау етті.
Дипломдық жұмыс барысында шығарылған қорытынды жұмыстары болашақта көркем шығармашылық бойынша ғылыми-танымдық публицистиканы кешенді түрде қарастыруға бағыт-бағдар беру жағынан да үлкен маңызға ие. Жалпы, жұмыс барысында қазіргі танымдық публицистика толығымен қарастырылып, қазақ публицистикасы Ақселеу Сейдімбек шығармашылығы негізінде зерделенді. Зерттеуде тың тұжырымдар жасалып, публицистиканың ғылыми маңызды тұстары атап көрсетілді.
1 Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. Монография. Астана: Күлтегін, 2002. 267-279 б.
2 Сейдімбек А. Аққыз. Алматы, «Атамұра». 2002.-32б
3 Сейдімбек А. Қазақ әлемі «Этномәдени пайымдау» Алматы «Санат», 1997- 381б.
4 Сейдімбек А. «Тауға біткен жалбыз». «Жалын» баспасы. Алматы -1979-63б
5 Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы. Шежірелік деректерді пайымдау. Алты томдық. Астана – Фолиант, 2010-728б
6 Сейдімбек А. Алпамыс батыр. Эпостың ізімен. – Алматы, 1979.-96 б.
7 Сейдімбек А. Күңгір-күңгір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 237 б.
8 Сейдімбек А. Мың бір маржан. – Қара ӛлең табиғаты. – Алматы: Ӛнер, 1989. – 255 б.
9 Сейдімбек А. Сонар. Деректі әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1989. – 350 б.
10 Сейдімбек А. Күй шежіре. – Алматы: Ғылым, 1997. – 224 б
11 Салғараұлы Қ. Ақселеу Сланұлы Сейімбек. Астана, 2002. – 5-16 б.
12 Қашқари М. Дивани лұғат ит түрік. Алматы, 1962. – 60 б.
13 Рашид-ад-Дин. Сбор.летопсей. Т.І.Кн.І.-М.-Л., 1952.- С.78.
14 Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. – Алматы: Жазушы, 2010. – Б.560
15 Нақылдар жинағы. Диналардан шыққан сөз.–Алматы:Мектеп, 1987.–183 б.
16 Кекілбаев Ә. Дәуірмен бетпе-бет. –Алматы: Жазушы, 1972, 184 б.
17 Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. – Алматы: Жазушы, 1977. – 195 б.
18 Музыкальное искусство: Наука и образование, ғылыми еңбектер жинағы. Астана-2004
19 Мерғалиев Т., С. Бүркіт, О. Дүйсен «Қазақ күйлерінің тарихы» Алматы 2000.
20 Жүзбай Ж., «Шертпе күйдің төрт мектебі». Астана 2009.
21 Тоқтаған А. «Күй тәңірдің күбірі» Алматы 1996.
22 Жұмағалиева Т, Д.Ахметбекова, Б.Ысқақов, Ә.Қарамендина, З. Қоспақов «Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы». Алматы 2005.
23 Мағзымұлы Ж. Жаңаарқа күйшілері/Алматы: «Үш Қиян»,2005-113 бет
24 А.Мухамбетова. Традиционная музыка в культуре ХХ века. Алматы. Дайк-пресс-2002. 328-стр
25 Жұмаділдин. А. Жаңаарқа. Дерекнама. -Алматы: Кенже - Пресс-Медиа, 2003-132 бет.
26 Сейдімбек А. Отар болған жұрттың өз жүрегі өзіне шабуыл жасайды. «Намыс.kz» сайты.
27 Аманұлы Н. Естеліктер. "Қазақстан" Телерадиокорпорациясы
28 Әлімбеков О. Ақселеу харакири жасады ма?//Аbai.kz ақпараттық порталы
29 Кемелбаева А. Ақселеу феномені //"Адырна"ұлттық – этнографиялық портал
30 Құрманғали Қ. Ақселеу ақиқаты//Егемен Қазақстан. -2012. -23 тамыз. - 5 б.
31 «Трактаты о музыке и поэзии», Алматы. «Ғылым» 1993. 430 бет.
32 Омарбеков Т. Ақселеу туралы аңыз // "Ана тілі"газеті
33 Сартқожаұлы Қ. Ақселеу (Эссэ)//Моңғолия қазақтарының ақпараттық порталы
34 Айтұлы Н. "Дәурен - ай" - Ақаңның өз тағдырымен өзектес ән // Орталық Қазақстан. - 2012. - 23 тамыз (№ 142/143). - 1 б.
35 Ақсұңқарұлы С. Қайран, Ахаң //Орталық Қазақстан. - 2012. - 21 тамыз (№ 141). - 4 б
36 Асанұлы Қ. Сөз өнерінің сырбазы. // Жаңаарқа. - 2012. - 18 тамыз (№ 38). - 4-5 б., - 4-5 б, Қасым. - 2012. - №4. - 144-147 б.
37 Жүсіп Н.Ақселеу әлемі // Қазақ әдебиеті.- 2012.- 24-30 тамыз(№ 35). - 6 б
38 Көкетаев Т. Ақселеу - Алашқа ортақ тұлға// Орталық Қазақстан. - 2012. - 12 сәуір (№ 60). - 3 б.
39 Несіпбай А. Көненің көзіндей, заманның заңғарындай:// Егемен Қазақстан. - 2012. - 29 тамыз (№ 562/569). - 8 б.
40 Оспан Ж. Алаштың Ақселеуі туралы естелік: жаңа кітап // Орталық Қазақстан. - 2012. - 6 қыркүйек (№ 151). - 6 б.
41 Сәулебектегі А. Ақселеудің асы // Дала мен қала. - 2012. - 27 тамыз (№ 35/36). - 9 б.
42 Хамзин М. Бекзат болмыс иесі еді... //Орталық Қазақстан. - 2012. - 23 тамыз (№ 142/143). - 5 б.
43 Шәмші Ж.Тау алыстаған сайын асқақтайды//Мәдениет.-2012.-№8.-30-33 б.
44 Абдрахманов С. Ақселеу. Егемен Қазақстан. - Астана, 2011. - 25 мамыр (№ 217/220).- 13 б.
45 Айтбайұлы Т. Ахасы еді қазақтың . Жас Алаш. - Алматы, 2010. - 25 мамыр (№ 41). – 5 б.
46 Бекмаханұлы И. "Алаштың алтын сандығы"Орталық Қазақстан. - 2010. - 26 қазан (№ 175).- 4 б.
47. Қайырбай Қ.Алаштың ардақты азаматы//Әдемі-Ай.-Алматы,2010.-№1-5 б.
48 Сыздықов С. Ақселеу Сейдімбектің "Тәтті тіршілік" әңгімесі // Қазақ тілі мен әдебиеті. - Алматы, 2010. - № 10.- 126-130 б.
49 Тайшыбай З. Ақселеудің мұрағаттағы бейнесі. Орталық Қазақстан. - Қарағанды, 2010. - 24 шілде (№ 117/118).- 7 б.
50 Тобаяқов Б. Алаштың арда емген Ақселеуі // Жас қазақ. - Алматы, 2010. - 1 қазан (№ 38).- 12 б., Ел. - 2010. - 12 қазан (№ 40).- 4 б.
51 Жолдасбеков М. Ардақтымыз, асылымыз болатын // Мәдени мұра. - Астана : "АГРОБАСПА" ЖШС , 2009. - № 6.- 100 б.
52 Жүністегі К. Бақұл бол, бауырым // Орталық Қазақстан. - 2009. - 17 қыркүйек (№ 141).- 4 б.
53 Кекілбаев Ә. Ақселеу - арман, ақжелең шабыт // Мәдени мұра. - Астана : "АГРОБАСПА" ЖШС , 2009. - № 6.- 102 б.
54 Жұртбай.Т. Саусағы сұлу сері https://egemen.kz/» 10-Қыр-2010.
55 Қирабаев С. Менің Ақселеуім // Егемен Қазақстан. - Астана, 2009. - 12 желтоқсан (№ 416/418).- 5 б.
56 Нысанбаев Ә. Қазақтың ауызша тарихы- тарихи сана айғағы // Қазақ әдебиеті. - 2009. - 3-9 сәуір (№ 12).
57 Сариева Р.Ақселеу Сланұлының жеке қоры // Егемен Қазақстан. - Астана, 2009. - 9 желтоқсан (№ 410/412).- 6 б.
58 Ыбырай Ш. Көшпелі мәдениеттің жаңаша пайымдамасы // Егемен Қазақстан. - Астана, 2009. - 25 қыркүйек (№ 309/311).- 6 б.
59 Есали А. Ұлт руханиятын қайта түлету-ұлы мұрат // Егемен Қазақстан.- 2005.- 28 қаңтар.-3 б.
60 Кәріп Ө. Мәртебелі сыйлыққа лайықты еңбек/ Ө.Кәріп, Ы.Тәукей// Орт.Қазақстан.- 2004.-18 желтоқсан.-12 б.
61 Келес М. Ұлт ұлағатының ұйтқысы: сұхбат// Қазақстан әйелдері.- 2004.- N7.-4-5 бет.
62 Меңдеке Ә. Ақселеу Сейдімбек: "Униформациялану, Еурофор-мациялану, Русоформациялану..."//Жас Алаш.-2004.-29 маусым.-1-3 б.
63 Нұртайұлы Ә. Мемлекеттік сыйлық берілді// Жас Алаш.- 2004.- 16желтоқсан(N151).-5 б.
64 Жолдасбеков М. «Қазақтың күй өнері». "Күлтегін" баспасы. 2003 жыл // Егемен Қазақстан.- 2003.- 7 қаңтар.
65 Жөкенұлы Қ. Сегіз қырлы, бір сырлы // Жаңаарқа.-Атасу, 2002.- 28 қ.
66 Кекілбайұлы Ә.Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті // Егемен Қазақстан.- 2002.- 29 қараша.-5 б.
67 Салғараұлы Қ. Ұлтжанды: Ақселеу Сейдімбек -қаламгер, этнограф, зерттеуші // Егемен Қазақстан.- 2002.- 23 қазан.-3 б.
68 Оспанов С. Қарағанды жайында жаңа кітап: /А.Сейдімбековтың "Кеніш" кітабына шолу/ // Орталық Қазақстан.- 1979.- 3 наурыз.
69 Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. – Алматы: Жазушы, 1970 – 352 б.
70 Нұрғалиев Р. Өнер алды – қызыл тіл. – Алматы: Мектеп, 1974. 172 б.
71 Ысқақұлы Д. Мәдени, әдеби дамудың кейбір мәселелері. – google.kz
72 Елубай С. Қазақтану// Алты Алаш, №3, 2009ж
73 http://thenews.kz/2012/12/07/1274477.html. «Ақселеу» жайлы.
        
        МАЗМҰНЫ|Кіріспе.................................................................|15 ||.....................................................                   |   ||1. ... ... –                                                  |18 ...   ||........                                                                |   ||1.1 ... ... ... ...                 |   ... ||..................................................                      |   ||1.2 ... ... және ауыз                                     |24 ...                   |   ||2. ... Сейдімбек –                                                  |33 ...   ||......                                                                  |   ||2.1 ... мен өнер ...... ...                          |33 ...                                     |   ||2.2 ... төр ... – этномәдени біртұтастықтың                 |36 ...                                                 |   ||3 ... ... –                                                   |55 ...   ||....                                                                    |   ||3.1 ... күй өнері» кітабының ғылыми-танымдық                      |55 ...                                           |   ||3.2 Күй ... ұлт ... ...                                    |79 ...                |   ... ...                          |   ... ...                                                |90 ...   ||.......                                                                 |   ... ... ... ... ... ... жолдағы дамуы, ізгі  ниетте  ойлауыныңнәтижесінде  ірі  ...  ...   ...   ...   отырады.   Әсіресе,ақпараттың  түрлі  бағытта  таралып,  кеңінен  дамуы   жолында   ...  ...  ...  енуі  –  ...  елдерде  ұқсас   тарихи   ... ... ... ... ... асып ... ... қалыптасуы мен көркемдік дамуы –  ұлттықдәстүрдің маңызды  тұстарын   рухани-мәдени  тәжірибелерін  жинақтап  берді.Қазақы  ...  ...  ...   ...   ...   әріақпараттық әдістердің  күрделі тұстарын зерделеп береді.Бүгінгі өмір шындығын ... ... ... қазақ  қаламгерлеріде  жан-жақты  ізденістер  танытуда.  Тыңнан  соқпақ   ...   ...  ...  әсіресе,  қазіргі  қазақ  публицистикасынан   ...  Бұл  ...  ...  ...  бір   ...   ... ... өрісімен тығыз байланысты.Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Танымдық шығармалардың   қалыптасуы  менкемелдену ... ...  жеке  ...  ретінде  Ақселеу  Сланұлыныңшығармашылығын  ...  ...  ...  ...  жеке  ...  ... өзекті тұсы. Бұл ретте, қазақ  публицистикасы  әлдеқайда  табыстыдеңгейді   еңсерді.   ...    ...    ...    ...  ...  арқылы  ізденістер  де  жүргізу   –публицистиканыңтанымдық қырын ... ... ... ... ... ... білу үшін  ... талдау арқылы көптеген еңбектерді  саралау  қажеттілігі  белгілі.  Бұлорайда публицистикалық талдамалы  еңбектер  –  салмақты  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ұлттық   публицистиканыақпараттық әлем мен әдебиеттік жанрдың маңызды   ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  шығармаларын  жұмыс  барысындакөркемдік құралдардың болмысын жан-жақты  талдауда  нақты  әдістеме  ... ... ... ғылыми  жаңалығы.  Қазақ  публицистикасындағы   шығармалардыңдені зерттеліп, кеңінен талданып келе  жатқаны  ...  ...  ...  ...  ғалымдар  жетерлік.   Алайда,   Ақселеу   ...  ...  ...  бағыты  –  еңбектердің  танымдық   ... ... ...  ...  ретінде  қазіргі  таңдағы  ғылыми-танымдық публицистикадағы Ақселеу Сланұлының ғылыми  жаңалығын  қосар  едік.Ұлт  ...  ...  ...  ...  рухани  сипаттарын  жан-жақтыекшеген зерттеулерін, танымдық ... ... ... атар  ... ... танымдық публицистиканы өз шығармашылығы негізінде саралап  шыққанғалым ұлттың сүйіспеншілігіне бөленді. Рухани  шежіренің  тарихын,  ... ... ... күй ... ... ...  ... етті.Дипломдық  жұмыс  барысында  шығарылған  қорытынды  ...  ... ... ...  ...  публицистиканы  кешенді  түрдеқарастыруға бағыт-бағдар беру жағынан да  ...  ...  ие.  ...  ...  қазіргі  танымдық  публицистика  толығымен  қарастырылып,   қазақпублицистикасы  Ақселеу  Сейдімбек   ...   ...   ... тың ... ...  публицистиканың  ғылыми  маңызды  тұстарыатап көрсетілді.Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  публицистиканы  зерделеугебағытталған. Бұл ретте танымдық шығармалары зерделеніп, ол жөнінде  ғалымдарайтқан пікірлер нысанаға  айналды.  Осы  ...  ...  үшін  ... ... ... ... Сланұлының шығармашылығын зерделеу;- «Қазақтың ауызша тарихы»  негізінде  ...  ...  ... таразылау;- қазіргі қазақ  публицистикасының  танымдық,  мазмұндық  құрылымындағыөзгерістерді салыстыру;- ... ... ... ұлттық сипатын ашып көрсету;- шығармалардың ғылыми сипатын айқындау;- шығарма ... ... ... ... күй ... ... ... ашып көрсету;- Ақселеу шығармаларының маңызды концепциясын талдау;-  Кешен  негізінде  Ақселеу   ...   ...   ... ... ашып көрсету;Зерттеу жұмысының нысаны мен  пәні.  Зерттеу  жұмысында  ғылыми  еңбектеАқселеу ... ... ... ...  ...  ...  ... ғалымның  өз авторлығында қолданылған   «Қазақтың  ...  ... күй ...  ... ...  ...  ...  біткен  жалбыз»,«Қара өлең» жұмыстары талданып, бірқатар талдамалық  шығармалары  басшылыққаалынды. Жұмыстың негізгі пәні – ғылыми-танымдық публицистика.Зерттеудің  ...   және   ...   ...   ...   танымдықпублицистиканың құрылысы, дамуы  талқыланды.  Атап  айтқанда,  Рашид-ад-Дин,М.Шындалиева, А. Жұбанов,  М.  ...  А.  ...  М.  ...  ... ... мен  ...  ...  теориялық,  әдіснамалық  бағыт-бағдар ретінде пайдаланылды.Дипломдық жұмыстың құрылымы.  Зерттеу  ...  ...  үш  ...  ...  ...  ...  және  пайдаланылған   дереккөздертізімінен тұрады.Зерттеу  жұмысының  дереккөздері.  А.  ...  «Ән  –  күй  ... ... атты ... зерделенді. Сондай-ақ,  Ақаңның  қаламынантуған «Ғасырлар  ...  ...  күй  ...  ...  ...  әлемі«Этномәдени пайымдау»,  «Тауға  біткен  жалбыз»,  «Қазақтың  ауызша  ... ... ... ... алты ... ... Оған қоса  Т.Мерғалиев,  С.  Бүркіт,  О.  ...   ...   ...   ...   еңбегіқарастырылды. Сондай-ақ,  Ж.  Жүзбай  «Шертпе  күйдің  төрт  мектебі»,  атапайтсақ, "Адырна" ұлттық – ...  ...   ...  ақын  ...  (Қасым  Аманжолов),  Моңғолия  қазақтарының   ақпараттық   порталынажарияланған ғылыми мақалалар зерделенді. Оған қоса  ...  ... ... ... мен қала»,  «Жас  Алаш»,  «Қазақ  әдебиеті»,  «ЕгеменҚазақстан», «Қазақстан  әйелдері»,  ...  ...  ...  ... ... ...  жөнінде   жазылған   авторлар   жарияланымдарыталқыланды.1 Ақселеу ...... ... Сейдімбек публицистикасының ғылыми – танымдық ерекшелігіПублицист-қаламгер,  этногаф-ғалым   Ақселеу  Сланұлы  ...   ... ...  ...  ...  ...  жарық  жұлдызы.  Қазақтың  төлтарихына қажырлы үлес қосып, ауызша тарихтың дамуына  мейлінше  ...  ... ... күшін елінің ертеңімен байланыстырып, қазақ үшін құнды,  сапалыһәм ... ... ... ... ауызша тарихын,  рулық  шежіресін  қайтажасақтап,  текті  қазақтың  байырғы  дүниетанымын  жаңғыртты.  ...  ... ... ел ...  нықтады,  тарих  бетіне  өзінің  айшықты  ізінқалдырды. Қаламынан  туған  ...  ...  ...  оқырманының  көңіліненшықты.  Ғылыми-публицистикалық  еңбектері  құнды  дерекке,  нақты   ұсынысқақұрылып ... ...  ...  ...  жерлес   қаламгер  Сланұлы  АқселеуСейдімбектің өмірі мен шығармашылығын жан -  ...  тану  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ерекше  қыры  –  әрбір  оқырманныңқызығушылығын  арттырып,  ...  ...  ...  ...  ...  ... жұмысты зерделеу барысында Алаш Ақселеуінің  шығармалары  мензерттеулерінің өзіндік ерекшелігін ұғындыру,  жерлес  қаламгердің  даралығынтанытып, шығармаларын зерттеу ...  алу  –  ...  іске  ...  ... ... ... ғылыми  ұстанымдары,  негізгі  талдауға  ... ...  ...  ...  магистрлік  диссертация  жазуқолға  алынды.  Ғылыми  диссертациялық   ...   жазу   ...   ... ... ... мен ... бірнеше  бөлімдер  бойыншажоспарға алынды. Бұл орайда, Ақселеу әлеміне  терең  ену  ...  ... ... ... кеңінен қамтылды. Мысалы:Тарихшы Ақселеу туған аймақАқселеу өскен ортазерттеушінің ғылыми жолыАлғашқы қызмет жолындаАлғашқы  бөлім  ...  ...  атап  ...   тақырыптар   сараланып,зерттеуге алынды.  Жазушының  өмірін,  өскен  ...  ...  ала  ...  ...  ...  ...   бөлімде   публицистің   ғылымиеңбектері қарастыру жолында:- Ғалымның алғашқы зерттеулері- ...... Жас ... ... – аудармашы- Этнограф – тарихшы- Күйші – сазгерЖоғарыда ... ...  ...  ...   шығармашылыққа  келгенжаңаша  қырлары  зерттелді.  Бұл  ретте,  ...  ...   ... ... ойы ... ... ... Ал, үшінші бөлімде  Ақселеудіңғылыми  жинақтары,  бірегей   тұлғаның   болмысы,   ...   ... ... ... ... беріледі. Жалпы, қазақ  елі  тарихындағалымдық, қоғамдық –  саяси  және  ...  ...  ...  саланыұштастыра білген  Ақселеу  Сейдімбек  ...  ...  Осы  ...   ...   Одағының   мүшесі,   республикалық    ...  ...  ...  ...  ...  ғылыми  шығармаларытереңірек көңіл бөлуді қажет  етеді.  Ғылыми  шығармалары  «Күй»,  ...  ...  ...  негізінде   талқыланып,   жазушы   шығармашылығыныңпублицистикалық  жаңашыл  қыры  зерттелді.  Диссертациялық  ...  ...  ...  ...  ...  «Ана  ...  «Зерде»,   «Парасат»,«Ақиқат»  секілді  көпшілікке  танымал  ...   ...   ...  ...  ...  өзіндік  орын   алған   жазушының   өміріненүзінділер алынды. Бұл ...  ...  ...  бейпіл  сөздері»,  «Күй»,«Қазақтың ауызша тарихы», «Күй»  атты  ғылыми  еңбектері  негізгі  обьектігеалынды.Жұмыстың мақсатына сай ... ... ...  ...  ...  барысында  Ақселеу  Сейдімбек  шығармаларына  көңіл   ... ...  ...  ...  ...  шеберлігі,  ғылымға  әкелгенжаңалықтарын зерделеу ғылыми тұрғыда талқыланды.  Танымдық,  ... ... ... ... ... шығармасында  ғылыми  деректердіқолдануын зерделей отырып, сараптама жұмысын ... атап  ...  ...  жөніндегі   терең   талдауларына,   ауызекі   өнерді   насихаттаудағыеңбектеріне тоқталып, ғалымның  ...  ...  ...  жазған  докторлықдиссертациясы негізінде сараптама жұмыстарын жүргізу аса маңызды.Жұмыстың өзектілігі бүгінгі күнге дейін  толық  ...  келе  ... ... ...  ...  бөлуді,  жан-жақты  қарастыруды  ... ... ... қамы үшін ... ...  ...  мақсатын  ескереотырып, елге Ақселеу шығармаларын ... –  аса  ...  ...  ...  ...  «7  мектеп»  қалыптастыру  жаңалығын  дәріптей  отырып,ғалымның терең талдау  ...  ...  ...  белгілі  бір  ұстанымғанегізделген әдеби шығармаларын, ... ... ...  ...  салада  қазақтың  дамуы,  салт-дәстүрі,  келешегі  үшін  ... ... ... көзделді. Шығармаларын жинақ етіп  шығару  дағылыми тұрғыда кеңінен өзекті.Магистрлік  ...  ...  ...   бөлім   мен   рефераттан   тұратындиссертациялық ......  ...  ...  жері,  өскен  ортасынанбастау алып, ғылыми шығармаларына дейінгі аралықта бірінші тарауды  қамтиды.Екінші тарау ғалымның күй ... ...  ...  ...  күй  ... ... мектептер жөнінде мәлімет  береді.  Ғалымның  «Қазақтың  ауызшатарихы» кітабында «ауызша ... ...  атты  ...  енген  сөздеріарқау болды. Айтатын ойын тарау бойынша зерделеп, еңбектерінің  ішкі  пікірізерделенді.  Әр  тарау  екі  ...  ...  Бұл  ...  ғылыми   тұрғыдақамтылған түрлі деректер,  ауызша  тарихи  үлгілер  жинақталып,  авторлардыңеңбектері Ақселеу еңбектерімен  ...  ...  ...  деректердінұсқай отырып, «Қазақтың ауызша тарихы»  еңбегі  жан-жақты  зерделенді.  Ру-тайпалар атауы, шежірелік ... ...  баса  ...  ...  ...  мен  қолданылған  әдебиеттер  тізімінен  тұрады.   Қосымшамәліметтер де ... ... ... ... ғылымға қосқан үлесі орасанзор. «Қазақтың ауызша тарихы» және «Қазақтың күй өнері»  ғалымның  қазақтануғылымына қосқан ... ... Оның ...  әкелген  жаңалығы,  жан-жақтызерделеу үлгілері тарихта ... із ... ...  ...  тың  зерттеу,шежіре жинақтары ғалымның шәкірттері, кейінгі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  саралауы(  7  мектеп   бойынша),   ... ... ... ... ...  ...  жасау  ғылымға  әкелгентың жаңалық болды. Қорытындалай келе  ғылыми-танымдық  публицистика  Ақселеушығармашылығы негізінде зерделеніп,  публицис-тикалық  ...  ...  ...  ғылым  жолында  жүрген  мамандардың  ...   ... сеп ... ... ... ... ... орай зерттеу жұмысы барысында Ақселеу  Сейдімбекшығармашылығына   қатысты   еңбектер   ...    Бұл    ...    ... ...  ...  зерттеу  жинақтары  жарық  көрмесе  де,  оғанарналған шығармалары талқыланған мыңдаған  ...  ...  ...  ... ғалымның авторлық туындылары да  ғылыми  ізденіс  жұмысын  жазудасептігін тигізді. Ғылыми ...  ...  ...  Бұл  ... ... ... ... Аманұлы  «Естеліктер»  ("Қазақстан"Республикалық Телерадио-корпорациясы); Н. Айтұлы "Дәурен - ай" - ...  ... ... ән; С. ...  ... ...  ...  Қазақстан);С. Қирабаев  «Менің  Ақселеуім»  (Егемен  ...  Р.  ...  ... жеке қоры» (Егемен Қазақстан);  Ә.  Меңдеке  «Ақселеу  Сейдімбек:"Униформациялану, Еуроформациялану»;  Русоформациялану..."  (Жас  ...  ... ... ұрпақтың тағылымды келбеті», Қ. Салғараұлы  «Ұлтжанды:Ақселеу Сейдімбек -қаламгер, этнограф,  ...  ...  ...  ... ... ... (А.Сейдімбектің "Қазақтар  әлемі"  кітабы  туралы)атты  жинақтар  мен  ...  ...   ...   ...   ... ...   диссертацияны   жазу   барысында   бірқатар    ... ... ... жүргізілді. Бұл ретте,  күй  өнері  төңірегіндезерделегенде А. Жұбановтың  «Ән  –  күй  ...  ...  ...  аттыеңбектері  зерделенді.  Сондай-ақ,   Ақаңның   қаламынан   туған   «Ғасырларпернесі», «Қазақтың күй ... ... ... ... ...  ... ... біткен  жалбыз»,  «Қазақтың  ауызша  тарихы,  Шежірелік  деректердіпайымдау» секілді  алты  томдығы  ...  Оған  қоса  Т.  ...  ... О. Дүйсен «Қазақ күйлерінің тарихы» еңбегі қарастырылды.  Сондай-ақ,Ж. Жүзбай ... ... төрт ...  атап  ...  ...  ...  –этнографиялық порталы, Дауылпаз  ақын  атындағы  портал  (Қасым  Аманжолов),Моңғолия қазақтарының  ақпараттық  порталына  ...  ...  ... Оған қоса ... ...  ...  басылымдар  «Дала  менқала»,  «Жас  Алаш»,  «Қазақ  әдебиеті»,  «Егемен   Қазақстан»,   ...  ...  ...  ...   ...   ...   АқселеуСейдімбек жөнінде жазылған авторлар жарияланымдары талқыланды.Сондай-ақ, ғылыми жұмысты жазу  барысында  ...  ...  ... ... Ж. ... Н. ... А.Несіпбай,  З.  Тайшыбай,  Ғ.  Жайлыбай  Т.Көкетаев, С. ... Ә. ...  ...  негізінде  Ақселеу  Сланұлыныңбет-бейнесі,  ғылыми-танымдық  еңбектері  жөнінде   ақпараттар,   мәліметтерсараланды.  Мерзімді  ...  ...  ...  ...  арқылы   порталмәліметтері пайдаланылды.  Сондай-ақ,  ғалымның  қаламынан  туған  еңбектеріізденіс жұмысына зор көмегін тигізді.Диссертациялық ... ... ... ... Сейдімбектің алғаш  туғанжері, өскен ортасы, қызмет жолы зерделенді.  Мысалы,  ...  1942  ...  ...  ...  ...  ауданында  дүниеге  келгені   атапөтерлік өміріндегі  оқиға,  қайғы  -  ...  ...  ...  ... пен ... екені, Аманбек ақсақалдың қатарынан  қалдырмай  өсіргеніайтылады. Мектеп қабырғасында жүргеннен  -  ақ  ...  үміт  ...  ... ... баспасөз беттерінде жарық көрді. 1959  жылы  орта  мектептітамамдаған   соң,   ...   ...   ...    ...    малшаруашылығында еңбек етті.1963-  1968  жылдары  КазМҰУ  -  дың  ... ... ... алды ... ... туған жер,  ауыл  тұрмысытақырыбына арналды.  Қаламгерлік жолын 1968 - 1975  жылдары  ...  ...  «Жас  ...  газетінде  әдеби  қызметкер,  меншікті  тілші  болыпбастап, 1976 - 1981 жылдары «Социалистік Қазақстан» газетінде  ...  ... ... ... 1983 - 1987 ... ... және ...  (қазіргі«Зерде») журналының бас редакторы қызметтерін  атқарады.  Одан  ...  ... ... әрі ... 1968  жылы  ...  ...  да  одан  ...  жолын  жалғастырады.  «Лениншіл  жас»  газетіне  (Жас   ...   ... ... ...  Содан  бастап-ақ  әр  түрлі  жауапты  қызметтератқара бастайды. 1968 жылы «Лениншіл жастың» «Орталық Қазақстан»  ...  ...  1975  жылы  ...   ...   ...   ... ... газетінің бөлім меңгерушісі. 1983  «Білім  және  еңбек»(Зерде) журналының бас редакторы,  1988  жылы  ...  және  ...  ...  бас  ...  ...  Республикасы  Ғылым   АкадемиясыныңМ.Әуезов атындағы әдебиет және өнер  институтының  бөлім  меңгерушісі,  ...  ...   ...  ...   академиясының   тұңғыш   президенті,Астанадағы Гумилев атындағы университеттің ұстазы қызметінде болды.А.Сейдімбекті  бүгінгі  ...  ...  ...   ...   ...  (1989)  және  Қазақстан  Журналистер  Одағының  жүлдегері   ... ... еске ... ... тарта көркем-әдеби, ғылыми-көпшілік  қолдыкітаптардың авторы атанып, олардың ішінде «Ақиық»  (1972),  «Қыр  ... ...  (1979),  ...  біткен  жалбыз»  (1979),  «Алпамыс  ... ... ... 1981 жылы орыс ... 1987 ...  тілінде,  «Күңгір-күңгір күмбездер» (1981), «Серпер» (1982). «Поющие купола» (1985),  «Всадникна белом коне» (1987), «Мың бір  маржан»  (1988),  ...  (1989),  ... «Күй ... (1992), ... ...  (1992)  секілді  еңбектеріел аузында жүр.Ғылым  докторының  көптеген  шығармалары  ағылшын,  венгр,   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   аударылғандықтан,А.Сейдімбекті белгілі шебер аудармашы ретінде ...  ...  ... ... ... ... «Одиссея» (1974, 1988), И.Можейконың  «7и 37 чудес» (1988) деген шығармаларын қазақ оқырмандары  ана  ...  ... атап ... ... ... барысынба біз – тарих бетінде  жазушының  өмірбаяныжайында   жоғарыда   атап   өткеніміздей   ...   да   ...   ... ... жөн. ... әу ... Ақселеу  Сейдімбек  ең  әуеліқазақ халқына көркем  шығармашылығымен,  мерзімді  баспасөз  беттерінде  жиіжарияланатын ... ... ... ...  Әдеби  сынға  даайтарлықтай үлес қосты. Жазған ... ... пен тіл,  ...  ... өнер мен ... ... мен уақыт, ел мен жер, тарих пен ұлт  ... ... ... ... ... кейбір болыстарының бойына  біткенастамшылық, еріншектік, қанағатсыздықты  сыншылдықпен  көрсете  алды.  Кейіншығармашылығы ілгері дамып,  ...  ...  ...  ... қоя ... Ғылымға  келуі  «Білім  және  еңбек»  журналында  жалғасып,кейіннен атын «Зерде»  атаған  журналда  ...  ...  ...  ... көне ... тарихына үңіліп, ескерткішіне қоса,  кейінгі  қоғамның  еңкүрделі деген мәселесін түбегейлі қозғай білді.Ал, кіріспеде жалпы шығармаларының  ...  атап  ...  жайт  ... ... ...  ...  деңгейін,  ғылымға  жаңа  серпінәкелген кітабы – «Аққыз» екенін атап  өткен  жөн.  Бұл  ...  ... ... ... ...  және  «Бір  атым  ...  ... айтуға болады. Әсіресе, бұл повестердің қай - қайсысы болмасын  өзініңкөркемдік  концепциясы,  ...  ...  ...    тіл   ... осы  ...  ...  классикалық  үлгісіне  жатады.  Әсіресе,«Күзеуде»  шығармасында  оқиғаны  суреттей  алудағы  тартымдылығы  мен   ... ... ... ... іспеттес.  Әрбір  айдарлы  сөздерішығарманы сол күйі құлпыртып тұр. Сөз ...  ...  ...  ... нық. ... әрбір тұлға – талдауға негізделіп жазылған  әр  шығармасыназер салсаң  кейіпкермен  бірге   өзін  де  қоса  ...  ...  ... Біз ... ... ...  ...  үлгідегі  сөз  қолданысын  –көркемдік қуаттың кемел керуені, сөз қолданудың  ... ...  ...  ... ... ... ... айта кеткен жөн, ғалым шығармаларының ішіндегі  қазақтыңтөлтума мәдениетін тұтастай тарихи тұрғыдан жан - жақты  ...  ... - ... ... атты ...  1981  жылы  ...  көрді.  Қазақтыңқалың оқырманы мен  зиялы  қауымы  арасында  айрықша  ...  ... ... бұл ... көпшілік  ғылыми  ірі  ізденіс  деп  бағалады.Ғалымның ғылымға қосқан  үлесі  ретінде  кеңінен  ...  бұл  ...  ...  дәстүрлі  мәдениетін  өзінің  төлтума  қалпында  ...  ... ... ерек.  Сондай–ақ,  тарихи  -  этнографиялық  дерегініңмолдығымен,  әсіресе  ...  ...  ...  ...    ... ... аударған еңбек саналды. Бұл кітап 1985 жылы «Поющие  купола»деген атпен Е. Қажыбековтың аударуында орыс тілінде жарық көрді.Жазушы  ...  ...  ...  ...  әрі  ғылыми.   Олайдейтініміз қазақ тарихында,  республика  көлемінде  жазушылығын  ...  ...   және   ...   ...   ...   ...   білгенпублицистердің алдыңғы қатарлы көшін бастап тұрғандығы.  Алдыңғы  бөлімдердеоның  Қазақстан  Жазушылар  Одағы  ...   ...   ...  терминологиялық   комиссияның   мүшесі   ...   ...  ...   ...   тарихи–мәдени   ескерткіштерді   қорғауқоғамының президиум мүшесі ... ... ... «Ана  тілі»,  «Астана-даусы»,  «Парасат»  сияқты  көпшілікке  танымал  ...   ... ... ... ... ... ...  алғаны  осыны  айғақтайды.Айта кеткен жөн, қазақтың  дәстүрлі  музыка  мәдениеті  жөніндегі  ... ... ... әңгімелері қазақ теледидарының алтын қорына  алынды.Бұл ретте, оның  шығармашылық  тағы  бір  қыры  –  ...  ...  ... жөн. ... өз қаламынан шыққан  сөздері  төменде  келтірілген.«Менің қолыма 1,5-2 мыңдай шежіре ... Оның ... ... ...  ...  «Мен  өзім  бір  ...  куә  болдым.  Тағы  бір  ғасырға   ... ... ... ... ... екі  ...  ...  сөзі  бар».[5].Ал екі ғасырлық тарихы жоқ елдер бар. Екі ғасырлық ақиқат  сөз  ... Оның ... ... екі ... ...  ...  өте  ...  ғасырларболды. Демек, шежірелік айғақ-деректі көз көре отырып,  оны  ...  ... ... ... ... үшін ... ... шаруадай  еді…Мен тұңғыш рет қазақ ру-тайпаларының этникалық бөлік  емес,  бұл  ... ... ... ... қолмен  ұстатқандай  дәлелдеп  отырмын.Демек,  жүзге  бөліну  деген  сөз  барып  ...  ...   төл   ... ... ... [5]Магистрлік  диссертациялық   жұмыс   кіріспе   бөлімнен   бастау   алып,«Ақселеудің алашқа ... ... ... ... ...  ғылыми-танымдық қыры» атты тараушалар зерделеніп, «Ақселеу  ...  және  ... және ... ...  ... ...  –  халық  игілігі  үшін»атауларымен  беріліп,  публицистің  зерттеу  еңбектеріне  аса  мән  ... «Күй ...  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...  обьектісінің  бейнесін  ашуда  ...   ... ... жұмыс барысында  «Қазақтың  күй  өнерінің  ... ... қоса ... ... өнері»  кітабына  талдау  жұмыстарыжүргізілді.1.2 Ақселеу шығармашылығы және ауыз әдебиетіҚара сөзден ... ... ... ...  ...  жазушылық  кәсіптенбұрын, зерттеушілікті, ғалымдықты таңдады. «Ұлт алдындағы парызымды  өтеудіңөзге жолын таңдадым»,– деген  Ақселеу  ...  ...  ...  ... ... ... ... көңілін  әлі  күнге  дейін  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  айтылған  сөзіАқселеу  Сейдімбектің  бүкіл  өмірлік   қағидасын,   ғылым   әлеміне   ... ... аша ... ... Ақселеудің  атын  кеңінен  танымалетіп,  есімін  танытқан  оның  құнды  шығармалары  екені  ...   ... ...  «Қыз  ...  «Бір  атым  ...  ...  қазақәдебиетінің төрінен орын алып, әдебиетті танытатын дүниеге айналды.Ғылымдағы алғашқы ...... ... ... ... ұлт болыпқалыптасудағы рухани өмірімен байланыста болып, Ақселеудің  өзіндік  биігінеайналды.  Ғалымның  ...  ...  ...  ...   тағылымы   молеңбектері  қазақ  руханиятының  еңсесін  көтерген.  Мемлекет,   Елдік,   ... ... ... табылып, тарихшының қазақ тарихына  қосқанеңбегін айқындады. Тумысынан бекзат азаматтың домбыра тартып,  қамшы  өретінөнері бір ...  Оның  ...  ...  ...  ...  ... өнерлі екенінің бір көрінісі. Танымдық  тұрғыда  қарасақ,  әңгімеші,шежірешіл ... ... ... ... ... –  қыры  мен  ...  қайсаркайраткер қырын айғақтап тұр.Жалпы, ғалымның алдымен шежіретану (фольклор) ғылымына еркін  араласқаныбелгілі. Әсіресе, балаларға ... ... ... -дың орны  ...  [6].Осы ретте эпостың ізімен ел аузынан жазып  алған  әңгімелері,тау,   үңгірлержайлы жазбалары фольклор жинаушы екендігін  ерте  ...  ...  ... ......  ...  ...  лирикасындағы  қара  өлеңжанры» аталып,  ғылымға  ...  ...  Қара  өлең  ...  ...  ... ... ... қорғалғанын ескергеніміз жөн.«–Ақселеу  Сейдімбектің  азамат  ретіндегі  болмысын  айғақтайтын  айқынқасиеттерінің ең ... – оның ... ...  Бұл  ...  ... бір ... тиесілі болғандықтан қиқуға ілесетін  пендешіліктен  ада,халқының   ...   ...   ...   ...    ...  ...  да   болуы   керек,   ол   ...   ... ...  ...  ...  дәулетін  еселеп,  бұрын  із  түспегенсоныға құлаш ұрып, жаңалыққа жаршы болып, әсіресе, халық  ...  ... ... ... отыруға айрықша құштар»  делінген  бір  жазбаларда.[1, 11]. Әсіресе, тарихшы ... ... ... ...  пікірін  тереңіненұсынып,  ғылыми-зерттеу  еңбектерін  арнады.  Бұл  ...  ...  ... ...  ...  деп  басталуы  «Қазақ  әлемі»,  «Қазақтың  қараөлеңі»,  «Қазақтың  күй  ...   ...   ...   ...   ... ... ...  еңбектері  –мәңгілігін  жоғалтқан  жоқ.  Бұлтұрғыда ғылыми-танымдық негіздегі  ойлы,  зерттеліп,  тұжырымға  негізделгеншығармаларынан ... ... ... ... ... Әр  күнін  танымдықтуындыға  арнаған  ғалым  –  аз  ...  ...  ...  ...  ... ... жүйесін қалыптастырып, ғылымға жол ашты.Тарихи қалыптасудың, сонымен қатар, Ақселеу Сейдімбектің қаламынан туған«Күзеуде»,  «Қыз  ...  «Ақ  ...   «Бір   атым   ...   ... «Алпамыс батыр»  атты  хикаяттар  әдебиет  әлеміне  жол  тартты.Шығармалары халықтың, ... ...  ...  ...  Төлтума  қасиеттері,мәдени бітімі шыншылдықпен көрініс  тапты.  Жазушының  құнарлы  тілі  ... ... ...  ...  ...  «Көңіл  шіркін»,  «Зердені»шығарып, халықтың тарихы мен өмір салтына жүйріктігі  ...  ...  ... ... ... ... көрініс тапты. «Бақыт», «Бақ,  Дәулетжәне Аман», «Әйел-Ана», «Махаббат», ... ... ... мен  ... ... «Бай, байғұс және би», «Бетпақдала», «Бір түп жусан»,  «Ақешкінің  шағымы»,  ...  ...  ...  ...  туындады.   Сондай-ақ,ғалымның  қаламынан  «Абылай  хан»,  «Күннің  қызы  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  жазылды.  «Ойсылқара»,«Қаныш берген қарындаш»,  «Жұлдыздар  із  тастап  кетеді»,  «Сонар»,  ......  ...  ...  «Күз  ...  деген  жиырмашақты очеркті өрнектеді.Еңбектерінен (1 сурет) шығармалар көрініс  тапты.  Ақселеу  Сейдімбектіңесімі зерделі өнер зерттеушісі  әрі  ...  өнер  иесі  ...  ...  танылды.  Қазақтың  дәстүрлі  әншілік  өнерін  тұғыр  ете   ... ... ... ... ұлт ...  ...  ...  әндершоғырын дүниеге  келтіргені  бізге  аян.  Оның   ...  ...  ... ... ... кез-келген дәулескер күйшіден  кем  орындамайтынынзамандастарының пікірі айғақтайды.Ақселеу Сланұлының жазушылықтан аса өтіп, ғылым саласына  біртіндеп  бетбұруы – ұлт үшін ... олжа ... ... Бар  ғұмырын  қазақтануға  арнағанАқселеу  Сейдімбектің  «ешқашан  ғылыми-танымдық  ...  ...   ... ... ... сыбана кірісуі тегін таңдау емес-ті.  Ғылымдағы  әріптес,үзеңгілес әрі  қанаттас,  ...  ...  ...  әрі  ...  ...  ...  ...   Салғараұлы   кеңінен   ... ... ... ...  ...  ...  да  ... өлең мен күй аңыздарын алғаш рет рухани айналымға  түсірді;  алғаш  ретқазақ эпостарының қара  ...  ...  ...  болды;  алғаш  ретГомер туындыларын қазақ оқырмандарына таныстырды;  алғаш  рет  ...  ... ... ... идеясына ден қойды; Қазақстанда  этнографиялық  жәнеэтнологиялық ...  ...  ...  ...  ...  ... ...  деген  категориялық  ұғымның  орнығуына  тегеурінді  ...  ...  ...  ...  бес  ...  ...  ...  ретсаралап танып, олардың даралық сипаты мен типологиялық  тұтастығын  айғақтапберді; қазақтың ән ... ... ...  ...  рет  ... ... мақсат еткен телехабарлар сериясын  жасады;  қазақтың  ру-тайпалық  жүйесін  алғаш  рет  тарихи-этнологиялық,  ...   ...  аяда  ...  қазақ  шежіресінің  қазақ  тарихына  ... ... ашып ...  әр  қилы  пікір-бағаға  қарамастан,халық мұрасы ретінде алғаш рет қазақтың бейпіл сөздерін жинап,  оның  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  сәттерінжинақтауға себепші болған деп «…деген екен!» айдарына ұсынған [11].Халықтың рухани дәулетін сабақтастырып,  қазақ  шежіресін  ... ...... ... ... ...  өзіндік  жоғары  ұстанымы,мақсаты екенін анық. Халық арасында айрықша  құрметке  ие  ......  ...  және  мәдени-рухани  аяда  қазақ  шежіресінзерделеуінен  туындады.  Алдыңғы  бөлімдерде  айтылғандай   ...   ... ала ...  ...  ...  өнерінің  ғылыми-зерттеу  институтыныңшаруасын атқарғанына куә боламыз. Халық Ақселеуді айрықша  қастерлеп,  ... ең ... оның өз ... ...  ...  ниетінен  екенін  ұғынды.Халқының  мол  мұрасын  ...  ...  ...  ...  ...   ... кешіп жүріп, толықтай ізденіс жұмыстарын атқарған  еңбегі  ... ... ... Осы ... ...  ғылыми  тақырыптары  сабақтасәрі бір-бірімен тақырыптас келеді. Ғылым  докторы  алдымен,  қазақ  тарихынақоса қазақ баласының ...  ...  ...  ...  қилы  ... етеді шығармасына.  Бүгінгі  ұрпақтың  атадан  қалған  мұрасын  ерекшеқастерлеп, құрметпен қарау ... баса ...  ...   ерек  жолынзерделеу арқылы, көркем шындық пен әдеби шындықтың аражігін ...  ... ... Қазақ тарихының  ескіше  дәстүрі  мен  қазіргі  таңдағысабақтастығы, төл ...  ...  ...  ...  ...  ... ... кешірген дәуренін негізге алған  қаншама  ғылыми  мақалаларжазылды.  Көркем  ...  ...  Әбіш  ...   ...   ... ... ... түгел шолып,  ұлан-асыр  сыр-сипаттарымыздытегіс қамтып, қат-қабат  тарихымызды  терең  қаузап,  дүлдүл  оймен,  ділмартілмен ... ... ... ... ...  сүлей  суреткер  –  қайранАқселеу, енді жоқ. Атар таңның жарығы жаңа-жаңа себездеп,  айналаны  толтырабастағанда ай ... ... ... жұлдыздай көзден  ғайып  болады  дегеной үш ұйықтасақ ... ...  ...  ...  айқара  жайып,  күректейсаусақтарын салалай тарақтап, әр  сөзін  саралай  салмақтап,  ...  ... ... ... күні кеше ғана емес пе еді?! ...  қара  ...  иірімі  мол  қыл  қобыздың   көмейіндегісін,   құймақұлақ   кәриялардыңкөкейіндегісін ... ... ... енесінің бауырына сүңгіген  ашқараққошақандай қомағайлана бас  сұғып,  күрпіте  ...  ...  ...  ...  ештеңе  қалдырмай,  ақтап-қақтап,  ...   ...   соң   ... ... ... ...  сораптап  еді-ау  шіркін!…  Тілімен  балемізгендей еді.  ...  күн  ...  еді.  Оның  кең  ...  ... ... ...  толы  тарихи  зердесі  өзімізді  дүние  ...  ...  ...   асқаралы   шыңдарына   шығып,   бұрын-соңдыбатылымыз бармаған ұшы-қиырларын еркін  самғай  ...  еді.  ...  ... ...  ...  тарихын»  аяқтағалы  бері  мойнынан  ...  ... ... ... ... ...  ...  жүр  еді…  Ойдағысынажеткендей еді, ел алдындағы парызын, ақтағандай ...  ...  ... қара ойы мен ... ... ... ... ақ  шыңдарын  селт  еткізіп,өзіне қаратып, көсілте  жөңкіліп,  талайды  көріп,  ...  ...  ... ... ... ... ...  күлімсіреп  еді-ау  сабазың»  дегенекен. [16]Ақселеу Сланұлы жазушылыққа журналистикадан келді. Оның кең қарымды, тыңсерпінді,  ...  ...  толы   ...   ...    Алматыдағы   Қазақмемлекеттік    университетінің    журналистика     ...     ...  ...  жас»  ...  «Жас  ...  ...  ... Қазақстан», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі  жалпы¬ұлттық  ... ... ... ... ... ... түгел  елгетараған «Зерде» журналы мен «Әлем» альманағында жұмыс істегенін айта  кеткенжөн. Лениншіл жастың» тілшісі қатарында жүріп, ...  ...  ... ... ... атанып, қатардағы тілші міндетінде  жүргендеТеміртау қаласында металлург  болып  жүрген  ...  ...  ... ... елдік мұраттар тұрғысында тізе қосып жұмыс істеуге  себепболған  достыққа  ұласқан  еді.  Елбасымен  ...  ...  ...  ... ... болғанымды ұмытпаймын», – деуінің мәні  зор  екенін  осыданаңғарсақ болады. Бұл ...  ...  ...  ретінде   Елордасы  Астанағаауысқанда  Алаштың  ұлы  ұлдарының  қатарында  Мырзатай  ...   ... ... Ақселеу Сейдімбек болғандығы белгілі.  Бұл  ретте  қазақжазушыларының пікірін  келтіргеніміз  дұрыс.  Қуанышбай  Құрманғали  ... ... «Мен ... Ақселеу сонау «Лениншіл  жаста»  тілші  ... ... ... ... елін аралай  жүріп,  ұлтымыздың  көмбеде  жатқан,елеусіз ...  көне  ...  ...  қара  ...  ... оларды кәдеге жаратып, «Күмбір-күмбір күмбездер»  (2  том),  «Мың  ... ... ... ... ... ... атпен кітап  болып  шықты.Бұл оның білгір де, білімді мәдениеттанушы болғандығының жарқын мысалы»  депатап өтеді. Мәдениеттану үлгісінде жазылған ...   ...  ...  ... Ақаңның соңғы еңбегі  күш-жігер мен  қабілетке  шеберлікке  құрылыпжазылды. Бұл ... « ... ... ...  ...  бәрін  жүйе-жүйесіменретке  келтіріп,  тәптіштеп  шығу  ...  ...  ...  ...  Кез  ... жазу үшін өзімнің арнайы  қолданатын  әдісім  бар.  Ол  ...  ... ... «Қазақтың күй өнерін» жазуды осы әдіс арқылы  бітірдім.  Алоны мен марқұм Лев ... ... Бір  жолы  ...  ...  өзімніңғылыми жұмысымды көрсеткенімде, оның есі шығып кетті. «Ой, ...  ... адам өзін ... бола ма? Мына ...  адам  адасады  ғой.  Тіпті,жынданып кетуге де болады ғой. Әй-әй, ай! Осылай да бола ма ...  ...  ... ... – деп ...  шайқап-шайқап  отырды  да  өзінің  қалай  жұмысістейтінін көрсетті. Міне, қара. ...  ...  күй  ...  Енді  ... қара»,  –  деп  ағатайым  маған  мұқият  түптелген  ...  ... «А» деп ... ... ... сөзден кейін кілең шифр.  Нақ  бірбарлаушының дәптері сияқты. «Ал енді не түсіндің?» – деді ... Мен  ... ... ... мен ... мынаның бәрі  әшейін  цифр  ...  ... ... ... ... да тап осы  ...  Бұны  мен  ... ешкімнің де тісі батпайды», – деп еді»  деп  ...  екен  ... бір ... ... ... ... ақырғы еңбегі жөнінде сөз қозғағанда, «–Осы кітаптан кейін Ақселеу маған айтып еді, Мырзеке,  қазір  ...  ... ... ... Енді ... қалам да ұстағым  келмейді,  қағаздың  да  ... ... деп ...  ...  ол  ...  мән  ...  ... қарасақ, тіпті соның бәрін бітіріп  кетейін  деп  ...  ... ... ...  ...  дегенін  жеткізген.  [37]   Ғалым  жөніндегіпікірде  қолға  алған  ...  ...  сала  ...  ...   тыңғылықтызерттеуші  екенін  атап  өткен  жөн.  Бұл  ретте  ғалымның  ...  ... ... қазақ  руханиятының  биіктеуіне  үлес  қосқысы  ... жөн. Мол ... ... ... ... Ақселеу  мұрағатқа  3000  –нан астам құжат қалдырған.  Соның  700-ден  астамы  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...    Сейдімбектіңшығармашылығына  қатысты  ой  ...  ...  ...   төрт  ... ... атап көрсете білді. Әсіресе, қазақтану әлеміне  қатыстыпайымды деректерін нақтылы жеткізгенін атап көрсетеді ол.«Әуелгі ...... ... ...  өмір  салтына  ерекше  денқойып,  оның  мәдениетіне,  өнеріне,  салт-дәстүріне,  ...   ... ... ... ... ... айтып беруді мақсат етуі.Екінші елеулі қыры – Ұлы Дала ...  арқа  ...  ...  болмыс-бітімнің жылт еткен қадір-қасиетін, барынша ыждаћатпен  зерттеп,  жас  ұрпақкәдесіне жарату.Үшінші ... - өзі ... ... ... ... ... Ұлы ... үлгісі ретінде қарастыра отырып,  келер  күнге  аманатқылып, аман сақтап қалу жайы.Төртінші  сипаты  -  әр  ...  ...  ...  желі  ...   ... қатар, қазақ  бітіміндегі  танымдық  ...   ...... қыры –  ... ... ... ...  ел  болу  жолындағыеңбегі,  қайраткерлігін  ерекше  жеткізе  ...  ...   жас   ...  ...  ...   ...   жөн.    Ұлт   басына   түскенмәселелерді айта білуі, ... ...  ...  ...  еді.  ... куәсі –үндеу хаттар, сұхбаттарды жариялап, күнделік  жазып  қалдыруыболды. Қазақтың арман аңсарын жүрекпен сезініп, оны көркем,  шұрайлы  ... ... ... ...  –  оның  дара  ...  ...  биіктігі,зерделеушілігі  әрбір  шығармасынан  көрініп  тұруы–  оқырманмен  сырласуынатікелей әсер етті. ... мен  ...  ...  ой  ...  ...  ...  білді.  Кеңестік  саясатқа  шырмалып,  аласапыран  көңіл-күйдежүрген ... ... ... алып ... үлес қоса  ...   ...  ... біз – Сауытбек Абдрахмановтың мысалын келтіргеніміз  дұрыс.  «Дүниеденөтерден бір жыл бұрын үйіне  барғанымда  кітаптың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  көрдім.  Еденнен  төменге   ...  ...  ...  бәрі   ру-тайпаларға   арналған   папкаларментолтырылған. Қазақ шежіресіне қатысты  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  бәрін  жүйелеп  отырғанының  ... ... ... ... атты ... ...  мың  ...  болатын  еңсоңғы, ең басты еңбегін аз уақыттың аясында жазып тастаған» деп  жазады  ... ... ...  ...  Қазақстан»  газетіне  жариялағанжазбасынан түйгеніміз –  «Сырт көзге сал-серінің салтымен  ...  ... ... қағазға ұқыптылығы да бөлекше еді. Өткен  жылы  Орталықмұрағатта Ақселеу Сейдімбек өзі көзі тірісінде  өткізіп  кеткен  ... ... Ақаң ... 3 ... астам құжат тапсырған  екен,соның 700-ден астамы жазысқан хаттары. Жиналған жұрттың назарына  250  құжатұсынылды. Үйіне  ...  ...  ...  үлкен  бір  бөлігі  қаз-қатартізілген  папкалар  ...  ...  ...   ...   ... ... ... қажет мақала  көрсе  де,  кітаптан  керек  деректапса да тап-тұй¬нақтай етіп ... ... не ... ... ...  не  ... қолға ала қалса, жаңағы папканы ашады  да  әлгі  материалды  қалауыншапайдалана береді» деп ... ... ...  ...  бір  ... ... [44]  ... 3 мыңнан астам құжат тапсырып,  соның700-ден астамы жазысқан  хаттары.   Қазақтың  ...  жері  ...  ... үшін Алаш ... сан ... ... жауға берді. Ұлт мүддесі  жолындақазақтың талай азаматы жанын қиды. ... 67-ге ...  ...  өмірденөтті.  Ұлылықтың  үлгісіндей  ...  ...  ......  өррухының, өнегелі салтының, өрелі қалпының аса ... ... еді. Осы  ... ... оның төл ... салт-дәстүрін, тілі  мен  ділін  жан-тәніменсүйіп, бойындағы тәңірі берген бар  қабілет-дарыны  мен  қайрат-жігерін  ... ... ... көне ... мен рухани  шежіресін  жаңғыртып,тарихи мұраларды кеңінен  ...  ...  ...  үлес  ...  ... ... әдебиетін ғана емес,  қалың  тарихын  да  тереңдеткені  рас.Қазақтың әдебиеттану ғылымы жаңашылданып, көрнекті атануға  ...  ... ... ... жоқшысы атанып,  Ақселеу  қасиетті  Қадір  түніндедүниеден ... ... ... деп  атап  ...  ...  ...  ... Ақселеу әлемі – қазақ әлемі.  Әдебиеттану  ғылымына  барынша  белгілідәрежеде араласты. ... ... ... қара ...  ...  ... ... көңілінен шығуы Ақселеу  Сейдімбекке  ой  салды.  Бұл  мақсаттажазушының 1979 жылы  ...  ...  атты  ...  ...  ...  ... қарымы кең, поэтикалық  қуаты  тегеурінді  жыр-дастанын  насихаттаумақсатынан туындаған бұл  еңбегі  эпосты  қара  ...  ...  ...  болғаны  рас.  Кешікпей-ақ,  бұл  бастама   ...   ... ... ... ... мұралардың  біразы  қара  сөзбен  ... ... ... мол ... ... көре бастайды. Ал,  Ақселеу  Сейдімбектің"Алпамыс  батыр"  кітабы  қазақ  және  орыс  ...  ...  рет  ... ... чех, ... ... жеке кітап болып  шықты.  Сол  сияқты,Акселеу Сейдімбектің аударуындағы жарық көрген (1988) И.Можейконың  "7  және37 ... (" 7 и  37  ...  атты  ...  да,  оның  ...  ...  толымды  еңбегі.  Бұл  ...  ...  ...  ...  ... ... жататын ғажайып мәдени  ескерткіштері  мен  айтулы  өнертуындыларының  өзіндік  ерекшеліктері  және  ...  ...  келу   ... ...  жан  -  ...  ...  көпшілікке  түсінікті  түрдежеткізілді.Азия, Африка елдерінің туындылары, әлемдік кереметтер  санатына  жататынғажайып мәдени ескерткіштері мен ... өнер  ...  ...  ...  ...   Ақселеу   Сейдімбектің   кәсіпқой   журналистікқызметтен 1987 жылы қол үзгені белгілі. "Білім және  ...  ...  ... ... Одақ ... ... орын алғанына қарамастан  және  басредактор ретінде ... ... ең ... ......  ...  ...  1986  жылғы  Желтоқсан  оқиғасына  байланысты"Қазақ ұлтшылдығын дайындаушылар" санатында комсомолдың ...  ...  ол  бас  ...  ...  босатылады.  Мұнан  әрі  АқселеуСейдімбекке МҚК-нің нұсқауымен баспасөз орталықтарының  газет  шығару  ісінене болмаса ... ... тиым ... ...  Тарих  беттері  МҚК-ніңнаразылығына  қарамастан  Ұлттық  Ғылым  Академиясы  М.О.  ...   ...  және  өнер  ...  ...  ...  ...   ...  бос  орнына  Ақселеу  ...  ...  ...  ... айтады. Ол кезде уакыт қатал болатын, Желтоқсан оқиғасынан кейін  елішіндегі  саяси-идеологиялық   ахуал   өршіп   ...   ...   ... ... ... ... бет  алар  шақта  Ақселеу  Сейдімбек1987-1997 жылдар  аралығында Ұлттық ... ... ...  ... және өнер институтында лаборант, кіші ғылыми қызметкер,  аға  ғылымиқызметкер, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі  (Қолжазба  ... ... ... Бұл ...  ол  ...  ...  ...  ден  қойып,теориялық білімін одан әрі тереңдетіп, әсіресе қазақ халқының әлі  де  болсаигерілмей жатқан фольклорлық мұрасын жинау,  ...  ...  ... ... Аға ... ...  жетекші  ғылыми  қызметкер  бола  жүріпфольклорға көңіл бөлді.Ғылым ... ...  ...  ...  1989  ... ... халық лирикасындағы  қара  өлең  жанры"  деген  ... ... ... ... қара ... халық арасына  ең  біркең тараған, ел ішінде туындауын күні  ...  ...  ...  ... ... ... Ғылыми тұрғыда бет алған  жазбасы  қазақтыңдәстүрлі қара ... ... ... ... ... А.Сейдімбектің  «Мыңбір маржан» кітабы (254 бет) аталды.  ...  ...  ...  қара  өлеңнұсқалары  екі  том  көлемінде  қазақтың  фольклорлық   мұрасын   ... ... №  898  ...  ...  ...  өнер  және  ... өнердің төлтумалылығы жайында,  әсіресе,  халықтың  тарихи  тұлғасынайғақтайтын мәдени-рухани ...  ...  ...  "Сонар"  атты  ғылыми-көпшілік кітабы 1989 жылы жарық көреді. Бұл ... үшін ...  ... сыйлығының  лауреаты  атағы  берілді.  Бұл  ретте  біз  –ғалымға  ... ... ... ... ...  ...  «Қазақтың  ауызшатарихы» жайлы, Ақселеу Сейдімбектің  ...  ...  ...  айта  ...  Осы  ...  ...  ...  1999  жылы  «Төр  ...  ... ... ... ...  ...  15  мың  ...  бұтақкейпінде  телінеді.  Бәйтерек  еңсесін  ...  ...  ...  ... алып кетіп барады. Плакатқа он мың  этноним  де  ...  ... ғана ру, ... аттарымен шектелуге тура  келеді.  Плакаттың  етегінеавтор өз ... ... ...  Халықтың  ықыласы  артып,  Қазақстанныңжер-жерінен, елді-мекенінен этнографқа  шежірелер  келе  бастайды.  Халықтыңұсынуымен  ...  ......  ...   ...   ...   өзінешежірешілердің  көбімен  кездесуіне  себепкер  ...   ...   ...  пікірлерден  түйгеніміз  –  ...  ...  ...  ... ... ... арқау болып, түгел жұрттың арқа  сүйер,  ауызтолтырып айтар құнды дүниеге айналарын ешкім  болжамаған.   ...  ... ... ... ... ... ... Рулық құрылымның  таралымытүбегейлі зерттелді. Жүздік  құрылымның  ...  ...  ...  ... ... ұсынылғанын жоғарыда келтірдік. Сондықтан «Қазақтың  ауызшатарихы» – ұлттың бас шежіресі екенін, оған  ...  ...  ...  жоқекенін ескергеніміз жөн. Осыдан кейін халық  аузында  ...  ел  ... мың сан ...  ...   ...  ...  ...  жинастырғанеңбектің болмағанын, жинастырушының да алғаш Ақселеу аталғанын мойындайсыз.Жалпы, диссертациялық жұмыстың екінші бөліміне өтуде   «Қазақтың  ... ... ... ... дұрыс. Бұл ретте біз  –  кітап  ...  ... ... ұмтылмағанын жоққа шығара алмаймыз.  Антропологиялық  ... ... ...  ...  ...  ...  –  найман  руындағы  Ұлыжүздің Әлпеш атты әйелінен тарайтынын, ұлтқа ерекше ...  ...  ... ... Кіші ... қызы Қарқабат екенін  келтіргендегі  мақсаты  ұлттыбір  арнада  тоғыстыру  екенін  ескерген  дұрыс.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   насихаттағанына   шүбәсізсенесіз. Алдағы тарауларда сол сияқты ғалымға мәртебе әперген «Қазақтың  ... ... ... ... ... ...  ... болғанын айта  кеткен  жөн.  ...  ...  ...  ...  ЕлбасыНұрсұлтан   Назарбаевтың   марапатына   ие   болып,   қолтаңбасы    ... ... ... ...  ...  ...  ...  өткенсалтанатты шарада  ғалымның  иығына  шапан  жабылды.  Марапаттардың  көбі  ... ... ... ... ...  Бұл  ...  біз  –  кітаптың  асақұнды мұра екенін тағы айтамыз. Кітапқа құмар  жан  ...  ...  ... ... ...  [1]  ...  былай  деп  көрсетеді.  «Аға  мағанарнаған бір хатында:  «Кітап  мың  ...  ...  ...  ...  ... ... да ...  көрінісі  ғой.  Еңбектің  жанғаны,  соларман-аңсардың оқырманға жетуімен, оқырманды мүдделес етуімен  өлшенеді»,  ... [17]. ... ... салт атты  көшпелілер  өркениетін  дәріптеген,қазақтың көне мұрасын  тағылым  ...  ...  ...  мен  ... ... өркениетін  адамзаттың  өзіне  түсіндіруде  өмірін  ... де, ... бір ... ...  ...  ел  арасында  жүрген  мың  саншежірені  біріктіре   алғанын   білеміз.   ...   ...   ... ... еңбектің  болмағанын,  жинастырушының  ғылыми  тұрғыда  беталған жазбалары – қазақтың ауыз әдебиетіне ... ... ... ... Ақселеу Сейдімбек – өнертанушы2.1 Ғылым мен өнер шежіресі – ... ... ... шежіреге келгенде алдымен  мәдени  біртұтастық  еске  түседі.  ... XX  ...  ...  ...   ...  ...  орыналып, елдің әлеуметтік өмірінде  өндірістік  жүйе  үстемдік  құра  бастағаныбелгілі. ... ... ... ... ...  білімгеұмтылған, қазақтың ертеңіне бей-жай қарамайтын  ұрпақ  қалыптасты.  Дәстүрліқұндылықты басты орынға қойған, барша болмысын  тал  ...  ...  ... ... ел  азамттары еді. (2 сурет)Олардың ізденгіштікке ұмтылған қасиеттері  мәдени-рухани  ізденістеріндеайқын көрініс тауып, ұлттық рухы биік, төлтума бояуы ... ...  ... ... ... болды.  Тарихи  сахнадан  белең  алған  өзгерістерАқселеу Сланұлының да шығармашылық  тағдырына  айналды.  ...  ... ... ... тұстарын түртіп отырып, шығармасына арқау ете білді.  Бұлретте,  біз  Ақселеу  Сейдімбектің  1997  жылы  ...   ...   ... [ 3] атты ... ... ... ... атап  өткеніміз  жөн.  Бұлкітаптың  ...   ...   орыс   ...   ...   "Мир   ... ... деген атпен 2001 жылы жарыққа  шықты.Ғылыми  ...  ...  ғана  ...  ...  ұлт   өкілдерінің   ізгіықыласына ие ... Неге ... ... ... ...  төл  тарихына,дәстүрлі мәдениетіне, фольклоры  мен  этнографиясына  ...  ...  ... ...  Бұл  ...  ...  ...  терең  зерделеймін  дегеноқырман  үшін  аса  ...  ...  ...  атты  фильмде   профессорНамазалы Омашұлының «Құлдық сананы бойына дарытпай кеткен  адамдар  аз  ғанаболса, соның нақ ... осы ... ... ...  ...  ...  адам  ...  күресіп  өтеді.  Ал  ел  тәуелсіздік   ...   ...   бұл   ... да ...  сала  ...  Ақаң  керемет  ашылды.  Нағыз  Алаштыңазаматы болды. Мен Ақаңды ұлтын сүюдің хрестоматиялық үлгісін  жасап  ...  деп  ...  деп  атап  ...  бар.   ...   ... шығарма  халықтың  тарихына  терең  бойлауға  ...  ...  ...  ...  ғылыми  көкжиегін  көтеріп  қоймай,  ұлт  ... ... ... ... ... ... ... жаңадан бой  көтергенҚазақстан  Президенттік  Мәдени  орталығы   ...   ...   ...  ...  Ақселеу  Сейдімбек  1999-2000  жылдары  кызмет   атқарды.Білікті  мамандармен  тізе  қоса  ...  ...   ...   ...  ...  ат  ...   Әсіресе,   ертеректегі   оқиғаларғаоралсақ, ... ... ... ... ...  ...  тұщымды,ұлт руханиятын биіктететін  мақалалар  аз  ...  жоқ.  ...  ... ... ... ... қазақтың мерейін үстем  етер  туындыларжарыққа шықты. Солардың бірегейі ретінде   ...  ...  ... ... де ...  ...  ...  табылды.   Жазушының  "Ақиық"(1972), "Қыр  хикаялары"  (1977),  "Тауға  біткен  ...  (1979),  ... ... ... ... ... (1979), "Серпер"  (1982)  деген  атпенжеке кітап болып жарыққа шықты. Ұлттық-этнографиялық бояуы қанық  әңгімелерімен повестері орыс, ... ...  ...  чех,  ...  ...  ... "Кеніш" кітабы  үшін  Қазақстан  Журналистер  одағының  ... ... ... марапатталды. Оған  қоса,  автор  1981  жылы  жарықкөрген "Күңгір-күңгір күмбездер"  атты  ғылыми-көпшілік  кітабында  ...  ...  ...  ...  ...  ...  құбылыс   ретіндеқарастырғаны  белгілі.  Тарихи-этнографиялық  дерегі  мол,  әсіресе,  ұлттыңрухани әлемін парықтаудағы тың ... ... ...  ...  ... – 1985 жылы ... ... деген  атпен  Е.  Қажыбековтың  аударуындаорыс  тілінде  жарық  ...  ...  ...   ...   ... ... алғаш әлем әдебиетінің  әйгілі  туындысы,  Гомердің  "Илиада"және  "Одиссея"  атты  эпикалық  ...  ...  ...   ... ... ... тыңнан үлес қосып, өзге  ұлттар  мен  біртұтастықты,бауырластықты сақтауда Гомер поэмаларының қара сөзбен әңгімеленген  нұсқасынол қазақ тіліне ... Сол ... 1974 жылы жеке ... болып  жарық  көріп,мол данамен бірнеше рет  қайта  басылып,  көпшіліктің,  әсіресе  ... ... ... ... ... тауып,  қолдан-қолға  түспейоқылатын кітапқа айналғаны көпке белгілі.Кітаптардың легімен негізгі тақырыпқа оралсақ, жалпы, қазақ ... ...  ...  ...   алған.   Бұл   пікірді   ...   ...  ...  ...  өту  ...  ...  кітаптар   ретіндегішежірешілдік тарихы бар жинақтар  қазақтың  ...  ...  ...  ...  ...  Қазақылықтың  иісі  шығып  тұрады.  Ғалымның  біржазбасында: «Бірде киіз үйдің көлеңкесінде домбыраға тиек жонып  отыр  ... үй ... ... ... ... ... шапанын керегенің  басына  іліпберші!» – деп қиылады.      ... ...  ...  ...  ...  үйлерқымызға шақырып кетіп еді. Нең кетеді, атамның шапанын іліп бере  ...  ... неге ...... Ырыс: «Онда… онда атамның жағасына қолым тиіп кетеді  ғой!..  Олайетуге болмайды ғой!», «Тәңір жарылқасын!» – деді».Қазақылықтың,  ...  ...  көне  ...  ...   ... ... ... ұқсас  біршама  көркем  суреттеудің  арқасында  ғылымға«Қазақтың ауызша ... ... ... ... ...  ...  «Ақселеу  Сейдімбек  –  қазақ  халқының  шежірелік  тарихын  бергізаманда ... ... ... бір  ...  келтіріп,  ұлтқаұйытқы екенін айқындап, бабымен жинап кеткен асылдың сынығы.XX ғасыр басында ұлт көшбасшысы ... ... ... жоқ ... ... сол ізгі ... адал болғандардың  бірі  Ақселеу  Сейдімбек  ... ... ... ... ...  ... ұсақталу, азып-тозумен тең».Жалпы, Ақселеу жазбаларында  ұлттық  мүддесі,  ұлтының  тарихы  сахнаданжойылып кетпеуі жолында ... ...  ...  ...  көп  ... оған ... ойын ашық білдірген.  «Жарық  дүниеге  ...  ... ... тартқан  демінен  бастап  ақжолтай  ғұмыр  бұйыратын  адамдарболады. Олар тіршілігінде не ...  да  ...  ...  ішкені  –  алдында,ішпегені – артында  дегендей,  мұңсыз-қамсыз  ғұмыр  кешеді.  Дарыны  ... асып ... ...  өзі  ...  ...  ...  ... да, қолпашынан кенде болмайды. Мұндайлар  қара  ...  ... ... ... біреуді жарақтауға  келгенде  әбжілдік  танытқанымен,өзі бір мүшесі болып жүрген қоғам тағдырына қатысты ... әсте  ... ... ... ... десе топан  су  қаптасын»  деген  болатын.Бұл ретте, біз ... ... ... ... бір елде ...  ... ... өмір сүруі – аса  маңызды  болғанын  атап   ... Сырт ... ... ... елге ... басты  мәселе.  Этнографғалым  Жағда  ...  ақын  ...  ...  ...   ...  ...  жерінің  табиғаты  бұзылды.  Қазақ  елінің   шаңырағышайқалып, елі тозды. Қазақ ұлтының тұрмыс ырғағы  ...  …  Осы  аса  ... ...  ...  қазақ  ұлтында  ұлтсыздану  қасіреті  төбекөрсете бастады» деді. Оған қоса  бір  деректерде   ...  ...  ... ...  ... ... де ... тұрғындары үшін ұзақ уақыт тиімді  өмірсүрудің бірде бір оңтайлы үлгісі болды деп  тоқталады.  ...  ...  ... ... «Ұлы Дала» сөзі  –  бұдан  бұрын  Ақселеу  ... ... ... ... ...  зерттеуші  Мырзакелді  Кемел  ...  ...   атты   ... ...  ...  ...  ...  стильге  толы.  Мұнда  далаәңгімелері, күй шежіресі де, қазақтың ауызша шежіре-тарихы да, жүз-тайпа  рутаралымдары  да,  ...  де,  ...  мен  ...  ...   ... ... бергісіз  бастан  өткенді  әңгімелеу  де,  қара  өлең  ... де, ... да ... – деп ...  ...  ...  ... Ақселеу Сейдімбек мұрасының  негізгі  тұжырымдарын  термелейді.  ...  ...  ...  ...  ...  энтологиясының   ғылымитерминологиясын қалыптастырды. Ақаң «Қазақтың ауызша  тарихы»  арқылы  қазақмемлекеттігінің құрылымын ғылыми негіздеді. Жеті  ...  ...  қыз  ... ... ... ... этносты жер бетінде бар  екенін  біз  ... деп ... бұл ... ... ... Бұл  тыйымныңқазақтардың  тұқымдық  сұрыпталуына  себепші   ...   ...   ... ...  ...  ...  болғандығын  айтады.  Әсіресе,«Алаш үстірті – Ресей Федерациясына қарасты Тыба  республикасының  жеріндегіБатыс Саян тау сілемдері. Бұл тау ... ... ең бір ...  өзен  ... ... ... [5  ]  ...  «Қазақ  біледі,  қазір  Тыбаатанған ел бұрынғы ұра қайлықтар, дәлірегі, қалмақтың  бір  ...  О  ... ... бір бұтағы болуы керек. Бірақ бейбіт ел  жиі  ... ...  қан  ...  ...  бірі.  Ал  мынау  этнотопонимненкөрініп тұрғандай, жер атауы таза қазақ тілінде.  Осының  бәрі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тұрған  өлең  бар.   Сүттағамдары – сүттен таза, судан ақ уыздай  ...  ...  ...  ... асы» делінген.  Қазақтардың  құрылуының,  түп-тамырының  сұрыпталуынасебепші болумен бірге,  ...  ...  ...  этнопонимдердіңкәдеге жарағанын  Ақселеу  шығармаларынан  көреміз.  Келесі  бөлімде  біз  –қазақтың ауызша ... ... ...  ру  ...  ... түрінде алғаш ғылымға қалай келгенін атап өтеміз.2.2 «Қазақтың төр шежіресі» – этномәдени біртұтастықтың кепіліКең қазақ даласында тайпалар  мен  ...  ...  ...  ... ... ... Философиялық  тұрғыда  дамыған  халықтың  төлтарихы (2 сурет) жоғарыда атап өткеніміздей ... ... ... ... ... ... ... «көз таңба» немесе  «күн  таңба»  ... ... ... ......  деп  ...  деп  көрсетеді  тарихшы.(Гокча)» (492-бет). Тарихқа кеңінен көңіл бөлген Ақселеу  Сланұлының  қазақықасиеті мен кең ...  өзі  ...  ...  ...  көріністабады. Бірде, қазаққа сіңген орта  жүздегі  ...  руы  ...  өз  ...  Мәтімұсаұлы  Ақселеу  атасы  Сейдімбек  ...  ...   ... бір ...  ...  ...  ...  рулы  Қазылық  байдыңсөзіне шамданған  Сейдімбек  ақсақал:  «Сенің  арғы  атаң  ...  ... бас ... ... ... қымызын  қанжығасына  бөктеріп  келіппе еді! Оны ... ... ... ......  ...  ... толы деректер  Ақселеу  жазбаларында  көп  кездеседі.  ...  ...  ...  аса  ...  ...  ...  ...  деректер.   Шежірелікдеректерде Ақселеу Сейдімбек аталар  аузынан  шыққан  ...  ...  ... ... Бұл ...  ...  Бөкей:  «Ақселеу  –  өз  замандастарыныңішіндегі ең бір ... Көп ... ... ... ... ...  ... ауыз әдебиеті  мен  ән-күйін  зерттеу  мен  адамзат  өнерініңдаму,  баю  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... бойына қона бермес фанатиктік (жақсы  мағынасында)  ізденісүлкен білімпаздықты сыйға тартты да, нақтылы жемісін берді»  деді.  ... ... ... ...  «Үйі ...  ...  ...  Ағайыныазды қамшы жейді», «Жалғыздың үні шықпас, Жаяудың  шаңы  ...  Тағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деп  жазады.  Ә.Дибаевсекілді  қазақ  шежіресінің  фольклорлық  жанр,  асыл  мұра  екенін  ... ... ... ...  ...  ғылымында  қазақтың  этногенезінрулық жүйені тарқата, этнограф ғалым қазақ халқының ... ...  ...  ...  ...  түбін  қазса,  жүзге  кіретін  қазақ  та,  жүзгекірмейтін қазақ та бір  ...  ...  айта  ...  Бұл  ...  «Ең  ғажабы,қазақтың шежіре тарату дәстүрінде ... ... ...  ...  ...  және  олардың  өсіп-өнген  ұрпақтары   еш   ...   ... ... ... ... ...  ...  ру-тайпамүшелерінің қылаусыз біртұтастықтағы мүдделестігі тіптен қайран  қалдырады».Ол  «Қазақ  шежіресі   …ру-тайпалардың   ұлы   ...   ...   ...  жаңа  түзілім  болып  табылады»   дейді.   ...   ... ... ... ... ...  ...  қозғау  арқылы,бір шежіренің ретімен жүрсін, соған қарап бірлігін бекітсін деген ойы  болуыәбден мүмкін. Бұл пікірімізге дәлел ... ... ... үзінді  бергендідұрыс көрдік.  Ғалым  әрбір  ...   ...  ...  О,  ... ... деп ...  ...  ретінде  алынып  «Қазақ  әлемі,Этномәдени  пайымдау»  кітабының  төртінші  ...  (104.   ... ... ... орта жүз қарпық руының ішінде  тоқа  дейтін  ... ... «Бұл ... ...  ...  атын  қосып,  «Енең  тоқасы»деп те атайды. С. Сейфуллин  осы  ...  Сол   Енең  ...  ...  ... ... 30 жыл ... ... Ол  орысша  инженерлік  жоғары  білімалған, Ақтау  дуанына  жер  аударылған  революционер  ...  ...  ... адам ... ... ... сал-серісі, биі  Есбергенұлы  Төлебайсал екен.  Ел ... ... сал» ... атпен белгілі. Төлебайдың  руы  тама,тоқаларға сіңісті болған. Шоң 30 жыл болыс  болған  соң,  болыстықты  ... ... ... ... екен. Бірде ел арасының мал дауын  шешкенде,Оспан Төлебайдың сиырын даушыға беріп жібереді.Төлебай бұған  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... деген қадірлі, есті  әйел екен:- Төкім сал неге көрінбейді, өлі ме тірі ме?! - деп мазасыздана  ... Шоң ... ... шақыртады. Сонда, Төлебай айтты дейді:- Бір ақсұңқар құс  бар  еді,  оның  ...  ...  құс  ...  ... ... жемін жапалақ азық етуші  еді.  Ақ  сұңқар  алтын  тұғырдантүсті. Оның орнына ...  көз  қара  ...  ...  түк  те  ... - ... Шоң ... ... алып, Төкім  салдың  сиырын   мойнына  ... ... ... ... бұта түбінен құрттаған  қой  тауып  алады.  Соны  мал  етеді.Арада 2-3 жыл өткенде бір бай әлгі ...  ...  ...  ...  ... ... ... осы гәпті Төлебайға айтады. Төлебай Шоңға келіп:- ... кісі өзі ... ... көзі күледі.Жақсының жанындағы адам шошқадай қорсылдап,  иттей  үреді,  бұл  не?!  ... ... ... ... ... бай:- Осындай қисық сөзін қою үшін Төлебай не алады екен, - деп жақтырмапты.- Төкім сал ... ... ... болады! - депті Шоң.Көне дүниелерді жинақтап, артына мол мұра қалдырған мәдениеттанушы,  төлтарихыңды ... ...  ...  ...  ...  ...  Қазақтыңэтногенезіне қатысты «Жер бетінде этномәдени  болмысы  біртұтас  жалғыз  ұлтболса, ол – ... ... ... Шежірелік  мағлұматтардың  аса  құнды  екенінатап өтеді. «Қазақ даласында есте жоқ ескі заманда бастау  алып,  сол  ... ... (XX ғ.) ... ...  ...  ...  ...  өмір-салт» деп айырып атаудың қисыны бар», дей келе,  ол  өзін  ...  ... ... ... ... әрі сырт  көз  ...  әрі  ... этнофора) ретінде сезінемін» дейді.Тарихшы Ақселеу әсіресе қазақтың арғы тарихын әу баста өзі өскен ортаданмысал келтіре отырып ... ... ... ... ...  тұрмыс-салт, қоғамдық, әлеуметтік,  мәдени  әлемді  зерделеді.  Мысалы,  «Бір  ғанаөңірде – ... ... ...  ...  дәстүрлі  эпикалықкөшпелі өмір-салт сақталып қалды. Көш көлігі – түйе, баспанасы  –  киіз  ... ... ...  пен  ...  ...  ...  адамдар  ғажайыпасқақ сезімдерге бөлене алатын. Міне, мен өскен  өңір,  мені  ... орта ... еді. Бұл ... ... ...  ...  сабатүбі сарқындысы,  ең  соңғы  жұқанасы  деуге  болады.  Өз  басым  тарих  ...  ден  ...  ...  адам  ...  ...  өмір-салтты   көріпүлгергенімді тағдырдың сыйына балаймын» деп атап өтеді.Шежіре түркі халықтарының бәрінде бар.  Алайда  ғалым  ...  ... ... жазбасын ерекше атап өтеді.«Көриңлер халықтың шежиресін,Есит шежиренің мәнисин,Бәршенің ата-бабасын,Айтып баян ... ... ... екки ... ...... ... «алаш» болған екен.Мәликтің ұғлы – Разыхақ,Яшлығында қойды ... екен қара ... ... ... екен.Сахра халқы көшип гезбек,Кәнтли жерден уатан дүзбек,Қалпақтың ұғлыдүр өзбек,Өзбек жекке болған екен».Рахманқұл  Бердібай  Ілияс  ...  ...  ...  ... ... ... ... аңыздары   бұл  кезге  дейін  ауызша  таралыпкелген, шындығы, ... ... ... орайын тауып  орналастырған»  дейді.Яғни, Ілияс Есенберлин де Ақселеу Сейдімбек те – жыраулар  әңгімесі  ... аңыз ... ... ... ...  ...  ...  енгізген.Оған қоса  Астанада  «Ақселеу  ...  ...  ...  және  ...   ...   ...    тақырыбымен    өткен    ғылыми-тәжірибелікконференцияда қазақтың ру-тайпаларының  қалыптасуына,  ұйысуына,  ...  ...  ...  аңыздар  мен  шежірелері   туралы   ... атап  ...  жөн.  Сол  ...  ...  ...  ... ... Артықбаев: «– Осы уақытқа дейін тарихшылар шежірені тек  ... ... ... ... бір ...  ...  ...  келген  еді.Маркстік, лениндік көзқараспен жасақталған тарихи сана  шежірені  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Осы  ...  қазақшежіресі ғылыми тұжырымнан,  ғылыми  айналымнан  шет  қалып,  жалпыға  ... ... ...  еді.  ...  ...  ...  көрегендігі  сонша,бүкіл тарихын ертегі мен жыр-дастанға сыйғызып, ешқашан  материалдық  апатқаұшырамайтын материалға жазып  ...  Ол  –  абыз  ...  ...  ... [73] ... ... ... есту  арқылы  жазған  Ақселеудіңеңбегі озық тұр. Бұған дейін осы ой қазақ тұлғаларының арасында көп  көріністаппаған еді. ... ол ...  ...  миы  ...  ... өте ... жад екенін аттың  үстінде,  атанның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тарихты  жеткізу   дәстүріеуропалық жазу мәдениетінен үстем тұратыны  сондықтан.  Қағаз  да,  ағаш  ... ... ... кесірінен  бүлінуі  мүмкін.  Ал  адамның  миындағыақпаратты ешкім ешқашан бүлдіре  алмайды.  Осыны  ...  ...  ... ... ... таңба басқандай етіп дәлелдеп берді. Көзі  тірісінде2000-ға жуық  шежірені  жинап,  соның  ішінен  ғылымға  ...  ... ... үшін бар ... ... ... лайық деп  білемін»  дейді.[73]Ауызша деректер, тарихи-этнографиялық аңыз-әңгіме, жыр-дастан, ертегілер– жалпы,  ...  ...  ...  ...   көркемформа. Көркем әдебиеттану ғылымында Ақселеу – халқымыздың тұрмыс-салтын  бірғұрыптың  орындалуы  арқылы  да,  ...  ...  кең  ...  ...   дажеткізеді. Қазақтардың генетикалық түп тарихы саналған шежірені ол  –  бергізаманда классификациялап, энциклопедия түрінде бір  ...  ...  ... ... ... ... ... «Қазақтың ауызша  тарихын»  жазды.Әсіресе,  шеттен  келген  қазақ  зиялылары  қазақтың  рухани  ассимилияцияғаұшырағанын ... ... ... ... ғалым Жағда  Бабалықұлы  алашшылақын Қасымхан Бегмановқа берген этнографиялық сұхбаттарында: «Қазақ  ... ... ... ... ... ... елі ...  Қазақ  ұлтыныңтұрмыс ырғағы бұзылды. ...  Осы  аса  улы  ...  ...  ... ... ұлтсыздану қасіреті төбе көрсете бастады» деді.Ақселеу Сейдімбектің бабасы  ...  ...  ...  мәліметі  керейҚожаберген жырауда:Тарақты ер Байғозы қолдың басы,Жиырманың алтауына келген жасы.Бұл-дағы кіші жүзге күйеу екен,Ерлігін көрді ... ... ... екен ... ... жеке ... ... түсті.Атысқа ғадеттенген қалмақтардың,Бетпе-бет кездескенде зәресі ұшты.Шежірелік деректер арқылы тұтас бір рудың атын  ...  ...  ... ... ... ер ... жөнін білгесін,Ат жалын тартып мінгесін,Әлім менен ШөменгеБір себептен өкпелеп,Басқа салды іргесін.Сонысына халық ат қойған,Осы жұртқа «Кете» деп.«Қазақтың ауызша тарихында» [5] ... ... орта жүз ... ... кіші жүз ... де бар екенін жазды. Осы орайда ғылыми  зерттеу  жұмысынзерделеу  барысында   ...   ...   ...   ...   ... ... өзі ... тапқан,  аудармасын  өзі  топшылаған  сөздергетолы. Сазсырнайды – уілдек деп  ...  ояну  ......  ынты  –стихиясы, тәнік – аналог, мұрағаттау – архивация, төсекжанды  –  сексуальды,сүргін – катаклизм, ...... ......  ...  ... ... қайта жаңғырту – реставрация, арман-аңсар –  идеал,  иррационалды– ақыл жетпес, иерогамиялық - жанығудың киелі сәті, қозушылық –  ...... ......  ...  ......  –  рецесивный,  самобытный  –  ...   ...   ...   ... ... – якорь,  түпнұсқа  –  аутентті,  дүбара  –  маргинал,киетек  –  тотем,  ...  идея  –  ...  ...  ...   ...   –антропоцентризм, этнозерде  –  ...  ...  ...  –псевдоаналитика,  дүбәралану  –  маргинализация,  ......... ......  айғақшы  –  носитель,  фора,жұқана – ... ...... ... –  образование,  ұлыс  –держава, түпөзек – замысел, дәйектеме-роман – ... ... ...  ...  ......   ...   –социально-классификационный,  кіріктірушілік  –  интегрирующий,  ұстаным   –принцип, орайлас – обусловленный, айғақшы  –  ...  жад  –  ...  ... ... ...  сөздің  аудармасының  нұсқаларын  ...  ...  ... ... ... ... деп ... сирек. «Қазақтың  ауызша  тарихы»еңбегі арқылы  қазақ  халқының  ...  ...  ...  айғақтайтын,түрлі аудармаға сеп болатын айғақ көп. Әсіресе,  құрамына  ...  ...  ... ... жүздің тарихына негізделген шығармалар қазақтың мәдени  әрірухани дүниетанымын ...  ...  ...  ...  көп  ... ... ... түрде саралап, бір тоқтамға келуге көмек етті.Ғалым ХІХ  ғасырдағы  қазақтың  ...  ...  ...  ...  –туысарасындағы игі дәстүрді суреттеу  арқылы  көрсете  білді.  Туысқан  арасындааса ізгі қайырымдылық, құда-жекжат ...  ...  ...  ... ... ... бір кітапқа  жүк  қылды.  Көшпелі  мемлекеттіңжүйесін ұлттық  дәстүрмен  байланыстыра  ...  ...  ...  ... жүз ...  алып  келді.   Этномәдени  негізде  (96  бет)  ұжымдықбірлестіктердің  өзара   аса  ...  ...  ...  ...   ...  ...  ...  «қауым».   «ру»   түсініктері   арқылы,   тарихитұжырымдамасын жасап шықты. Олай дейтініміз,  ...  Арқа  ...   ...  ...  жерлерінде  ру-тайпа  өкілдерінің  дамуы,   атауы,   таралымытереңнен зерделеніп, ұсынылады.  Қазақтың этникалық ...  ...  ... кең ... берді. Бұл ретте, көшпелі халықтардың ұлттық  салт-дәстүрі, ... ... ... тарихы  шындығы,  таным-түсінігі  негізгеалынды. Дастан, толғау, аңыз арқылы жеткен дүниелер  тегіс  –  бір  ... ...   ...   арлы   ...   ...   ...   дүниетанымынан,жаратылысынынан мағлұмат болып бізге жетіп  отыр.  «Жер  бетінде  этномәденинегізі қалыптасқан бір ұлт ... – ол ...  ...  ...  (4  бет)  ...  осы  түсінікті  айғақтайды.  ...   бұл   ...   ... ... ...  жазылған  кітап  болып  отыр.  Сол  үшінзерттеу  кітабы  шежірелік  ...  ...   ...   Бұл   ... ... өзі – ...  ...  тіл,  философия,  құқық,  дін,этикаға негізделіп ауызша ... ... ...  келетіні  белгілі.   Бұлнегізге сүйене ... біз – ... ...  ...  фольклортанушыекенін  көреміз.  Ауызша  тарихтың  көркемдік,  тарихы  ...   ...  аша  ...  ...   ...   ...   ...   түседі.Шарттылыққа негізделген шығармалар үлгісі  қашанда  халықтың  сүзгінен  өтіпқалыптасты. Дуалы ауыз, үлкен, ...   ...  ...  ...  ... «ел ... куәлігімен жетті. Көненің көнекөз баталы  ақсақалдарынанжеткен мұраны – қияли ... ... деп ... жол жоқ.   ...  біз  Ақселеу  Сейдімбектің  «ру-тайпалық   жүйе   тек   генеологиялыққұрылымның ... ғана ... ең ...  ру  ...  жүйе  ...  ...  ...  мемлекеттік   жаралымның   ...   ...   ... ... ...  ...  ...  (фундамент)  болған»деген пікіріне келісер едік.Шежірелік  дәстүрде  ...  ...  ...  ...  дұрыс.  Қазаққоғамының этногенездік құрылымына енгізілгендіктен  ру-тайпалардың  тотемдікдіни  наным  сенім  сипатында  ...  ...  ...   ... негізі туралы айтылғанын ескерген жөн. Баршасы  –  түптеп  келгендеру-тайпалардың ішкі этногенездерін бір  арнаға  жиып,  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ерлігін,   мифтік,   ... ... жұрт ... ... ... ...  ...  Авторкөзбен  көрген,  естіп-білген  деректерін  ...   ...   ...   ... Бұл ... ... әрбір этногенезді мұқият түрде  зерделеуіненшынайы сипатын сақтап қалды. Жалпы, әрбір қазақтың кең  құшағы,  ... сүй ... деп» ... айтатыны, қай өңіріне  ат  басын  бұра  қалсаңқұшақ жая қарсы ... ... ... қасиеті.Біріншіден, ол– тұтас ұлттық  сананың  ...  ...  ...  ... мен ... ... байланыстыратын  мықты  іргетас  болуға  сепболып  отыр.  Үшіншіден,  қазақтың  өткен  тарихын,  ...   ... ...  ...  ...  ...  жүк  болып  қалыптасқанміндет. Бұл туралы (3 суретте) ... ... ... ... ... өзің үшін  ...  тырыс...  Біз  өміріміздіңбасым бөлігін ...  ...  ...  бөлігін  –  бостан  босқа  жәнебарлық өмірімізді керек  емес  істерге  жұмсап  өткіземіз.  ...  ... бір ... өзі  неге  ...  білетін,  әр  сағат  сайын  өлімгежақындап  жатқанын  толық  сезінетін  бір  ...  ...  Өлім  ... тұр,  біз  ...  ...  ...  әр  ...  босқажіберме.  Бүгінгі  күнді  уысыңда  ұстай  білсең,   ертеңгі   ...   ... ... ... ... ...  өмір  ағызып  өте  ... ... ... ... былай дейді:  «Адам  тағдыры  үшін,  жо-жоқ,адамзат тағдыры үшін бұл ақсақалдан артық ой  жады   ...  өмір  бойы  ... ... жазушыны елестету қиын. Ол алуан түрлі ойларды,  ағымдарды,философиялық ... өз  ...  ...  ...  рет  ... тапқан тобықтай түйіні  –  құдіреті  күшті  құдайдың  бар  екендігінмойындау ... Оған ... ... ...  дейін  атеист  бола  ... ... ... ұсынатындығын мысал етіп көрсетеді.  Оның  ойыншаадамзат атаулының бойындағы алуан түрлі  ...  ...  ... ... адам өресі жетпейтін құдіретті құдай; бәрін көріп,  біліп,  болжаптұратын құдай  ғана,  оған  ...  ...  ғана  адам  ...  ...  ... шектейді; адам баласының бойына тән әлсіздік басқаша ...  ... ... ... кете алады. 22.01.72». Жас  Алаштың  2000  жылғы  4сәуірінде жарияланған ... ... ...  өтіп  жатыр...»  деген  атауменөлең жолдарын берген.«- Азамат – әлсіз, арғымақ – ...... сал – ...... туысымыз – мүсәпір;Жауымыз – атарман, досымыз – сатарман;Тұлпарымыз – жабы, сұңқарымыз – ...... ... – олақ;Дініміз – шала, тіліміз – шұбар;Еліміз – азды, жеріміз – тозды;Бүгініміз – тұман, ертеңіміз – мұнар;Сенеріміз – жоқ, секеміміз – ...... жоқ, үміт – ... ... ... өтіп ... өлең жолдары шежірешінің қаламынан туған. Соңғы жазбаларының  бірінеайналған бұл өлең ... ... ... толмаушылық  сезімі  басым  болғанынкөрсетеді.  Ақселеу  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... бұдан кейін өле берсем  де  болады»  деп  жазады.  Меккегеқажылық  сапар  жасап,  ...  ...  ...  ниет   ...   АқселеуСейдімбек  мұраларын  зерделегенде  «Үш  нәрседен  тазамын»   деген   НұртасОңдасыновтың пікірі еске ...  ......  жыл  ел  басқарғанда,біреуге нақақтан жала жауып, қиянатқа барған ... арым  ...  ...  ...  ...  ...  күндерде,  боздақтарды  атып  жатқанда,   бірқағазға қол қойған емеспін, сенбегендер архивті ақтарып көрсін, ...  ...... жершілдікке, атаға, руға,  жүзге  бөлген  ...  ...  деп  ...   ...   ...   ...   ...   бөлінбеу   идеясыН.Оңдасыновта да көрініс тапқан.Мырзагелді Кемалдың айтуынша «Ақселеу де біреуге  ...  жала  ... ... ... ... біреуден бірнәрсе дәмеленіп, саумалаған  емес– қолы таза, адамдарды жершілдікке, атаға, руға, жүзге бөлген  емес  –  ... Оған қоса ол ... ... ... ... ода айтқан жоқ  –ұяты таза».Жалпы, ауызша тарихқа құрылған алты томдық – қазақ  ...  ... ... XX ... ... жылдары өмір сүрген  қазақ  шежірешілдікдәстүрінің соңғы тұяқтарынан қалған қасиетті кітап деп  атауға  ...  ... ... ... мұрасы адамшылық  тұрғысынан  алғанда  да,  ... ... да, бұл ...  бәссіз,  талассыз  мойындайтын  ... бар. Олар ...  ...  ...  «Күй  ...  атты  ...  ...   ғылымиайналысқа енгізді.2.   Ақселеу   Сейдімбек   қазақ    ...    ...    ... қалыптастырды.3. «Қазақтың ауызша тарихы»  арқылы  ...  ...  ... ... деректерді жаңартты.4. Қазақ хандығы тұсынан жүз атауын, тәңірлік  наным-сенімге  сай  ... ... ... ... ... ... ... далалық тұрмыста қозғай білді.6. «Этномәдени біртұтас ел», «Қалың мал», «Жеті атаға дейін қыз ... ... ... ... ... ...  жайлы Тұрсын Жұртбай былай  деп  жазады:  «Күн  сайынөлім мен өмір алмасып, біріне бірі орын босатып ... ...  ...  ...  ...  өмір  –  ...  баяғы  өмір  емес,  бәрі  де   «баяғыдайкөрінбейді».  «Қазақтың  ...  ...  ...  ...  ...  ... бір ... да  разы  құштарлықпен  қарап:  «Енді  ...  ... ... ... ... ...  беремін.  Ал  өзімнің  өмір  бойыжиған-терген  кітаптарымның,  шежірелерімнің,  мұрағат-құжаттарымның,  ... мен ... ... сенің  кітапханаңа,  сенің  өзіңніңқолыңа тапсырамын.  Өзге  –  ортақтаспас,  сен  қиянат  ...  ... ... ... ... ... алармын. Енді өмір  сүремін.  Өмірдіңрахатын көремін.  Қойшығарамен  тасқаяқ  ойнаймын.  Сендерді  ... ... ... ... ... ... болар еді, ә, бала»,  -  деді[54]. Тасқаяқ демекші, бұл да қазақтың көнеден келе жатқан тұрмыстық  ... ... ... ... ... ... ие  ...  көптен  қолдаутапқан туындыларының бірі деп  Гомер поэмаларының  қара  сөзбен  әңгімеленуіжәне оның оқырман ... ... ... жөн.  ... ізімен  ол  –  1979жылы  ... ...  атты ... ...  ...  ...  ...  өзіқазақтың эпикалық қарымы кең, поэтикалық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қара  сөзбен  баяндаудағыалғашқы бастама еді. Кешікпей-ақ, бұл  ...  ...  ...  ... ... баяндалып, жеке кітап болып мол  тиражбен  жарық  көре  бастады.Ал, Ақселеу Сейдімбектің ... ... ... ... және  орыс  ... рет ... ... эстон, чех, неміс тілдерінде  жеке  кітап  болды.Сол  сияқты,  Ақселеу  Сейдімбектің   ...   ...   ...   (1988)И.Можейконың "7 және 37 керемет" (" 7 и 37  ...  атты  ...  да,  ...  ...  ...  ...  еңбегі.  Бұл  кітапта  Азия,  Африкаелдерінің әлемдік кереметтер санатына жататын ғажайып  ...  ... ... өнер туындыларының өзіндік  ерекшеліктері  және  олардың  дүниегекелу тарихы қызықты деректермен жан -  жақты  баяндалған.  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  шығып,  алғы  сөзден  бастаптараулардан «Шежіре және Тарих»,  «Қазақтың  туысқандық  ...  ... ... ...  ...  «Қазақ  болмысы»  тараулары  бойыншабірнеше  ...  ...  ...  Алғы  сөзінде  «Кітапта  шежірелікдеректерді саралай отырып, бұрын-соңды айтылған, жазылған, тіптен  аксиомағаайналған кейбір ... ... келе ... ... тың  пайымдауларжасалды. Ондай пайымдаулар жасау  барысында  өзгемен  ой  өрелестіруді,  сөзжарыстыруды, ... жөн ... ...  алаңдатқым  келмеді»  депжазады.  «Қазақтың ауызша тарихы» шежірені тұжырым ретінде  зерттей  отырып,қазақ тарихының ерек ... ... ... ... ...  ...  ... келген.Кітаптың мақсатының өзі қазақ даласындағы эпикалық  көшпелі  ...  ХХ  ...  ...  бірте-бірте  кіндік  үзіп,  Ресей  империясыныңсаясаты әкімшілік аумаққа бөлу өткергені белгілі. Эпикалық  ...  ... ... ... ...  жері  жыл  ...  сай  ... бөлінудің  әсерінен  бір  мекенде  тұрақтатып  қойды.   ...  ...  ...  ...   ғылым   салалары    ...  ...  ...  ...  ...   бірнеше   араласғылымдар енеді.  Бұл  ретте   елтану  ...  ...  ...  ...  ру-тайпалық  жүйенің  ерекшеленуіне  әкеледі.  Деректік  ...   мол   ... ...  ...  ...  ...  қоғамның  қажетіне  жарапотыр.  Тарихи-этнологиялық  ғылымның  қазіргі  қол  жеткен   ...   ... игі ... ... ... ХХ ...  басындағы  ағартушылықдәстүрді жасай білді. Қазақта «жеті атасын білмеген–  жетесіз»  деген  нақылбар.   ...   ...   ...   ...     ... ...  арқылы  жіліктеп  бере  алды.   Шығармаларында  үшжүздік  құрылымның  тарихи  ...  ...  ...  атап  ...  ...  үш  жүздік  құрылым  саяси-әлеуметтік   тұтастықтың,   мемлекеттікбірліктің, далалық ... ... ... еді. Бұл ... үш  ... ... өмір салт аясында тарих сахнасына шыққан мемлекеттердің төл-бітім болмысын  танып-білуге,төл  ерекшелігін  саралауға  мүмкіндік  ...  осы  ...  ...  ...  ...  ...   ... Еуразия көшпелілердің тек қана  тайпалық  одақтар  бірлестігідеп  қарап  келген  ой-тұжырымдарының  ...   ...   ... ... ... деп ... «Қазақ әлемі»  этномәдени  пайымдаукітабында.Кітаптың алғашқы бөлімі шежірелік  жағдайларда  қолданылады.  Бұл  реттедеректерге мән беріліп, ... ... ... ...  ...  көзгетүседі. Тарих ғылымының орта шағына үңіліп,  басты  мәселені  көтере  білді.«Шежіре және ... ... ... ... болуы,  қалыптасу  тарихытуралы деректер нақты беріледі. Генеалогия саласына  (  ру-тайпалардың  ... мән ... ... ... ...  ...  Қазақтың  тарихшысыҚұрбанғали Халил «Тауарих  Хамса»  еңбегінде  ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  шежірешілдігі  адамдардың  жадыарқылы жеткен  тарих  деуге  ...  ...  ...  ... ... ... деректерден көрі ол  әлеуметтік-саяси  өмірдіңтиптендірілген сипаты көбірек көрініс тауып отырады». Сондай-ақ,  бұл  реттетарихшы  қазақтың  ...  ...  ...  ...  ...   шежірелікдәстүрі  сөз  болғанда,  қазақ  шежірелері  негізінен  ата-тек  (патронимия)шежіресі және ру-тайпа шежіресі  ... ...  ...  атап  ...  жөн.Шежіре  түзудің  бұл  екі  ...   де   ...   ... ... ... тарихында  Нұх  пайғамбардан  бастап  қазақтыңэтникалық құрманың жасақталып келе ... атап  ...  ...  ...  ...  ...  негіз  болып  қалыптасты.  Осындайда  қазақтыңнегізін қалауға мұрындық болған қазақтың ...  ...  атап  ...  ... алтын парақтарында қазақтың Алаша ханы, Уыз хан, Әз  Жәнібек  хан,Қасым хан, Абылай хан туралы  ...  мен  ...  ...  Егер  ... шежіресінде осы маңызды  тұсты  атап  өтпесек,  онда  ...  ... еш мәні ... ... ... қашанда  ғылыми жаңалық  ашуға   құмарлығы   ... ... ...  көрініс  тауып,  қазақтың  көне  мұрасына  дегеншексіз құрметі  екенін  аңғартады.  Еңбектегі  ...  және  ...  ...   ...  этнос  әрі  төлтума  қасиеті  ...  ... ... ... болу  үшін  ...  ...  өрісаясында  өмір  сүруі  шартты.   Біртұтас   ақпараттық    өріс   ...   ... қана ... сонымен  бірге,  этноидеалдың  да  тұтастануынасебепші. Әрбір этножаралым жадының  біртұтастығы  қожырай  бастағанда,  оныңэтнотөлтумалығы да ... ... Ал ... ...  ...  ...  ...  аясында  бірін-бірі  түсінбейтін,  бірін-бірі   ...   ... ... ... ... пайда болады.  Этнос  тағдырына  қатыстыкөзге ...  ...  ...  бір  ...  ...  де  ... осы бір күрделі де нәзік  үдеріске  айрықша  ...  ... ... ... пен ... ... жері де осы  ...  деген  болатын.  Кітаптағы  салмақты  тараулардың  бірі  ...  ...  легі  ...   топтастырылған.   «Этножарылым   аясындагеналогиялық орны  жоқ  кез-келген  субьект  өзінен-өзі  ...  ...  ... ... ... ... ...  жүйені  өмір  сүрудің  үлгі-тәсілі еткен көшпелілер  ортасында  тексіз   болу  ...  ...  ... жат ... ...  ...   ...  қазақ  этнографиясымен тарихының төлтумалықты сақтау, қалыптастыру  ...  ...... ... ... ... діңгек идеясы, яғни  тұжырымы  (концепциясы),  түптепкелгенде,  жалпы  тарихты   ...   бел   алып   ...   ...   ... ... де  ...  келеді»  дейді.  Жобаның  ...  ... ...  ...  ...  ...  қалыптастыру  негізде  тұр.  Мысалы,«дулат»  руы жөнінде атағанда тарихы  қазақы  мәліметке  сүйенген.   ...  бай  ... Оның бір қызы ... ...  ...  ...  Ол  ... жігіт емес, үлкен бір ишанның қасына еріп жүрген  жігіт»  ...  ... Ұлы жүз ... қызы  оң  ...  ...  ...  ...  қой  қорадабосанса керек.  Содан  баланың  атын  ...  ...  Орта  ... руы ... ... жақындайды.  Рашид-ад-Диннің  еңбегінде  қоралас,нүкіс, ұранқай, қоңырат  руларымен бірге Ергене ... ...  ...  моңғолтайпаларының ішінде аталады. [13] Қоралас руларға  ...  ...  ... ...  Шағатай  әулетінің  қол  астындағы  ру-тайпалардыңтарихымен тікелей байланысты.Жалпы, ... атап  ...  ...  сүйенгеніміздей,  еуропалықғалымдар дерегін ғылыми жұмыс барысында жиі  қолданатынымыз  заңды.  ... ...  Хью  ...  ...  ...  ...  бірафрика тарихы  жазылар...  Қазір  ол  жоқ,  тек  ...  ... ғана бар.  Одан ... ... ал  ...  тарихтың  пәніболып табылмайды» дейді (Источниковедение  Африканской  истории.  М.,  1977)деп  көрсеткен  ғалым  ...  ...  ...  ...  тайпалық   яғниқоғамдық құрылыстың  ...  ...  ...  ...  ... саяси құрылымдарын айғақтап берді.  Генеалогиялық  қарым-қатынасын,әкімшілік территориясын негіздеп берді. Бұл ретте, ... ...  ... өркениет қалыптасқаннан бастап, шежірелік құндылықтар, яғни  ақпараталу әдістері екі бөлек. ... ... ... бір ...  ...  өткендәуірдегі  қызметі,  жай-күйімен  байланысты  болса,  өзге  ...  ... ... ...  біз  бұл  ...  ...  сырын,  түп  негізінтарихын мифтер, кейіпкерлер арқылы айқындаймыз.  Қазақтың  ауызша   ... ...  ... ... хандығы қалыптасқан  тұстан  іздейміз.Әсіресе, қазақ хандығының қоғамдық құрылысын мемлекеттік  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сүйенсек,алдымен  қазақтың  тарихын  Өзбек  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деген  негізге  сүйеніп  жүргені  белгілі.  Бұл   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... сырдың жатқандығының айғағы. Үшінші  деректерде  Өзбек  ұлысының  ханыӘбілқайыр  ханнан  басталады  дейді.  ...  саяи  ...   де   ...  ...   ...    ...   жүйесіне   тікелейбағыттап, сол мемлекеттің құрылымдық жүйесінің  негізгі  құжаты  етеді.  Ал,төртінші нұсқада ... ... ...  ...  сахабасы  Аннассахабадан бастау алған дейді.  Мысалы,  Алаштан  кейінгі  шежіреге  ... ... ... ... тікелей байланысты  екені  белгілі  болады.Әсіресе,  Нұх  ...  ...  ...  он  ата,  ...... Қазақ, Қазақтан Жұман, Жұманнан Әбілқайыр. (4. Өзбек  шежіресі).Кейінгі  қазақ  ...  ...  ...  ...  Жанарыс,  Бекарыстанқазақтың үш жүзі тарайтыны белгілі. Қазақтың шығу  этногезі  арқылы  тарихтатұлғалардың болғандығы, ... ... ... ... тұр.Ауызша тарихтың өзі – ауызша деректерге құрылған  сол  уақытта  айтылғандүние. ... ... ... ... ...  ...  өткен  сайын  өзгеріскеұшырап жетуі – ...  ...  ...  біз  ...  ...  ... ... дейін талай  өзгеріске  ұшырып,  ...  ... ...  ... ...  барысында,  халықтың  жадында  сақталып,кейін  обективті  ...  ...  ...  белгілі  бір   өзгертулергеұшырайды. Кейінгі үрдіс бойынша  Ақселеу  Сланұлы  тарихы  шежірені  ...  ...  ...   мазмұнда   ауызша   әрі   ... ... ... Бұл ... біз–тарихи,  шежіретанудан  бөлек  ішкіқұрылымдық формаларын атап өткеніміз жөн.   Мысалы,  ...  ...  ... және ру, ... аттары ұлттың (мемлекеттің) қалыптасуына толық  негізбола алды. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерделеуде ірі тайпалардың есімін,  атауын,  дәл  белгісінбірнеше  топқа  ...  ...   ...   ...   по   ...  атты  сараптамалық  мәліметке,   ...   ... ... ... Осы ... ... А.  Тевкелевтің  ХVIII  ғасырдың40-шы жылдарында жазған ру–тайпалар жөніндегі материалдары,  ХVIIІ  ... ... Кіші Жүз ... ... ... болады.  Сондай-ақ,«Казахско-русские  отношения  в  ХVI-ХVIII   веках,   ...   ...  ...  гг.»  ...  ...  жөн.    Осы   ... ... тарихындағы ру-тайпалар шежіресіне негізделген қажетті ру-тайпалар   деректері   жинақталған.   Қағаз   бетіне   ...   ... ... ... ... ...  ...  жүйеде  ішкіқұрылым мен дерекке негізделді. Әсіресе, әлеуметтік-экономикалық,  этникалықтарихи деректері шежірелік түрде ғана емес,  ғылымға  ...  ...  ... соңында ғалымдар мәліметінен Л.Мейер Кіші Жүз  және  Орта  Жүздегітабындар туралы мәлімет келтірсе, И.Казанцев Кіші Жүз  тайпалары  ... ... ...  ...  ...  атап  ...  ... Н. Гродеков тайпалар тарихына, шежіресі туралы атап ... ...  ... Х. ... Қ. ... еңбектері құндылардың қатарында. Осы  көштің  соңынАқселеу ... ... ...  ...  ...  ... ...  М.Шоқайұлы,  М.Тынышпайұлы,  С.Садуақасұлыеңбектерін тарихымызға  қатысты  насихатталған  деректердің  мол  екенін  ... ... жөн. Бұл  ...  ...  ...  ...  СейдімбектіЕлтануға алып келген феномен –қалайда, Арқада туып, қаймағы  бұзылмаған  атажұрт салтын арда емуі. Оны ата салтымыздың  ...  ...  да  ... ... ... ... ... [72]Сондықтан, қазақтың тың тарихындағы саяси –әлеуметтік мәселелер  әсіресетарихқа  құрылған  ...  ...  ...  ...  ... елестете алмаймыз. Мәселен, кітаптағы «Қазақтың қария  сөздері»үшінші тарауы этнограф ғалым ауызындағы  қазақтың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  туыстық   жүйелерайтылды. Әсіресе,  Тарбағатай  жағына  қалың  жылқыны  ...  аман  ... ... жылы жұт ... деген Алтайдан жылқы  иесі  Ішпекбай  жұттыңболарын қайдан ...  ... ... ...  ...  ең  төлшіл  құс–бозторғайатаулы жылқы жұмыртқадан салды; шөп буыны ерте қатты; маусымда шешек  ататынбұдыр мия ... ... соң, ... ... дән ... жыл  ... ерте қайта бастады; ай жиі қораланатын болды; жылқы біткен  жараутартып, шілде айында ыққа қарап жусайтынды шығарды; айғырлардың  ...  ...  ...  ...   ...   [5]   ...   дәстүрі   айтылғандидактикалық жазба деп те қарастырғанымыз  жөн  болар  еді.  ...  ...  ...  өзі  ...  ...   негізделіп,   теориялықтүрдегі қазақтың оқу хрестоматиясын  құруға  негізделген  еңбек  ...  ... ... ... ... оқытатын қазақтың этногенезінен бастап, салт-дәстүрін оқытатын мәдениет пен әдебиеттің ...  ...  ...  ...  ...  ...  Нысанбай  Жыраудың  «Кенесары-Наурызбайы»,«Батырлар жыры» терең зерттелген.[5] «Қырымның қырық батыры» деген  ... ... ... тарихы құнды тарих екені  негіз  болады.  Солкездегі халықтың шаруашылығы, рухани үдестік табуы мысал бола алады.Қай қоғамда да ... ...  ...  ...  ...  орында  тұратынмәдени құндылық. Қазақтың ауызша ... осы ... ... ...  зерделенбейкелгені  белгілі.  Біршама  деректер  толық  зерттелмей    тарихшыларға   ...  ...  ...   орындалмаған   кездер   болды.    А.Сейдімбекжазбалары арқылы біршама шежірелер деректер ...  ...  ... ... ... ... ... Шежіре  деректер  халықтарихымен ұштасып, зерттеуші тарапынан  ғылыми  ...  ...  ... ... ... ... осындай ұлттық мұраны тереңінен  қазбалап,толығынан зерттеуімізге кедергі  келтіргені  рас.  ...  ...  ... ... тануға талпынуы – кеңес заманы  билеушілерінің  жоспарына,саяси үдерісіне кері пікір  ...  ...  еді.   ...  ...  ... ауыз ... арқылы өзгеріп, рухани мұра  арқылы  өз  міндетін  толықорындай ... Бір ...  ...  ...  ...  ...  сақталыпдеректер де  қазақтың  мүддесі  ...  ...  ...  жойылып  кетпеуініңбірден –бір толық себебіне айналды.Ғалымның «Қазақтың ауызша  тарихы»  еңбегі  жөнінде  этнолог,  ... ... ... ...  ...  ...  жүздеген  мәселелердікітапқа артып алған».  Яғни, тарихи географиядан бастап,  этникалық  тарихтыда қамтыған. Консервативті ... ... ... ... түсінікті ,  өзіндіктанымды  еңбекке  арқау  етті.  «Трайболизм»  секілді  ...  ...  ...  ...  ...  композияциялық  құрылымын   қалыптастырып,бүлінбейтін этнос екендігін көрсете алды дегенге саятын пікір ...  ... ... ...  ...  толық  еніп,  тарихы  аясында  біртұтасғылыми зерттеу еңбектерін қалыптастырды. Еңбектері «Қазақ»,  «Қазақ  әлемі»,«Қазақтың қара  ...  ...  күй  ...  «Қазақтың  ауызша  тарихы»ұлттық болмысты ерекше көрсете білді. Қазақ  этносын  ...  ...  ...  ...  өлшеусіз  үлес  қосқан  ғылыми   тұлғағаайналды. Қазақтың тарихы өзін зерделеуді аса қажет етіп тұрды. Бұл  –  ... Юдин ... ... тарихнама» деген ұғымды  пайдаланған  болса,  алосы негізде Ақселеу Сейдімбектің «Қазақтың ауызша ...  ...  ... ...  деректерді  зерттеу  барысында  өзінің  шежіре  ... ... ... ... ... ... ... [5]  Этнограф-ғалымның  өзі  бір  сөзінде   «Қазақтың  шежірешілдігін,   ...   ... ...  ұлттық  қасиет  деуге  болады.  Бұл,  әрине,  ерекшежаралғандықтан   немесе   ...   ...    ...    ...    ...  тарихи  санасының  сергектігімен,  ең  алдымен,  оның  ұзақғасырлар аясында көшпелі өмір ... ... ... жөн»,  –  деп  атапкөрсетеді. Яғни, зерттеуші бұл жерде қазақ  этникалық  құрамының  жасақталуыаталас ... ... ... ... ... ... әсер  ...  басакөрсетеді. Кітабында қалған  көшпелі  қоғамның  тарихи  жай-күйі  XV-ғасырдақазақ хандығының құрылған күнінен бастап жаңа ...  ...  ...  ...  тайпалық,  жүздік  құрылымдардың  құрылуы  дәлелдер  ...  ...  Бұл  ...   ...   «Дәстүрлі   қазақ   қоғамындатуысқандық   жүйе   деген,   әрбір   жеке   ...   ...    ...  жай ғана ... ... ... жеке ...  этностыңбір мүше екенін терең  сезінетін,  сол  арқылы  жалпы  этникалық  туысқандықжүйені   әркімнің   ...   ...   ...   мұқтаждыққа   айналдыратынын,нәтижесінде «қарға тамырлы қазақ»  деп  ...  ...  ...  ...  ...  реттеп  отыруға  тегеурінді  ықпал   ететін   жәнеәлеуметтік қатынастардың ... ... мен ... бірдей  қатысы  барэтноақпараттық кеңістік екені біршама сараланды», [1]Біз  ғалыммен  болған  сұхбат,  дерек  көздерінің  ...   ... ... қажының шақшасы, Шәкен Аймановтың  ұстаған  таяғы  барекенін білдік. Өзінің жазбаларында «Алматыдағы Азаттық  монументі  ...  ...  ...  ...  ...  бәрі  ...  ...  бір  бетіндеПрезиденттің саусағының белгісі де,  ...  ...  ...  ...  ... да, жұбан» деген  жазуы  бар.  Бұл  тастағы  ...  ...  ... ... Осы ... маған Шығыс Қазақстандағы  Катонқарағай  жағынанбір қойшы  қорымнан  тауып  әкеліп  берді.  Қолыма  түскен  ...  ... зор ... ...  өз  ...  мақтаныш  тұтамын»  дейді.  Қазақтыңтарихымен байланысты құнды  дүниенің  үлкен  ұлттың  ...  ...  ... бір  ...  жүк  ...  ...  ...  Ғалымның  зерделеуінесүйенсек, қазақтың фольклорлық мол мұрасындағы  (тарихи  өлең-жырлар,  ...  ...  ...  ...   т.б.)   ...   ... негіздеген дұрыс. Сонда қазақстан  тарихының  мазмұнын  байытатынқыруар мағлұмат сүзіп алуға болады. А.Сейдімбек ...  ...  ...  ...  ру-  ...  ...  ...   іліккенін   көріпотырмыз.  Сондай-ақ,  тұлғалар  туралы  туралы  шежіре  ...   ... ... «Бұл әлем халықтарының  тарихында  кездесе  бермейтінбірегей  рухани  феномен.  Яғни,  ...  ...  ...  ...   ... ... ... дерек  көзі  ретінде  айырықша  мән  беруді  қажететеді». Әл-Фараби атындағы ... ... ... Қазақстанның  ежелгіжәне  орта  ғасырлар  тарихы  кафедрасының  меңгерушісі,   профессор   ТаласОмарбеков  ...  ...  ...  ...  (29   ...   2009   жыл)«Бұрындары Ақаңның жазғандарын қалың қазақ  ортасында  өзіндік  тәлім-тәрбиеалған, ұлттың қанықты  рухына  ...  ...  ...  ...  ... ...  журналшының  өзіндік  әуесқойлығы  ...  ...  өзі  ...   ...   етіп   ...   оның   ... ... қоймаған тарихшы-этнографтардың  өздері  де  Ақаңның  осыбағыттағы іргелі зерттеулерінен кейін  оны  өзіндік  ...  ...  ...  ...  соқпағы  бар  этнолог-тарихшы   ...   ... деп ... ... ... ауызша  тарихы»  («ҚАТ»)  деп  атауғанегіз бар деп ойлаймыз. Себебі, ... ... ...  ...  ... ауызша тарих айту жолымен жүзеге  асырылатын  ежелгі  тарихи  тұлғаныбүгінгі күнге көркемдеп жеткізе ... ... ... ... ...  қырықбатыры» ауызша тарихтың  белгілі  тарихшы-археолог  ...  ... ... ... деп  ...  ...  зерттеу  еңбегінде  ҚырымдағыҚырық ер қаласына ... ...  ...  ...  жұмыстарын  талдапбергені  белгілі.  Қазақтың  ауызша  тарихы  (ҚАТ)  бүгінде  ...   ... ... ... ... құжатқа  айналып  отыр.  Ғалымның   қазақтыңшежірешілдігін  ауызша  тарихтың  аса   ...   ...   ...   ...  ...  ұнамды  пікірлерімен  келіспеуге  болмайды.   Бәрі   –шежірені  жан-жақты  зерделеген  ...  ...  ...  ... ... ...  байланысты  әсіресе  тоталитарлық  жүйе  қасақананазардан тыс қалдырған  ...  ...  осы  ...  ...  ... сала білу арқылы қазақ шежіресін жаңғыртуға аса көңіл бөлді.Рушылдық пен жүзшілдік көзқарас, тарихтағы жүздік бөліктердің де маңызындұрыс айқындай білген.  Оның  ...  ...  өзі  ...  бөлік  емесекендігіне,  ең  алдымен  әкімшілік-аумақтық  және  ...   ...  ...  тілі  мен   діліндегі   біртұтастық   олардың   рушылдықбөлектігінің емес, ұлттық бүтіндігінің ... ... көзі  ...  ...  ...  ...  тұрғыдан  мәселені   жан-жақты   ...   ...   ...   ...   деп   ...   ...   ... зерттеушінің қазақ тарихының терең этникалық тамырларын  жан-жақты талдауымен  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... атаулары өзара талданып, деректер негізінде  талданған.Этногенетикалық тамырлары ... ... және ... ...  ...  ...  ...  бірі  –  қазақ   ...   ... ... ... ... де ...  дерек  үшін  жаңаша  тұжырымболып табылады. Осы жерде зерттеушінің Ғалымның  әртүрлі  ...  ... ... үш ... ... ... деректер түрінде «Қазақтың  қариясөздері»  деп  аталатын  үшінші  тарау  осы  этнологиялық  ...  ... ... берілген. Оның  үстіне  мұндай  «оғаштықтар»  тарихшыда  жиікездесе  береді.  Алайда  қазақ  тарихын  ...  ...   ...   ... ... ... ...  мен  ұғымдарды  өзінің  зерттеуіндеқолдану  себебі  басқаларға  ұқсай  бермейтін  өзіндік  қазақ   ...  ...  ...  де   айқын   аңғарар   еді.   ...   ... және ... ... ... тың  ...  атаулар  ментүсініктерге  мұқтаж  екендігін  ескерер  болсақ,  тарихшының   мұндай   тыңқадамдарына ... ... ... ...  дәл  ...  ... ... қанықты,  толыққанды  қазақ  этнографиясын  қалыптастырар.  Бұлтарау  тарихымыз  үшін   аса   ...   ...   жеке   ...   тұлғаларға,этнонимдерге,  шежірелік  атауларға  ...  ...  ...  ... нақты сілтемелермен көрсетіп, қаз-қалпында  баяндаған.  Мұның  өзітарихи аңыздардан ақиқатты іздестірген зерттеушілер  үшін  баға  ...  ... ... ... Сондықтан да тарау –  деректер  жинағына  ұқсайды.Мұндағы мәліметтер жергілікті жерлерден алынған  ...  ...  ... және  ...  ...  ...  ...  үшін  асақұнды  мәліметтермен  кітапты  ...  ...    ...  ...  депаталатын  тарауда  тектес,  аттас  ру-тайпалардың  атаулары   өзара   ...  ...  ...  ру-тайпаларына  кіретін  әрбір  атаның  немесе   руатауының қазақтың өз ішіндегі  немесе  ...  ...  ...  ...  ...  ...  аталармен  сәйкес   келетіндігі   нақты   деректернегізінде  талдап  көрсетілген.  ...   осы   ...   ... ... ...  таралу  ауқымын  және  қазақ  халқының  біртұтас  ұлтретінде  шырмалған   этногенетикалық   ...   ...   ...   ... ...  жақындығын  айқын  аңғара  алады.  Біздің  ойымызша,тарихшының аса көп күш жұмсаған және  шұқшия  ...  ...  ... барынша тереңдеп барған зерттеу жұмысындағы арнайы тарауы  осы  бізәңгімелеп отырған зерттеудің «Тектес-аттас ру-тайпалар» деген  бөлігі  ... ... өзі ... уақытта да  зерттеушілердің  этногенетикалық  ғылымиталдауларына нақты көмек көрсететін  аса  ...  ...  ...  ... ... ... жанама этнонимдер» деп аталатын тарауша  да  АқселеуСланұлының  көп  ...  бойы  ...   ...   ...   мәліметтеріненқұралған. Мұнда әртүрлі жанама этнонимдердің атауларына  қатысты  ...  ... ... ... мағлұматтарды жергілікті жердегі көнекөз қарттар  меншежірешілерден тірнектеп жинағанын айқын байқаймыз.  Этнология  ғылымы  үшінаса маңызды сабақтас берілген ...  ...  мен  ...  атты  ...  ... тарихында көп айтыла бермейтін, бірақ  әрбір  ...   ...  ... ... тарихын ашып көрсетумен ерекшеленеді.«Қазақ этнотопонимдеріне» арналған зерттеудің өзіндік ... ... ... А.Сейдімбек өзінен бұрынғы  Г.  Грумм-Гржимайло,  Г.  Потанин,  ... ...  ...  тарихи  тұрғыда  талдаған.  Мұнда  жергіліктімәліметтермен қатар, монографиялық зерттеулерден алынған  жер,  ел  ... және  ...  ...  ...  ...  осы  ...  этнологияғылымындағы жеке бағыт ретінде  бүгінде  арнайы  монографиялық  зерттеулергеаса мұқтаж. Бұл сонымен ... ... ... да  ...  ...  ... күтіп жатқан үлкен мәселесі екенін де түсінуіміз керек.«Ру-тайпа атауы мен ұранына  шыққан  аналар»  деп  ...  ...  ...  жаңаша  қоюымен  ерекшеленеді.  М.Тынышбаевтан  және  Н.Аристовтанкейін қазақ ... ... ... ... ...  ... қасы, олай болса, Ақселеу Сланұлының осындай өзекті  мәселені  қозғапқана қоймай,  оны  тереңдете  нақтыландырып,  ...  ...  ... ...  ...  талдауы  қазақтың  этнология  ...  ... ... ... деп ... ... өзі-ақ зерттеушінің еңбегінде  қыруаржаңалықтың көрініс  ... тағы да ... ... ... бірге  мақал-мәтелдерді зерттеуге арналған тараушада да Ақаң халықтың рухани  ... ... ... ... ...  Бұл  тараушада  жүзге  кірмейтінрулар,  өзге  ел-жұрттар  жайында,  үш  жүздің  ру-тайпалары  ...  ... ... ... ... қазақ этнологиясынан  нақты  мәліметберетін  мақал-мәтелдер  аз   емес.   ...   ...   ... ...  ...  ...  қарастыруы  да  халықтықбілімнен хабары мол, соның тарихымен терең сусындағандығын айқындай  түседі.Әсіресе, зерттеушілер арасында «ен-таңба» деген атауды ...  ... ... ... ... ... Бұл мәселе осы  уақытқа  дейін  ... ... ... ... ... болмысы» атты  соңғы  бесінші  тарауэтнографиялық түйіннен және  ...  ...  ...  ...  халқына  тәнкейбір түсініктер  нақты  екшеленген.  Қазақтың  дәстүр-салтын  ...  ...  ...  ұрпаққа   ғана   емес,   қазақ   этнографиясын   ... ... да бұл ... жаңа  идеялар  мен  стратегиялық  ой-толғамдар берері анық.Бөлімді  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  атты  еңбегінде  шежірелік  деректерді  пайымдаудың  жаңа  халықтықэтнографиялық  үлгілерін  ұсына  ...   ...   ...   ...   ... ... ... «тікелей  немесе  жанама  кіретін  ондаған-жүздеген мәселелерді кітапқа артып алған».  ...  және  ... ... ... ...  ...  ...  жаңа  мәселелердіқозғады. Тарихпен байланысты   этнографиялық  және  этнологиялық  ... ... ... ... ... Омарбековтің пікірінше «..  Үлкен  құндылық– Ақаңның қазақ деген халықтың дәстүр-салтын, күллі рухани болмысын  өзіндікэтнографиялық  ерекшеліктерін  ...  ...   ...   дер   ... ... ... ерекшелік Ақаңды  қазақ  топырағына  суарылған,қазақша ойлайтын,  ұлттық  қадір-қасиеттерді  ...  ...  ... ... бар, ...  ...  зерттеуші  етіп  шығарды.  Ақаңдайболу сондықтан да қиын. Ол үшін анадан Ақаң болып туу ... ... ... ... сабақтасақ,  Ақселеу  Сейдімбектің  қазақтыңрухани шежіресін сабақтай жүріп, журналистіктен және жазушылықтан  этнологияғылымына келуі – қазақ тарихындағы ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  орын  алуына  тікелей  әсер  етеді.  Сондықтан,Ақселеу қазақтың көркем тіліне, тарихына, ... ... ...  сарыналып келген қаламгерлердің көш басынан орын алатыны даусыз.3 Ақселеу Сейдімбек – этнограф3.1 «Қазақтың күй өнері» кітабының ғылыми-танымдық мәніҒалым Ақселеу ... ... «Күй ... [1] атты ...  ... мың күй болса, оның  қосарлана  айтылатын  соншама  ...  ... ... «Иә, осы ...  жасар  кезде  оны  да  ...   ... ... ... да қоса  берілу  керек  деген  ...  ...  ...  ...  күй  ...  ...  үлгере  алмадық.  Ал  ендінотасын қоссақ, бірнеше том кітап шығады ғой. Жалпы ...  ...  ... нұр ... нұр ... еді» дейді. Күй өнерінің  тууы  мен  аңыздарарқылы бізге  ...  ...  кету  ...  ...  ... ...  ...  Дәулескер  күйші  атанған  Ақселеу  Сланұлыжарты ғұмырын  қазақтың  тарихына,  әсіресе,  халқымыздың  ...  ... күй ... ... Бұл ретте, сол  күй  тарихының  шығу  тегі  ментікелей күй ... ... ... ... ... ...   Дала»,   «Көшпелілер   өркениеті»,   «Көшпелілердің   ... ... ... ... ... қалыптасу үшін,  оны  елдікжетістік  ретінде  санамызға  орнықтыру  үшін  60-70-80  жылдарда   ... буын ... ... ... Сол  буын  ...   болғанымды  мақтанетемін. Мен тұңғыш рет  қазақтың  ғажайып  ...  –  қара  өлең  ... оның ... мен ... сипатын  саралаған  монография  жарияладым(«Мың бір маржан»). Қазақтың рухани мәдениетіндегі ...  ...  ... ...  ...  ...  күй  ...  зерттеуге,  күйші-композиторларөмірбаянын анықтауға, күй аңыздарын жинауға арнап келемін. Күй өнері  туралыекі томдық  ... ... ... – екі ... ... көрді. Өзім  қобыз,домбыра, сыбызғы, мандолина тартамын» ... бір ... ... ...  күй  ...  ...  мұра  етіп  ... бұл  еңбегі  өлшеусіз  еді.  Публицист  күй  жанрына  бойлап,  оныңтереңінен зерттеп, қазақтың тұтастығын, ... бір ғана күй  ... ... ... ... күй ... ... шығармашылығын басқа  арнағабұрып, ғалымның жан-жақтылығын  көрсете  білді.  Бір  ғана  ...  ... ... биікке өрлеген, қазақтану  ғылымына  қосқан  шексізүлесіне ... ... бір ғана ... жазу арқылы күйшінің,  кейіпкердіңжан-сарайын аша білді. Қазақтың ауызекі ... ... күй  ...  тереңбойлау арқылы шеберлік шыңын бағындырған  ......  жоқ  ... ... ... ...  ұлттық оркестрі орындап жүрген,  көпке  белгілі  күйлерқатарында 500-дей күй белгілі болса, Ақселеу Сейдімбектің күй ... ... ... Ғалым Әдебиет  және  Өнер  институтында  академик  С.Қасқабасовпенбірлесе қазақ тарихымен  ...  ...  ...  ...  әкелді.  Қазақтарихын зерделей отырып, қазақтың күй аңыздарының болмысына  халықтың  салт-дәстүріне,  дүниетанымына  терең  ...  ...   ...   ...   ... ... ... терең түсіндіре алды.Ғалым өзінің талдауында күйлерді1) Мифтік күй аңыздары2) Әпсаналық күй аңыздары3) Аңыздық күй аңыздары4) Жағдаяттық күй ... ... ... ... ... ...  ... сипаттап берді. [1]Мәселен, мифтік күй аңыздарына – ... ... ...  ... т.б. ... жататыны, олардың мифтік санаға қатыстылығын  құрылымдықжағынан  ...  ...  ...  ...  күй   аңыздарына   «Шақыру»,Қорқыттың «Тарғыл тана», «Елім-ай», «Халқым-ай»,«Желмая» күйлері  және  «Қосмүйізді Ескендір», Асанқайғының ... ... «Ел ...  ... ... «Қайың сауған» күйлері  мен  таза  әпсаналық  сипаттағы«Жорға аю», «Балжыңгер», «Ақсақ қыз», «Көк төбет» т.б.  күйлері  ... күй ...... ... ...  ...  ... т.б. күйлері қазақтың тарихи шежіресімен байланысты екенін  айғақтайды.Жағдаяттың күй  аңыздарына  «Қыз  ...  ...  ...  атап  ... ... негізде дәйектеме келтірген. Әлбетте, қазақ  халқының  руханимәдениетінде музыканың,  оның  ...  күй  ...  алар  ...  ...  ...  ...  ...  Ғалымның  айтуынша,  күйді   таратушыныңшеберлігі, күйді шығарушының өмір ... ... шығу  ...  туралы  аңыз-әңгімесі арқылы күйді түсінетін кез-келген тыңдаушы күйдің біртұтас  жанрлықболмысын айғақтай алады. Оны терең ...  ...  ...  ...  белгіліырғақ қоса алады. Тыңдаушы тарапынан бұл талаптардың  бірі  орындалмаса  күйөнерінің  жанрлық  болмысы  ...  ...  ...  бет  ...  күй   ...  -  эмоциялық  тұрғыда  асқақтығымен  және  ғасырлар   аясындағыоқиғаларды арқау етуімен құнды.  Ол  ...  ...  ...  ... ...  есте  ...  Ғалымның  айтуынша,  бүгінгі  таңда  тіркеугеалынған, қолда бар күйлердің  саны  бес  ...  Бұл  ...  ... аңыз -әңгімесі бар. Ол аңыз - әңгімелер өрісі байырғы  көшпелілердің,берісі  қазақ   халқының   ...   ...   ...   ... ... ғұламалығы, ғалымдық қыры  осы  күй  өнерінің  жан-жақты ... ... ... Оның ...  ...  ...  ... бір ғана күй өнеріне қалам тербеумен ерекшеленді.  «Осынау  ойжосықтары музыканың халық танытқыштық,  халық  тәрбиелегіштік  және  ... ... мән ... ... Демек қазақ әндерінің төл  сипатынхалықтың тарихи болмысымен ... ... мәні зор» деп  атап  ... 3]Бұл ... ән ... тек ...  ...  орындаушылық  үлгіде  көріністауып  отыратынын  атап  өтеді.  ...  ...  ...  үлгісі  жайлыайтады. «Қазақ халқының әншілік  күйшілік  өнерінде   Ғазиз,  Уәйіс  ... ... ... ... бірлі-жарым әнімен  немесе  күйімен  елесінде ... ... ... бар. Көп ... ... ...  ...  қашан,  қай  ортада  өмір  сүргеніне  жеткілікті  мән  беріліп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  арнап,   әншығаруы тиіс дейді. Домбыраның көмейі жеңіл  ...  ...  ...  ... ... , ... әуен ұсынатындығын баса айтады.Ғалым – зерттеуші ұзақ жылдар бойы күй өнері  туралы  жүргізген  кешендізерттеуін аяқтап, оқырман  ...  ...  ...  ...  ...  ... ...  орны  бар  күй  өнерін  тарихи  және  ...  ...  оның  ...  ...  ...   ...   өмірмен   бітеқайнасқан болмысын, сондай-ақ төлтума қасиеттерін  ...  ... ... ... ...  келе  Ақселеу  өнердің  өзекті  мәселелерінқозғап, пікір-пайым, тосын да тың, жаңалығы шаш-етектен ұлттық күй  ...  ...  ...  ...  ...  ...  күй  өнері»  онытеңдессіз  өнертанушы  қатарына   қосты»   деп   ...   ...   ... «Ақселеу  ақиқаты»  мақаласында  журналист-жазушы  Қ.Құрманғали.Сондай-ақ, ол кітапта қазақтың музыкалық мәдениетіне  ...  ...  ... ... алғаш рет рухани  айналымға  түсіп,  көптеген  халықкомпозиторларының өмірі мен  шығармашылығы  тың  ...  ... атап ... ... күйінің тарихы әріде  жатқандығы,  күйді  елтарихынан бөліп қарау мүмкін  еместігі  ғалым  жазбаларында  ...  ...  ...  ...  азат  ...  ...  ... сараланатыны айтылады. «Күйшінің құдіреті шертпе күйлер,  ілме  қағыскүйлер, тармақты күйлер, айтыс күйлерін ... ... ... оның  ...  ...  айқындалады.  Айтулы  Ақселеудің  күйшілік   ...   ... ... ... сөз бен ... ... үлкен  тақырыпретінде алып, оның табиғи болмысын ашу екінің бірінің қолынан  келмейді.  Олүшін музыкадан ... ... бір  ...  оны  меңгерген  майталмандық  қанажемісті екені ...  ...  ...  ...  Біз   «Күй  ......  өнер   ...    Қорқытқа   дейін   де   ...   ... ...  Көне  ...  ...  ...  Сақ,  Ғұн,Үйсін, Қаңлы, Көк түріктер және ... да ... ...  ...  ... ... ...  мысал  ретінде  халық  күйлері  аталып  жүрген  «Аққу»,«Кеңес», «Боз айғыр», «Сары өзен», ...  ат»  және  ...  да  ... ... күйден ажырамауына тоқталсақ, «өткен ғасырдың  жетпісінші-сексенінші жылдары аудан орталығын айтпағанда әр ауылдың,  әр  ...  ... ... ... Осы ... айрылып  қалғандаймыз.  Бұл  өнегелііс қайта жаңғыруы  қажет.  Ұлттық  сана,  ...  сүю,  ...  ... етіп кеткен дәстүрден, өнерден бастау алатынын  ұмытпағанымыз  абзал.Сол қасиетті өнеріміздің бір тармағы,  құдыреттісі  –  күй  ...  ... ... ... Әуезов  кезінде  «Жалпы  музыка  атаулы  нәрсе  ... ... мен ішкі ... қалпын білдіретін болса, солардың  ішіндегіең толғаулы, ең терең сырлысы – күй» деген. Күйге бұдан артық баға  беру  ...  ...  ...  ...  ...  ұрпақтан   ұрпаққажалғастыра беру – мерейлі парыз. ...   ...  күй  ...  ... ... 2002 жылы  ...  баспасынан  басылып  шықты.  Мазмұны«Сауға» -дан бастау алады. Бірінші тарау бойынша  «ТАРИХНАМА»-дан  ...  ...  9,  ...  11,  ...  және  әдіснама  14  депкөрсетілген». [1]  ...  ...  ...  және  ...  17»,«Байырғы және ортағасырлық деректемелер 21», « Қазақ музыкасы туралы  XVIII,XIX  ғасырлар  мен  XX  ...  бас  ...  ...  42»,  «Қазақмузыкасының Кеңес  заманындағы  зерттеуі  59»  қарастырылған.  Атап  ...  ...  ...  «күй  ...  терминдерінің  мәні   сипатталған.Сонымен қатар күй аңыздарының небір  қызықты  нұсқалары  музыкалық  ... ... Күй тек ... ...  ғана  ...  ұлт  ...  айқындайтыннышандардың бәрін біріктіретін рухани  құбылыс.  Күйтану  ғылымының  ...  -  оның  ...  ...  мектеби  ерекшелігін,  соныменбірге, музыкалық шығарма  ретінде  теориялық  тұрғыдан  талдануын,  дәстүрліжәне ... ... ... ... Осының  нәтижесінде  күй  мен  күйшілікүрдістің ұлттың рухани сұранысын өтей  ...  ...  ...  ...  кәсіби  домбырашылыққа   қатысты   болғандықтан,   күйшілік   мектептіңқалыптасуы мен ... ...  ...  тоқтала кеткен орынды болар.Күйдің көне өнер екенін ескерсек, оның шығарма  ретінде  қалыптасуы  ... ... ... ...  ...  Ұлыстық  дәуір  мәдениеті  Сақ,  Ғұн,Үйсін, ... ... сыр ... ...  аңыз  ...  ...  ... қалған туындылар мынау еді  деп  айту  мүмкін  ...  ал,  ... ... ... ... Томирис туралы әпсананы айтуға  болады.Одан кейінгі дәуір Түрік қағанаты. Бұл кезеңдегі күйлердің  де  дерегі  ... ... ... ояну ... деп  аталады.  Тоныкөк,  Білге  қаған,Күлтегіндердің тасқа қашап жазған жорық  жырлары  осы  кезең  ... - ... Орда ... бұл ... музыкалық мұрамыз - «Ақсақ  құлан-Жошы хан» күйінің тараулары.  Күйдің  ұлттық   дәуірі   деп   ...  ... айта ... бұл ... дәстүрдің салтанат құрған кезі, күйдің  деұлттық сипатқа лайық ... ... ...  ...  болған  кезеңі.  Бұлкездегі тарихи күйлер қатарына  жатады,  мұнда  хандық  мемлекеттің  басынанөткерген салтанаты мен ... ... Асан ... ... ...  ...  ...  трагедиясына  шыққан  толғау  күйлер,   көне   ... ... ... осы ... ...  ...  ... сүйенсек, қазақтың күй өнерінің айрықша дамыған кезеңі  ХҮІІІ-ХІХ  ғасырларға  тиесілі.  Бұл  қазақ  ...   ...   ... ...  күйшілік  үрдістердің  шеру  құрған  жасампаз  дәуреніболды. Осы күнгі  ұланғайыр  күй  ...  ...  ...  сол  ... туындады. Кеңестік дәуірде домбыра  өнерін  одан  әрі  ... ... нота оқуы ... ... еркін дамыған  күй  жаңа  арнағатүсті. Ал, ескі ұлттық күй мектебінің қарқыны керісінше  бұрынғыдан  әлсірепкетті. Қазақтың күй ... ... ... ... қоғамдағы  қозғаушы  күшболып ескерілуі ертеден бар және  оның  ...  ...  өзі  ... ... емес көне  Грек  және  ...  ...  ...  ұсынады.Алайда, ғылым мен мәдениеттің  ошағы  ...  осы  екі  ...  ... ...  және  оның  байырғы  ойшылдарымен  тығыз  байланыста  болғаныайтыла бермейді. «Шығыс өнері ... ...  ...  берік  болғандықтан,жаңалыққа  ұмтылуды  үрдіс  етпеген,  ...  ...  ...   ... ...  ...  деген  кеңес  идеясынан  туындаған  біржақтыпікір ... уәж ... осы ... ... ... ... жоқ. ... адамзаттың алғашқы ата-бабасы ретінде әлемдік  өркениетке  өзүлестерін  молынан  қосып,  ...   мен   ...   ...   ... қақпасында өмір сүрген ғұндар, сақтар мен  түріктердің  ... ... ұлты да  ...  өркениет  көшіне  өзінің  төлтума  мәдениетімен(аңыз-ертегілері,  салт-дәстүрлік  ...  ...  ...  Қазақтыңкөне мәдениеті мен  ұлттық  ...  ...  де  ...  мен  ...  ... қол ... ғылымына мойынсұнды. Қытаймен қатар, өз  мемлекетінорнатқан көне түркілердің ұрпақтары жарты әлемді билеген  Алтын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  әдебиет,  сурет,  сәулет,қолөнер  сияқты  ...  ...  күй  ...  ...  ... дамыған  деп  қарайтын  болсақ,  онда  қазақ  күйлерінің  тарихын  ... ... ... да  ...  ...  бастауға  тура  келеді.  Сақдәуірінен қалған өлең нұсқаларының бар екенін  түрік,  татар,  ...  ... ... ... дәлелдеп берген.  Көшпелілердің  ежелгіпоэзиясы ауызша туып, ауызекі ... дау ... ...  ...  ... белгілі музыканың (аспаптың)  сүйемелімен  айтылатыны  қисынды.Бұл арада қиындық сол ... даму ...  ...  ...  жөн.  ... даму жүйесі немесе күй тілі деген ұғымды тарқата айтсақ, ол  халықтыңтөл  тіліндегі  екпіндік,  ырғақтық,  өлшемдік   ...   ... ...  ...  ...  ...  Кез  ...  күйдіңсазында сөздік тіркестер  бар,  сонымен  ...  ...  ...  ... ... тәндік буындар да айқын көрініп отырады.  Күйді  ... осы жайт  ...  ...  күй  ...  ...  әлбетте,  молмүмкіндіктерге қол жеткізе алады.Күйлердің  дәуірлік   кезеңін   ...   ...   ...   ... ... күй ... да  ...  аудару  біраз  нәрседен  хабарбере алады. Көне ... діни ... мен ... ... ...  ... шыққаны белгілі. Орта ғасырдағы күйлердің  дені  жер-су  аттарынақатысты тарихи күйлер болды. Қайта өрлеу дәуірінің ...  -  ...  ... ... ...  ...  жеткізуге  бағытталды.  Адаматтарына байланысты ... де  ...  ...  ...  жаңа  ... ... ... жатады.Қазақтың қара ағаштан ойылған домбырасы мен  оның  ...  ... ... иесі адам ... ботасы  өлген  інгеннің  де   тас  емшегінжібітерлік әуез болып құйылатын күй  ...  ...  ...  еш  өзгеріссізқалпында жетті. Қазақ ұлтының өнерін сүйген ...  ...  ... ... ... ... дәстүрлі 1000  күйі»  атты  антология  ... ... ... ... ... бағытталған  ұлағатты  іс  болды.Домбырашы, профессор Айтжан Тоқтаған бұл ретте  өз  ...  «1000  ... ең ... ... ... күйлері сол дәстүрлі күйшілердің  орындаунұсқасында топтастырылған. Дина ...  ...  Оқап  ...  ЛұқпанМұхитов, Қали  Тантілеуов,  бертін  келе  ...  ...  ...  ... Хамзин, Уәли Бекенов, кешегі өткен Ғабдылқақ Барлықов  ...  ... ... ... ...  бүгінгі  күнге  жеткізген  күйлерініңбарлығы дерлік енді. Ешбір қазақтың  өңірі,  жалпы  ...  ...  ... ... тыс қалып қойған жоқ. Еліміздің оңтүстік, солтүстік,  батыс,шығыс   өңірлерімен   ...    ...    ...    ...    ... ... Мәскеу мұрағаттарында жатқан  күйлердің  жазбаларыарнайы мамандар жіберіліп, жинақталды. Солар екшеленіп, сұрыпталып  осы  мыңкүй ... ... ... ... да ескі ... Ал  ...  ...  ата-бабамыздан қалған асыл мұрамызды одан әрі ... ...  ...  ... ... ... ... келе  Қаршыға  Ахмедияров,  СекенТұрысбеков сияқты күйшілеріміздің де туындылары тыс қалмады» дейді.Күй өнеріне қатысты «төкпе» және ... ... екі  сала  бар.  ... ... ... ... ... білдіреді екен. Жалпы,  күй  қазаққа  ғанатән, төл  музыка.  Дегенмен,  ...  ...  ...  ... де ... бар. ... ғұлама-ғалым Құдайберген  Жұбанов  «біздіңөнер өте дамыған өнер» деген болатын. Сондықтан күйдің адам өмірінде,  ...  ... мәні өте зор. Абай  ...  ...  дүние  есігін  ашадыөлең, өлеңмен жер  қойнына  кірер  денең»  дейді.  Адам  баласы  ...  ...  ...  ...  өмірі  осы  әнмен,  күймен,  ...   ... ... ... ... Жошы хан «балам жайында  жаманат  ...  ...  ...  қорғасын  құямын»  дегесін,   небір   шешен,ділмарлардың тілі байланып, қаралы хабар ... ...  ...  бірдомбырашы келіп, қайғылы күй ойнап,  баласының  өлімін  ханның  өз  ауызынанайтқызған.  Күйдің  ...   ...   ...   ...   ... атап өтуге болады. Мысалы,  халық  аузында  жүрген  аңыздар  ...  ... ... бір ...  ...  ...  атын  етекке  байлап  тастап,кеудесін ескен самал желге төсеп, домбыра тартады екен. Сонда  төменде  ... ... бір ... күй ... ... ...  ...  беріле  күйтартып отырған оған: «Бәтшағар-ау атыңды қасқыр  талап  ...  ғой,  ...  ...  ...  бе?»,  депті.  Сонда  күйші   ...   ...   ... «ат ... бір тай ғой, ел ... ...  ...  мына  буыныкетсе,  қайтып  келмейді  ғой»  депті.  1000  күй  ...  ...  ... оқу ... ... тіпті музыкант болмаса  да  күй  сүйерқауымға ...  өте  оңды  ...  ...  ...  «Күй  ...  ... тіпті 6 мыңға жуықтатады. «Халқымыздың  сан  ғасырлық  мәдени  күймұрасының түрлі нұсқаларын алға тартып, көбейте  ...  де  ...  ... тағы да 1-2 мың күй  ...  ...  осы  ...  ...  отырғанкүйлеріміз солардың сөлі.  Мәселен,  түптеп  келетін  болсақ,  Атыраудың  62ақжелеңі  бар,  ...  ...  62  қан  ...  иіткенше  тартылатын   62қосбасары бар» ... ... Оның  ...  ...  күйлер  1934  жылыАхмет Жұбановтың арқасында оркестрге жиналған.Жалпы, қазақты ерекшелендіретін, әрине, күйімен, әнімен, жырымен, дәстүр-салты. Антологияға  жиналған  ...  ...  ...  бұрын  естімеген,таңғалдырған күйлер жан-жақты  жиналды.  Әңгіме  басында  атап  өткен  ... ... ... ... ... ... жазып кеткен екен.  Осыкүй шықпай жүр еді. Соны бір таспадан тауып алып,  жамап-жасқап  антологияғакіргізіп  ...  Өте  ...  ...  түспейтін  күй.  Жинақпен   біргехалықтың назарына жол тартты. Ал Дина ...  өзі  ...  күй  ... қой. ... ... ... ... жеке кітап  болып  та  жарықкөрді. ... 1000 күй ... ... ... ... ... ...  біркүйін мұрағаттан тауып алдық. Ойпырым-ай, керемет күй  және  Дина  ...  ... ... да ... Сол ... көріп бәріміз  де  таң  қалдық.1950 жылдары жазылған күй 2010 жылы ... 60 ... ...  халқына  табысетіліп отыр. «Бір мысал келтіре  ...  ...  ...  ...   ... ... ... мен домбыраны салыстырып, домбыра  тарихилыққабағытталған, артында бірнеше мың  күйі  ...  тылы  бар  ...  ... ... ... ... ...  Бұл  теңдессіздүние»,  деп  жазып  кеткен»  дейді  ...  ...   ...   ... ... авторлық «Күй шежіре»» [1]  атты  кітабында  «қазақта  нешемың күй болса, оның қосарлана ...  ...  ...  бар»  ... ... ... қосып шығарғанда нұр  үстіне  нұр  болар  еді.  ... ... ... ... арқау боларлық күй аңыздары бар  екендігібелгілі.«Домбыра мұнша шешен болдың неге?Күй толған көкірегің шежіре ме?Сыр қозғап ғасырлардан жөнелесің,Саусағым тиіп ... ......  ...  ақын  ...  ...  халқының  басқа  халықтардан  ерекшелендіріп  тұратын  өнердің   бірідомбыра күйлері. Бұл мұра ...  ...  ...  ...  төрінде  әрдайымдомбыра ілулі  тұрған  немесе  үй-ішінің  ...  ...  күй  ...  ...  ...  ...  ...  «Күй»  сөзі  түрік   тілдерініңдеректерінде XI ғасырдан  бері  ...  ...  ...  ...  ... лұғат ит түрік» [12]. атты сөздігіндегі  «көк»  (қазақта  күй  болыпайтылады) деген атау аспапты музыканы  да,  әнді  де  ...  Осы  ... ... де ... сөзі  ...  ...  мен  ...  музыкаға  ортаққолданылады. XVI ғасырдан бермен қарай «күй» сөзі тек ... ...  ... ... ие ... далада күн кешкен елдің аузынан шыққан «күй»  деген  сөздің  аспаптықмузыкаға тән атау ... оның ... одан да арғы ... ...  онтөртінші ғасырдан бері белгілі. Осыған дәлел байырғы заманда 600  жыл  бұрынтасқа  салынған  суреттін  табылуы.  ...  ақ  ...   ...   көнелігінбілдіретін тағы бір дерек қазақта «Ақсақ ... атты күй ...  Туу  ... бұл күй ... хан ...  ...  ...  халқының  басынақара заман  боп  орнаған  ...  ...  ...  ...  ... ... олардағы музыкалық тілдің  тереңдігі,  асқан  шеберліктікерек ететін  ...  ...  ...  аңыз  ...  ...  ...  Қазақстан  жерінде  аспаптық  ...  ...   ... ... ...  дамығанына  бірден  бір  айғақ.  Қазақ  халқыныңтұрмыс-харекетімен, ...  ...  ...  байланыста  болатынкүй–жүздеген  жылдардан  бері  ...  ...  ...  келе  жатқан   жанр.Халқымыздың музыкалық қазынасында  сары  ...  ...  ...  жүздепсаналады. Оларды хатқа түсіретін нота  мәдениеті  жоқ  ...  да,  сыры  ... ... ... ...  ...  түсіп,  ауыздан  ауызға  көшіп,атадан балаға мирас боп қала берді. Әлбетте, құм  басқан  ...  ... ... шыңының астына көміліп қалған күйлер  де  есепсіз  екені  жәнедаусыз. Көпке белгілі, қазақтың халық  ...  ең  кең  ...  ...... Оның ... ... бар. Біріншіден – домбыраны  жасауаса қиынға соқпайды, шебер адам ағаш ...  ...  ала  ...  ... ... ... аспаптарға қарағанда аса  қиынға  соқпайды.  Домбыраныңпернелері барлық  дыбыстарды  ...  ...  ...  ...  ...  дәлүстіне түсіреді.  Сондай-ақ, домбырада үйде отырып та, түрегеліп  тұрып  та,шалқадан жатып та,  ат  үстінде  де  ...  ...  ...  ...  ... ... ... аспабы. Қазақ күйлерінің  көпшілігі  домбыраға  арналыпшығарылған.  ...  бес  ...  ...  ...  өнер   ...  ...  аймақтық  күй  ұяларына  байланысты   дамиды.   Күй   әуеніинтонациялы  саз  ...  ...   бір   ...   ...   орындаушылықмәдениеттің тезіне түскен кезде әртүрлі арнаға түседі.  Қазақтың  күй  өнерітуралы Ахмет  ...  ...  ...  кітабындағы  Тәттімбет  жайлызерттеуде шертпе күй деген сөз  кездеспейді,  мұндай  атау  Уали  ...  ...  ...  ...  күй   ...   ...   қазіргіоқытудағы аймақтарға қарай ұялық бөліністері жеті мектепті  құрайды:  ... ... ... ... алғаш ұсынған Ақселеу Сейдімбек болды.Күйшілік ұялардан басқа үлгілік мектептер де бар. Әрбір  күйшілік  ...  сол  ...  ...  ...  ...  ...  бар.  ... Қожеке, Сүгір, Қазанғап,  Құрманғазы,  Абыл  ...  ...  ...   ...   қалағандар   және   шығармашылығы   ерен   ...  ...  ...  үлгілерін  ары  қарай  дамытқан  замандықкүйшілеріміз солардың шәкірттерінің қолынан күй ... әрі  сол  ... ... өз ... мектептерін де қалыптастырған  домбырашылар.Осы  күні  Әбікен  ...  ...  ...  ...   Тілендиев,   ЖаппасҚаламбаев, Төлеген Момбеков, Садуақас Балмағамбетов, Бақыт ...  ...   ...   ...   Сержан   Шәкіратов   сияқты    күйшілердіңорындаушылық мәнерлері де өз кезегінде жалғасын  ...  жеке  ...  ... ... ... ... айтуынша, мектептердің өз  ерекшеліктері,  яғни  бір-бірінен айырмашылығы бар. Мысалы, Құрманғазы  ...  ...  оң  ... кең  және  ...  күшінің  болуы,  Дәулеткерей  мектебі  биязы,лирикаға ... ... оң ... ...  ...  «тар»  болады.  Қазанғапөзінің саздылығымен, күйдегі  ...  ...  ...  ... мектебінде де  өзіндік  ерекшелігі  бар:  өзгеріп  кететін  ырғағы,  оңқолдың бес  саусағының  ...  соң  ...  ...  ...  ... сүйрете қағуы (триольді тез алуы), шалыс  қағыс  ...  күй  ...  ...  оң  ...  ...  ...  Арқа   ...   бастыайырмашылығы шертіп тартылуы, сол қолдарының аппликатурасы, сондай –  ақ  олдәстүр күйлерін «текстсіз ән» деуге болады, Жетісу  ...  ...  ... басу ... және ... ...  ...  тұрғыдағы  аңыз  -әңгімеге лайық ежелгі күй  сазын  байқатады.  ...  ...  ...  ... қағыстар аралас болып келсе, Алтай – Тарбағатай мектебі де ән  тектес,ойнақы, бір сазды ән ... ... ... ...  күй  ...  ... бойынша айырып тану үшін  «төкпе  күй»  және  «шертпе  күй»  дегенатаулар қолданып  жүр.  ...  ...  ...  ...  ... жеке ... табиғатына қатысты анықтауыш  бола  алар.  Ал,  тұтасбір күйшілік мектептің қасиет – болмысына анықтауыш  бола  ...  ... бір өңір – ... ... ... ...  ...  тұрсын,  бірғана күйші-композитор туындыларында  шертіп  тартылатын  күй  де,  ...  ...  күй  де  ...  ...   бір   ғана   ... ...  «Сылқылдақ»  шертіп  тартылса,  «Бес  төре»  күйіжігерлі серпінмен тартылады. Оны  былай  қойғанда,  ...  ...  бір  ... өн ... бірте шертіп қағуды, бірте серпе төгіп қағуды, енді  бірдеіліп қағуды қажет  ететін  сәттер  бар.  Мәселен,  ...  ...  ... ... ... күйлері сол бір ғана күйдің өн бойында  біресешертіліп, біресе дауылдата төгіліп тартылады. Сондай-ақ тағы бір  дәлел  бұлсөздер тек ... ... ... ғана ......  анықтайды.«Төкпе » және «шертпе» деген атаулар  қобыз,  сыбызғы,  сазсырнай,  месқобызсияқты  аспаптарда  ...  ...  ...  ...  ...   бұласпаптар шертіп те, соғып  та  тартылмайды.Сол  үшін  тағы  да  сол  ... ... ... тура ... Ол қазақ  халқының  дәстүрліталғам - танымы бойынша күй атаулы өзінің  саз-сарынына  орай  ...  ... күй» және ...  күй»  үшке  ...  Осы  ...  ...  ... саз-сарынын да анықтайды.  Мысалы,  қоңыр  күйлер  философиялық  ойғақұрылып,  көбінесе  өмірдің  ойлы,  ...  ...  ...  Сол   ... ... ... немесе өмірдің мән- мағынасын зердеге  ұялатады.Айталық Ықыластың «Қоңыр», Тәттімбеттің ...  ...  ... ... ... ... айтуға болады.Тік күйлер болса, өмір құбылыстарын тыңдаушысына елестетіп отырады.  Тіккүйлер өмірдің қызық да ... ... ...  ...  ...  салады,дыбыспен баяндап береді. Әрі қарай тыңдаушысы өз  өресі,  өз  сезім  түйсігіжеткен  жерден  ...  ...  ...  бір  ...  бөленеді.Тік  күйдіңклассикалық үлгілері ретінде Құрманғазының «Ақсақ киік»,  Әшімтайдың  ...  ...  ...  ...  күйлерін  атаған  жөн.  Бойлаулық  күйлеркөбінесе  жоқтау  сарынымен  ...  ...  ...  ...  ... Ықыластың «Ерден», Әбдидің «Қосбасар» күйлері.Сан ғасырлар бойы күйшілер қолында дамып, ұлттық  ...  ... күй ... ... ... мен ойын кең ...  суреттей  келе,  олшын мәнінде қазақтың музыкалық құдіретіне  айналды.  ...  ...  ... ... байланысты. Тарих қойнауына терең бойлап,  өткен  күнніңүзік сырларын ой ... ... ... әрідегі Оғыз, Қыпшақ,  Сақ  пенҒұн, берідегі ... ... ... ... ... ... баба  өнеріқазақ жерінің  күрең  топырағында  ...  ...  ...  ...  ... туысқан елдер шартарапқа тарыдай шашылып қазақ елі дербес  ұлт  болыпжеке дара шықты. Өзінің тілін, діңін, мәдениетін ... ...  ... де ...  ...  ...  туыс  ...  байланысты.  Бастыайырмашылық оларда бәрі, яғни ән де, музыка да, би  де  ...  ...  ... ...  ...  ...  тарихи  тамыры  Қорқытқа   дейінгі   ... ... ... айғақтап отырғанымен, халық  күйлерінің  қайғасырда туғандығын  дөп  басып  айту  ...  Олар  ...  ...  күйі  әрұрпақтың  құймақұлақтары  арқылы  ғана  ...   ...  ...  Көне   ...  XII  ...  ...  XIV-XV  ғасырларда  Асанқайғы,  XV  ...  XVI-XVII  ...  ...  XVIII  ғасырда  Абылайхан,   XIXғасырдың бас кезінде Боғда, ...  ...  ...  ...  Тоқа,Сармалай,  Ықылас,  Қазанғап,  Байсерке,   ...   ...   ... ... ... ... ... т.б. секілді дарынды  күйші,  дәулескердомбырашылар – ... күй  ...  туын  әр  ...  әр  ...  да  биіккекөтерген тума таланттар еді. Солар арқылы ұлттық   музыка  өнеріміз  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ұлттық  әдет-ғұрып,  салт-дәстүрді  ілгері  сүйреуші,   қазақхалқының музыкалық  мұрасы,  ...  ...  ...  ... ...  ...  Ақселеу  Сейдімбектің  де  еншісіне  бұйырды.  Оныңеңбектерінде  үшмыңжылдық  аясындағы  өрлеу,  ...   ...   ... ... ... ... ... Сейдімбек сан қырлы тұлға еді.  Және  олқай салада болмасын жарқырай ...  ...  ұзақ  ...  бойы  күй  ...  ...  зерттеулер   жүргізді.   ...   ...   ... ... мейлінше мол эмпирикалық материалдар  алғаш  рет  руханиайналымға ... ... ... өмірі мен шығарма-шылығы тың дерек-тұжырымдар өзегінде пайымдалды. Бір жарым  мың  жылдың  аясында  ғасырлардансыр шерткен бес мың ... тең ... ... ... ...  ... көрді.  «Күй  шежіресі»  деп  аталатын  екі  ...  ...  ...  ...  «Қазақтың  күй  өнері»  туралы   толайым   ... ... ... ... ие ... ... ...  орны  –  жалпы  адамзат  мәдениетінің  ... ... ... ...... ... ... алға  тартты.  Кешендізерттеу әлемдік додаға бес мың күй, он мың  ән  ...  «бар  ...  ...  ...  ...   ...   мәдениетін   асқақтатты.   «Этнографиялықпайымдаулар»  екінші тарау бойынша ...  ...  «Күй  және  ...  ... ... 89», ... күйлер 96», «Күй аспаптары 101»  беттерде ... ... ... ... ... аңыздары» бөлімі  бойынша  сараланды.Бұл бөлімде қазақ руханиятындағы «Мифтік күй аңыздары 161» , «Әпсаналық  ... 166», ... күй ... 171», ...  күй  ...  ... 115», ... саралау 122», «Кезеңдеу  129»,  «Күй  ... 139», «Күй ... ... сипаты 149»  негізге  алынды.  Ғалымтөртінші тарауға «Халық күйлерінің аңыздары» бойынша саралаған. Бұл  бөлімге«Бақсы сарыны»  ...  183  ...  ...  нотасы)  188  ,  «Шақыру»(нотасымен) 189 «Тауқұдірет» 193 «Шұбар киік»  193  «Жорға  аю»  ...  ...  197  ...  198   «Нар   ...   ...   ... ... (нотасымен) 208 «Қос мүйізді  Ескендір»  213  ...  ... 214 ... ... 217  ...  қаз»  220  «Сау  қаз»  222  ...... алды бал ... 223 «Қазақ пен қалмақтың күйі» —  «Қош  есенбол» 224 «Жамал-ай» 224 «Тепеңкөк» (нотасымен) 225 «Түркінменбай  сазы»  ... ... ...... қыз»  ...  232  «Сал  жігіт»  236«Қағытпа» —  «Қос  ...  237  ...  бен  ...  238  «Ақ  ... 240 «Қара атты мен торы атты» 242  «Телқоңыр»  (нотасымен)енген.«Байырғы  күйшілер»  бесінші  тарауда  ...  ...   ...   ... ... ... тағы бір ... авторларына қоса күйді, нотаны  ұсынабілді. Мысалы, Қорқыт ата  (IX ғ.) 247 ...  ...  ...  ... «Қорқыт» (екінші  аңыз)  257  «Қорқыт»  (үшінші  аңыз)  257  енгізілген.Сондай-ақ,  ...  260  ...  261  ...  халқым-ай!»  —  «Сарын  »(бірінші аңыз). — «Сарын » ... ...  262  ...  ...  263  ... 264 ... 265 «Башпай» — Кетбұға» (ХІІ-ХІІІғғ.) 267  «Ақсақ  құлан»(нотасымен) 272 Сәбитұлы Асанқайғы (XV ғ.) 290 «Ел айырылған  »  ... ... ... (XV ғ.) 296 «Сағыныш» (нотасымен) 299 Байжігіт (ХҮІ-Х\ЛІ ғғ.) 305 «Қайың  ...  311  ...  ...  315  ... 318 ... 322 ... ... 324 Уәлиұлы Абылай  хан  (1711-1780) 325 «Сары бура» 334 «Жетім  ......  ...  ...  337«Майдақоңыр» (бірінші түрі, нотасы) 341 «Майдақоңыр» (екінші  түрі,  нотасы)342 «Дүние сарсаң» (нотасы) 343 «Қайран  ...  ...  344  ...  ...  түрі,  нотасы)  346  «Қара  жорға»  ...  ...   ...   ... ... ... 349 Алтыншы тарау.«Жаңа заман күйшілері» аталымында Қараұлы Боғда (IX  ғ.)  353  ... 354 ... ... 362 ...  ...  ...  363  ... (нотасымен) 373 Шығайұлы Дәулеткерей (1814-1887) 380  «Бұлбұл»  387«Құдаша» 388 «Жігер» (нотасымен) 388  «Көрғұлы»  397  Қазанғапұлы  ... 398 «Нар ... 411 ...  ...  413  Тарақұлы  Абыл(1820-1892) 424 «Абыл» (нотасымен) 427  Сағырбайұлы  Құрманғазы  (1823-1896)435 «Сарыарқа» (нотасымен) 442 ... ... ...  451  ... 461 ... ... (1825-1898) 467  «Бодау  кеңес».".  472«Кеңес» (нотасы) 473 Шоңманұлы Тоқа (1830-1914) 476 «Саржайлау»  (нотасымен)490 «Төрттолғау» 493 ... ... 495 ...  ...  497«Ақсақ құла» (нотасымен) 499 «Нар идірген» (нотасымен) 501  Дүкенұлы  Ықылас(1843-1916) 502 «Айрауық» 507 ... 509 ... 511  ...  аяқ»  513«Жезкиік» (нотасымен) 514 «Ерден» (нотасымен) 517  «Қазан»  (нотасымен)  523«Қаншайым» 526 «Қасқыр» 527  ...  ...  528  ...  529  ... (1842-1910) 532 «Үш ананың күйі»  539  «Бұлды  құс»  541  «Бес  ... ... 542 ... ... ... 546  «Айрауықтыңащысы» 552 «Шерлі» 553 «Терісқақпай»  «Айшамен  алты  ...  554  ... 557  ...  ...  (1854-1927)  560  «Балжан  қыз»  567«Көкіл» ... 568  ...  ...  ...  ...  574  ...  жорғаныңбөгелек  қақпайы»  —  «Шырылдатпа»  575  Ералыұлы  Мәмен   ...   ... ... 583 Ерназарұлы Дайрабай  (1860-1937)  588  «Дайрабай»(нотасымен)  595   Қалмамбетұлы   ...   ...   601   ...  ...  604  ...  Дина  (1861-1955)   615   «Бұлбұл»(нотасымен) 621 Оразалыұлы Сейтек  (1861-1933)  627  ...  ... ... ... ...  637  ...  638  ...  (1882-1916) 641 «Майдақоңыр»  (нотасымен)  650  Хасенұлы  Әбікен  (1892-1958)  ...  ...  663  ...  ...   (1894-1945)   670   «ҚайранНақыпбек» 675 Ахметқызы Аққыз (1897-1996) 677 «Мұңды  қыз»  ...  ...  ...  ...  686   Момбеков   Төлеген   (1918-1997)   ...  ...  691  ...  ...   (1925-1998)   695   «Арман»(нотасымен) 702 Күмісбекұлы Кенжебек ... 708  ...  ...  ... ... ... 716 ...  (нотасы)  718  Ахмедиярұлы  Қаршыға(1946) 721 «Имаш  -  Байжұма»  (нотасымен)  726  ...  ...  (1948)  ... ... ...  742  «Ұлытау»  746  «Мойынқұм  саздары»  —«Ағынды менің Ақсуым» 747 «Жырау» — «Жорға» 748 «Фараби  ...   ... ... ...  Сары  Салтық  (ХІІІ-ХІҮ)  751  «Сары  ... 752 ... ... 754 ... ......  ...  (1760-1809)  755  Әбілғазизұлы  Арынғазы  (1785-1833)  756  Ұзақ  (ХҮІІІ-ХІХ)  ...  ...  ...  760  ...  ...  (ХҮІІІ-ХІХ)   761Саудагерұлы Шалап  (ХҮІІІ-ХІХ)  —  Қошқар  (ХҮІІІ-ХІХ)  762  Алтын  (XIX)  ... (XIX)  —  ...  (XIX)  763  ...  (XIX)  764  ...  (XIX)  ... (XIX) — ... (XIX) — Бірәлі (XIX) 765 ¥лбосын  (XIX)  —  ... .— ... ... (XIX) — ... (XIX) 766 Бақтығалиұлы Құлшар  (XIX)  —Шәлекенұлы Қайрақбай (XIX) 767 Қитар (XIX) —  ...  ...  (XIX)  ... ... — Қылаң батыр (ХІХ-ХХ) — Мүкей (ХІХ-ХХ)  769  Тоғызбай  (ХІХ-ХХ) — Үсен төре (ХІХ-ХХ) — Әміре (ХІХ-ХХ)  770  ...  ...  ... 771 Бекмұхамбетов Мақаш (1830-1904) 772 Байсалұлы  Әлікей  (1831-1905)773 Қалқаұлы  Түркеш  (1832-1875)  774  ...  ...  ...  ... Арал ... 775 ...  Есір  (1840-1904)  776  ... ... 778 ... ... ... 780  ...  Жамбыл(1846-1945) —  Елеукенұлы  Жалдыбай  ...  782  ...  ...... ... ... 783 Қожамжарұлы Бапыш  (1860-1928) 786 Көпенұлы Берікбол (1861-1932) 787 Далабайұлы Сайлыбай  (1864-1945)789  ...  ...  ......  Сыбанқұл  (1865-1945)  790Жүсіпұлы  Қоңыр  ......  Әбди  ...... ... 791  ...  ...  (1877-1929)  792  ҚұрақұлыДосжан (1877-1947) 795  Битенов  Дүйсенғали  (1880-1930)  —  Әзірбаев  Кенен(1884-1976) — ... ... ... 796  ...  ...  (1886?) 797 Сүгірбайұлы Жаманқара (1886-1953) 798  Байсейітұлы  Ыбырай  (1889  ?)799 Жұмалы (1891-1975) — ... ...  ......  ... 800 ... ...  (1900-1987)  802  Ержанұлы  Манарбек(1901-1966) — Қасымбеков Балғынбай (1902-1976) 803 Шөменов Аман  (1902-1984)804  ...  ...  ...  —   Қабиғожин   Оқап   (1904-1942)   ...  ...  ......   ...   ...   ... Амантай (1906-1972) 806  Белгібайұлы  Тайыр  (1906-1978)  807Нысанбайұлы  Ғұсман  (1907-1951)  —  ...  ...  ...   808Уәлиұлы Ысқақ (1908-1944) — Орынбекұлы Бегімсал (1911-1985) 809  ШабанбайұлыБәйісбай  ...  810  ...  ...  ...  811   ... (1920)  —  ...  (1922)....  812  Ахмерұлы  Қабыкей  (1924)  —Таласбайұлы   ...   (1926)   813   ...   ...   ...   ... ... (1928) — ...  Сейілхан  (1929)  816  ҚұмақайұлыКәлек (1930) 817 ... ......  ...  ... Желдібаев Әбдімомын (1934) —  Бекенов  Уәли  (1934)  819  Қыдыров  Жүсіп(1937-1983) — ... ... ...  820  ...  ...  (1941)821 Досымжанов Қадыр (1942) — Исаев Бөрі (1945)  822  Тілеуханов  ...... ...  (1947)  —  ...  Орынбай  (1951)  823  ... (1952) — ... ... (1961) 824 ... Нұрсат  (1986)  825енгізілді. [1]Ғалым күй өнерін зерттеуіне терең тоқталмас бұрын, домбыраның көне ... ол ... ... ұлыстардың бәріне ортақ мүлік екеніне  тоқталған.Домбыраның жасы ... ... үш мың ... ...  ...  ... ... әртүрлі  диалект  салдарынан  өзгеріске  ...  ... ... ... үңілместен бұрын, әуелі аспап  жайын  тереңінензерттеген. Бұл ретте, қазақтың домбырасы түркі-монғол  (арғы  атасы  –  ... ... ... ... ...  ...  ...  аспап  екенібелгілі. С.Өтеғалиева  Орталық  Азиядағы  танбуртекті  аспаптарды  үш  топқабөледі: Сібір-Алтайлық, ... ... ...  ...  Азии.Алматы-2006. 39-бет). Осы тұжырыммен қарасақ біздің шертпелі  аспаптарымыздыда  шартты  ...  үшке  ...  ...  ...  мен  дауыс  бояу  жағынанайырмашылықтары бар аспаптың бұрыннан  келе  жатқан  белгілі  үш  түрі  ... ... күй ... ... ... ... ... отырғанына  сәйкесаспаптарының  да  тұрқы  жағынан  өзгешелігі  бар.  Арқа,  ...   ... кең ...  ...  ...  ...  мойыны  жуантық,  шанағыбұрышталып шабылады.«Жалпы көпшілік домбыра деп айдарлап ... бұл ...  көне  ... ... ... мүмкін Әл-Фарабидің «Музыканың  үлкен  кітабы»атты трактатында сипатталатын ... ... ......  [32]  ... күй ... қолайлы тоғыз пернелі аспап.  Қазақстанның  батыс  ...  Сыр  ...  ...  ...  ұзын,  алмұрт  пішінді  домбыраның  көнетүбірлік аталуы - оғыз домбырасы деген ... ... он екі ...  ... ... ... тартылады. Домбыраның бірінші  байланатын  пердесініңоғыз перде (соль диез) аталуы тегін емес, шабылуы да дутар  аспабына  ұқсас.Қазақстанның ... ...  кең  ...  ......  ...  дептүбірленеді, ол үш ішекті, жеті пернелі, көбінесе  желдірме  екпінді  ... ... ... ... бұл  нұсқасы  мұңғұл  тектес  ұлттардыңарасына  кең  ...  ...  ...   үні   де   ...   ...   ...   Осы   аталған   домбыралар   қазақтың   ...   ... ... десе де ... әрбір түріне лайық  жинақталғанкүй  қоры  да  мұны  растайды.  Бұл  атаулардың  тарихи   ...   ... ... ... көп қисынды,  біз  аспаптың  туыстас  халықтарменбірге жасасқан табиғаты мен сипатына қарай әрі қазақы  ...  ... ... ... және ... осылайша шартты  түрде  бөлінуінС.Өтеғалиеваның зерттеуіне сүйене келтіріп отырмыз» деп ... ... тек қана  ...  ғана  ...  емес,  ол  басқа  ұлыстар  менұлттарға да  ...  ...  ...  бұл  ...  ...  ... «За различиями  в  конструкции  инструментов  стоит  ...  ... ... в  домбровой  музыке:  стиля  токпе,  распростроненного  врайоноах ... ... и ... ... ...  на  ... юга ... Различие этих стилей не есть различие в  уровне  развития,на наш взгляд, оно обусловлено генетически и  ...  ...  ...  стили  в  результате  развитие  традиций   различных   ... в ... ... Стиль токпе близок музыке туркмен,  каракалпаков,шертпе–родственен музыке тюрков ... ... ... ... ... ... ...  домбыра  аспабының  қазақұлтын құраған басқа ұлыстарға тән екені  анық  айтылады.  Домбыра   ... ... ... ... ...  ...  ...  татар,  башқұрт,қырғыз, хақас, алтай, бурят; оғыз тіліндегілер  –  түркімен,  өзбек,  ...  көк  оғыз   ...   ...   ...   ...   домбыранықолданғанын  ашық  жеткізген.  Сондай–ақ,  қазақтың  күй  өнерінде  ... ...  т.б.),  ...  ...  ...  ... қалмақ («Қалмақтың қара жорғасы», «Қалмақтың би  күйі»  т.б.),  ноғай(«Қарасай-Қази»), татар күйлері, ішінара орыс ... ... ...  ... ... ... ... жақын  туындылардың  мол  кездесуі  кездейсоқжай емес (Аспаптың да ... ... ... ...  ...  ...  мұражайларымызда  бар).  Бауырлас  халықтарға  ортақ  мұра  атанғандомбыраның үні сол ... ... ...  ұшырасады.  Қазіргідомбыра–жетілдірілген аспап (А.Жұбановтың оркестрлік аспап жасау  ұсынысыменреконструкциясын ... ...  ...  оның  үні  де  ... Дина ... мен Әбікен Хасеновтың домбырадағы  күйді  жеткізебілгенін айтады ғалым.Аспаптардың шығу ... ... ... зерттеулерде  олардың  жоралық(ритуалдық) қызметі туралы айтылады. Мысалы, ұрмалы  аспаптар  ерте  замандажер ана мен ... ... ... ... ...  соғу  арқылыжаратушыдан жаңбырдың мол болуы  мен  астықтың  берекелі  болуын  сұрайтынынЕ.В.Васильченко  ...   ...   ...   ...   ...   Мұныайтпағанның өзінде көне түркілердің «Екі негіз» (Iki jyltys) атты  дуалистікфилософиялық нанымы бар екенін білеміз.  Мұнда  әлем  ...  пен  ... ... сенім бар, аталықтың  көктегі  символы  –күн,  аналықтыкі  –ай.Оның жердегі символдары  ...  ...  ...  ...  ... –тау тұрады деген ұғым қалыптасқан Қ.Сартқожа.  Орхон  жазуларындажазады. Орыстарға көшпелілерден  ...  ...  да  ...  екі  ...  ...  Үш  шекті  болуы  христиан  ...  ...   ... ... ... (қасиетті әкей  мен  оның  ұлы  және  киелі  рух)түсінігі орыстармен бірге қазақтарда да  ...  ...  ...  христиандінінде болған кезеңіміздің ескерткіші–үш шекті шертер мен ...  ...  ...  ...  тайпаларының  бір  кезде  осы  діннің  ықпалындаболғанын  ...  ...  ...  ...  ...  ... дыбыстық кодтар системасы) да өзінше  ізі  ...  ... ... ... ... тұрықтары үш бұрышты болуы да осы  тақылеттесдіни себептерден туындауы әбден ықтимал.  Күй  ...  ...  ...  ...  сөзден  таратушы  ғалымдардың  (А.Сейдімбек,  С.Қондыбай)   пікірлерісалмақты және ... ... ... ... ... ... ... жазбаша  таңбалау  болған  емес,  оның  өтеуінауызша  дамыған  тарту  қағидасы  ...  ...  ...  мен  сарындардың,пернелер мен қағыстардың дәстүрлі аттары. Домбыраның  құлақ  күйі  негізіненоң (таза кварта),  теріс  ...  ...  ...  ...  ... дәстүрінде мұнан өзге шалыс бұрау  (секунда),  қалыс  бұрау  (үлкентерция), тел бұрау  ...  деп  ...  көне  ...  де  ...  ...  Тәттімбет,  Тоқа  заманына  дейін  қолданыста   ...   ...  күй  ...  бұл  ...  ...   күрделі   болатынынескерсек, онда, мұндай ... ...  күй  ...  күй  ...  ... ... ... С.Өтеғалиеваның домбыра бұраулары  жайлыкөлемді зерттеу мақаласында ең көне бұрау  –  ...  ...  ...  ... ... дәлелін бурдон сарындас аңыз күйлердің осы бұрауда  туғандығыментүсіндіреді. [18] Қазақ ... күй ...  күй  ...  анықтауғасеп болды. Күйдің аймақтық дамуы бойынша қазақ күйшілерінің  ...  ... күй ... ...  ...  ...  ...  қазақтың  күйөнері негізінен төкпе, шертпе деп айдарланған  екі  машыққа  бөлінетіндігін,соған орай олардың жерге, топыраққа тартып ... ... ...  дебар екенін айтқан. Осыған ұқсас  мысалдар  ...  ...  ... ... жайлы зерттеуде  шертпе  күй  деген  сөз  кездеспейді,мұндай атау У.Бекенов кітаптарынан  кейін  енген  ...  күй  ...  ...   ...   ...   ...   аймақтар   бойыншабөліністері  жеті  мектепті  құрайтыны   айтылған.   Зерттеуші   бұл   ... оның ... ... ...  7  ...  ...  ... күйшілік аймағы –Шығыс Қазақстан ;2)Арқа күйшілік  аймағы –Орталық Қазақстан ;3)Жетісу күйшілік аймағы ... ... ... күйшілік аймағы –Оңтүстік Қазақстан;5)Жиделі Байсын күйшілік  аймағы –Сырдария, Арал өңірі6)Орда күйшілігі –Батыс Қазақстан;7)Түбек күйшілік ... ...  деп  ...  ...  ... ұяға ... Ақаң әр аймақтың, соның ішінде қазақтың  күйшілік  ... ... атап ... ... тұрғыдағы еңбегі  күй  тарихы  мен  орындалумәдениетін  айшықтайтын,  дәл  ...  ...  ...   ...   күйлерініңаймақтық  ұяларының  мұнан  да  ...  әлі   ...   ...   күйшілікмектептері  бар,  олардың  көбісі  өзінше   төбелі   мәнер   болғанымен   ... ... өз ...  ...  ...  ...  –  Тарбағатайлық,Арқада  –  Тоқырауындық,  Жаңаарқалық,  Жетісуда   –   ...   ... ...... Ордада – Оралдық,  Түбекте  –Үстірттік(Түркіменше шалу мәнері) мектептер ... және олар жеке  ...  ... ... лайықты екенін тілге тиек  еткен.  «Мектеп  өкілдері  –  ...  ...  Үсен  ...  ...   ...   Есір   ...   ...  өнер  болып  бағаланғанымен  ...   ...   ... ... ... ... ұяларының жалпы  саны  он  сегіз  ... ... ... ...  ...  ...  ...  Жетісу,  Талас,Қаратау, Қаратаудың күнгейі, Жиделібайсын, Арал, Орда, Орал, Түбек,  Үстірт,Іле, Шығыс Түркістан,  Байөлке»  ...  ...  ...  ...  ... ... ... күй өнерінің биігінде  Байжігіт,  Тәттімбет,Қожеке, ... ... ...  Абыл  сияқты  күй   іргетасын  қалағансазгерлер тұрғанын ... ... ... белгілі сол  күйшілік  өнердіңбүгінгі іргетасын қалағандар қатарында  домбырашылар.  Ә.Хасенов,  ...   ...   ...   ...   ... ... ... секілді жеке мектеп  болып  қалыптасқантұлғалардың мектебін атап өткен жөн.Ғалым еңбегінің танымдық қыры сол – күй ...  ...  оның  ... жіті ... ... атап ... ... күйлерінің  шығуы,құрылымы  мен  тегі  бір.  Алайда,  аймақтық   мектептерге   ...   ... ... өз ...  отау  тігетін  заңдылығы  және  бар,  бұлүрдіс  күй  ...  ...  әсте  ...  ...  керісінше,   аспаптықмузыкамыздың байлығы мен кемелдігін айшықтайтындығын баса айтқан.  «Аймақтықфакторларды ... ... ... ... ... деп бөлінуін  тек  қанатарту техникасының өзгешелігімен түсіндірген  ...  ...  ...  ... болып (көне күйлер, аңыз күйлер) кейіннен әрқалай  мақамда  дамуы  –кезеңдену ... ... деп атап өтуі ...  Бұл  ...  ... ... ... кең тарап, ғасырлар бойы дамыған күйдің ұлы  арнасы- шертпе, күй атасы – Кетбұғадан ...  ...  одан  ...  ...  ...  ...  шертпе   өнері   ұлттық   ...   ... ... ... ... ... күйдің  аймақтық  ұялары.  Ақселеу  Сейдімбек  қазақтың  күйшілікөнерінің үлкен екі арнасы – ... және ... деп ...  ... күй -  атыайтып тұрғандай шертіліп тартылатын күй, мұндағы  сөздің  түбірі  -  «шерту»етістігі, музыкалық сөздікке кейіннен ... атау  ...  ...  бөле  ... ... ... ...  болған,  мысалы  –  жыр  күйлер,  бикүйлер, ойын күйлер  т.б.).  ...  ...  ...  ...  шыққан,іштегі шерді қозғайтын күй  деген  анықтаманың  көңілге  қонуы  ...  ... ... болсын, қазақта шер қозғамайтын күй бар ма?  Қысқасы,  ... ... ...  ...  бір  ...  ...  ...  әдісіне  құралғанкүйлер. Мінезіне келсек – жалпы ұлттық күйшілік  дәстүрге  ортақ  қарекеттіңбарлық белгілері бар, біржақты «жуас»  деу  ...  ...  ...  –  шертпемектебінен шыққан екпіні төкпеге барабар әбжіл  күйлер  толып  жатыр  (мысалүшін - ... ... ... ... ...  т.б.).  ... ... табиғатын танудың бір амалы – аймақтық мектептерін анықтау.Қазақтың тамаша күйшілік мектептерін орнықтырып кеткен  ұлы  күйшілердіңшығармашылығын барлағанда - әуені мен ...  ...  қай  ...  тумасыекенін анықтауға әбден болады, өйткені, ғасырлар  бойы  ...  ... ... тобы сол ... ғана меншікті мақамына айналып кеткен,  күйқай аймақта, қай ... туса да ... ... оны ... ...  ... ... тілінде, киімінде, қолөнері  мен  тұтынатын  заттарында  солжерді мекендеген елдің ... ...  тән  ...  ... да ... ...  алайда,  бұл  факторлардың  ұлт  мұрасыныңтұтастығына нұқсаны жоқ, керісінше, мәдениетіміздің байлығы  мен  байтақтығыболып саналады»  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бастапзерттеген орыс ғұламасы  –  Л.Н.Гумилев  шығыс  өркениетінің  ...  ... ... ... ... ... ... жетіп  отырған  алтайлық  әндермен күйлерді тыңдағанда олардың көне түркілік сазға құрылғанын аңғару  оңай.Музыкатанушы-ғалым  П.Шегебаев  бұл  ...  ...  ...  ...  ... ... дамыған аспаптық үлгі қазақ музыка  мәдениетіндегі  ерекшеқұбылыс. Мұны тарихи тағдыры бір түркі-мұңғұл халықтарынан  қалған  мәдениетдеп ... ... ... ...  ...  обертонға  бай,  тембрлікбояуларының  қою  (қоңыр)  болатыны  соның  әсерінен».  (Шығыс  ... ... ... ... [18] ... өнерінің белді  өкілі-  Байжігіттің  күйлерінен  тек  Шығыс  өлке  емес   ...   ...   ... ... ...  ...  ...  Айтпағымыз,  қазіргішертпе күй мектептерінің қалыптасуының басы - қасиетті Алтай жерінен  ... ... ... Қазақтың шертпе  күйлерінің  аймақтық  ұяларын  былайшатарқатуға болады:1.Шығыс Қазақстандық (Алтай-Тарбағатай) күйшілік мектеп;2.Арқа ... ... ... ... ... ... тұлғалардың орындаушылық мектептері:1.Байжігіт мектебі;2.Тәттімбет мектебі;3.Қожеке мектебі;4.Сүгір мектебі;Өнерде ерекше ізі ... ... ... ... ... ... ... мектебі;5.Нұрғиса мектебі;6.Уәли мектебі.Әлбетте,  осы  аттары  аталған   күйшілердің   тартыс   ...   ...  ...  қорында  сақтаулы,  сондықтан  кейінгі   орындаушылардыңшертпелік өнерде бірден-бір бағыт алар бағдары болып отыр. Оның  ...  ... ... ... бір  қауым  күйшілер  буыны  өсіп  ...  ... ...  ...  ...  ...  күйшілік  мектептердің  салтынсақтап жүрген домбырашылардан – Боранқұл Қошмағамбетов (марқұм),  МұхаметжанТілеуханов, Таласбек ... ... ... ...  ...  ... Рымхан Әбілханов, Базарәлі Мүптекеев, Саян  Ақмолда,  СәрсенғалиЖүзбаев, Мұрат Әбуғазин,  Қайрат  Айтбаев,  ...  ...  ... ... Осы ... дейін  шертпе күй туралы арнайы  кітаптар  ... ... ... ... – А.Жұбанов,  У.Бекенов,  М.Айтқалиев,А.Сейдімбек, Ә.Мұхамбетова, П.Шегебаев,  Р.Малдыбаева,  Т.Әсемқұловтар  бар.Шертпе күйшілердің ... ... ... деректер  қалдырған  жазушылар  легіндеТ.Әлімқұлов,  ...  ...  ...   К.Салықов,   І.Жақанов,Т.Әсемқұлов, К.Жүнісов, Ө.Кәріпұлы, Я.Амандықовтар тұр.Шығыс Қазақстан күйшілік мектебі. Қазақ күйлерінің ...  ... ... ... мейлінше мол сақталған. Күйлердің  орындалумашығы көнеден келе жатқан дәстүр  екендігін  айғақтайды,  ...  ... жан оның ... түркі-мұңғұл (ғұндар деген  ұғымда.  Ж.Ж.)  нәсілінеортақ әуен  ...  ...  ...  ...  ...  тотемдік  наным-сенімдерге құрылған, мысалы, «Самұрық», «Ақсақ марал», «Боз ...  ... ... ... ат», «Жорға аю»,  тағы  басқалар.  Алтай  күйлерінің  өзгемектептерден ерекшелігінің бірден-бір белгісі  -  ...  ...  ... ... ... ... аспаптарына ортақ саз  ретінде  туғандығы(музыкатанушы  П.Шегебаевтың  пікірі).  Сондықтан,   домбыра   ...   ... ... ...  аса  ...  ...  анық  ...  тұрады.Қыпшақ-Оғыз заманынан қалған көмекей ғырыл (бурдон) дыбысты  аспапта  сақтайотырып күй толғау қазақ жерінде тек шығыста ғана сақталған, ...  ... ...  Сыр  ...  ...  ...  десек  те,  ол  жердің  аспаптықшығармаларында бурдондық тәсіл қолдану жоқ) ол тек ...  ...  ... де кең ... ... ... ... шертісте көп.Күйлердің құрылысы қайырмалы ән формасымен өрілген, сағаны қуып  дамыту,тондық ... ... ... ... ... мүлде жоқтың қасы.  Кезкелген алтайлық шығарма тұтастай екі ... үш  рет  ...  ... ... тақырып еміс еске түсіріле шолақ қайырылып аяқталады.Күй мінезі асқақ, соған сәйкес ырғақтары да біркелкі –  жүрдек,  қайғылыкүйлердің ... ...  ...  ...  ...  ...  ... ұғымына түсініксіз де шығар («Аңшының зары»,  «Бөкен  ...  ... ... ...  тағы  бір  қыры  -  жоғарыда  айтылғантотемдік нанымнан туған күйлер  ...  ...  ...  бір  ...  ...  ...  ...  суреттеуге   ұмтыла   қоймайтыны,керісінше,  тақырыптағы  мақұлық  пен  ...  ...   ...   ... үрдісі пайда болады, нәтижесінде -  біз  бейнелеуден  бөтен,  тұтасекеуара сұхбатқа құрылған жораның (ритуал) куәсі боламыз.Шертпе күйлердің ... ... ... ... ... ... -осы ... себебі, мұнда ілме қағыс, терме (шектерді термелеу)  қағыс,  солқолда ... ... ... ... ... ...  ...  күйдіңаңыздық, программалық  ізі  дәстүрлі  методиканың  дәрістерін  керек  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  –Байжігіт, Бейсембі,  Жүнісбай  Стамбайұлы,  Шақабай  Шалап  ...  ... ... ...  Шотайбай,  Масығұт,  Бейісбай,  Әшім,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... Ысқақов, Тұрсынғазы Баяқов, Қазен Әбуғазин, Қабікей Ақмерұлы».Қазіргі кезде бұл мектептің ізін жалғастырып жүрген азаматтар ретінде  -Секен  Тұрысбеков,  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...  Әсет  Дәненов,  Анар  Кітапова  сияқты  дарынды  күйшілерді  атайаламыз.Шығыс күйшілік мектебін алғаш  ...  -  Уәли  ...  Ол  ...  ...  күй  ...  атты  кітаптар  жазып   шығыстық   күймектебінің ерекшеліктерін ашып ... ...  ...  ...  -  ... ... де тиесілі. Ол Байжігіт мұрасын  ұлттық  қазынамыз  ретіндеалғаш таныған, күйлерінің  ...  ...  көп  ...  ...  адам.  Шығыскүйшілігіне арнайы ғылыми  талдау  жасаған–музыкатанушы  Пернебек  Шегебаев.Оның мақалаларында домбыра күйлерімен ... ... ... де тарихи  дамуымен құрылымы жағынан жан - жақты зерттелген. Шығыс Қазақстандық күй  мектебітуралы этнограф ғалым  -  ...  ...  ...  ...  күй  ... ... ... күйшілікке  әдістемелік  бағдар  бере  алатынтерең талдаулар жазды.Қазіргі кәсіби оқыту тәжірибесінде ... ... ...  орындалады,  бұлоның әлі тыңғылықты  зерттеуді  керек  ететінін  көрсетеді,  күйлер  ...  ...  ...  ...   ...   орындаушылықмәдениетінің ашылуы толық тізгін бере  қойған  жоқ.  Нағыз  орындаушылар  өздәуірінде өнерлерін елге ... тұзы ...  соң  ...  артынан  бірікетіп жатыр. Олардың көнеден қалған шертпелік мектебі кейінгі ұрпаққа  толықжалғасып отыр деп айту ... ... ...  өзге  ...  ... ... мен ... қатар орындалатыны. Домбырадағы күйлердің  бәрідерлік  сыбызғыда  тартыла  береді,  және  ол  тақырыбы  ...  да  ...  Осы  ...  ...  ...   ...   ...   шебері   -С.Тұрысбековтің  «Балауса»  күйінен  көре  аламыз.  Сазгер  бұл   ... мен ... тел  ...  ...  ...  ...  кәсібисыбызғы мектебінің тұңғыш ұстазы  -  Т.Мұқышев  Байөлке  күйлерінің  ноталықжазбаларын кітапқа  кіргізді,  онда  ...  ...  ...  күйді  екіаспапта қатар тартатын шеберлігі айтылады. Бұл Алтай күй мектебінің  байырғымәдениетке жататынын көрсетеді.Арқа күйшілік ... ... ... мектебі  -  шертпе  мәдениетініңалтын қазығы деуге ... ... ... ... Арқа иісі ...  ... ... айналған,  үш  жүздің  еншісі  бөлінбегенін  айғақтап  тұрғанқасиетті Ұлытау да осында. Домбырасымен «Ақсақ құланды» ...  күй  ... ... өмір ... Жошы ... да  Арқа  ...  ...  шежіреденаян. Нелер балбармақ домбырашылар өмір кешкен Сарыарқа жерінде  күй  дегендеалдымен аузымызға абыз Кетбұғыдан бөлек керей батыры–Байжігіт, ...  ... ... ......  сері  ...  Осылардың  ішінде  Арқамектебінің басында тұрған тұлға сөз жоқ, Тәттімбет екені  даусыз.  ТәттімбетҚазанғапұлы ... өз  ...  ...  жоқ  ...  ...  ғұмырыкелте болса да артына мол мұра ... Ең ......  ... ... ...  Тәттімбетше  күй  шалу  үрдісі  осыдан  кейін  ... ... ... ... Итаяқ, Әбікен, Аққыз,  Мағауиялар  арқылыдамып, шертпенің даңқы ... ... үлгі ... Арқа  күйлерінің  музыкалықшығарма ретіндегі маңызды ерекшелігі - өзінше жеке мектеп бола тұра  ... ... ... күйшілік дәстүрді  жатсынбауы.  Жағрапиялық  жағынанШығыс пен Оңтүстік, Жетісу мен Сырға аралас ... ... ...  ... ...  ...  ...  «Арқа   күйлері   де   ішінара   ...  ...  ...   ...   ...   ... – Әшімтай Қарымсақұлы, Манарбек  Ержанов,  Аққыз  ...  ...  ...  ...  ...  Омашев,   Қайрат   Айтбаев.   Ақсу-Аюлыорындаушылық мектебі, өкілдері –  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Дәулетбек  Садуақасов,  Орал  Исатаев,  АрманҚадірбек,  Нұрғаным  Жексенбаева».  [1]   Жаңаарқа   ...   ...... сары Тоқа, Дайрабай, Сейфолла (Сәкеннің  әкесі),  АмантайБозмағамбетұлы,  Мұхит  ...  ...  ...  Мейрам   Ұлмағамбетов,Мұхаметжан  Тілеуханов,  Ахат  Байбосынов,  ...  ...  ... Бұл ... орындаушылық мектептердің күй  шерту  үлгісінде  анауайтқан  айырмашылық  болмағанмен  ...  ішкі  ...  даму  ... ... Бұл пікірді алғаш қозғап жүйелі зерттеу жүргізген  көрнектіғалымымыз - Ақселеу Сейдімбек.Арқа күйлерінің басқа шертпе мектептеріне қарағанда саздық құрылымы  ... ...  ...  ...  дамығаны  айқын  көрініп  тұрады.Алғаш арқа ... ... баға ...  ...  ...  ...  ықпалеткен – академик А.Жұбанов. Қазақ тарихында тұңғыш ұйымдасқан ұлт  ... ... ... ... «Сарыжайлау»,  «Сылқылдақ»күйлері енгізілді. Арқа  күйлерін  осы  оркестр  ...  он  төрт  ... ... ... - ... Омаров  белсенді  насихаттады,  оныменбір ұжымда  қызмет  еткен  Жаппас  ...  пен  ...  ...  де  ... ... ... ересен  еңбек  еткенін  айтуға  тиіспіз.  «Арқакүйлерінің нағыз ... түрі ... ... ...  ...  Бұл  мектептіңертеден дамыған киелі  сарынын  жаңа  ...  ...  ...  ... ...  күй  ...  сарқыншағы»  деп  танылып,  тартылуынақатаң тиым  салынған,  Арқаның  талай  күйшілері  сол  ...  ... та ... бұл ... ... де бастан  кешті,  Сәкен  Сейфуллинніңарашасымен аман қалған ... ...  ...  ...  ...  күйшіқазіргі күні Арқа ғана емес, жалпы  шертпе  өнерінің  шыңы  ...  ...  ...  ...  түгел   тартып,   Әбди,   Сембек,   ... да ... ... ...  ...  ...  ...  домбырашы.Нағыз балбармақ шебер домбырашы Әбікен атамыз өз жанынан  да  күй  шығарған,оның атышулы «Қоңыры» аспаптық музыкамыз тарихындағы  ...  ...  ... Оның ...  күйге  бергісіз  шертетіні  де  бөлек  ...  ... ... әнін  ...  ...  ...  оны  күйтабаққа  жазыпқалдырғаны белгілі». [1]Арқа мектебінде орындаушылықтың үлкен екі арнасы бар, бірі ...  ... ... ...  ...  күйлер.  Осы  жағынан  қарағанда  желдірмекүйлерді төкпеге ... ...  да  ...  ...  ...  күйіАрқа  мектебіне  жатқанмен  екпіні  мен  ...  ...  ...  ... ... ... ...  «Бозайғырынан»  да  аңғару  қиынемес. Арқа мектебінің басқа мектептерден  айырмашылығы  артып,  озық  ... ... сән ... ... Ел ... ...  буын  қосбасар»аталатын күйлер  жалпы  аспаптық  музыкамыздағы  біртуар  жанр  ...  ...  ...  ...  ...   ...   байланысты   шыққан,негізінен мұңды, шерлі  күйлер.  Қосбасарлар  тегінде  күйді  шығарған  ... де ... ... «Қосбасары, Аққыздың «Қосбасары т.б.).  Тәттімбетөз  қосбасарларына  әртүрлі  жағдаяттарға  ...  ат   ...   ... белгілі.Арқа мектебінің дамуына Қазақстанның халық әртісі М.Хамзиннің көп еңбегісіңгенін атап өткеніміз жөн (4 сурет).Ол шертпенің жаңаша тартылу үлгісін ... ескі ...  ...  үзбейотырып, оның сахналық мәдениетінің дамуын жетілдірді, осы салада өз  жанынанда   ...   ...   ...   ...   ...   Арқа    ...  алғаш  зерттеп,  ноталық  жазбаларын  тиянақтаған   –   ... оның ... күй ...  «Күй  ...  атты  ...  асақұнды ғылыми - әдістемелік еңбектер  ...  ...  ...  өзі  ... ... ... тартатын сұңғыла шертпеші ретінде қазақтың  есінде  атықалды. Тәттімбет  ...  ...  1988  жылы  ...  ...  рет  ...  ...  2005   жылы   ...   мен   М.Әбуғазинныңредакциясымен толықтырылып қайта басылды.  Тәттімбет  тәліміндегі  күйлердіңтолық топтамасын Б.Ысқақов жазып шықты.  Бұл  ...  ...  ... оның ... ... Арқа ... бәрі қамтылған.Арқа күйлерін таза меңгеру екінің бірінің ... келе ... ... ... бойы шертпенің насихаты болмады,  оны  оқыту  ісі  ...  ...  ...  ...  ...  ...   бастап   консерватория,академияға  дейінгі  домбыра  ...  ...  ...  ...  ...  ...  негізгі  бағыт  біржақты  төкпе  күйдің   дамуына   бағдарланыпотырғаны рас. Соған қарамастан аға  буын  ...  үлгі  алып  ...  ...  ...  өсіп  келе  ...  олар  ...   ...  тырысып  бағуда,  алайда,  саусақ  басу,  қазақы  ...  ... ... ... ... де ... ... оған  балалайка  мен  орысдомбырасының  жаттығуларымен  өскен  жат  машық  кері  ...  ...  ... ... күй ... » [1]   ...  Ақселеу  Сланұлы,  Алматықаласындағы Құрманғазы атындағы ұлттық консерватория қабырғасынан  Тәттімбетатындағы шертпе күй мектебі ашылды, оның ... ... ... ... ... ... Бұл мектеп  жалпы  шертпе  күй  мәдениетінің  отандықалтын қазығы болып отыр, жыл сайын осы мектептен ...  ...  ...  ... атын ... болашаққа жалғап жүргендігін баса айтады.Арқа мектебінің жалауын  ...  ...  көзі  тірі  ...  қатарындадарынды домбырашыларымыз  –  Мұхаметжан  Тілеуханов,  Дәулетбек  Садуақасов,Пазыл   ...   ...   ...   Ахат    Байбосынов,    ... жүр. ... ... Аққыздың ұрпақтары халықаралық  байқаулардатоп жарып жүр.Жетісу күйшілік ... ... жері – ... ... ... талай  ретталқыға түскен жер, үш жүздің қаны  топырағына  ...  ...  ...  ... Мемлекет басына күн туғызған талай құйтұрқы саясатты көрген  қасиеттіАлатау қазақтың байтақ  елін  көлеңкесімен  қорғағалы  нелер  ...  ... ... ... ... ... империясы құдайы көршісі –  қазақты  боданқылудың бар айласын жасап бақты, ... бойы ...  ...  ... ... ... елі үшін ... жері әрісі - алты алаштың  жерұйығы  бопсаналады. Жетісу жерінің музыкалық мәдени мұрасы аса  бай,  ...  ... ... атадан балаға өзгеше нақыспен  жалғасқан  ...  де  ... ... ... ... күйлерінде байырғы түркілік сарын  мейлінше  жақсысақталған, оған осы  өлкеде  ғасырлар  бойы  ...  ...  ... туыстас  қырғыз,  татар,  ұйғыр,  дүнген  халықтарының  да  ... ... ... ... Олай ...  ...  ...   қазақ   мәдениетіне   жат   емес,   ...   ...   ...  ...   бар,   Жетісу   домбырашылығының   ... ... ... фактор осы.Жетісу күйшілік мектебінің негізгі мінездемесін, өзге күй  мектептеріненайырмашылығының нақты белгілерін музыкалық даму ...  тап  ...  ... ... ... Себебі, бұл  мектептің  күйлерінде  Арқа,  Қаратау,Алтай, Сыр сарындары аралас кездесе береді, күй  шалу  ...  ... да бар, ... бола тұра ... ... ... шеңберінен шыға  қоймайды.Ладтық тұғыры жағынан алғанда Жетісу шертпесі  ...  ...  ... орындалуы көрнекі тәсілдерді (қолды ойнатып түрлі қимылдар  ... ... ... керек  етеді.  Бұл  қырғыз  ...  ... ... ... Жетісу күйлерінің ортақ үлгісін  мысал  ...  ...   ...   Тілендиевтің   орындаушылық   мәнерін   алсақ   жеткілікті.Н.Тілендиевтің репертуарындағы күйлерде қоңыр сазды шертіс  пен  қызу  ... ... ... екі ... ... шек  жоқ,  ал,  күй  сазынакелер болсақ - қазақ пен қырғыздың әуездері  бірден  құлаққа  ...  ... пен ... ... қат  қабат  араласқа  түсіп,  тыңдаушыныбаурап алады. Н.Тілендиев  бұл  дәстүрді  атасы  -  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  гүлденіп   тұрған   Жетісушертпесінің дәрежесі мен  деңгейі  қаншалықты  ...  ...  –ақ  ...  ...  Жетісулық   шертпе   шындығында   Жамбыл   мен   Кенендердіңорындауларында талайларды ... ... ... ... ...  бола  тұрсада Кеңес өкіметі кезінде оны іске татитын мектеп  екен  деп  ...  ...  Сол  ...  шығар,  қырғыз  бен   қазаққа   ақындығымен   қатаркүйшілігімен аты ... ... ... күй  тартысында  олжа  салған  -  ЖамбылЖабаевтың мұрасы дер кезінде таспаға не нотаға ...  ...  ... ... ... ...  ұқсатып  үйрене  алғанадам болмады. Жетісу күйшілігінің кешенді өнер  екенін  көпшілік  жас  ғалымБ.Мүптекеевтің 1998  жылы  ...  ...  ...  ...  кейін  ғанабілді. Соның өзінде Жетісудың жібек ... ... ... өз  ... ... жоқ. Бұл  ...  ...  әлі  күнге  дейін  домбырашыларарасында өткізілетін әртүрлі мәдени  іс-шараларда  ...  ...  ...  ...  тану  ...  ...  ...  да  қателіктергеұрынып, жаза басу бар екенін айта кетуіміз керек. Жоғарыда тілге тиек  ... ... ... ... Жетісу  өңірін  күйімен  тербеткеннебір саңлақтардың аты жоқ,  аты  Алашқа  ...  ...  ...  ... ... ...  Жапбасов,  Сатқынбай  Өлмесұлы  сияқты  халықдарындарының үлгісін жалғастырған  -  ...  ...  ...  ... Шынғожаев, Тұраш Әбуовтер Жетісу күйшілік мектебінің мықты  өкілдеріғана емес, жалпы ... ...  ірі  ...  ...  дәлелдеудің  өзіартық. Олардың үлгісін мұрат  еткен  ...  ерке  ...  -  ... та осы ... ...  көзі  тірі  ...  екені  көпкеаян.  Жетісу  күйлерінің  Кеңестік  ...  қаны  ...  ... осы өнерпаздардың есімдері кітапқа кірсе керек еді.Тағы бір айта  кететін  жағдай,  зерттеушілерде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ажырата  алмау  бар.   Мұныңсалдары Шығыс ...  ...  ...  ...  ...  ...  қазақтарының  домбыра  тарту  машығы  Жетісулық   ... ол ...  ...  меншігі  (Шығыс  Түркістандық  күйшіліктіңбасында Бейсембі Дөненбайұлы тұр),  ...  ...  ...  ...  ұясы  ... Түркістанда емес, Жетісуда.  Дәл  айтқанда,  Алтай  күйлерінде  түркі-мұңғұл иірімдері  бар,  ал,  ...  ...  ...  ...  ... ... емін-еркін екі ұлтқа ортақ  қолданысқа  түскен.Тілендінің «Аққуындағы» шертпе мен ... ... ...  ...  ...  ...  ...  Қара  молда)  бұрыннан  бар  ...  ... ... Қазақ күйі дегенде тек Жетісу күйлері  таңдалыпорындалатыны мектеп жақындығынан екені ...  ...  ...  ... ... салт жасаған домбырашы -  Қожеке  Назарұлы  (1823-1881).Оның күйлері Тезек төре ... ... ... Уәлихановтың  осы  Тезектіңауылында  туысқаншылап  жатып  зерттеу  жұмыстарымен  ...   ... бар, ... елдегі атқамінер беделді  адам  ретінде  Тезекпен  детаныстығы болған. Қожекенің Біржан мен Сараның  ...  ...  ... арнағаны А.Сейдімбек зерттеулерінде кездеседі. [1]Жалпы қазақ күйшілігіне ортақ мол мұра  қалдырып  ...  ...  ... ...  ...  кешеуілдеп  барып  қолға  алынды,  ұрпақтарыныңжеткізуінде  нотаға түсірілген күйлер сақталды.3.2 Күй өнері ұлт ... ... ... күй ... ... ... ... ғылымдағы  ізденісжұмыстары, еңбектері жан-жақты сараланып, жіті талқылануға  түсті.  ... ой ...  (күй ... ... ... ізденіс  жұмысқа  айналып,докторлық  диссертация  ...  ...  Бұл  ...  ...  ... «Қазақтың күй өнері» (2002) атты кітабында  күй  негіздеріне  қатыстытолымды дүниелерді  атап  өтіп,  ...  ...  ...  ...  ...  ұлт  ...  Ұлтты  өлтірмейтін  оның  ...  ...   ... бұл ... ... ... пен төккен терді Тәңірдің  сыбағасына  балайжүріп, өткеннің асылдары  болашақ  ұрпақтың  ...  ...  үшін  ... ... қажет-ақ». Бұл  жерде  төлтума  мәдениеттің  қатарына  ... ... ... таңда  Ақселеудің  осы  мұрасы  филолог  мамандар  үшін,  музыказерттеушілері үшін филологиялық обьект больш  ... тіл ...  ... ... обьектісі болып, назардан  тыс  қалып  келеді.  Осы  ...  ...  ...  ...  ...   ...   зердені,   әрімузыкалық  біліктілікті  арттыруға  сеп  болатын  дүниелерді  жинап,  жүзегеасырғаны  ...  ...  ...  берілуі   қажет   дүниелердісараптап, қазаққа қатысты ... ...  мол  ...  ...  –  ғалымалған басты бағыт  бола  ...  ...  ...  және  ...  ... ... А. ... тұңғыш рет кешенді  зерттеулер  жүргізіп,нағыз ғылыми жолда табандылық ...  ...  ...  қайраткер  бола  білді.Қазақтың  музыкасы  ...  ...  ...   ...   мәдениеттөңірегінде  зерттеуді  қажет  ететін  мәселелерді  саралай   ...   ... ... 1997  жылы  ...  ...  сәтті  қорғап,көптің алғысына бөлене алды.Жалпы, бізге жеткен дерек көздеріне сүйенсек ... ... ...  санасында  күй  өнерінің  биігіне  жеткен  Ақселеу  Сланұлы   талмасізденістің  ...  ...  ...  ...  қазақы  көшпелілердің   музыкалықмәдениетіне қатысты ... рим,  ...  ...  ...  ...  үңіліп,  екімыңдай күй аңызын жинақтаған.  ...  ...  ...   ... ... ... 150-ге ... күйші-композиторлардың, халық аузында  сақталыпаңызбен жеткен дүниелерді жинастырып, әр автордың ... мен  ... ... ... күй ... алдымен мәдени, тарихи-деректік,  жанрлық-құрылымдық, кейіннен философиялық-эстетикалық  ...  ...  Осы  ... күй ...  атты көлемді еңбегі 2002 жылы  жарық  көрген  болатын.Ғылым үшін энциклопедиялық мол дерек беретін, ғылыми жаңалығы ...  ... ... игілігіне жарады. Тарихын мұрамен толықтырды.Ақселеу Сейдімбек домбыраға кие дарытып, қазақтың күй өнерін жарқыратып,көне ізгілікке толы руханиятын  іздестірген  жоқшыдай  ...  ...  ... ... арқылы әрбір  күйге  үкі  тақты.  Бәрін  елінің  ертеңіменбайланыстырған  күйші  ауқымды  істер  ...  ...  ...   тарихтағыорны–жалпы   адамзат   мәдениетіндегі   рухани   үлесі–күймен    байланысты,музыкадағы мол ... ...  алға  ...  ...  ...  ... бес мың күй, он мың  ән  сыйлауынан  осыны  ...  ...  ... ... ... ... аренада  мәдениетті насихаттады.   Көзі  қарықтыоқырманға кеңінен танылды. Осының бәрін саралай келе  біз  –   күй  ... ... ... ... оқырман  үшін   Ақселеу  Сейдімбектің  бұлкітабы тегіс ұлттық әдебиеттің  өнегесіне  ...  ...  атап  ... Еңбектерін жаңғыртуда ғалымның танымдық  еңбектері,  күй  өнеріндегіжеңісі ғылым жолына үлкен  үлес  ...  ...  ...  ...  еңбектіңақталған үлгісін көрсетті. Деректер оның осы  жылдары  ғалым  атағына  қоса,1997 жьлы Ы. ... ... ... ...  ...  ...  ...  айғақтайды.  Мол  мұраға  толы  деректерді  саралап,әрбірінің  сырына  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  негізінде  құрылған  Білім  Академиясының   тұңғыш   президентіболады.  Ы.  ...  ...  ...  ...  институтының   50-60адамдық шағын ұжымында 400-ге тарта адамы бар. Осы ұжымның басын бір  арнадабіріктіріп, Қазақтың Білім ... ... оның ...  орта  білім,кәсіптік  білім,  жоғары  білім  институттарын  және   ...   ...  ...  ...  ...  ...  шеберлік   танытты.   Күйтөңірегінде зерттеулерімен қатар,  бұл жолда қазақ ... ...  ...  бұл  ...  ...  ...  алды.Негізі   күйтақырыбын  қозғамас  бұрын,  ел  ...  ...  ...  ...   ... ... ... міндеті тұрды. Еліміздің ғылым және білім  жолындағысаясатын жүзеге асыру мақсатында игі шаралардың  басы-  қасында  ...  ... ... ... ... ... президенті ретінде елімізде  білімберудің барлық сатысына қатысты білім  стандарттарын  жасақтап,  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  дайындады.Жаңадан жасалатын бағдарламалар аясында қазаққа пайдасы бар  ...  ... Осы ... оның күй негіздеріне қоса, ғылыми жинақтары  жарық  көріп,сол бағдарламалардың негізінде  жаңа  буын  оқулықтары  мен  ... ... ... ... ... ... байыту  мақсатында  әрбіроқулықтың алдымен  ...  ...  ...  ...  қадағалап,  кейінқажеттілік туындаса өзге  тілдерге  аударуды  ...  ... ... ...  ең  ...  білім  беру  жүйесіне   мемлекеттікістерге аса ... ... ... ... күй ...  (2002)  атты  кітабысекілді күй негіздеріне қатысты толымды дүниелерді  атап  өтіп,  аса  мәнді,қоғам үшін ... ...  ...  ...  ...  ...  мақсаты  тұрды.  Жазушы  бұл  ...  ...  ...  ... ... ... жасай білді.Ұлттық руханиятты байыту мақсатында әрбір оқулықтың алдымен мемлекеттік,қазақ тілінде жазылуын қадағалап, кейін қажеттілік  туындаса  өзге  ... ... ... ... жер ...  ...   ішекті  аспаптардыңатасы қазақтың қара домбырасы екенін  жақсы  білген.  Домбыра  тілі  ... ... ... ... ... деген  ойға  келген  болуы  тиіс.Оның үстіне  қазақтан  өзге  ешбір  елде  күй  ...  ...  ... ... мен ... қазақтың төл мұрасы  деп  таниды.  Бұл  реттеАқселеу күй өнері  ...  ...  ...  жанрлық  -  құрылымдық,кейіннен философиялық-эстетикалық мәніне үңіле ... ...  күй  ... тие ете ... ... Қара домбырасы мен  Киіз  үйі  адамзаттың  еңұлы он ... ... ... ... тізіміне енгенін зор  мақтанышпенжазады.  Әсіресе  күйшілік  өнердің  ...  ...   ...   ...  ... ...  мен  күй  ...  бастамасы  Шыңғысхан  тегініңқазақ екенімен байланыстырып отырады.  Бізге  жеткен  төл  мұра  –  ... аңыз ...  ...  ...  ...  дерлік  Шыңғысхан  бабаныңұрпақтарымен  жіті  байланысқа  ұшырайтындығын  ...   ...   ... Кітаптың шежірелік  негізде  жазылып,  тарихта  қалған  тұлғалардынегіздеуі – Кетбұғаның  ...  ...  ...  ...  ...  тарайды.  (5сурет)Осы  аңыз  туралы   ...   ...   ...   ...   ... және басқа да зерттеушілердің шығармаларында  кездеседі.  Қазақмәдениеті мен тарихы тұрғысынан «Ақсақ Құлан» жан-жақты суреттеліп,  ... ... ... ... Кетбұға алдымен, ұлы  жыршы,  дәулескер  күйшіекені даусыз. Оның көріпкел бақсы, Шыңғысханның шежірешісі болғаны  ... күй ...  (2002)  атты  ...  ...  күй  ... ... дүниелер зерделеу барысында оның әрі әділ биі  екендігі  баскетер  жауапкершіліктен,  ...  ...   ...  адам   ... алып ... ... ... Сейдімбек осылай домбыраға кие дарытып, қазақ халқының тарихтағымұрасын кешенді зерттеумен мәдениеттің ордасын қалап берді.Күй төңірегіндегі ...  ...  ...  мәдениетті  насихаттаужолында жүрген Ақселеуді  2000  жылдың  шілде  айында  ...  ... ... ... ... ... ...  жәнеосы  университеттің  профессорлығына   қызметке   ...   ...   ... мен Киіз ...  ...  ...  ЮНЕСКО  тізіміне  енгенін  ... ... ... ...  мол  ...  ...  ...  жас  журналист-қаламгерлердің  ертеңіне   арнады.   ...  ...  ...   ...   ...   меңгерушілігіқызметінде жүріп, "Журналистика және  публицистика  жанрлары",  ... ... ... ... ...  ...  ... және ұлттық діл: теория мен практика" арнаулы  курсынан  дәрісоқығанын атап өткен жөн.  Қазақтың  ертеңіне  балаған  ...  ... ... ... ... ... университет аясында  жарықкөретін Астана қалалық студенттер  мен  жастардың  "Аудитория"газетінің  басредакторы бола білді. Ұлт келешегін ... ...  үлес  ... таңдау барысында өзіне аса жақын  сала  журналистиканың  болашағынабей-жай қарамаған профессор, болашаққа  қаламы  қарымды,  шығармашыл  ... ... ... шығаруға молынан ықпал етті.Сондай-ақ,  қазақтың  қамы  үшін  ...  ...  ...  ...  ...   жүріп,   талай   ...   ...   ...  ...  ...  ...  танымдық  еңбектері,  күй  өнеріндегіжеңісі ... ...  ...  ...  Ғылым  жолына  үлкен  үлес  ... ... ... ...  ...  ...  2000  ...  бастапөмірінің  соңына  дейін  Астанадағы  Лев  Гумилев  атындағы  Еуразия  ... ... ... ... етті. Осы жолда жүріп, «Әзірше  қазақмузыкасының  ...  ...  ...  бөлінуі  ауыз  әдебиетінің  жанрлық,түрлік ... ... ... әрі ұзап шыға  қойған  жоқ.  Рас,  көшпеліелдің рухани мәдениетіне тән синкреттілік қасиет  өнер  ...  көп  ... ... ... ... дейді. [3].Көшпелі мәдениетті зерделей жүріп, күйдің синкретті өнер екенін тағы  дасөзіне қосады. Оқытушылық қызметті  қатар  ала  ...  ...  ...  ... тұрғысынан  «Ақсақ  Құлан»  жан-жақты  суреттелгенде  күйді  шығарушыатанған  Кетбұға   төңірегінде   осы   ...   ...   ... ...  ...  ...  ...  ғалымдардың  қолғаалуымен "Ел-тұтқа" атты толымды  еңбек  жарыққа  шыққаны  белгілі.  ... ... ... мәдениеті. Музыкалық мәдениетіне  мен  екі-үш ақ  ...  ...  ...  ол  ...  тектілігін,  терең  асылекендігін пайымдайсыздар. Қазақ халқы қазақ атауын иемденбей  тұрған  ... осы ... ... ... күй ... туған. Күні  бүгінге  дейінорыс, татар  сияқты  өзіміздің  бұрынғы  Кеңес  ...  ...  ... ... ... ... күй ... яғни аспапты  музыка  жанрыжоқ. Орыстар балалайканы қолға алып, жерді бір теуіп, частушка  айтады,  бармузыкасы осы ... Ал, күй ...... ...  ...  ...  дыбыс,музыкалық жанрдың дүниеге келуі. Бұл бейнелеп айтқанда сөз  ...  ... ... дүниеге келгені сияқты. Ал енді осы  күй  өнерін  туындатқанавторлы музыканың ... осы ... 1200 жыл. ...  айтып  шығайын.Исі 40-тан астам  түркі  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... халық – қазақ. Қорқыттан  бізге  жиырмаға  ...  күй  ... әлі  ...  ...  үлкен  сахналарымызда  тартылады.   ...  ... ... ... ... күй ... – найман Кетбұға  күйші.  Күйшініңон үшінші ... ... ...  ...  ...  он  ...  ...  Осыорайда айта кетейін, қазір Европа кітапханасында тұрған  «Кодекс  Куманикус»кітабында сол ... ... ... күйінің ноталық  жазбасы  бар.  Қазақмузыкасына үлес қосқан еврей  зерттеуші  Борис  Григориевич  Ержакович  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  құлан»  күйішығады. (5 сурет)Күйді алғаш рет М.Әуезов ... ... және өнер  ...  ... ... ...  ...  кейін  сары  Салтық,  одан  бері  қарайБайжігіт,  кешегі  ...  хан  ...  ...  күйшілер,  XIX  ғасырдағыҚұрманғазы,  Дәулеткерей,  Қазанғап,   ...   ...   ... ... өткен.  Демек,  қазақтың  рухани  мәдениетінің  осы  ... күні ... ... ... ... қызмет етіп  келе  жатыр»  дегенойын білдіреді.Мәдениет сөз  болған   ...  біз  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қалмауымыз  керек.  Өйткені,   қазақдейтін халықты құрсағында тербеткен ұлы  ...  ...  ...  ...  кең  ...  Біз   отаршылдықтың   қақпанына   ...   ... ... бір ...  айырылып,  тәуелсіздік  алдық.  Осы  ... ... ... ...  ...  5  түрлі  рухани  асылдарымызға  бізұдайы назар аударып жүруіміз керек. Бірінші – атамекен  жұрттарымыз,  ... сол ... ... ... ... ... ... –  шекара  сыртындажатқан  жалпы   мұралар,   төртінші   –   ...   ...   ... ... ... ...  ...  бесінші  –  шекарасыртында  ...  ...  ...  елінде  бас   сауғалап   ...   ... ... ... өнер ...  Осының  барлығы  біздің  төлтарихымыздың, төл мәдениетіміздің  құрамдас  бөлігі  болып  табылады»  ...  ...  өз   ...   «Қазақ   әлемі»   ...   ... ...  бұйымдарға  кеңінен  тоқталады.  Бұл  ...  ... ... ... ... ...  Қазақта  «бұлқыншақтыжасау үшін алдымен, жылқы сойғанда артқы  санын  ...  ...  мес  ... сылып алады. Терінің көк еті мен шелін  тазартып,  сан  жағын  арасынашүберек салып тігеді. Оны «ұшың»  деп  ...  ...  ...  ... қылымен тігеді. Тігіс бұлқыншақтың түп жағына келеді. Терінің  сирақтұсына келетін тар  ...  ...  ...  ...  ...  да,  ...  ... тығындап көлеңкеге кептіреді» деп атап өтеді. Сөйтіп әбден  кепкентері қайтып көнге айналған соң, күлін  төгіп  тастап,  ...  ...  ... ... күн ашыған  айран  құйып  қояды.  Оны  «шикі  дәмін  алу»  ... Одан ... ... ысын ...  ...  оны  суға  ...  терінібіраз уақыт соған салып қояды.  Оны  «құрымдау»  дейді.  Содан  соң  ... ... ... май ...  шайқап  алып,  әрі  қарай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  іліп  ...  Салт   атпенжүргенде ердің алдыңғы қасына ілінеді немесе сол қанжығаға  байланады.  Жаяуадам иығына асып ...  ...  ...   бұл  ыдыс  ...  ... ... ... шалап, қойыртпақ  құюына  қолайлы  болғандықтан,  жаяуадамға да иығына асып жүруге ыңғайлы  келеді  ...  Бұл  ...  атап  ... ......  ...  аналарымыздың,  аталарымыздың  қолыменжасалған материалдық мәдениеттерге саналады.Жалпы, күйшілік мектептің қазақтануға қосқан үлесіне тоқталғанда АқселеуСейдімбектің ғылымдағы ізденіс  жұмыстары,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  атап  өттік.  Әсіресе,  (күй   өнері)ғалымның еңбегі ізденіс жұмысқа айналып,  докторлық  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  оның  ...   ...   ғана.Сондықтан бұл жолда еткен еңбек пен ... ... ...  ...  ... ... асылдары  болашақ  ұрпақтың  жан-жүрегін  жылытуы  үшін  қолжалғап ... ...  ...  ...  төлтума  мәдениеттің  қатарынаелдің ертеңіне жарайтын құнды ... ... ... Республикасы  тәуелсіздігінің  10  жылдығына  орай  2001  жылы"Күлтегін" баспасынан Ақселеудің ... ... ... ...  еңбекжарыққа шыққанын айттық. Кітапта соңы екі жарым мың  жыл  аясында  ... ... ... 120-ға тарта тарихи тұлға  туралы  ғылыми  очерктержазылып, ... Осы  ...  ...  ...  ретіндегі  жазылыпшыққан жинақтың қазақ тарихын  биікке  көтерген  еңбек  бола  білгенін  басаайтқымыз    ...    ...     ...     ...     үлгі     ...  ...  және  ғылыми  ой-тұжырымдарының    молдығыменерекшеленеді.ҚорытындыБүгінгі таңда  Алаш  ...  ...  ...  ...  ... шығарма, туынды, естеліктер аз емес.  Шығармалар  желісі  негізіндеАқселеу Сланұлы қазақ тарихына  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  танымдық  публицистік  тақырыбын  негізгеала отырып, ғалымның бейнесін, шығармашылықтың биігіне шыққан  ...  ... ... Арқа  ...  ...  ел  ...  кең  ...  "Сарыарқа","Дәурен-ай", "Ақтамбердінің толғауы", "Алтын  асық",  "Арарай",  "Арман-ай","Есіңде бар ма жас ... ... ... көптеген әндері  арқылы  таниды.Қазақ  ...  ән  ...   ...  ...   ...   ҚайратБайбосынов, Бекболат  Тілеуханов  сияқты  әншілердің  әншілік  қорынан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алғашқықазақтың  көгілдір  экранынан  орын  алды.  Сонымен  қатар  ...   ... ... жүзге тарта классикалық  әнін айтқызған. Қазақ  тарихынаән өнерін ғана емес, әр әннің жеке ... ...  ...  ... кеткен. Кино саласында қыруар  еңбек  етті.  Қазақтың  тарихи  "Ықыласкүйші" (1983), "Әнші Жәнібек ... (1993),  ...  ...  поэмасы(1994), "Асыл қазына"(1996), "Зергер" (1998) телефильмдеріне түсіп  ... үлес ... ... кейінгі жылдары зерттеушілік жолда  жүргендеАсанәлі Әшімовтың"Қозы Көрпеш -Баян сұлу" атты екі сериялы  көркем  ... ... Сол ...  ...  руханияты  рухани  мұралармен  көркемделіпқана қоймай, байыды.Бұл ретте, өнерді жоғары бағалайтын Ақселеу жас ұрпақтың санасына ұлттыққазынаны, рухани ... ... білу ... ... ... ... білген.  Осыжолда жүрген азаматтың, әсіресе, қоғамдық шараларға  атсалысуын  атап  өтугеболады.  Ерекше  қыры  –   ...   ...   ...   ... ... Қазақтың Тарих және мәдениет  ескерткіштерін  қорғауқоғамы орталық кеңесі  ...  ...  ...  ...  ...  комиссиясының  мүшесі   болғандығы.   ... ... ... ... мүшесі атанғандығы айқын дәлел.Ғалымның ғылыми жолын зерделей келе қорытынды бөлімде   өмірін  қазақтыңмәдениетін ...  ...  ...  ...  ғалымның   "Жұлдыз",  "Жалын","Парасат", "Зерде", "Ана ... ... ...  ...  газет-журналдардыңалқа мүшесі болғанынан көруге болатынын айта аламыз. Себебі  сөз  ... ... ... ... ... ...  шығарғаны  белгілі.Сондай-ақ, Түркістан, Астана, Бішкек, Мәскеу, Тбилиси, Ереван, Киев,  Кабул,Бонн,  Стамбул  қалаларында  өткен  ...   ...   ...    ...    ...    ...    ғылымибаяндамалар жасағанын атап өткеніміз жөн. Осы ... ...  ...  азаматбасқа елдерде  қазақтың  төл  ...  ...  ...  ...  ... ...  ...  тигізер  пайдасын  ойлап,  соның  негізінде  түрлітарихи  ...  ...  ...  ...  шығармаларында   ұлт   руханиятынарттыратын мысалдарды қозғап, халық мұрасының көзге ілінбей, елене  қоймағанқырларын ...  ...  ...  ...  үлесін  атасақ,  оған  белгілі  бір   топтыңұжымдасып жасаған еңбегіне ұқсас. Зерттелмеген қара өлең мен  күй  ... рет ... ... ...  реттелген  нұсқада  ұсына  алды.  Қазақжастарын журналистиканың қырына ... ... ... рет  ...  ...  ...  насихатталуына  ықпал  етті.  Сондай  –ақ,   алғаш  рет  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...  біртұтастықтың  сақталуын  қазақ  ...  ...  ... ... ... ... Жаңа ... арқылы  тарихты  жасағанжеке тұлғалар арқылы ... ... ... тың ... арқылы  біршамажұмыстар қолға алынды.Біздің  түйгенімізше  ...  ...  күй  ...   ...   ...  ғылым  жолына  бет  бұрып,  қазақтың   ...   ... ... ... Осы ... іргелі ғылыми еңбектер жазды.  Көптегенжинақтар  арқылы  отандық  этнографиялық  және  ...   ... ... ... ... күй  ...  мектептің  барын  алғаш  ретсаралады.  Қазақтың  күйдегі  даралық  сипаты  мен  ...  ... ... ...  ән ...  тарихи-эстетикалық  сипатқаие  болды.  Этнографияға   ...   ...   ...   ...   МырзатайЖолдасбеков: «Сені жұрт ардақтап Ақа деуші еді.  Байғозы  бабаңның  ауызынантүскендей, сом денелі, батыр тұлғалы ...  ...  ...  мол  ... ... ... алшаң басып жүруші едің. Ақыл¬ман едің. Шешен де  едің,көсем де едің, алып бәйтерек едің, Ақселеу.Сөйлесең  ...  ...  ... ... ... ... ... ең!…Ақселеу – тарих,  этнография,журналистика іліміне, өнертануға өлшеусіз үлес қосып ... ... ...  ... ...  ...  ...  сөз  қалдырған”,  дегенде  Абай  осыныескеріп айтқан болуы керек. Ақселеудей арда азамат енді қайта тумас,  ... ... ... жер, ... ...  ...  аман  болса,  тағы  да  талайАқселеулер дүниеге келер. Өмір ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің ең бастысы  –ұлтжандылық қасиеті. Өзінің қазағы үшін жасалған  тікелей  құрбандық,  яғни,қазақтың бауырмал  ...  ...  ...  ...  ... да болуы керек, ол  өзінің  ғылыми-шығармашылық  ізденістерінде  үнеміұлтының  мерейін,  рухын  ...  ...  ...  ...  ...  ... Жазушылықта қазақ мұрасының көнеден қалып,кейінгі тұрмысқа  ... ... ... жеткізуге құштар болуынан байқалады. Бұрын  жиналмағанда ... кара  ...  күй  ...  ...  рет  рухани  айналымғатүсіруі–тарих сабақтастығына себепкер болды.  ...  рет  ...  ... ... ... ... болуы–ұлтының дүниетанымына жаңа  серпінәкелді.Оған қоса қалың қазақ  оқырмандарына  Гомер  туындыларын  таныстырып,көпке үлгі ету арқылы  ...  ...  ...  Жеке  ...  ...  ...  туындыларының   басым   көпшілігін    этнологиялықізденістерге арнады.Ғылымда жүріп  көшпелілердің әдебиетін, ... ... ...  ...  ...  ...  қосты.  Осылардың  арасында  қазақтың   күйшілікмектептерін анықтады.  ...  ...  ...  ...  ... анықтап  берді.  Қазақтың  ән  өнеріне,  төлтума  мәдениеті  дегенұғымның орнығуына тегеурінді үлес қосты.Алғаш рет ... ... ... жаңа әдіс  ...  ...  ... бір ... тоғыстырды. Тұңғыш болып оны жарыққа  шығарып,  көпшіліккеұсынды. Тұлғалар өмірінен  деректер  жинастырып,  оны  ...  ...  ... ... ... Бейпіл сөздер жинағының кең ауқымды түрде  ғылымибасылым болып шыққаны– халық  мұрасының  сарқылмас  ...  ...  ... ... бұл ... ... басылып шығуына қарай әр қилы  пікір-бағакүтіп тұрды. Осыларға қарамастан халық мұрасы  ретінде  ...  рет  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тұлғаларының  өмірінен  сыршертетін   «Деген  екен»  айдары  өз  жұмысын  бастап,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  етті.  Осыған  қарап  біз  АқселеуСланұлының тек ғалымдық  қыры  ғана  емес,  баршасы  ...  көне  ... ... дәулетін асыру, оны зерделеу арқылы  көпке  үлгі  ету  ...  ...   ...   ...   ...   жайт.   Ғылыми   жұмысымыздықорытындылай келе, қазақтың қамы үшін жанталасқан ғалымның ерек қасиеті  ... ... аса ірі ...  ие  ...  білдік.  Қалың  қазақ  ... орын ... арда ...  азаматтың  мәртебесі  биіктей  түсті.  Барлықғылымдағы ізденісін  ...  ...  әрі  ...  өмірімен  байланыстырғанАқселеу  Сейдімбек  өзінің  «Күй   шежіре»   (1992)   атты   ...   ... ойын ... «Өзіндік қасиеттен айырылған ұлт өледі.  Ұлттыөлтірмейтін оның төлтума мәдениеті ғана. Сондықтан, ...  ...  ... ...  ...  ...  асылдары  болашақ  ұрпақтың  жан-жүрегінжылытуы үшін қол жалғап жіберуіміз қажет-ақ» деп тоқталады.»  [1].  Осы  ...   сөз  ...  ...  мен  ...   ...   ... Тыңнан түрен салған ғалымдықтың аса бір биік өресін сипаттап  береалушылығынан  деген  тұжырымға  ...  ...  күй   ...   ...  ...  мен  дүниеге  келген  ...  ...  аса   ... ... Күй ... өз ішінде халық күйлерінің аңыздары  жәнехалық композиторлары күйлерінің  аңыздары  ...  ...  ...  екі  ... ... бөлген ғалым күй аңыздарының шығу  уақытын  айқындаудыңжолдарына жіті тоқталған. Бұл орайда Күй мен күй аңыздарының  айырмашылығын,ара-қатынасын ашу үшін ... ... ... мен тармақты күйлерді жеке-жеке анықтап, сипатты түрде тоқталғанын атап өткеніміз жөн.Оған қоса күй ... ... ... ән  сүйемелдейтін  аспаптарғаұқсас келетінін,  ғибратты  түрде  орындалатынын  жеткізді.  Олардың  ...  күй  ...  ...   ...   ...   ...   аспаптаорындалатынын айтты. Мысалы, қобыз,  домбыра,  сыбызғы,  жетіген,  ... ... ... тартылып, қоғамына орай тұрмысқа  еніп,  дүниегекеліп, әр заманда қолданысқа еніп ... ... ... ... ...  фольклортану,  шежіреге  ұмтылу  ...  жаңа  ... ...  ...  ...  ...  ...  шежіреге  ұмтылғанғалым,  ғылым  төңірегінде  зерделеген  деректерді  жинауды  халық   ... деп айта ...  Осы  ...  бұл  ...  ғалым  А.Сейдімбектіңтындырған  істері  ауыз  толтырып  айтарлық.  ...  ...  қара   ...  екі  том  ...  қазақтың  фольклорлық  мұрасын  толықтырғаныбелгілі.Шежіретанушы ... бір ... ... ... ... бес мыңдай күй бардесек, соның басым көпшілігін ел ішінен Ақселеу Сланұлы ... 150-ге  ... ... өмірі мен шығармашылығы туралы тың  деректер  ... өзі ... жеке ... ... жеке  жинақ  ретінде  баспа  бетінкөрді. Ғалымдық қырында  қазақ  фольклорының  бұған  ...  ...  ... аудармай келе жатқан қара өлең мен күй ...  ...  қана  ...  ...  тұжырым  жасап,  пікірлердің  сан  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  фольклорға  терең  үңілді.Тәуелсіздік тұсында ... ... ...  ...  ...  көрнектіғылыми мақаланың авторы болған азамат. Бұл жерде  біз  ...  ... ...  ... – ат баптауы,  мылтық  ұстауын  ерек  атап  ... Осы ... кең ... жазған әңгімелері көп. (6 сурет)Әсіресе, салдарға ұқсап Сарыарқаның саздарын шертуі сайын даланың  еркінөскен ... ... Оның ...  суырыпсалмалығы  –  қыр  қазағыныңбейнесін аңғартады. Насыбайда ерекше етіп ату  сол  Ақселеуге  тән.  ... ... атуы – бәрі ... ...  ...  ...  ... маңдайына біткен тұлғасы,  аңыз  адамының  ...  ...  ... ... Сөз ... ... ... арқау болған «Қазақтың  ауызшатарихы» атанған шежіре жазылып, келтірілген  деректерді  қазақтың  этникалыққұрамын ... сеп ... ... деп ... ... айтқанда  танымдық  публицистика  жөнінде  қарастырғанда  алдыменғалым еңбегіне тоқталсақ, тақырыпты құраушы элементтердің,  ...  ... ... Қазақ публицистикасында шығармалардың дені –  ұлттықнегізін сақтай отырып, әлемдік ... ... ... Танымдық  шығармалартүбінде қазақ мәдениетінің мәңгілік тұғырын нығайта түсері анық.  Бұл  ... ... ... әрі  ...  мұралары  –  ел  игілігіне  арналыпжазылды.Шежірелік деректерді әрбір ұрпақтың ... кең ... ...  ... ... ру-тайпалық құрылымын жетік меңгеруіне ықпал етеді.  Әсіресе,тарихта  аты  қалған  қазақ  ...  ...  тың  ...   ...   ... ...  жүйесіне,  ішкі  әлеуметтік-этникалық  байланыстарынажіті тоқталған аса құнды еңбек қатарынан  орын  ...  ...  руға  ... ... шешімін тапқан  деректерге  қазақ  ...  қара  ...  ...  ...   ...   ...    алғаш   рет   Гомертуындыларын  көпшілік  қазақ  оқырманына  таныстырғаны  ...   ... ... ... ... ... ... жинақтап,  реттеп,баспадан  жарыққа  шығарды.  Жоғарыда  атап  өткеніміздей   ...   ... жеке ... ... ... ...  ...  мақсат,  міндеттерітереңінен айқындалды.Осы жолда кең қазаққа таралуына өзі бастап ықпал  етіп,уақытылы әрі  ...  ...  ...  ...  ...  болды.  Осы  жолдажүргенінде әсерге толы ... ... ... ... (6  сурет)(«Ақтанбердінің  толғауы»)   секілді   ұлттық   нақыштары   ...   ... ... ... ... Сейдімбектің қазақ  үшін  ғасырда  біртуар тұлға екенін таныдық. Қазақ публицистикасын өркендету  жолында  жасағанеңбегі аз  ...  ...  ...  өзі  ...  ...  ...  мұрамызды  аса  ерек,   дамыған   жаңа   ...   ...   ... үшін ... жеке мәдени мұрасымен жіті танысуына,  қазақтануғабарынша үлесін қосты. Рухани  мұраның  сақталуына  бейжай  ...  ... ... ... шығармашылығынан алатын  үлесі  сүбелі.  Ендеше,мұқым қазақтың арасынан ұлтым деп дүниеге келген жарық жұлдыз  –  ... ... ... ...     ... А. Қазақтың күй өнері. Монография. Астана:  Күлтегін,  2002.267-279 б.2     Сейдімбек А. ... ... ... ...     Сейдімбек А. Қазақ әлемі «Этномәдени пайымдау» Алматы  «Санат»,  ...     ... А. ... ... жалбыз». «Жалын» баспасы. Алматы -1979-63б5     Сейдімбек А. Қазақтың ... ...  ...  ...  ... ... Астана – Фолиант, 2010-728б6     Сейдімбек А. Алпамыс батыр. Эпостың ізімен. – Алматы, 1979.-96 б.7     ... А. ... ...... Жалын, 1981. – 237 б.8     Сейдімбек А. Мың бір маржан. – Қара ӛлең  ......  ... – 255 б.9     ... А. ... Деректі әңгімелер. – Алматы: Жалын,  1989.  –  350б.10    ... А. Күй ...... ... 1997. – 224 б11    ... Қ. ... Сланұлы Сейімбек. Астана, 2002. – 5-16 б.12    Қашқари  М. Дивани лұғат ит ... ... 1962. – 60 б.13    ... ... ... 1952.- С.78.14    ... мәдениеттану ой-санасы. – Алматы: Жазушы, 2010. – Б.56015    Нақылдар жинағы. Диналардан шыққан сөз.–Алматы:Мектеп, 1987.–183 б.16    ... Ә. ... ... –Алматы: Жазушы, 1972, 184 б.17    Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. – ... ... 1977. – 195 б.18    ... ... ... и ...  ғылыми  еңбектер  жинағы.Астана-200419    ... Т., С. ... О. ... ...  ...  ...  ...    Жүзбай Ж., «Шертпе күйдің төрт мектебі». Астана 2009.21    ... А. «Күй ... ... Алматы 1996.22    Жұмағалиева Т, Д.Ахметбекова, Б.Ысқақов,  Ә.Қарамендина,  З.  Қоспақов«Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы». Алматы 2005.23    ... Ж. ... ... «Үш ... бет24    А.Мухамбетова. Традиционная музыка в ... ХХ ...  ...  ... ...    ... А. Жаңаарқа.  Дерекнама.  -Алматы:  Кенже  -  ... ...    ... А. Отар болған  жұрттың  өз  ...  ...  ...  ... ...    ... Н. Естеліктер. "Қазақстан" Телерадиокорпорациясы28    Әлімбеков О. Ақселеу харакири жасады ... ... ...     ...  А.  Ақселеу  феномені  //"Адырна"ұлттық  –  этнографиялықпортал30    Құрманғали Қ. Ақселеу ақиқаты//Егемен Қазақстан. -2012. -23  ...  -5 б.31    ... о ... и ... ... ... 1993. 430 бет.32    Омарбеков Т. ... ... аңыз // "Ана ...     Сартқожаұлы   Қ.  Ақселеу  (Эссэ)//Моңғолия  қазақтарының  ақпараттықпорталы34    ... Н. ... - ай" - ... өз ... ... ән //  ОрталықҚазақстан. - 2012. - 23 тамыз (№ 142/143). - 1 б.35    ... С. ... Ахаң ... ... - 2012.  -  21  ... 141). - 4 б36    ... Қ. Сөз ... сырбазы. // Жаңаарқа. - 2012. -  18  тамыз  (№38). - 4-5 б., - 4-5 б, ... - 2012. - №4. - 144-147 б.37    ... ... әлемі // Қазақ әдебиеті.- 2012.- 24-30 тамыз(№ 35).  -6 б38    Көкетаев Т. ... - ... ... ... ... ... -  2012.- 12 сәуір (№ 60). - 3 б.39     Несіпбай  А.  Көненің  ...   ...   ...   ... - 2012. - 29 ... (№ ... - 8 б.40    Оспан Ж. ...  ...  ...  ...  жаңа  ...  //  ... - 2012. - 6 ... (№ 151). - 6 б.41    ... А. ... асы // Дала мен ... - 2012.  -  27  ... 35/36). - 9 б.42    ... М. ... болмыс иесі еді... //Орталық Қазақстан. - 2012. -  ... (№ ... - 5 б.43    ... ... алыстаған сайын асқақтайды//Мәдениет.-2012.-№8.-30-33 б.44    Абдрахманов С. ... ... ... - ... 2011. -  25  ... ... 13 б.45    Айтбайұлы Т. Ахасы еді қазақтың . Жас  ...  -  ...  2010.  -  ... (№ 41). – 5 б.46    Бекмаханұлы И. "Алаштың алтын сандығы"Орталық Қазақстан. - 2010. -  26қазан (№ 175).- 4 б.47. ... ... ... ... б.48    ... С. Ақселеу Сейдімбектің "Тәтті тіршілік"  әңгімесі  //  Қазақтілі мен ... - ... 2010. - № 10.- 126-130 б.49    ... З.  ...  мұрағаттағы  бейнесі.  Орталық  Қазақстан.  -Қарағанды, 2010. - 24 ... (№ ... 7 б.50    ... Б. ... арда ... Ақселеуі // Жас қазақ. - Алматы,  2010.- 1 қазан (№ 38).- 12 б., Ел. - 2010. - 12 ... (№ 40).- 4 б.51    ... М. ... ... ... // ... ...  -  Астана: "АГРОБАСПА" ЖШС , 2009. - № 6.- 100 б.52    ... К. ... бол, ... // ... ...  -  2009.  -  ... (№ 141).- 4 б.53    Кекілбаев Ә. Ақселеу - арман, ... ... // ... ...  -  ... ... ЖШС , 2009. - № 6.- 102 б.54    ... ... сұлу сері ... ...    ... С.  Менің Ақселеуім // Егемен Қазақстан. -  Астана,  2009.  -12 желтоқсан (№ 416/418).- 5 б.56    ... Ә. ... ...  ...  ...  сана  ...  //  ... - 2009. - 3-9 сәуір (№ 12).57    ... ... ... жеке қоры // ... Қазақстан. -  Астана,2009. - 9 желтоқсан (№ 410/412).- 6 б.58    ... Ш. ... ... жаңаша пайымдамасы // Егемен  Қазақстан.- Астана, 2009. - 25 қыркүйек (№ 309/311).- 6 б.59    ... А. Ұлт ... ... ... мұрат //  Егемен  Қазақстан.-2005.- 28 қаңтар.-3 б.60     Кәріп  Ө.  Мәртебелі  сыйлыққа  ...  ...  ...  ... 2004.-18 ... б.61    ... М. Ұлт ... ұйтқысы: сұхбат// Қазақстан әйелдері.-  2004.-N7.-4-5 бет.62    Меңдеке Ә.  ...  ...  ...  ... ... маусым.-1-3 б.63     Нұртайұлы  Ә.  ...  ...  ...   Жас   Алаш.-   2004.-16желтоқсан(N151).-5 б.64    Жолдасбеков М. ... күй ... ... ... 2003  жыл  ... Қазақстан.- 2003.- 7 қаңтар.65    Жөкенұлы Қ.  Сегіз қырлы, бір сырлы // Жаңаарқа.-Атасу, 2002.- 28 қ.66     ...  ...  ...   ...   келбеті   //   ЕгеменҚазақстан.- 2002.- 29 ... б.67     ...  Қ.  ...  ...  ...  -қаламгер,   этнограф,зерттеуші // Егемен Қазақстан.- 2002.- 23 қазан.-3 б.68    ... С. ... ...  жаңа  ...  ...  ... ... // Орталық Қазақстан.- 1979.- 3 наурыз.69    Қаратаев М. Әдебиет және ...... ... 1970 – 352 б.70    ... Р. Өнер алды – ... тіл. – Алматы: Мектеп, 1974. 172 б.71    Ысқақұлы Д. Мәдени, әдеби дамудың кейбір мәселелері. – google.kz72    ... С. ... Алты ... №3, 2009ж73    ... «Ақселеу» жайлы.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банк маркетингісі туралы ақпарат10 бет
Публицист шығармаларындағы этнотарих мәселесі59 бет
Публицистика – сөз өнерінің бір саласы20 бет
Публицистикалық қағаздарды аудару21 бет
Сот жұмысының ұйымдастырылуы25 бет
Қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні60 бет
Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптегі маркетингті енгізу тәжірибесі12 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь