География курсы бойынша пайдаланылатын оқу-құрал жабдықтарының түрлеріне талдау жасау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Географияны оқытуда оқу.құрал жабдықтарын пайдалану әдістемесінің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Географиялық білім берудің міндеттері мен мақсат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 География кабинетінің жабдықталуына қойылатын талаптар ... ... ... ... ... 13
1.3 Географияны оқытуда пайдаланылатын оқу.құрал жабдықтарын классификациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2 Географияны оқытуда оқу.құрал жабдықтарын пайдалану әдістемесі ... ..25
2.1 Географияны оқытуда көрнекі құралдармен жұмыс жасау әдістемесі ... ...25
2.2 Географияны оқытудың негізгі құрал.жабдықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.3 Географияны оқытудың негізгі құрал.жабдықтарымен жұмыс істеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
3 Географиялық алаң және ондағы оқу.құрал жабдықтармен жұмыс жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
3.1 Географиялық алаңға жалпы сипатама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
3.2 Географиялық алаңдағы құрал.жабдықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.3 География сабағанда құрал.жабдықтармен жұмыс жасау әдістемесі ... ... .56
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Зерттеудің көкейкестілігі. Географияны оқыту процесінде оқу құрал-жабдықтарын айқын жүйеде орналастыру жағдайы оны тиімді пайдалану, кабинетті жиһаздармен және көмекші құрал-жабдықтармен жабдықтау географияны оқытудың негізгі құралдары болып табылады. Оқыту құралдарына - мұғалімге оқытуда көмектесетін аспаптар мен түп деректер, яғни оқушылардың танымдық іс-әрекетін ұйымдастыруға көмектесетіндердің бәрі жатады. Географияны оқытуда оқу құрал-жабдықтары сынып, кабинет жағдайларына сай болуы керек. Орта мектепте география кабинетінің қажеттігі туралы идеялар және оны оқу процесінде пайдалану оқымысты географтардың, әдіскерлердің еңбектерінде көрініс тапты. (А.А.Барзова, А.Ю.Петри, В.П.Буданова, А.С.Баркова, Н.Н.Баранский т.б.).
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында: «Білім беру жүйесінің басты міндеті - ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау; оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» - деп білім беру жүйесінің міндеттерін айқын көрсеткен. Бұл жерде көрсетілген міндеттері шешу барысында оқу құрал-жабдықтарының орны ерекше болып табылады. Себебі білім алушыларға сапалы білім беріп қана қоймай, оларды кәсіби түрде шындау оқыту құрал-жабдықтарының көмегінсіз жүрмейді [1].
Оқу үдерісі барысында көптеген оқыту құралы қолданылады. Байқағанымыздай, олардың кейбіреулері әр түрлі материалдық объектілерде көрініс тауып, өте тамаша деңгейде қолданылса; көрнекі құралдары секілді басқа материалдық құралдар да оқыту үдерісінің тиімділігін арттыруға едәуір үлес қосады.
Көрнекi құралдар немесе оқыту құралдары (немесе бiлiм беру көздерi) табиғат пен қоғам туралы ғылыми бiлiмнiң қалыптасуына, оқыту мен тәрбиелеудiң негiзгi мақсатын жетiлдiруге керек. Көрнекі құралдар білім берудің ерекше құралы бола отырып, оқушылардың білімділік қасиеттерін – ойлау, сөйлеу, түсіндіре білу, баяндай алу амалдарын үйренуін қалыптастырады.
Оқыту құралдарына оқушыларға оқу материалын қарапайым, анық және оңай баяндайды, материалды бекітуге және оқушылардың қабілеттерін жетілдіруге бағытталған жұмыстарда белсеңді қолданылады. Оқыту құралдары білім және тәрбие беруде үлкен маңызға ие. Географияны оқытуда оқу құрал-жадықтары білім берудің жан-жақтылығы мен нәтижелілігін қамтамасыз етеді. Бұл білім алушыларға маңызды білім көзі болып саналады. Сонымен қатар оқу құралдары білім беру процесін басқару тетігіне айналады. Көрнекi құралдардың негiзгi бiр функциясы – бiлiмді меңгеру барысында оларды көрсете алу.
1 Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы. 2007ж.
2 Даринский А. В. Методика преподовония географий – Москва, 1975. – 23-25 б.
3 Кадирбаева Д. А. Географияны оқыту әдітемесі – Қарағанды, 2009. – 56-60 б.
4 Голов В.П., Прозоров Л.Д. Картины и таблицы в преподовании географии – Просвещение, 1983. – 193 б7
5 Семакин. Н.К. Географический кабинет и учебная площадка в школе – Москва,1973. – 114 б.
6 Баринова И.И. и др. Внеурочная работа по географии – Москава, 1988. – 94 б.
7 Кушимова А.Ғ. Географияны оқыту әдістемесі: Оқу құралы. – Алматы Қазақ университеті, 2003 – 57 б.
8 Кабинет географии /Под.ред. Ю.Г.Барышевой/ - Просвещение,1983. – 106 б.
9 Андреев В.И., Основы топографии и картографии – Просвещение,1972. – 48 б.
10 Барков А. С. О классных картинах по географий. География в школе. 1934. №1
11 Максимов. Н.А. Картини и таблици по физической географий для 5 класса - Москва,1972. – 96б.
12 Самойлов. И.И.Учебно-наглядные пасобия по географий - Москва,1975. – 106 б.
13 Методика обучения географий в средний школе.// Под ред. А.Е.Бибик и др., 2-е М., 1975г., стр 55
14 Обучение географий в школе. //Под ред. Н.К.Семакина, А.И.Соловьева – Москва, 1975. – 80 б.
15 Учебное оборудование по географий. Коринская В.А - Москва,1964 . – 3б.
16 Кушимова А.Ғ. Географияны оқыту әдістемесі: Оқу құралы. – Алматы Қазақ университеті, 2003. - 57б.
17 Самойлов. И.И.Учебно-наглядные пасобия по географий. Москва,1975 . – 106 б.
18 Баранский. Н.Н. Методика преподования экономический географий. Москва, 1975. – 295-296 б.
19 Грюнбрег Г.Ю. Картографические понятия в школьной географии – Просвещение, 1979. – 180 б.
20 Понурова Г. А. Методика преподовани географий. – Просвещение, 1990. – 154 б.
21 Учебное оборудование по географий. Коринская В.А – Москва, 1964. – 3 б.
22 Баранский. Н.Н. Методика преподования экономический географий - Москва,1960. - 185 б.
23 Андреева Е.Н., Машбиц Я.Г., Шлихтер С.Б. «Мелкомасштабные карты хозяйственной осваенности территории (концепция, содержания, легенда). Пути совершенствования картографичес кого изучения природной среды и ресурсов мира и континентов» - Москва, 1987. – 39-52 б.
24 Смирнова В.М. Дидактические материалы по экономической и социальной географии – Просвещение, 1996. – 120б.
25 Юрков П.М. Дидактический материал по физической географии - Просвещение, 1990.- 122б.
26 Эрдели В.Г., Самакаев Х.А. Использование географической площадки в преподовании географии в 6 классе - Учпедгиз,1990. – 97б.
27 Станкевич В.А. Новые программы по географии и организация географической площадки. «География в школе» - 1979,№3.
28 Бианки А. Метеорологическая станция юных натуралистов - Детгиз, 1990. – 48б.
29 Журбицкий К.К. Организация географического кабинета и площадки. «География в школе»- Москва,1985. – 46-48б.
30 Демушкин В.А. Школьная географическая площадка в сельской местности - Москва,Изд-во АПН РСФСР, 1985. – 148 б.
31 Кузьмин Л.А.,Матинян Г.Б. Метеорологические наблюдения в школе, изд.2. Москва,Гидрометеоиздат,1996. – 125 б.
32 Колокольников А.Н. Самодельные метеорологические приборы. Москва,Изд-во АПН РСФСР,1990. – 122 б.
33 Новенко Д.В. География. Практические работы на местности 6-9 классы - Издательский дом «Дрофа» ,1997. – 156б.
34 Прохорчик. А.Ф. Организация внекласной работы по географии. Москва,1972. – 147б.
35 Калинин Ф.П. Практические работы по физической географии - Учпедгиз,1987. – 117б.
        
        Мазмұны|Кіріспе....................................................................||......................................................6                    ||1  ... ... ... жабдықтарын пайдалану әдістемесінің      ||   |ғылыми                                                                 ||   ...   ...                                    ... білім берудің міндеттері мен                              ||   ...                          ... ... жабдықталуына қойылатын                          ||   ...                                         ... ... пайдаланылатын оқу-құрал жабдықтарын               ||   ...   ...                                ||2  ... оқытуда оқу-құрал жабдықтарын пайдалану әдістемесі......25 ||2.1|Географияны оқытуда көрнекі құралдармен жұмыс жасау әдістемесі.......25||2.2|Географияны оқытудың негізгі                                           ||   ...                ... ... ... ... жұмыс істеу           ||   ...   ...                       ||3  ... алаң және ... ... ... жұмыс             ||   |жасау..................................................................||   |................................................47                     ... ... ...                                              ||   ...   ||3.2|Географиялық алаңдағы                                                  ||   ...  ... ... ... жұмыс жасау                     ||   ...                                                  ...                            ... ...                                                   ...                                                                   ...  ...  ...  ...  ...  оқу  құрал-жабдықтарын  айқын  жүйеде  орналастыру  жағдайы   оны   тиімді   ... ... және ... ... ...  географияныоқытудың негізгі құралдары болып  табылады.  Оқыту  құралдарына -  мұғалімгеоқытуда көмектесетін аспаптар мен түп деректер,  яғни  ...  ...  ...  көмектесетіндердің  бәрі   жатады.   Географияныоқытуда оқу ... ... ... ...  сай  болуы  керек.Орта мектепте география кабинетінің қажеттігі туралы ...  және  оны  ...  ...  ...  ...  әдіскерлердің  еңбектеріндекөрініс   тапты.   (А.А.Барзова,   А.Ю.Петри,   В.П.Буданова,   ... т.б.). ... ... ... ... ...  «Білім  беру  жүйесініңбасты  міндеті  -  ұлттық  және  ...  ...  ...  ғылым  менпрактика жетістіктері  негізінде  жеке  адамды  қалыптастыруға  және  ... ... ... алу үшін ... ... ...  оқытудың  жаңатехнологияларын   енгізу,   білім   беруді    ...    ...  ...  -  деп  білім  беру   жүйесініңміндеттерін  айқын  ...  Бұл  ...   ...   ...   ... оқу ... орны ... болып табылады.  Себебі  білімалушыларға сапалы білім беріп қана ... ... ... ... ...  ... көмегінсіз жүрмейді [1].Оқу   үдерісі   барысында    ...    ...    ...    ... ...  ...  әр  түрлі  материалдық  объектілердекөрініс тауып, өте тамаша деңгейде  қолданылса;  ...  ...  ... ... ... да ... ... тиімділігін арттыруға  едәуірүлес қосады. Көрнекi құралдар немесе оқыту  құралдары  (немесе  бiлiм  беру  көздерi)табиғат  пен  ...  ...  ...   ...   ...   оқыту   ментәрбиелеудiң негiзгi мақсатын  жетiлдiруге  керек.  Көрнекі  құралдар  білімберудің ерекше ... бола  ...  ...  білімділік  қасиеттерін  –ойлау,   сөйлеу,   түсіндіре   ...   ...   алу   ...    ... ... ... оқу ... қарапайым,  анық  және  оңайбаяндайды, материалды бекітуге  және  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  құралдары  білім  жәнетәрбие беруде үлкен маңызға  ие.  ...  ...  оқу  ... ... ... мен ... ...  етеді.  Бұл  білімалушыларға маңызды ... көзі ... ... ...  қатар  оқу  құралдарыбілім беру процесін басқару тетігіне айналады. Көрнекi  ...  ... ...... меңгеру барысында оларды көрсете алу.Бұлар әсiресе, оқушылар физикалық және  экономикалық   ...  ... ... ... ... мен құбылыстарды  шын  түрiнде  көре  алмағанжағдайда,  маңызды  болып  келедi.  Сонымен  қатар,   ...   ... ... ... ... нақты көрсеткiштердi байқау қиынға  түседi,сол кезде оларды сызбалар, схемалар, модельдер және  тағы  ...  ... ... Көрнекi  құралдар  бiлiмнiң  негiзгi  көзi  болып  келедi,олармен жұмыс iстеу барысында оқушылардың бiлу ... ...  ... және ... ... арқылы  олар  ғылыми  зерттеулердiң  қарапайымтүрлерiн және басқа да бiлiктiлiктерiн ... ...  ...  қолданугеографияны  оқыту  мақсаты,  маңызы  және  әдiстемесiне  қазiргi  қойылатынталаптармен  байланысты.   Олар  ...   мен   ...   ...   ...   сәйкес   келу   керек,   сонымен    қатар    бiлiм    ... ... ... ... ...   ...   бұл   географияны    оқытудың    құрал-жабдықтарыжинақталатын орын. Сондықтан оның ... да аса ... ...  ие.  Көпжылдан  бері  ...  ...   ...   ...   ... ... Көптеген  мұғалімдер  мен  методистер  ...  ...  өз  ...  ...  ...  ...   мұндайкабинеттің жоспарын жасаушлардың бірі – Н.К.Семакин. Бұл  жоспар  мұғалімдерарасында қолдау тауып, кейбір  мектептерге  енгізілген  ...  ... ... ... кабинетте мұғалімге жұмыс істеу өте  ыңғайлы.Барлық жабдықтар жанында және бір ...  ...  ...  бар.  Автормысалы, жабдық түйіндер мен бөлшектеуді  ...  ...  ...... ... бірыңғайға келтірілмеген.Географиялық  кабинеттерді  жабдықтау   барлық   мектеп   кабинеттерініңшарттарына  сай  ...  ...  ...   ...   ...   құралдыңерекшеліктерін,  құрамын,  оқытудағы  маңызын  білу,  оның   ...   ... және ...  ...  ету  ...  ...  ... пәнінен тиянақты білім алуға көп  себебін  ...  ...  ... ...  ...  пәнге  қажетті  оқу  құралдарын,  карталардықажет жағдайда бір жерден ... ... ... ... бұл ... ...  ...  қажетті  оқу  құралдарыжеткілікті  деңгейде  қамтылатын,  оларды  сабақта,  ...  тыс   ... ...  ...  ...  оқыту  тәжірибелері  географиякабинетінің оқушыларға берілетін  білім  деңгейін  ...  мәні  ...  ...  ...  бері  ...  келеді.  Сондықтан   Географиякабинетін жабдықтауға аса жоғары мән жөн.Географияны  оқытуда  географиялық  алаңның  алатын  орны  ...  ... ... ол ашық ... ...  ...  және  ...  орны  болыптабылады.Географиялық алаңда жұмыс істеу оқушының теориялық білімдерін  ... ...  ...  ...  ...  тигізеді.  Географиялық  алаңдабақылаулар   мен   ...   ...    ...    ...    ... ...  ...  Бұл  жүргізілген  бақылауларды  арықарай жалғастырып сабақта талдау,  салыстыру  арқылы  оқушылар  климат,  ... ... ... ... ... ... ... пен  дағдыларынбекітуге,  шыңдауға  мүмкіндік  ...  ...   ...   ... жүзіндегі жұмыстардың оқушылардың жан-жақты білім алудағы,  сыныптаалған білімдерін бекітедегі, ойлау қабілетін дамытудағы мәні өте зор.Географиялық  ...  ...  ...  оқушылардың  дүниетанымынкеңейтеді және географиялық білімдерді  оқулықтардан  алумен  ...  ... ... да ... Бұл ... оқушыларға  теориялық  білімдерінқорытуы  және оларды бекітуі үшін аса  қажет.  Географиялық  алаңдағы  жұмысоқушының қызығушылығын ...  ...  оның  ...  ... оларды бақылауға мүмкіндік  береді.  Бұл  өз  кезегінде  оқу-тәрбиепроцесін барынша тиімді әрі ... ... ... етеді.Сонымен қатар географиялық алаңдағы жұмыс оқушыларды  өз  бетімен  жұмысістеу   дағдыларын   дамытады.    ...    ...    ...   және   де   ...   ...   дамытып,    географиялықсауаттылыққа үйретеді.Зерттеудің  нысаны: Жалпы орта  білім   ...   ...   ... оқу-құрал жабдықтарын оқу үрдісінде пайдалану.Зерттеудің  болжамы: География курсында оқу-құрал жабдықтарын  пайдаланубiлiмнiң  негiзгi  көзi,   олармен   ...   ...   ...   оқушылардыңіскерліктері мен дағдылары  қалыптасады.Зерттеудің  мақсаты: География ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   оларды   пайдалану   ...  ...  ...  ...  ...  жабдықтарын  пайдаланудың  теориялықнегіздерін  айқындау;2.  География  курсында  оқу-құрал  жабдықтарын  пайдаланудың  ...   ... ... ... ... жабдықтарын оқытуда пайдаланудың  тиімдіәдіс – тәсілдерін  анықтау.Зерттеу  әдістері:1.  Тақырыпқа   байланысты   ғылыми-педагогикалық,   ...    ...  ...  ...  жасау;2. Мектептегі іс-тәжірбие барысында оқыту-құралдарын пайдаланып, оларменжұмыс істеу әдістемесімен оқушыларды таныстыру.Зерттеудің ғылыми жаңалығы:  География  курсында  оқу-құрал  ...  әдіс – ...  үлгі – ...  ...   ...   ...  ...  курсында   оқу-құралжабдықтарын пайдаланудың   әдіс  –  тәсілдерін,   үлгі  –  ...  ... ... ... мұғалімдері пайдалануына болады.1.Географияныоқытудаоқу-құралжабдықтарынпайдалануәдістемесініңғылыминегіздері1.1 Географиялық білім берудің міндеттері мен мақсаттарыГеография оқу ... ...... бір ... ... құрылғанбілімде мен дағдылыр жүйесі болып табылады. Оның мақсаты мектеп  оқушыларынабілім және  тәрбие  беру  болып  ...  ...  ...  құрамынағылыми пәндер жүйесіне жататын физикалық география және гуманитарлық  пәндержүйесіне жататын экономикалық география кіреді.Мектептегі физикалық ... ... Жер ... ...  ... кезекте физикалық географияны, оның ішінде жалпы  Жертану,  аймақтықфизикалық география, ... ...  ...  ...  ...  зоология,  картография,  геология,  метеорологияғылымдарының негізін оқытады.Мектептегі экономикалық география әлеуметтану курсымен бірге  ... ... ... Оқу  ...  ... ...  оқыту  қарастырылады.  Оның  ішінде  жалпы  және  аймақтықэкономикалық география, халықтар  географиясы,  саяси  ...  және  ...  ...  ...  бөлек  өндірістік  география,  ауыл   шаруашылығыгеографиясы,  транспорт  географиясы,  статистка  және   ...   ... ... жүйесі оқытылады.Жоғарыда көрсетілген ғылымдадың сан түрлі және  сан  алуан  материалдарыбар. Бірақ солардың ... ... ... ...  ең  ...  ... алынуы керек.Мектеп географиясы курсына тек негізгі идеялар, теориялар, фактілер  меноқыту ... ғана ... ... Олар ...  ...  сай  ...  солкурсты оқитын оқушылардың  оқып-түсінуіне  қиын  ...  ...  ... сай ... жіне де ... тәрбиелеуге және олардың  ойлауқабілетіннің   артуына   септігін   ...   ...   ...   қоса   ... ... ... ... сол саладағ ы мамандар  үшін  ғанаемес барлық адамдардың ... ... ... ... ... ... ... алынған білімдер мен дағдылар  жалпы  білімдердің«минимумы» яғни нақты ғылымның негізі болып табылады. Бұл  негіздерді  ...  ...  ...  ...  Мектеп  географиясының   басты   міндеті,оқушыларға осы ... ... ... болып табылады.Мектеп оқушылары алған географиялық білімдерін тәжірбие жүзінде  қолданаалуы керек.  Бұл  білімдерді  ...  келе  ...  сол  ...  ... бір ... ие болуы қажет. Бұл  міндетпен  дамыта  отырып  оқытуайналысады. Дамыта отырып  оқыту  дегеніміз  –  бұл  бір  ...  ... және ... ... ... ... ... ғылым мен білімнің  жеделдамуы  география  саласында  ғана  емес,  кез  ...  ...   ... ... ... ... Сонымен қатар ғылым  мен  білімніңдамуы  ғылыми  білімдердің,  оның  ішінде   географиялық   ...   ...  ...  ...  Осыған  байланысты   оқыту   процесінде   ойлауқабілетін ... рөлі ...  ...  ...  ол  өмір  бойы  ...   ...   географиялықбілімдерді бере алмайды. Бірақ  ол  ...  ...  ...  өз  ... алуы үшін  оқушының  қызығушылығы  мен  танымдық  қабілетін  ...   ...   ...   ...   танда   адамның   өзіндегігеографиялық білімдер ғана емес, ол білімдердің  ...  және  оны  ... ... ... ... ... ... деген қызығушылық пен қажеттілік  ол  ...   ...   ...   ...   ...   ...   ...  белгілі  бір  деңгейін  меңгеру  –  бұл  ақыл-ойды   ... деп  айта  ...  ...  ...  тек  ...  ... нәтижесі ғана емес. Ол белгілі  бір  оқыту  матералын  және  ...  ...  ...  белсеңділігінің  артуына   ,   оқылатынматериалға деген  ерекше  көзқарастың  ...  ...  ...  ... ... болып табылады.Оқушының танымдық қызығушылығын және олардың географиялық білімдерді  өзбетінше ала алуы,  оқушылардың  ақыл-ойын  ...  ары  ...  ...  өзін-өзі  қалыптастыруға  жол  ашу  географияны  оқытудың   екіншіміндеті.Оқушылырды тәрбиелеу оларға географиялық ... беру  және  ...  ... ... ... беру өз ... ... нәтиже бере алмайды,  себебігеографиялық білім тәрбие беру  ...  ...  ...  маңызды  емес.Тәрбие беруде үлкен  маңызға  ие  ...  оқу  ...  ...  ... Ол ... оқушымен жеке тәрбиелік  жұмыстар  жүргізуіне  жағдажасауы қажет.Оқушыларға географиялық білімдер мен ... ...  ...  ... ... беру біртұтас процесс. Сонымен қатар бұл  үш  маңызды  міндеттержеке өз алдына маңызға ие. Бұл үшеуі ...  ...  және  оқу  ... ескерілуі керек[2].Оқыту мақсатын анықтау – бұл оқу пәнінің әдістемесі  мен  дидактикасыныңбасты  мәселелерінің  бірі.  Бұл  ...  ...  ...   ... мен оның ...  ...  бағыты  мен  оқыту  әдістемесі  байланыстыболады.  Оқыту  әдістері  –  мұғалім  мен  ...  ...   ... ... жұмыс істеу тәсілдері ақылы білімді,  ікерліктіжәне дағдыны  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мақсатқа  жетудегі  саналы  түрде  қолданатын  ең  бастыәдісінің бірі. Мақсатқа жетуде мұғалімнің тек  қана  өз  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  тиімді  ұйымдастыра  білуі,  оқушыныңдаярлығына талап қоя ... ... ... қызығушылығын арттыру – мұғалім  меноқушы  арасындағы  педагогикалық  ынтымақтастыққа   ...   және   ... ... ретінде сипатталады.Мектеп білім беруде көптеген мәселелер шешімін табу ... ... ... ... ... туралы білімді қалыптастыру;-диалектикалық-материалистік көзқарасты тәрбиелеу;-адамды жан-жақты даярлау, дамыту ... ... ... ... ... ... ... білім беруде ортаның – адам, қоғам, табиғат, ноосфераболуы қажет. Ноосфера грек  ...  ...  ...  ...  ... мен ... арасындағы байланыстың дұрыс қалыптасуы. Тұлғаның жан-жақты дамуын  қалыптастыру  міндеттері  білім  мазмұнындағы  ...  ... Бұл ...  ...  үшін  жүйелі-құрылым  талдау  әдістеріқолданылады.  Осы  ...  ...  оқу  ...   көрсетілгенбарлық негізгі  теориялар,  заңдар,  ұғымдар  ғылымның  осы  ...  ... ...  ғылым  өндірісте,  қоғам  мен  мәдени  өмірде  қолданылады,оқушылардың  ...  ...  ...  ...  дамытуды   қамтамасызететін іс-әрекеттерінің негізгі түрлері пайдаланылады.География пәні мұғалімі географияны оқытуда  толық  және  әрбір  ... ... ... ол жеке тақырыптар мен  сабақтарды  оқытудың  мақсатындұрыс анықтауға көмектеседі. Географияны оқытудың мақсатын  анықтау  қазіргікезедегі мектептегі ... ... мен ... ... ... ... берудің жалпы мақсаты – жан-жақты  дамығанжәне белсеңді тұлғаның  қалыптасуы,  ...  ...  бұл  оқу  ...  ...  ...  және  өсіп  келе  ...  ...  белсеңдііскерлікке және тез қарқынмен дамып келе жатқан әлемдік білімге  дайындайды.Жалпылай  ...  бұл  ...  ...  ...  ...  бағытталуықажет, географиялық кеңістіктегі жер планетасын дұрыс түсіне білуі және  осыкеңістікте дұрыс бейімделуге, оның даму тенденцияларын  ...  ... ...  ...  ...  кеңдігі  мен  көп  түрлілігі  ... ... да оқу ... ішінде алдыңғы орынды алады, себебі  оныңқарайтын сферасына жаратылыстану және  ...  ...  мен  ... ... ...  мақсатын  қарастырғанда  түсінікті  болу  ... ... үш ... ... ...   ...  физикалық  және  экономиалық  ...  ... және ... да ... ...  ...  ...  беру;табиғатты  қорғау  және  табиғатты   тиімді   ...   ... ... мен техникалық-экономикалық ғылмдарды  ашыпкөрсету, өндіріске қоғамдық өмірге белсеңді қатысу  үшін  және  ... ... ... ...  ...  ...  ...  экологиялық  білім  беругедағдылану;3) Іргелі ғылымдардың ішінде физикалық және экономикалық  ... ашып ... ... ... және экономикалық  географияның  нысандары  менқұбылыстарын  оқушыларға   мүмкін   ...   ...   ...  Оқушыларға геогрфиялық мәдениет, сауаттылық қалыптастыру, картаны,анықтаманы  пайдалануды,  кезеңдік   баспасөз   ...   ... ... ... ... ...  ...  және  оныменбайланысты ғылымдарда оқушылардың өз бетімен білім алуға дайындау.Тәрбиелік мақсаты:1)  Оқушыларда ... ... ... пен ...  ... ... ... көзқарас қалыптастыру;2)  Оқушылардың өнегелі,  әдепті  болып  ...  ат  ... ... отан ... сезімдерін қалыптастыру;3)  Оқушыларды қазіргі өндірістің күрделі жүесінде  ...  ... ... ... ... және кәсіби бағдарға  үлес  қосу,өмңрлік жол ... ...  ... ... өлкедегіжәне еліміздегі экономикалық дамудағыжетістіктерге   қызығушылықтарын   ояту   және   ...   ... ...  ... ...  ...  сақтау  сияқты  экологиялық  тәрбиеберу.Қоғам дамуының белгілі  бір  сатысында  ...  ...  ... ... ... қалыптаса бастады.  Тәрбие  беру  масатын  анықтау  еңбасты мәселеге айналды. ... ... ...  ...  мен  тәрбие  берудіңнегізгі жолдары  белгіленеді,  тәрбиелік  іс-әрекетінің  мазмұны  ... беру  мен  ...  ...  ...  социология,  этикаілімдерімен қаруланған педагогика  ғылымы  адамды  барлық  жағынан  дамытып,жарасымды етіп тәрбиелеуде өз ... ...  ...  етіп  ...  Педагогикағылымы тәрбиенің мақсаты жеке адамды жан-жағынан  дамыту,  әділетті  қоғамдыөз қолымен ... және оны ... ... етіп ... Д. Ушинский білім мен тәрбиенің қажетті, ұнамды және қызықты  ... жаза ... ...  алдымен  қажетті  білім  мен  тәрбие  берілуі  ... баса  ...  ...  ...  ...  мен  ...  бойына  толықсіңірген  ұрпақ  қана  «ұнамды»,  «қызықты»  тәрбие  мен  ...  ... тиіс ... ... ... ақылшысы, жолбасшысы, көмекшісі, қамқоршысы,  жәрдемшісіболуы тиіс. Педагогикалық қызмет пен  әміршілдік  әдіс  ...  да  ...  бола  ...   Әмір   беру   педагогикалық   ұжымның   моральдік-психологиялық ахуалын бүлдіріп,  ...  ...  ...  ...  ... ... берудің жолына кедергі жасайды. Тек  ізгілікті  ...  ... ... ... оқу-тәрбие  үрдісі  ғана  оңды  нәтижегежеткізбек.Дамытушылық мақсат:1)  Географилық білімге және мәселелерге деген танымдық қызығушылықтыояту;2)  Оқушылардың ... ... есте ... ойлау, сөйлеу  сияқтықабілеттерін дамытуға үлес қосу;3)  Оқушыларды қолдарынан  ...  ...  ...  ... кең ... ойлай білуге дағдыландыру;4)   Басқа  ...  ...   ...   Пәнаралық   оқушылардыңдүниетанымын  дамытуға,  білім-білік  дағдыларын  жетілдіруге  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  деңгейде,  қазіргігеографиялық  білімнің  ...  сай  ...   ...   ...   ... экономикалық саяси білімдерді  қамти  отырып,  сипатталса  ғанаоқудың мақсатына жеткені болып табылады. Сонымен,  оқудың  ...  ... ... және оқу ... жасауға  және  географияны  оқытудыңүрдісін ұйымдастыруға тікелей байланысты[3].1.2  ...  ... ... ... талаптар.Мектептегі  география  кабинеті  дегеніміз  -  бұл  арнайы  және  ұтымдыорналастырылған   оқыту   ...   ...   және    ... ... ... ... ...  нысаны.  География  кабинетініңерекшелігі – сынып  жағдайында  қолдануға  болатын  арнайы  оқу-құралдарыныңболуы. ... ... ... ... ... қоятын  талаптарынасай болуы керек. Кабинет оқушылардың географиялық білімге  деген  ... ... ... етіп ... ...  қалалық,  аудандық,  облыстық  семинарлар,  конференциялар  даосындай кабинеттерде өткізіледі. Бұрын ... ... ... бос  ... болса, ал қазір керісінше түрлі құралдар мен  күнтізбелік  жоспарларсақталған кабинетке кіреді.Әбден жабдықталған географиялық кабинет мұғалімге  ...  ... ... ... Бұл ...  ...  ...  мақсаты  –мұғалім мен оқушылардың күшін, уақытты үнемдеу болып табылады.География кабинетінің жабдықтау – қиын  әрі  ...  көп  ...  ... Ондағы оқу құралдары білім және тәрбие  беруде  үлкен  маңызға  ие.Географияны ... оқу  ...  ...  берудің  жан-жақтылығы  меннәтижелілігін қамтамасыз етеді. Бұл  білім  алушыларға  маңызды  ...  ... ... Сонымен қатар оқу  құралдары  білім  беру  процесін  басқарутетігіне ... ... ... ...  кабинеттік  жүйе  енгізілді.  Кабинеттікжүйенің ерекшелігіне әр кабинеттің белгілі бір пәнге  сай  жабдықталуы  ... ...  ...  ...  сол  пәнге  лайықты  кабинетте  сабақ  оқуыжатады.География кабинетін география пәнінен тиянақты білім ...  көп  ... ...  ...  ...  ...  ерекшелігі  пәнге  қажетті  оқуқұралдарын,  карталарды  қажет  жағдайда   бір   ...   ...   ...  ...  6-сыныпта   оқытылатын   ...   ...  ...  ...  карталары,  топографиялық   карталардың   болуы,планеталарға байланысты планеталар суретінің және  олар  туралы  мағлұматтыңболуы, ... ... ... т.б, жер  ...  ... литосфера, гидросферараның сурет-схемалары, т.б  көрнекіліктердіңболуы.  Материктер  мен  мұхиттардың  тақырыптық   ...   ...  және  ...  географиясының  тақырыптық  карталары,  Дүниежүзінің шаруашылығына байланысты тақырыптық карталарды  тек  қана  ... ... алып ... болады.Сонымен  қатар  география  кабинетінде  ...  ...   ауа   ...  ...  ұстап,  олармен  жұмыс  жасауды   үйренуге   болады.Өлкетануға   байланысты   ...   ...   ...   ... ... ... ... Атап айтсақ, жергілікті  жердің  табиғатзонасындағы  топырақ,   өсімдік,   жануар   дүниесімен,   ...   ... ... ... ...  таратылатын  дидактикалық  материалдар,  экрандыққұралдармен  көрсетілетін  заттар  арнаулы  қорапшада  ...  бір  ... ... ... өлкетану бұрышында тұрғаны  дұрыс.  Кабинетте  ауарайын анықтайтын түрлі құралдар таза және ... ... ...  ... ... ... ... қажетті деңгейде болуы  да  оқушының  көзінауыртпауға, ... ... ... ... әсер етеді. Кабинетті  тазаұстауды да жолға қою керек.География кабинеті бұл оқушыларға білім  беруге  ...  оқу  ...  ...  ...  ...  сабақта,  сабақтан  тыс   уақыттақолданатын бөлме  болатындықтан,  мектептегі  оқыту  тәжірибелері  ... ... ...  білім  деңгейін  жоғарылатудағы  мәні  зорекені  көптеген  ...  бері  ...  ...  ...   ... мектеп кабинеттеріне қойылатын жалпы талапқа сай болғаны жөн.Сонымен қатар жергілікті жердің ауыл шаруашылығы мен  өндіріс  негіздерітуралы ... ... ... ... ... ... ... болады.География  кабинетінде  география  пәндерін  өтуден  басқа,  ...  ...  тыс  ...  жүргізіледі.  Яғни  бала   ...  тыс  оқу,  ...  ...  ...  ...  ... ... оқу құралдарын жасап үйренуге болады. Бұлар  оқушының  білімінтереңдетуге, ойлау қабілетін ... ...  ...  ...  ...  шеберлігін  шыңдауға,  жақсы  дағдыларды  қалыптастыруға   көмектеседі.География кабинетінде оқылатын сабақтар мен жүргізілетін практика  ...   ...   ...   ...   ...   ...   ... іскерлік-шеберлігін қалыптастырудағы  мәні  өте  зор.  Кабинеттеөткен сабақтан алынған оқушылардың  білімдері  әрі  ...  оны  ... ... еңбектерге араласуға көп себін тигізетін.География кабинетінде  жүргізілетін  жұмыстар  ...  ...  ... ... ... ... ...  көмектеседі.  Кабинетте  балаларөздерінің географиялық ұғымдарының қорын  байытады,  кітаптар  арқылы  білімалуымен қатар, күнделікті ...  ...  ...  дер  ...  ... алып, соңғы жаңалықтармен хабардар болуға  үйренеді.  Осының  барлығыоларды ... ... ... ... ...  ... әзірлейді.География кабинетінде  болуга  тиісті  заттар  —  ...  ...   ...   оқыту   құралдарының   кешені,    қогамдық-саясианықтамалар, ғылыми, әдістемелік, ... ...  ...  ... ... ...  мен  бақылаулар  жүргізуге  қажетті  құралдар,стендте ... ... ... ...  әдебиеттер  тізімі  берілгенкартотека, оқушылар орындаған жақсы  баяндама,  рефераттар,  ... ... ...  ...   топ  ...  ...  заттар,интерактивті тақта, компьютер т. б (1-сурет).1 сурет. География кабинетінің нұсқасы1. Оқушы үстелі. 2. Оқушы  орындығы.  3.  ...  ...  ...  ... ... 5. Теледидар. 6. Техникалық  құралдарға  арналғанорын. 7. Проекторға  арналған  орын.8.  Сынып  тақтасы.  9.  ... 10. ... ... кронштейндер. 11. Сурет коюға  арналғанорындар. 12. Секциялық шкаф. 13. Терезе және метеоүйшік.География кабинетін дұрыс жабдықтаудың маңызы –  ...  ...  ... т.б.  құрал-жабдықтарды  сақтауда,  әртүрлі  ...  ...  ...   ...    ...    қажетті    түрлі    құрал-жабдықтардымүмкіндігінше жинап, қажет кезде ала қоюда, географияға байланысты  ...  ...  ...  ...   ...   және   ...   бұрышынұйымдастыруда болып табылады.Оқу кабинетінде тек қана оқу-тәрбиелік сыныптан сабақтар ғана өтпей емессонымен қатар түрлі географиялық ... ... ... ... беретін орта мектептерде география кабинетінің  қажеттігінжәне оның тиянақты білім берудегі ...  ...  ...  А.  А.Борзова, Э. Ю. Перри, В. П. Буданова, Н.  Н.  Баранский,  В.  А.  ... өз ... ... ... (2, ... ... талапқа  сай  жабдықталуы  керек.География кабинетіне мектептің бір бөлмесі бөлінеді.  Кез  ...  ... ... санына қарамай мұғалімнің жұмыс орны,  оқушының  ... және оқу ... ... орын ... ... болуы керек.Алдыңғы қабырғаның ортасына тақта  ілінеді,  ұзындығы  2-2,5  м.  ... ... ... ілетін шеге болады немесе тақтаның жиегі, кейде  тақтатолығымен  магниттелген  болады.  Тақтадағы  жақсы  ...  үшін   ... 2 ... ... ... ...  Тақтаның  жоғары  жағына  географияғабайланысты нақыл сөздерді немесе ... ... іліп ... ... ... ... 2  метр  шамасында  мұғалімнің  столы  тұрады.Столдың  шетіне  ...  ...  ...  ...  қосу  үшін   ... графопроектор, компьютер, интерактивті  тақта,  т.б.  техникалыққұралдармен жұмыс жасау үшін.   Басқа  ...  ...  ...  ...  ...   ...    ...   жерлері   көрсетілген   схемалыкарталарды іліп қоюға болады. Мысалы: Қазақстан жерін зерттеген  саяхатшыларШ.Уәлиханов, Тянь-Шаньский т.б. ... ... ... ... ... перде  болуы  керек,кинофильм т.б.  көрсету  үшін.  Артқы  қабырғада  шкафтар,  ...  ...  ...  ...  ...  карта,  атластар  тәртіппен  қойыладынемесе ілінеді, бірден табылатындай  етіп  ...  ...  ...  ... кітаптар,  оқулықтар,  түрлі  атлас,  журналдар  және  басқа  дакеректі құралдар болуы керек.Жалпы география кабинетінде ... ...  ...  түрлі  тақырыптықкарталар,  атластар,  картиналар,  табиғат  жөнінде,  түрлі  елдер   жөніндеальбомдар, буклеттер, ... ... тау  ...  ... ... мен тау  жыныстары  салынган  пробиркалар,  компас,мензула,   нивелир,   ...   ...   ...   ...    ...  ...  ...  қар  өлшегіш,   эпидиаскоп,   кодоскоп,диапроектор,  мультимедиялық  проектор,  ...  ...   ...   ... фанера, картон, т.б.Осы аталған жабдықтарды қоятын жиһаз,  сақтайтын  орын  ...  ... ... ескерілген жағдайда кабинетте өтілетін сабақтың  жоғарыдеңгейде болуына мүмкіндік туады.2 сурет. География ... ... ... ... мен ... ...  ...  бөлімдерге  бөлініпсақталады.Жабдықтарды сақтауға секциялық шкафтар өте ыңғайлы  болып  табылады.  ... ... ... ... Осы секциялық шкафта үлкен  алмалы  салмалыполкалары болады. Өйткені, география пәнінде құралдар өте ... ...  ... үш ... ...  он  екі  секцияға  есептелінген  (2-сурет).  Олшкафтың ішінде  керекті  құралдардың  ретімен  ...  ...  ... ... шкафтың бір бөлігінде ғана орналастырған дұрыс.Оның ұзындығы 5760 мм, биіктігі 2800 мм  ...  ені  400  мм  ... ... ... кабинетті біріктіруді  ұйымдастырғанда  өте  тиімді.Мысалы, биология ... ... ...  ...  ...  қабықтыоқығанда территорияның табиғат  комплекстерін,  табиғат  ...  ... ... ... ... ... бұл екі  пәнді  оқытуүшін  қолданылатын  құрал  –   ...   ...   ...   ... бір ғана ... пәнінің өзіне қолданатын құралдардың саны 450-ден асады екен. Оның жартысынан көбі ауқымды жабдықтар  ...  ... ... ... ... ... біріктіру өте тиімсіз.Бұған  қарағанда  география  ...  ...   ...   ... ... ... ... география мен тарихтың арасында жүйелі пән  аралық  байланысмүмкін, әсіресе экономикалық географияны оқығанда.3 сурет. География кабинетінің артқы ... және ... ... ...  ...  сақтау  мысалы,  карталар,  суреттер  ментаблицаларға арналған ... ... ... ... осы  айтылған  құрал  –  жабдықтарды  ...  ...  ... ... ... санитарлы – гигиеналық талаптары.  Мұғалімдер  меноқушылардың жұмыс істеу қабілеттілігі, көбінесе жұмыс ...  үшін  ... ... ... ... ... туғызатын ең маңызды факторлардың бірі  –микроклимат.  ... ... (t) ...  +16,  +18  °С  ...  30-60  %  ... ... 0,2-0,4 м/с болуы керек.Осы шарттарды  орындай  келеауа  тазалығының  гигиеналық  ...  ...   ...   ... ... 0.06 % - тен аспауға тиіс, ал шаң – 2-10 ...  ...  ...  және  ауа  ...  ...  құралболғаны дұрыс. Дұрыс және жеткілікті түрде кабинетті  жабдықтау  оқушылардыңбелсенді ... ... ... болу ... ... ... түсінің шағылысу коэффициенті 50  -  60  %-тен  ...  ...  ...  жөн.  Санитарлық  талаптарға  сәйкес,кабинетті  электрмен   қамтамасыз   ету   ...   ...   ...   ... оның бояу түсіне байланысты  болады.  Кабинеттің  төбесі  үшіншағылысу коэффиценті 70 %, еден үшін ъ-25 % , ал ... үшін – 10-15 %  ... ... ...  жарықтандыру  сапасын  ғана  жоғарылатпайды,  ...  ...  ...  ...  ...  және  ...  шаршауынтөмендетеді,  жақсы  көңіл-күй  туғызады.  Ал  шамадан  тыс  қатты   ... ойын ... ... ...  ...  Сол  ...  шамадан  тысашық  түстерді   де   пайдалануға   ...   ...   ...   ... ... ... қай жақ  шетте  тұрғандығын  ескерудіұмытпау керек.Бөлме қабырғаларының оңтүстікке қараған жағы суық түстермен, яғни  ... ашық ... ал ... ... жағы жылы ...  –  ашық  ... – сары боялуы керек. Есіктері де осы  түспен,  бірақ  сәл  қою  ... ... –  ақ  ...  боялады.  Едендері  паркетпен  немесепластикамен жабылды. Ал ағаш едендер қабырға түсімен ...  ...  ... ... ең ... ... бірі –үнемдеу.  Сондықтанда  кабинет  құру  барысында  арзан,  төзімді  және  ұзақ  ...  ... алу ...    ...   ...   пайдаланылатын   оқу    құрал-жабдықтарынклассификациялауОқыту  құралдары -  мұғалімге  ...  ...  ...  мен  ...    яғни    ...    ...    іс-әрекетін    ұйымдастыруғакөмектесетіндердің бәрі. Оқыту құралдарына мұғалімнің сөзі,  ...  ... ... әдебиет, оқу жабдығы мен көрнекі  құралдар,оқу киносы, радио,  дыбыс  таспасы,  теледидар,  т.б.  ...  ... ... арнаулы  құралдары  -  бағдарламалық  ...  ... ... ... ...  Оқу ...  барысында  көптеген  оқытуқұралы  ...  ...   ...   ...   әр   ... ... ...  тауып,  өте  тамаша  деңгейде  қолданылса,көрнекі құралдары секілді басқа материалдық  құралдар  да  ...  ...  ...  ...  үлес  қосады. Тақырыптық  жоспар  тек   қанабағдарлама  бөлімдері  мен  ...  ...  ғана  ...   ... ... ... ... әдістері, оқу құралдарын пайдалану,  оның  өмірменбайланысты, оқушылардың белсенділігінің дамуын,  ...  өз  ...  ... және де пән аралық байланысты  да  қарастырады.  ...  ... өте  ...  ...  бұл  ...  ...  шеберлігін  және  осыәдістерді  сабақтарда  ...  ...  ...  ...   дәстүрліоқытудағы  рөлі  мен   оқыту   құралдарына   ...   ...   ...  ...  ...   ...   таңдаудың   едәуір   дәрежедепедагогтың жеке тұлғасының  ерешеліктерімен  анықталатындығына  негізделеді.Яғни,  сол  мұғалімнің  өзі  оқу  ...  ...   ...   құралдарынжеткізіп,  кеңінен    түрлендіре    алады.     Ал,  оқу     ...     ...  ...  ...  онда  бір  ...  баяндауда  оқытуқұралдарының ауқымы мен аясы бірден  ұлғаяды.  ...  ...  ... ... ... ... орын алуы мүмкін.  Мысалы,  мұғалімжаңа материалды  ұсыну  үшін  оқытуға  ...  ...  ... үшін оқу ... ... жаттығуларды,  ал  меңгерілген  материалдытексеру  үшін  компьютерлік  тестілеуді,  ...  ...  үш  ...   ...  ...  ...  ...  және  тәрбиелеу  жұмысынаталаптардың күшеюімен байланысты географияны  ...  ...  рөлі  ... ... ... ... оқыту құралдарын  география  пәнінің  кез-келгенсабағында ... ... Оқу  ...  барысында  көптеген  оқыту  құралықолданылады. Байқағанымыздай,  олардың  кейбіреулері  әр  түрлі  ...  ...  ...  өте  ...  ...   қолданылса;   көрнекіқұралдары  секілді  басқа   ...   ...   да   ...   ... ... ... үлес қосады. Оқыту құралдарының басым көпшілігі оқытудың тек кейбір кезеңдерінде ғанақолданыла алады. Мысалы, бейнефильм оқу материалын баяу  әрі  көрнекі  ... оқу ... ... сапасын тексеруге көмектесе алмайды.Сондықтан, біз көбіне бір ... ... ...  құралдарын  пайдаланамыз.Мұндай жағдайда біз оқыту  құралдарының  жүйесімен  ...  ...  ... құралдарының әрқайсысы өзіне тән белгілі бір  кезеңде  (білім  беруде,қабілеттерді шыңдауда,  меңгеру  ...  ...  ...  ...  ... табылады.Географияны оқыту құралдарына карта, глобус,  оқулық,  сурет  картиналаржәне оларды көрсететін техникалық құралдар жатады (4-сурет).4 сурет. Географияны ... ... ... ... оқыту  құралдары  (немесе  бiлiм  беру  көздерi)табиғат  пен  қоғам  туралы  ғылыми   ...   ...   ...   ...  ...  мақсатын  жетiлдiруге  керек.   Көрнекi   ... бiр ... - бiлiм ... ... ... көрсете  алу.  Бұларәсiресе, оқушылар  физикалық  және  экономикалық   география  курсын  оқығанкезде, көптеген ... мен ... шын ... көре ...  ... ... ... Сонымен қатар,  табиғатта  кездесетiн  заттарда  кейдекөзге көрiнбейтiн нақты  ...  ...  ...  ...  сол  кездеоларды сызбалар, схемалар, модельдер т. б. арқылы көрсетуге болады.  Көрнекiқұралдар бiлiмнiң негiзгi көзi болып ... ... ...  ...  ... бiлу қабiлеттерi, ойлары, тiлдерi дамиды, және көрнекi  құралдарарқылы  олар  ғылыми   зерттеу   ...   ...   ...   және   т.б.бiлiктiлiктерiн игередi. Көрнекi құралдар географияны оқыту мақсаты,  маңызыжәне әдiстемесiне қазiргi қойылатын ...  ...   Олар  ... ... ... ...  ерекшелiктерiмен  сәйкес  келу  керек,  соныменқатар бiлiм мен бiлiктiлiктердiң жақсы игеруiне және дағдыларының  жетілуінекөмектесу ...  ...  ...  ...  үшiн,  ...  жүйелеген   дұрыс.Жүйелеудiң негiзi болып географиялық обьектiлер мен құбылыстардың  бейнелерiалынады, себебi географияның оқу пәнi  ...  ...  ...  мен  ... Сонымен, барлық көрнекi құрал дарды 4 топқа ... ... ... ...  оқу  ...   ...   табиғи   және   ...   ... ... ...    ...  ...  ...  объектiлер  және  табиғи  ортадағышаруашылық өндiрiстiң өнiмдерi.2. Табиғи географиялық ... мен ... ...  ... модельдер, шаруашылық объектiлер, т.б;б) қабырғаға iлiнетiн иллюстративтi құралдар  (суреттер,  фотосуреттер,портреттер, кинофильмдер ... ... мен ...  ... құралдар арқылы суреттелуi(сөздер, белгiлер, сандар);а)   вербальдi (оқулықтар,жұмыс дәптерлерi, мәтiндi кестелер, т.б.);б)   картографиялық құралдар ( iлiнетiн карталар, ... ... ... ... ... құралдар, графиктер, диаграммалар, кестелер.4. Табиғаттағы  құбылыстарды елестетуге арналған заттар:а) ... ... ... ... үшiн ...  құралдар;б) табиғаттағы  құбылыстардың көлемдi және сапалы көрсеткiштерiнанықтау үшiн  ... ...  ... ...  құралда;г) жердiң  жылдық  және бiр күндiк ...  ... ...   ...  ...   курсынан   географияның   жүйелікурстарына логикалы түрде көшуді іске асырып, оларға негіз  болып  ... ... ... ... - ... ...  ғылымы,  жер  планетасы,оның табиғаты және халқы, географиялық карта  туралы  бастапқы  түсініктердіжәне алғашқы географиялық ... мен ... ... ... ... мен  ...  оқушының  жеке-дарамүмкіндігін  ескеру  мақсатында  ...  ...  ...  ...   ... деңгейлері  қарастырылған.  Оқулықтағы  берілген  міндетті  деңгейбарлық оқушының қабілеті  мен  ...  ...  ...  ...  ... ... ... жасайды. Физикалық және экономикалық  географияныңбұйымдарының  өзінің   ерекшеліктері   ...   ...   ...   ...  ...  тағыда  екі  бөлімге  бөлінеді.  (5-сурет.).  Ал  олармектептегі географияның ... ... ... бөлінеді[8].Физикалық география курсы бойынша  оқу  ...  ...   ... ... Табиғи объектілердің тізімі төмендегідей:Табиғи обьектілер:1. Минералдар мен тау жыныстарының  коллекциялары;2. Пайдалы  ...  ... ...  ...  гербарийлері;4. “Мұнай және оның өнімдері және оны қайта өңдеу” кол-лекциялары;5. Өндіріс  шикізаттарының  ... ... және  оның  ...  және  оны  қайта  өңдеу” коллек-циялары;Модельдер:1. Құрлық  формаларының  макеттері;2. Таулардың  модельдері;3. ...  ... ... ... оқу ... ... Жердің  физикалық  құрылысы.Құралдар:1. Аномометр;2. Барометр – анероид  Бр-52;3. Метеоролигялық  үйшік;4. Гигрометр  МВ-1;5. Гномон;6. ...  ...  ... Психрометр  ПБ-1;8. Қар  өлшегіш;9. Термометр;10. Флюгер;11. Теллурии;12. Адрянов  ... ... ... ... Теодолит;17. Кипрегель;18. Рулетка және  т.б.Картиналар, портреттер:1. Африка, Австралия, Антарктида, Евразия материктерінің  картиналары;2. ...  ... ...  ... ...  ...  және  ...  зоналары;3. Климаттық  белдеулер  және  облыстар;4. Саяси  ... ...  ...  ... ...  ... Жер  ...  құрылыс  және ондағы  пайдалы  қазбалар;8. ...  ...  ...  ... Материктер   мен   олардың   бөліктерінің   карталары   (физикалық,климаттық,  саяси т.б.);10.  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   оқытуда   көрнекі   құрал-дардыңалатын  орын  үлкен.   Экономикалық   ...   ...   ...   ...  қызықты  әрі  әр  түрлі  ...   үшін   аз   ...   ...   ...   өмір   күн   ...   жаңа  ...   қойып  отырады.   Соңғыүлгідегі    көрнекі    құралдарың     ...     ...     ......   ...   ...   ...    игеругеықпал   етуі   ...  ...  және    шет    ...    ...  бойынша қазіргі  таңда   қолданылатын   ...   ...   ...   ...   ...   ...   Осы   ...   енгізілгенбірыңғай  және жалпы  түсініктер   диапазоны   өте   ...   ...   ...   ...   ...   енгізілетін    түсініктемелеркөлемі  жағынан  ғана   ...   ...   ...   ...   да   ...  да  бұл  ...   ...   бөлінетін   уақыт,   ...   ...   ...   ...   ...   курсында,   аса    ...  ...   ...   ...   ...  оқыту  материалынсаналы   игеруін   қамтамасыз   етуге,   формализммен   күресуге,   ...  ...  ...  күресуге  бөлінеді.Экономикалық-географиялық    материал-өнеркәсіп,    ауыл    ...   ...   ...   ...   ...   ...  алушылардыңэкономикалық   географияны   оқи   отырып,    шаруашылықтарды    орналастырузаңдылықтарымен,    ...    ...     ...     ...   ...    негіздерімен,    технологиясымен,    ірі    ...  ...  олар  ...  ...  болады.Экономикалық   география   курсында    ...    ...    ...  ... оның ...  ...  және  ...   елдердің   халықшаруашылығы өсіп-өркендеуінің көрсеткіштері.  Бұған,  экономика-географиялықтүсініктер нақтылығы жоғалатын мәліметтер минимумы (мемлекет ауданы,   ... саны және ірі ...  ...  ...   ...  ...  деңгейітуралы бірқатар деректер  және  т.б.)  енбейді.  Цифрлік   ...  ...  ...  ...  уақытта  оның  көрнекі   интерпретациясы   көмекбереді.Экономикалық    ...    ...    ...    оқу    ... ... ... ...  өнеркәсібі;2. Ауылшаруашылығының  карталары;3. Транспорт;4. Химия  өнеркәсібі;5. Қара  және  түсті  ... ... ...  ...  ...  ...  Канада,  Қытай  және   ...   ...  ... Польша,  ГДР,  Чехословакия,   Румыния,   Болгария,  Венгрия,Албания,  АҚШ,  ... ...   ...  ...   ...  ... Азия және ...  Америка  елдерінің  экономикалық  карталары;2.Қытай   және   Монголия,   Польша,    ГДР,   ...    ...  ...  ...  Жапония  елдерінің  физикалық  карталары.Қазіргі уақытта оқыту құралдарының ... ... ...  ... ... зертеу және  жасау  әрекеттерінің  перспективті  бағытытуралы материалдарды еңгізу арқылы ... ... ... бірі – ғылымның  жәнехалық  шаруашылығының  әрбір   облысында   ...   ...   ...   ... қолданады. Космостан  түсірілген  материалдардың  ерекшеліктеріолар жоғары дәрежеде ақпарат береді,  әрі  өте  ...  және  ...  ... жоғары дәрежеде нақта көрсетеді.2 Географияны оқытуда оқу-құрал жабдықтарын пайдалану ... ... ... ... ... ... ... жасауәдістемесіКөрнекілік – педагогикадағы дидактикалық тәсіл. Ол ақпараттың, дәрістің,үгіт-насихаттың, жарнаманың  танымдылығы  мен  ...  ...  ... ... мен ... әр ... ... тән жаратылыс  бітімін,әр қилы сыр-сипаттарын сезім мүшелері  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  құбылыстарды  бес  сезім  мүшесі   арқылытүйсінеді. Оның ішінде ақпаратты ең көп  қабылдайтын  ...  ...... Адам  ...  ...  таңбаланатыны  да  осы  көру  ...  ...   ...   ...   ...   өздігінен   құбылыстардың   ішкібайланысын, олардың заңдылығын ... ...  ...  ...  ...  ...   ...   қабілеті   ғана   бейнелейді.   Көрнекіліктіңнәтижесінде ... өмір ... және ... ...  ...  ... ... арқылы оқушылардың мәселені түйсіну  дәрежесі  артады,  сана-сезімі қалыптасады. Сонымен бірге,  қабылданған  ...  оқу  ... ... қорытылады.  Көрнекілік  құралдары  оқушыларға  бейнелітүсінік беру үшін  ғана  ...  ...  ...  ...  ... байланыстар мен тәуелділікті  түсіндіру  үшін  қолданылады.  Бұлдидактиканың басты  қағидаларының  бірі  ...  ...  ...  ... Я.А. ... XVII ... енгізді. Одан  кейін  И.Г.  Песталоцци,А.Дистерверг,  орыс  К.Д.  Ушинский  ...  ...   ...   оқупәндерінің мазмұнына бейімдеп (ана  тілі,  арифметика,  табиғаттану,  т.б.),дидактика  мен  ...  ...  ...  қалыптастырды.   Көрнекіліктіңүлгілерін пайдалануға Ы.Алтынсарин зор көңіл бөліп,  “Қазақ  жастары  ... ... сөзі деп қана ... ... ...  ...  ...  білуін”мақсат етіп қойды. Қазіргі оқу жүйесінде жанды-жансыз  табиғат  объектілерінбайыппен байқаудың, сурет, өрнек, көркемөнер туындыларын,  ...  ... ... ... мәні зор. ... ... ғылым,  техника,көркемөнер салаларында мол дамыған шынайы деректерді,  т.б.  едәуір  күрделібейнелеу мүмкіндіктерін пайдалану үшін түрлі ... ... ...  ... ...  ...  ...  орай  оқу  барысында  кинопроекторлар,кинофильмдер, теледидар, оптик. аспаптар, түрлі механизмдер,  дәлдік  өлшеу-есептеу машиналары, т.б. ... ... ... ... ... берудің ерекше құралы  бола  отырып,  оқушылардыңбілімділік  ......  ...  түсіндіре  білу,  баяндай   алуамалдарын  үйренуін  қалыптастырады.  Мектеп  курсындағы  география  ... ... ...  мақсатын,  қолдану  аясын  анықтап  оныменжұмыс істеу дағдысын қалыптастыру. Көрнекілік құралдарға(6-сурет)  негізіненкартиналар,  ... ... ... ... ... ... дәстүрлі және ең  ескі  оқыту  құралы  –  картиналарболып табылады. А. С. Барковтың айтуынша « Географиялық  ...  ...  ...  географиялық  сипатты  толықтырады.  Кітап  парақтарыныңкөптеген бетіне ... ... ...  ...  ... әрі ... ... оқытудағы картиналар.  Нақтылы  құбылыстар  жөніндегі  ... ... ...  ...  ...  ...  көрсету  қажет.  Бірақ  география  пәні  шәкірттерді   таныстыратынобъектілердің бәрін  ...  ...  ...  ...  ...  ... қар ... шыңдарын, тау таскындарын, тропикалык ормандарды,  ыстықшөл даланы, Арктиканың мұздарын, тағы  сол  ...  ...  ... мүмкін емес.Бұл жағдайда белгілі  дәрежеде  жеке  географиялық  объектілерді,  тұтасландшафтыны бейнелейтін картиналар,  суреттер,  ...  ... ете ... ... ...  ...  ...  маңызды  көрнекіқұралдардың бірі  болып  ...  ...  ...  ...  жаңа  туабастаған кезінде «Кей уақытта заттың өзі ... ... оның ...  ... ... ...  көшірмесін,  не  жобасын  пайдалану  керек»  депүйреткен болатын Я. А. ... ... ... ... ... ... ... өзінде «геогрофтар  өздерінің  пайымдауларында  суреттердіпайдалы  түрде  қоса,  тіркей  жүрді»,  -  ...  ол.  ...  ...   ...   ...   ...    ...    картиналардыпайдалануда да толық қолдануға болады.  Географиялық  картиналардың  көрнекіқұрал есебінде ең басты құндылығы оларды ... ... ...  шәкірттердіңкартиналарда  көрсетілген  жерлерді  өзі  ...  ...  де,  ...  туралынақтылы  ұғым  ала  алуында.  Сөйтіп,  географиялық  картиналарды  ... ... ... ... байытады[10].Мектеп қартиналарын мына топтарға бөлуге болады:1. Қабырға картиналары.2. Ұсақ картиналары бар альбом.3.      ... ... ұсақ ... ашық ... ...      ... журналдар мен кітаптардан теріп алыған картиналар.5.      Оқу құралының картиналары.Оқу мақсатында ... осы ... ...  ...  ... қойылады. Картиналар географиялық объектілердің өз  қалпын  бейнелейдінемесе  объектінің  ойдан  алған  түрін,  мысалы,  ...  ...  ... өзіне тән түрін көрсетеді.Жертануда жаратылыстың  өз  қалпынан  ...  ...  ... Халык шаруашылығы тақырыбында географиялық  объектілердің  өзіне  тәнтүрін көрсететін картиналардың пайдалы болуы мүмкін.  Картиналардың  ... ... ... ... және бағдарламалық материалға  сай,  шындықтыкөрсететін,  ашық,  көрнекті,  мүмкіндігінше  ...  ...  ... көрсететін, ғылыми жағынан  ұстамды,  мазмұны  жағынан  терең  ... атап ... ... ... ...  ...  үшін  ... қолдану керек. Қабырға картиналары арнаулы ілгішгерге, не  ... Бұл ...  ...  көрсеткен  уақытта  сыныпта  ... ... көре ... ... ашық ...  керек.  Мүмкіндігіне  қарайол картиналар бояулы ... ... Бұл ... тек  балаларды  қызықтыраалғанда, олардың назарын аудара алғанда ғана ... ...  ...  үнемітұрған картиналар балалар үшін қызықсыз болып қалады.  Балалар  бірінші  реткөрген картиналарын өте қызығып қарайды.  ...  ...  ... ... балаларға көрсетпей, оларды қабырғаға теріс қаратып іліп,  неүстел үстіне бетін астына келтіріп жауып қою керек. Сабақ үстінде  ... ... ...  ...  ...  ...  қабырғаға  іледі,  егердеқабырғада теріс жағымен ілулі тұрса, онда оң жақ ...  ...  ... ... ... қана қою ...  олар  оны  барлықжағынан  жете  ...  ...  ...  ...  ...  Мұнымен   дебітпейді. Балаларға көрсетіп зерттеліп отырған  жерді,  картина  арқылы  көзалдына ... ... етіп ... ... ...  бәрі  ...  жайкөрсетіп қана қоймай, оны әдістемелік  жолмен  қарастыруды,  яғни  ... ... бір ... және жүйемен  үйретіп  отыруды  талапетеді.  Әрине,  мүғалімнің  өзі  картинаның  ...  ...   ... қызықты етіп баяндап берер  еді,  бірақ  сол  мұғалім  айтқандарыныңкөбі шәкірттердің санасына жетпеуі мүмкін. Ал  ...  ...  ... ... ... еді. Балалар картинаны  мұғалімнің  басшылығымен  белгілібір мақсатпен жете  қарап,  оның  ...  сол  жер  ...  ... отырып айтып берсе ғана іс нәтижелі болып шығады[11].Әдетте сабақ үстінде ... ... мына ... ... ... жай қөрі, жалпы қабылдау;2 )Оның мазмұнын әрбір бөлшектеріне дейін ... ... ... жеке ... ... ...  ...  санасындакартинада көрсетілген объектінің бейнесін жасау.Балалардың  картинаны  қабылдау  процесін  мұғалім  ...   қою   ... ... ...  картинаны  іліп  қойып,  сыныптағы  шәкірттердіңбәрінен «бұл картинада нені көріп отырсыңдар?» деп сұрайды.  Шәкірттерге  ...  ...  ...  ...  үшін  ...  ...   Содан   соңшәкірттерді біртіндеп картина алдына  шақырып,  «не  көріп  тұрсың?»  -  ... ... ...  ...  Біреуінің  айтқанын  екінші  біреу  толықтырады.Картинаның әр  бөлімдері  және  тұтас  мазмұны  ...  ...  ...  ...  ...  мұғалім  оқушылардың  зейінін  картинаның  мазмұнынааударады, сөйтіп олардың картинада көргендерін байқауына, саналы  түсінуіне,дұрыс талқылауына басшылық ... ... ... шығу  ...  ... ... жасаумен аяқталуға тиіс.Оқу киносы кинопроекторлар, видеокамералар, арқылы көрсетіледі.  Киноныңерекшелігі  барлық  мәселе  жүйелі  түрде,  ...  ...  ...  ... құлап  ағуы,  вулканның  атқылауы,  қозғалысы  естілуімен,  өтеәсерлігімен көрсетіліп көрінуінде. Кинофильмдер тұтас және фрагментті  ... ... ...  ...  ...  ...  тақырыптар  болса,  алкиноүзінділер  немесе  кинофрагменттер  «Африка   саваннасының   ... ... ... т.б. ... ... кино ... ...  оған  мұқият  әзірленуін  қажет  ...   ...  ...  ...  ...  кино  ...  ...  еркін  игеруіне  көмектеседі.  География   пәні   мұғалімдерініңалдында тұрған міндеттерді шешуде  техникалық  ...  ...  ... ... ... ... түрлі кезеңдерінде әр  түрлі  мақсаттардақолданады. 6-сыныпта  «Вулкандар»,  «Ыстық  бұлақтар»,  ...  ... ... ...  ...  ...  және  «Қазбек  сөнгенвулкандары», «Атмосфера», т.б. ... ... ... ... арқылы сабақ өткізу үшін алдын-ала мұғалім 3-5минут  кіріспе  сөз  айтады.  Киноүзіндіні  20-25  ...  ...  ... ... ...  Мысалы,  ауа  райы,  оны  болжау  туралы  кинокөрсетпес  бұрын  алдын-ала  ...  ...  ...  тақтаға   жазып,таныстырып алуға да болады:А) ауа райының қандай элементтері ...  ... ... ...  ауа ... болжау не үшін қажет?Г) ауа райын өзгертуге бола ма ?Экрандық құралдармен жұмыс жасатуда келесі талаптар қойылады:1.      ... ... ... ... таныстыру.2.      Көрсетілетін материалдың ... ...      ... ... ... ...  оқушы  сол  бойынша  өзбетімен жұмыс ... ... ... ...      Көрсетілген материалды оқушы проблемалық мәселенішешуде қолдана алатындай игеруі керек.Техникалық  ...  ...  жаңа  ...  ...   жандандырып,ұғымдарды  қалыптастыруды  жеңілдетеді,  практикалық  дағдыларға  ие  болуғажәрдемдеседі, сабақты пысықтау мен ... ... ...  қызықты,  әрітартымды етуге көмектеседі.Қазіргі қоғамда өндіріс дамуының ... ... ...  ресурстардыңқажеттілігі болып табылады. Қазіргі  ақпараттанудың  өзіне  тән  ерекшелігі:білім беру өрісіне  ...  ...  ...  ...  ...  ...  құруғабағытталған ақпараттық өнімнің жаңа тәсілдері мен құралдарын  оқу  ... ... ... бері ... беру  аясы  ...  ...  техниканыпайдалану белсенді түрде  жүзеге  асырылуда.  Білім  беру  жүйесіндегі  жаңаақпараттық  технология  ...  оқу  және   ...   ... оқу  ...  есептеуіш  техникалық  құралдар,  оқытушылар  меноқушылардың  оқу  ...  ...  ...  асырудың  формалары   менәдістері. Яғни,  ақпараттық  технология  білім  беру  ...  ... ... асырушы оқытудың әдістері мен формалары және балаларға  білімберуші құрал.Білім ... ... ... ... ... ... ... толық  мәнді  өмірге  даярлауды,  осыған  байланысты  қажеттіматериалдық-техникалық  базаны   дамытуды,   ...   ...   ... ... озық  ғылыми-әдістемелік  жобаларды  құруды  талапетеді.Ақпараттық  технология  қызметінің  құралы   ретінде   жаңа   ... ... ... ... жүр, ...  ...  талабынасай компьютерлік техниканың  дамып  жетілуіне  байланысты  ғылыми  ... ... ...  ...  жэне  ол  ...  ... құрылысымен  сәйкес  келуі  тиіс.  Осы  айтылғандар  жасалса,оқушы қолына оқытудың жаңа ... ...  ...  қана  ...  ... бойлай алатындай, оқыту мазмұнының өзгеруіне мүмқіндік  туады.  Бұлоқу пәнін оқытудың әдістемесіне де әсер ... ... үшін  ...  ...  қандай  болса,  компьютер  де  оқушы  ... ... ... ... озық ... ...  құралы  болмақ.Компьютермен жұмыс істеу өте қызықты. Оқу үлгерімі  орташа  оқитын  оқушыныңөзі компьютермен жұмыс істеуге ... ... ...  ...  ... ... көрсетіп, көмекке келеді. Оқыту  құралы  ретінде  компьютердіқолдану оқу үрдісін белсендіруге, ...  ...  ...  ... ... мүмкіндік туғызады,  шығармашылық  қабілетін  дамытып,  жалпымәдениетінің деңгейі мен ықыласын  көтереді.  Ал  ...  ...  ... ... жұмыс істеу  тіпті  қызықты.  Интерактивті  тақта  ... ... ... ... ... - бірлесе  отырып,  әрекет  етудеген сөз. Интерактивті тақтаның өзгешелігі  мен  ...  -  ... ... ... ... және ... жүргізіп  тұрған  мүғалімүштігінің  тығыз  қарым-қатынасында,  интерактивті  сабақтың   тұтастығында,бүтіндігінде. Интерак-тивті ...  ...  ...  ...  ойын  ... арқылы бірден ұштастырып отыруы көрермен  оқушыға  үлкен  әсерқалдырады. ... ... ... ... ...  үшін  де,  ...  де  өте  тиімді,  ...  ...   ...   ...   ...    ...    ...     мультимедиялық     ...     ...  ...  суреттер,  сызбалар,  кестелер,  диаграммалар,анимацияларды қолданып, мұғалім  өз  пәні  ...  ...  ... ашып ... ... ... интерактивті тақта арқылы  тапсырмалардыорындау, оның түсін өзі таңдау, суретке, видеокамераға түсіру, есеп  ... ... ... көру, ән тыңдау т.б. жүргізіле алады. Яғни, өз  көзіменкөріп, өз қолымен жұмыс жасау, айтылған сөзді  тақта  арқылы  ...  ...  ...  байланысты   білімді   тез   үйренеді,   тез   ...  ...  ...  әдіс  ...  ...  сабақтан  гөрі,«интерактивті тақтамен»  өтілген  сабақтан  алған  әсері,  түсінік  ... ... ...  ...  ...  таңда  көптеген  мектептеинтерактивті  тақта-мен  жұмыстар   жүргізіліп   ...   ...   ... ... ...  сурет,  стенд,   газет,   ...   ...   ... ілінетін сурет пен стендтің  маңызы  зор.  ...  ...  ... ...  мазмұнды  болуының  да  оқушылар  білімінің  тереңдеуінеқосатын үлесі бар. ... ... ...  ...  ...  мүмкін:Қазақстан қорықтары, Қазақстап  халқы,  Қазақстан  экологиясы,  Дүниедегі  ... т.б.- ... ... стендісі бойынша Казақстан республикасының  контуркартасына 9 қорықтың орнын көрсетіп жазып,  әр  ...  ...  ...  ...  ...  ...   өкілдері   көрсетіледі.   Компьютердіңкөмегімен жасалатын бұндай  ...  ...  ...  ...  және  өтеәдемі болады.- Қазақстан халқы стендісі  бойынша  Қазақстан  ...  ...  ... ... ... ... жас ... діні көрсетіледі.- Қазақстан экологиясы стендісі бойынша Қазақстанда пайдаланылатын  жер,су, орман, жер қойнауы,  жануар  дүниесі,  өсімдік  ...  ...  ... ... ... нақыл сөздерді жазуға болады.Дүниедегі  7  керемет  стендісіне  төмендегілерді   жаздыртып,   суретінсалдыртуға болады:1. Гизадағы ... ұлы ... ... ... ... ... ... (мазар)4. Вавилондағы семирамиданың аспалы бақтары.5. Колос Родосскийдің алып мүсіні.6. Александрия маягы.7. Эфестегі ... ... ... тыс ... ... шығарып, альбом, журналдар  жасапүйренуінің балаларды сауаттылыққа, әсемдікке,  мәдениеттілікке,  тапқырлыққаүйретудегі мәні  зор.  ...  ...  ...  жасау  барысында  суретсалып, өлең шығарып,  ...  ...  ...  ...  білімін,іскерлік   пен   ...   ...   ...   ...   ... ... газеті. Қабырға газетін шығаратын ред. коллегия мүшелері болады.Газеттің бас редакторы редакция мүшелерін 3-4 адамнан тұратын бірнеше  топқабөледі.  ...  ...  аты  ...  ...   ...   ... т. б. болуы  мүмкін.  Газет  тақырыбын  жыл  сайын  ауыстырыпотыру керек. Жақсы газетте  мақала  ғана  ...  ...  ...  сынсуреттер,қызықты география материалдары болады.  Газет  айына  бір  рет  ...  ...  ...  ...  құнды  болып  шығуы  үшін  әңгіме,  ...  ... пен ... ... ... ...  тез  ...  неніңболсын суретін бейнелей алатын оқушыларды тарту керек.Газеттің 1-бөліміне жергілікті  жердің  ...  ...  бір  ... ...  ...  ...  ілінсе,  2-бөлімге  топ  серуеніндегіқызықты  оқиғалар,   әлемдегі   ...   ...   ...   ... ...  жасалатын  географиялық  журналдар  мен  альбомдардың   ... ... ... әрлеуге көп көңіл бөлінеді,   сондықтан  да2 айда біреуі шығады. Журналда шығарылатын тақырыптар ... ...  ... ...  ...  «Жас  ...  ...  т.б.  Альбомтақырыптары белгілі бір саяхатшыға, белгілі адамдарға,  республика  тынысынаарналуы мүмкін.  Мысалы,  «Қ.И.Сәтбаев»,  ...  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  мақала,  содан   соң   картосхема,фотосурет, суреттер салынады.Бір жылда  екі  ...  ...  ...  ...  ...  Мұндайжурналда маршрут картасы, табиғатты көзбен  көргендегі  ...  ... ... фотосуреттер,  күлдіргі  достық  әзілдер  көрсетіледі.Сондықтан бұл ең қызықты, тартымды ... ... ...  ...  ...  ...  ...  кормесін  ұйымдастырып,  сәттішыққандарына мектеп әкімшілігі атынан мақтау қағазы мен  ...  ...  ... ...  ...   беру   ...   енуі   ...  компьютерлік  –  ақпараттық   қайта   ...   ...   ...   XXғасырдың  екінші жартысы  ақпараттық  қоғамға  көшу  ...  ...  ...  тез  ... мен  ...  ...   ...   барлық   саласындаақпараттық  жарылыс  сипатына  ие  болды.Ақпараттық   жарылыс   ...   ...    ...    оның   ...  ...  беру  ... Білім   беруді   автоматизациялау   ерекшеқызығушылық  туғызады,  өйткені  “қолды   әдістер”   ...   ... өз  ...  аша ... Білім  беруді   автоматизациялау-дың  аса  тиімді  жолы  (ЭВМ)   ...   ...   яғни   ...   ...  ...  ...  ...   тексерудің   нәтижелерін   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ...    қолдануәдісте-мелік құралдары   жасауда   жеңілдіктер   туғызады.   Сонымен   қатартүрлі  ...  ...  мен  ...   құралдарды   ком-пьютердекөрсетудің    ...    ...    ...    бар.     ...  ...  ...  сақатуға  мүмкіндіку  береді.   Екіншіден,бұл шексіз  көлемдегі  ...   ...   ...   деген   сөз.   Білімберуде компьютерлік технологияларды құру білім  ...   ... ... жаңа  ... оқу  ...  құралдарын,  біздің  оймызша,оқу процесі мен   ...   ...   ...   ғылыми   зерттеулердіңбірлігін, яғни оқу ... ...   ...   “электронды  оқулықтар”сияқты  жаңа ақпараттық ...  ...  ...   қамта-массызетеді.  Біздің  оймызша,  білім  беруде  ...  ...   ...    ...    тек    пән    ...    ...    ...   байланыс  орнату  мен  мәлімет  және  білім  базасымен  жұмысжасауды шектемегенде ғана жүзеге ...  жүйе  ...  ...   ...    ...  қолдану  туралы  ғылым  -  геоинформатиканы  бөліп   қарастырады.Геоақпараттық  технологияның  ...  ...  ...   ...  ...  ...  ...  жолымен  қажетті   ақпараттарды   ...  ...  ...  95%  ...  ...  ...  –  көбінеақпаратты-анықтамалық   басылымдар,   карталардың    “апанынан”    ... ...  ...   ...   ...  ...   ...   оқытуда   өте    қажет.    Геоинформатиканыңқазіргі   өте  ...   ...   мен   тез   ...   ...    мынадайсебептермен  жүреді:- информатика  өнеркәсіптің  экологиялық  тазалығы;- еш нәрсемен  салыстыруға  келмейтін,  ...  ...  ...   ...  ...   ...   ...   қарым-қатынас   ескермей   және   ...   ...   ...    ...  ...  болады);- ақпараттық айырбастаудың  аса  ірі  жабдықтары;- ақпараттық технологияларды  барлығынан  жоғары  ... ... ... ... ... ...  ...  мәліметтерді  біріктіру  мүмкіндігінде.  Объектлерді   географиялықнемесе  басқа да кеңістіктегі  ...   ...   ...   ......    ...    ...    ГАЖ    (ГИС)   –технологиясы  негізгі  роль атқарады.Жақын  арада   ...   ...   жүзі   ...   ...   ...  бірі   ...   ...   интернеттің   даму   тенденциясын   ескереотырып, ГАЖ–технологиясының  интеграциясы  мен ...  ......  ...  ... 2  ... ... негізгі құрал-жабдықтарыГеографияны оқытуда оқу құралдары мен білім көздері  оқушыларда  табиғатпен ... ... ... білімдерді қалыптастыру және  оқыту  мен  тәрбиелеужұмыындағы негізгі мәселелерді  шешу  үшін  аса  ...  ...  ...  функцияларының  бірі  –   білімді   игеру   барысында   анықтылықтықамтамасыз ету. Бұл ... ... және  ...  ...  ... оқушылардың қабылдауына қиын  соғатын  обьектілер  мен  ...  ...  ...  ...  келеді.  Бұдан   бөлек   табиғи   ортадақарастырылатын  нақты  обьектілердің  анықталуы  қиын  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   және   моделдерқолданылады. Оқыту құрал-жабдықтары өе маңызды білім көзі болып  ... ... ... оқушылардың танымдық қабілеттерін,  олардың  ойлау  жәнесөйлеу  қабілеттерін  дамытып,  қарапайым  зерттеу  ...  мен  ...  ... ие ... ... ... құралдарымен жұмыс олардың  белгілі  бір  жүйеге  ... ... ... тез ... және де ...  кабинетініңұтымды жобалануы мен тиісті құралдармен қамтамасыз етілгенде  ғана  нәтижелібола ... ... оқу  ...  ...  ...  ...  алғышартымұғалімнің  әдістемелік  дайындығы,  оның  оқу  ...  ...  ... ... ... алуы ... табылады.Душина мен Понурова бойынша оқу құралдары 3 топқа  бөлінеді:  вербальді-ақпараттық, көрнекілік, аудиовизуалды (7-сурет).7 сурет. Оқу құрал-жабдықтарыВербальді-ақпараттық  ...  ...  мен  ...  ... ... карталар, сызбанұсқалар, суреттер және т.б. жатады.Қазіргі кездегі географияны оқыту-құралдары белгілі  бір  оқыту  жүйесінқұрайтын ... оқу ... ...  ...  ...  ...  қоғамныңдамуының  нәтижесінде  үлкен  өзгерістерге  ұшырап  отырады.  Ол  өзгерістеркөбінесе мазмұны жағынан орын алады. ... ... ...  ... ... құрал ретінде қарастырылуы керек.Оқу құрал-жабдықтарын қолдануда басты рөлді мектептегі оқу ...  ... ... ... ...  ...  кездегі  кез  келген  мектептер  оқужоспарын өздері құра алады. Сондықтан оқу ... ... ... жеке  ... Кез ... оқу ... әр  пәнің  өзіндік  алар  орны  бар,  яғнибелгілі бір жас категориясына байланысты бағдарлы түрде сол ...  ... ... ... Осылайша, әмбебап жүйе  ретінде  географияныңоқу жоспарының құрамына: ... ...  ...  ...  ...  ...  және  ...  жүзінің  экономикалық  және  әлеуметтіккурсына дейін төрт ... курс ... ...  бұл  ...  ...  ... емес. Мектеп оқу жоспарын өзі құрып,  өзінің  оқу  бағытына  сәйкескелетін  география  ...  ...  ...  ...  ...  белгілі-бір  оқукурсына бөлінетін сағаттардың саны  да  мектептің  қоятын  шарттарын  ... ... ... ...  жоспарына  сәйкес   мектеп   ...   ...   мен   ... ... Ол үшін әр ... ...  мен  мазмұны,  бөлінуі  тиіссағаттар  саны  және  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  дағдылары  анықталады.  Бұл  бағдарлама  оқудың  ...  ... ... ... ... ... табылады.Оқу құралдарының жүйесінде  келесі  жетекші  ...  ...  ...  ...  ...   ...   мектеп   бағдарламасының   мазмұны   ... сай және ... ...  жас  ...  сәйкес  келуікерек.Оқулық – бұл әдітемелік  ...  ...  ...  ...  табылады.  Оқубағдарламасымен бір қатарда ол  оқу  құрал-жабдықтарының  жүйесінде  негізгіорынды алады.Қазіргі ...  ...  ...  күрделеніп,  оның  маңызы  артуда.Оқулық бағдарламаға сай  тек  қажетті  білім  көздерін  беріп  қана  ... өз ... ... істеуәне басшылық жасай алатындай  дәрежеде  болуыкерек. Оқулықтың көмегімен ... ... ...  бола  ...  ... ... қалыптастыптастыру қабілетіне ие болады. Оқулық оқу  ... ... ... ... ... ... болып  табылады.  Жасмұғалімдер үшін  оқулық  сабаққа  дайындалу  мақсатында  және  жаңа  ... алу мен ... үшін ... ...  ...  ...  ... әр түрлі қылып өткізуге мүмкіндік алады.Қазіргі география оқулықтарының көпшілігін  жаңа  заман  оқулықтары  ... Олар ...  ...  ...  сипатталады.  Сонымен  қатар  оқулықоқушыға білім беру, өз  ...  ...  ...  жеке  ...  дамытуды,географияға деген  қызығушылықты  арттыруды  көздейді.  Географиялық  оқулықоқушылардың географиялық сауаттылығын қалыптастыруға  және  ойлау  ...  ...    ...   барлық   құрылымы   белсеңді   ... ... ... ... екі негіз бойынша  қарастыруға  болады,  олар  ... мен ... ...  Олардың  әрқайсысы  бірнеше  ... ... ... Оқулықтың компоненттеріОқулықтардың негізін текстен  тыс  компонеттермен  байланысқан  тексттерқұрайды. Қазіргі заман оқулықтарында мәтін мен басқа да құраушылар  ...  ...  ...  қол   ...   ...   ...   бастыерекшелігі   –   ...   ...   және   ...   ... ... ... ... мәтіні  белгілі  бір  логикалық  ...  ... ... Мәтіннің үш түрін бөліп  көрсетеді:  түсіндірмелі,  нұсқамалықжәне ақпараттық-сипаттамалық. Бұл  мәтін  түрлерінде  мектеп  ... ... ... ... Негізгі теориялық  білімдер  негізгімәтінде түсіндірмелі ... ... ... ... ...  ...  орынды  –  географиялықкарталар  алып  ...  А.  А.   ...   ...   ...   ... ... өзара тығыз  байланысты.  Картасыз  географияда  болмайдыдесек артық айтпаған боламыз»Мектеп географиясындағы карталар білім беру бағытында ...  ...  ...  ...  ...  кеңістікті  бағдарлауға   және   одан   әр   ... ...  ...  ...  ...  карталар  ақпараттардыоқулықтар мен  басқа  да  ақпарат  көздеріне  қарағанда  ...  ...  ... ... ... Егер де ... қоғамының даму тарихына назар  салсақкарталар ақпараттардықұралы ретінде жазудан ерте  пайда  болған  ...  ...  бар.  ...  олкездің  карталары  қазіргіге  қарағанда  қарапайым  болған.   Бірақ   сондайкарталардың  пайда  ...  сол  ...  ...   ...   ... болады.Карталар  негізінен  пайдаланушылардың  әр  түрлі  сұраныстарына   қарайжасалады.   Бұл   ...   ...   ...   ...    ...  тек  қана  оқу  карталары  пайдаланылады.   Оған   қойылатынталаптар: көрсетілетін ... ... және  ...  ... ... ...  ...  мектеп  карталары  зерттеу  нысаны,оқыту көзі  және  көрнекілік  құрал  ...  ...  ...  Бұл  ... ... мақсаттарына қарай өзгеріп отырады. Бір ғана  карта  әр  ... ... ... алады.Географиялық  карталарды,  оқыту  барысында  функциясы  бойынша   бөлугеболады. Бұл жүйе тек қана оқу ...  ...  тән.  Жүйе  ... екіге бөлінеді: қабырғаға ілінетін және стол  ...  Ал  ... оқу ... ... орын ... ілінетін карталар(9-сурет) -  бұл  кабинетте  ілініп,  мазмұныбірнеше  метрден  ...  ...  ...   ...   ...   карталар.Сондықтан қабырғадағы карталардың шартты белгілері жеке ...  ... ірі ... келеді. Бұл карталар үлкен  көлемді  болғасын,  оларғакөптеген белгілерді енгізуге болады. ... әр  ...  бір  ғана  ... ... ... ... қолданады. Сондықтан олардың  арасында  көптегенкарталардың мазмұны да күрделі болып  келеді.  ...  ...  ... ... экономикалық  географиялық, климаттық т.б.9 сурет. Қабырғалық картаСтол карталары дегеніміз – оқушының үйде  ...  ...  жеке  ... арналған атас  және  оқулықтағы  карталар.  Олар  оқушының  ... ... ... жол ... ...  ...  көпшілігі  атласкарта немесе оқулықтарда  кездесетін  қосымша  карталар  ...  ... бұл  ...  ...  ...  мен  ...  және  ... да жатады[19].Географиялық  карталардың  көптігі  мен  алуан  түрлілігі–оның   ... ...  яғни  ...  ...  ...  белгілі  бірайырмашылықтарына қарап бөлу. Карталардың ғылыми жіктелуі  ...  ... ... қатысты  заңдылықтар  мен  ерекше  құрылымдарды  зерттеп,оларды  ...  ...  ...  бұл   өз   кезегінде   картографиялықөндірісті ұйымдастыруда өз бейнесін табады және оның  ...  ... ... ... ... ... және олардың  картасақтайтын   қоймаларда   жүйелі   түрде   орналасуына    ...    ... ... іздеу мен өндеуге де қажет.Масштабына қарай: - ірі масштабты -  1:200  000-ға  ...  ... яғни ... ... ... белгілерді  есте  жақсысақтауы үшін төмендегі белгілері көрсетілген кесте ілінгені дұрыс:1.  ... ...  Ауыл ... ... ... жол,  ... т.б. жолдар.4. Бақтар, плантациялар, орман,  т.б.5. Шалғын, батпақ, дала, шөл, т.б.6. Өзен, көл,  бөгет, т.б.7. Рельеф формалары – жар, тау, ... т.б.8. ... ...  мұражайлар,  т.б.- орта масштабтыға  1:200  000-нан  1:1  000  000-ға  дейінгі  масштабтыкарталар ... олар жеке бір ... ... ... ... ұсақ масштабтыға 1:1 000 000-нан да жоғары масштабты карталар  жатады,олар материктер мен ... жүзі ... ... карталар.Көлеміне  қарай  дүние  жүзілік,  материктік,  мемлекеттік,  облыстықкарталар болып келеді,Пайдаланылуына ... - стол және ... ... ... бөлінеді.Мазмұнына  қарай  жалпы  географиялық  және  ...  ...  ...   ......   ...    ... жер бетін және  оның  бөліктерін,  гидрография,  елді  ...  ...  ...  ...  жер  ...   ...  мен  жануарлар  әлемін  т.б.  ...  Ірі  ...   ... ......  карталар,  орта  масштабты  жалпыгеографиялық ......  ... карталар, ал  ұсақ  масштабтыжалпы географиялық карталарды – жалпы карталар деп атайды.Тақырыптық карталар   –  ...  бір  ...  ...  ...  ... ... жауын-шашын таралуы карталары.Бұл карталарды екі топқа бөлуге болады: қоғамдық және табиғи  құбылыстаркартасы:Табиғи құбылыстар карталарына – жер ... ... және  ... ... ...  ішкі  ...  ...  зоналары,  экологиялық,ұлттық саябақтар мен қорықтар карталары жатады(1 кесте).1 кестеТабиғи құбылыстар карталар|Геологиялық карталар:                ... және ...       ... және ...   |карталар:                            ...                    ... ... ...     ||Пайдалы қазбалар;                    ... ...                    ... және вулканизм;          ... ;                          ... ... ...           ...                               ... ... |Жел ...                          ||                                     ... ...             ||                                     ... ... ауа-райы.       ||Геофизикалық карталар:               ... ... ...   ... ...                  ...                              ... ...                      ...                      ... ;                      |Су ...                           ... ...                       |Қар ...                       ... ...                      ... ... және гидрологиялық    ||Физикалық өлшемдер.                  ...                          ||                                     ... ... сипаттамасы;   ||                                     ... ...                      ||                                     ... ...          ||Жер беті және мұхит түбі рельефі     ... ... ... және        ...                            ... суы):                    ... және батиметриялық;   |Гидрографиялық;                      ... және ...  ... ...                 ...                    ...                    ... ...       |Су ... ...            ||                                     ...                       ||                                     ... мен ... ... ...                                     ...                             ||                                     ... ... ...               ||                                     ... ...               ... картасы:                     ... ... ...  ... генетикалық түрлері;      |Ландшафтық;                          ... ...        ... ... ...            ...                          ... қорғау;                    ...                           ... ...    ||Мелиоративті;                        |                                     ... ...                 |                                     ||Е с к е р т у: [23] ... ... ...                             ... тақырыптық карталарына – дүние жүзінің саяси, халықтар, табиғатжәне еңбек ресурсы, отын өнеркәсібі, электр энергетикасы, қара  металлургия,түсті металлургия, ... ... ... ... ... ...  ... кешен жеке экономикалық  аудандар  картасы  жатады.  VІІ  ... ... және ...  ...  ...  ...  ...  талдауғаарналған тапсырмалардың мақсаты - оқушылардың карта туралы  білімінің  ... және ...  ...  масштаб,  шартты  белгілерт.б. жайында ұғымдардың қалай ... ...  ...  ... ... ... карталар келесідей жіктеледі(2 кеесте):2 кестеҚоғамдық тақырыптық карталардың жіктелуі|Халықтар картасы:                ... ...                     ... ... және          ... ... және ...     ...                      ...                                 ... ... мен ...  ... ...                       ... ...                   ... ...                 ||Дін және ...               ...                             ... ...          ... және ...                    ... ...                ... және қаржы;                       ... ...                ... ...    ||Ғылым мен білім картасы:         |Саяси және ... ...     ...                           ...                               ...                           ... құрылыс;                      ...                        ... ... ... қозғалыстар;  ||Мәдени ескерткіштер.             ...                           ... ... ету және ... ...                        ... ...                  ... ...              ... ... жеке ...  |Археологиялық;                          ... ...                ...                    ... ... және ...       ...                           ... және ...             |Әскери-тарихи тарихи-мәдени;            ||Е с к е р т у: [23] ... ... ...                             |2.  3  ...  оқытудың  негізгі  құрал-жабдықтарымен  жұмыс  істеуәдістемесіТек бір түрлі құрал–жабдықтарды пайдалану оқушыларды  ...  ... ...  Ал  ...  ...  ...  түрлі–  түсті,  суреттеріайқын, нақты көрінетін  құралдарды  көбірек  пайдалану  керек.  Бұл  ... ... мен ... тәжірибесі дәлелдеп берген болатын.География пәнінде ең басты құрал – карта. Географиялық  ...  ... ...  ...  Н.Н.  ...  тамаша  анықтады:  «Карта  -географияның  екінші  тілі»,  сонымен  бірге  ...  да,   ...   ...  ...  ... ... толық игеруді үйрету керек[20].Карталар жалпы кеңістікті әр түрлі көлемде – жергілікті  жердің  ...  ...  ...   Жер   бетін   бейнелейді.   Олар   бейнеленгенқұбылыстардың толық бейнесін жасайды, олардың ...  ...  және  ...   ...   ...   ...   координаттарын,ұзындығын,  ауданын,  биіктігі  мен  көлемін  ...  ...   ...  ...  ...  өзара  байланысын,   ерекшеліктері   мен   ... ...  Бұл  ...  ...  ...   ...  ... түсіндіреді. Олардың практикалық қолданылу түрлерінің  көпшілігінжалпылай келе, төмендегі басты бағыттарды бөліп қарастыруға болады:1. Жергілікті жермен, ауданмен, елмен және  т.б.  ...  ...  ... ... ... ... ... зерттеуге болады;2. Карта бойынша бағдарлау, оларды  жергілікті  жерлерде  –  ...  ... ... ... мен ... ... ...  навигация  үшін,мототранспорт және т.б. үшін жол көрсеткіш ретін де қолдану;3. Инженерлік ......  ...  ...  ...  және  ...  жобалау  кезінде  картаны  негізге  ала   ... ... – ақ, ... ... және т.б. даму ...  өңдеудеаса маңызды темір  жолдар,  автомагистральдар  және  ...  салу  ... жер – жер  ...  ...  –  ақ,  ...  ...  ... – ақ карта бойынша белгілей береді.4. Мектепте және мектептен тыс оқыту процестерінде  ...  ... ... насихаттауда және жалпы мәдениетті көтеруде, сондай  –  ақбұқара халықты туған елімен, Отанымен  және  ...  ...  ... ... рөл атқарады.5. Әскери істерде карталар жергілікті жер туралы  негізгі  ақпарат  көзіболып  табылады,  және  де  ...  ...  ...  ...  ... ... бірден – бір құрал болып табы лады.Карталардың географиялық ғылыми зерттеу құралы ретінде маңызы  аса  зор.Географияның ... ... ... ... деп ... «Елдің  географиялықбілімінің деңгейі ол  елдің  картасының  ...  ...  ... ... ... қолда бар карталардан құралып,  оларды  толықтырумен жетілдіру үшін қа жетті ...  ...  ...  ...  ...  ...  дің  негізгі  құралы   ретінде   ...   ... ...  ...  ...  ...  ...  табылады.Онда жер гілікті жердің геологиялық құрылысы және пайдалы  қазбалардың   кенорындарының таралуы ... ... ... ...  ...  қолдану  аясы  күннен  күнгеғылыми прогрестің жалпы өсу ... ... ... кеңейе түсуде.Қазіргі ғылымға  модельдеу  әдістерінің  қарқынды  енуі  ...  ...  ...  ...  және  ...  түрде  кескінделуіне  алып  келді.Карталар жаңа білімдер алуға және  көптеген  құбылыстардың  даму  ... ... ... ... мен план - ... ... зеттеп,  шаруашылықтыжүргізудегі сенімді көмекшілері. Олар елді қорғауда да, туризм  үшін,  жалпыалғанда, өз елің мен ... ... ... ... білу үшін де ... ... ... жердің  планы  егістіктің,  шалғындардың,  басқа  даалқаптардың көлемін анықтау үшін, себетін  ...  ...  ...  ...  және  ...  ......  жөніндегі  әр  алуан  жұмыстарғақажетті уақытты есептеп  ...  үшін  ...  ...  Карталар  мен  планғақарап, зауыттарды, фабрикалар  мен  поселкелер  ді  қайда  салу  ...  ...  ...  ...  ...  орналастырудың  дұрысболатынын,  бақтар  мен  парктер  үшін  ...  ...  бөлу   ... Жол ... жобасын жасаудан  бұрын  жерді  план  бойынша  мұқиятзерттейді. Жол салу ... де ... аз ... үшін ...  ... ... құ рылыс қымбатқа түспеуі үшін  оны  қалай  жүргізу  керектігінплан бойын ша анықтайды.Біздің ... ...  мен  ...  ...  үшін  ...  істератқарылуда. Оларда электр желілері салынып, телефон кабельдері  ... ... мен ... жасалуда. Оларды алды мен қалалар  мен  ... ... ... ... тің  ...  түрлері-өрт  сөндіру,  суқұбырларын, электр желісін, транс портты жөндеу және  басқа  қызмет  ... ... план ды  ...  ...  болған  жерде  қалай  тез  жетукеректігін мұндай құрылыстардың жер астына  қай  ...  ...  да  ... анықтайды.Қалалар, каналдар, элетр  станцияларын  салуға,  газ  ...  ... мен тас ... ... ... ...  ...  карта  бойыншаанықтайды. Еліміздің халық шаруашылығын  дамыту  жоспарлары  да  карталардыңкөмегімен жасалады. Картасыз теңіз транспорты  мен  әуе  ...  ...  ... ... еді. ... дың ...  алдымен  ұсақ  масштабты  карталарбойынша белгілей ді. Ұшу  сапары  кезінде  штурман  ірі  ...  ... әуе ... ...  ...  Ол  ...  ...  жермен  жәнеөзендер,  қалалар  секілді  бағдарлармен  салыстырып,  ұшақтың   алдын   ... ... ... қадағалайды.  Геоглогтар  карталар  бойыншапайдалы қазбалар іздестірілетін ... ...  ...  кен  ... ... ескі карталар бойынша мемлекеттердің  шекаралары  қай  ... әр ... ... ...  қайда  тұрып,  өмір  сүргенін,  олардыңқандай қалалар тұрғызғанын, сауда жолдарының ... ... ... ... ... ... карталарды салыстыра  отырып,  табиғатқа  жәнеқоғам өмірінде қандай өзгерістер болғанын біледі.Тақырыпты оқып үйренудің барысында  мұғалімнің  ...  ...  ...  ...  ...  және  жүйеге  келтіруін  қамтамасыз   ... ... ...  ...  ...  ...  географиялық  зерттеулерде,геологтардың, агрономдардың, құрылыс  шылардың  т.б.  жұмыстарында  ... ... ... ... ... алу. Картаның маңызын  осылай  ашуоқушы лардың түсіну ... ... және адам ...  ...  ... ... қызығушылығына арттыруға өте қажет.Карта география  білімінің  теңдесі  жоқ  көзі  болумен  қатар,  маңыздыкөрнекі  ...  ...  ...  ол  тек  оқи  ...  ғана   ... ... әр ... тапсырмалар даярлаған дұрыс.Карталарды беттестіру әдісін  пайдалана  отырып,  физикалық  карталардантабиғат  компоненттерінің  арасындағы  күрделі   ...   ...   ... ... - ... географиялық  объектілердің  орналасуынжәне  олардың  өзара  байланыс  тарының  ...  ...   ... ... ... ... әр ... мазмұндағы карталармен жұмыс жүргізуге  үйрету  үшінтек біртіндеп күрделеніп отыратын тарсырмалар жүйесін жүзеге асырғанда  ғанамүмкін  екендігіне  көз  ...  ...  жүйе   ...   негізгі   оқулықмазмұнындағы жаттығуларда берілген.Сонымен, қорыта келгенде адам өмірінде пландар да, карталар да зор ...  ...  мен  ...  қала  салушылар  бола  шақ   қалалардыңкварталдарын, тас жолдар мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ауыл  мен  ...  жерді  пай  даланудың   ...   ... ... ... бар, олар да  ...  ...  арқылы  топырақтүрлері кескінделген.  Картаға кеме жолы да  ...  ...  ... ауа райы ... ...  Онда  шартты  белгілер  арқылы  ауа  температурасы, желдің бағы ты мен күші, ... және т.б. ауа  райы   ... ... карталар метеорология мамандары на ауа райын күні  бұрынболжауға көмектеседі[22].Сонымен қатар, карта адамдарға  көптеген  ...  ...  ...  ... ... Міне, бұған бір мысал.  Жер  шарының  кейбір  аудандарындатұрғындар ауыр науқастан азап шегеді:  олардың  ...  ісіп  (зоб)  ... көп ... ... бұл ... ...  болу  себебін  біле  алмады.Тұрғындары осы аурумен ауырған аудандардың  бәрін  ...  ...  ... ...  ...  ...  ал  ол  аудандардың  ...  мен  ... йод мөл ... аз ... ... ... жетіспеуінен ауру  пайдаболады. Сондықтан,  еліміздің  барлық таулы аудандарында  аз  ...   ... тұз ... Содан кейін  барып,  ауруға  шалдыққандар  саны  азаябастады.Географиялық зерттеулерде де ... ... зор. ...  кез  ... ...  зерттеуге кіріспес бұрын ең алдымен   ...  ...  ...   жете  ...  ...  ...   ...   жүретінмаршруттарды  және   т.   б.   ...   ...   ...    ...  ... нәтижелері  көптеген  жаңа  мәліметтер  береді,  оларкартаға жаңадан түсіріледі. Міне, сондықтан да  тамаша орыс географы  Н.  ... :  ...  ...  ...  ...  шығады  және  картағатүседі, картадан басталады да, карта мен ... - ...  ...  оқушыларға   жер  бетiндегi  елдердi,  басқа  датерриторияларды зерттеуге  және ...  көз ...  ...  ... ... ...  кеңiстiктi  елестету  қабiлетi  ...  ... ... қабiлетiн оқушылар мектеп бiтiрген соң  картографиялық   әдiстербойынша   ...   ...  ...  седi.   Картаны   талдай   жәнесалыстыра  ...  ...  ...   ...    ...   ...   құбылыстарды    байланыс-тырады,    салыстырады,    ...  ...   т.б.  ...   ...  ...  сондай-ақтворчествалық  жұмыстары картамен байланысты.Күнделікті  қолданатын  карталарды  оқушы   жеке   жұмысты   ... ... әр ... өз картасы болуы тиіс. Мектеп  бағдарламасыбойынша ... ... көп ... Олар дың ... ...  ...  жәнеоқу атластарында жинақтал ған.Барлық карта түрінің  ортақ  ерекшеліктері  бар.  Олардың  тақырыбы  менмаңыздары ...  ...  ...  ...  сай  ...  ...  ...  кесте  карталары  көбінесе  практика   лық,   ... ...  Бұл  ...  ...  оқу  ...  ... ...  оқыту  әдістемесінде  географиялық  картамен  жұмыс   істеубарысында үш мақсат қойылады(10-сурет):10 ... ... ... ... ... ... –  географиялық  картаның  негізгі  қасиеттерін,  маңызынмеңгеру, түрлерін білу.Картаны оқу –  ...  ...  ...  ...  ... ... ... картадағы тұрғын  мекендердің  пунсоны  арқылы   ... және ... ... мен ... ерекше лігіне байланысты  түрі  менсаяси - әкімшілік  мағынасын ... білу  –  ...  ...  ...  ...  ...  ... өлшемін, пішінін, оның  орналасу  орнын  есте  сақтау,  елестету.Әрине, картаны жақсы білу ... оны ... ... ... ...  ...  ... керек[23].Картаның  зерттеу  негізгі  мақсаты  ...  ...   ... ... ... ... ... бірнеше түрі болады:1) 6 сыныпта физикалық  ...  ...  ...  ...  ...  бағытын  жақсы  білу;  арақашықтықты  өлшеу(адыммен,   ... ... ... ... ... коор ... анықтау,  білужәне физикалық карта бойынша рельеф пен су көздерін оқи алу.2) 7 сыныпта материктер ... оқу ... тақы ... карталарбойынша климат және табиғаттың басқа компонент теріне  сипаттама  беру,  ...   ...   ...    ...   ...   ...    ... және тақырыптық  карталарды айыра білу.3) 8 сыныпта Қазақстанның  физикалық  географиясын  оқу  кезінде:  ... Жер шары және ...  ...  ...  ның  ...  табиғи  карталарды  талдау,  олар  бойынша   ...   ... ... ... ...  ...  оқи  ...  абсолюттік  жәнесалыстырмалы беткейлердің еңістігін анықтау  және  кіші  ...  ... ... қима ... ... 9 және 10 ... ... география  курсында:  әлеуметтік  -экономикалық карталарды талдай және оқи  білу,  кешенді  тақырыпты  ... ... ...  ...  ...  орналасуын  анықтау,карта бойынша экономикалық-географиялық мемлекетке,  аймаққа  немесе  қалағасипаттама беру, кескін карталарда картограмма картодиаграмма құрастыру[24].Географиялық картаны ... білу үшін ... ... және  атластардағыкөптеген  географиялық  түсініктермен  танысу  керек.  Ең  ...  ... ... ... ... . ... картаны  түсіну  қабілетімектептегі барлық география курсы бойынша қалыптасады.Географиялық картаны түсіну қабілет алғашқы 6 сыныпта ... ...  ... ... картаның жеке қасиеттерімен танысады. 7  сыныпта  карта  туралытүсінік кеңейеді: картаның  территория  және  масштаб  ...  ...  ...  8   ...   ...   ...   туралы   көптегентүсініктері  қалыптасады,  ал  9  және   10   ...   жаңа   ...  де,  ...  ...  білу   ...   ...   ... түсініктерді білу үшін бөлшекті-ізденіс және зерттеу  әдістерінқолданған жөн болады.Оқулықтарда оқушылардың картографиялық бастамасын  ...  ...  ...  ...  мен  ...  бар.  ...  та  кейбіртапсырмалар, сол сияқты кейбір тексттің мазмұны  оқушылар  үшін  ...  жаңа   ...   ...   таныстырудың   методикалық   әдістерінмұғалімнен мұқият ойлануды ... ...  ...  ...  ...  ... оқушыларға таныстырудың  жолдарын  үйренеді.  Тапсырмаларды  орындаустуденттердің  жеке  географиялық  объектілерге  ...  ...  ...  ...  алу  ...   ...   көмектеседі.   Олароқушылардың  есінде  атаулардың  сақталуын  қамтамасыз   ...   әр   ... мен ... ... ... ... бойынша алғашқы бес тапсырманы  орындауға  екі  –  үш  ... олар ... ...  ...  ...  ...  лекцияоқитын уақытқа дәл  келуі  керек,  қалған  тапсырмалар,  методиканың  мектепгеографиясының  жеке  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... тыс жұмыстар кезінде пайдалануға арналған тапсырмалардыстуденттер педагогикалық практикада, мысалы  география  ...  ... ... ... жаңа ... игеруді  қамтамасыз  ете  алатын  жұмысжүргізудің   ...   ...   ...   берілген   тапсырма    лардакөрсетілген.1-тапсырма:  Ү-ҮІ  ...  ...  ...  ...  ... ... жүйесін анықтау.Бағдарламаның  түсінік  хаты  мен  мазмұнын   талдаудың   нәтижесін   демұғалімдердің ... Ү-ҮІ ... ... ... ... ... ... мен жүйелітүрде жұмыс жүргізу қандай жолдармен жүзеге асырылады (әр ...  ... ... ... ... ... Ү  сынып  оқушылары  картаның  жасалынуын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  картасының  және  өсімдіктер   зонасыкартасының «тілін» түсінуге қалай жетеді;в) Ү-ҮІІ сыныптарда қандай практикалық  жұмыстар  әр  ...  ... ...  ...  (тақырыптық)  карталарды  оқу  дағдысыныңбіртіндеп қайталануын және ... ... ... ... беттестіру әдісін қолдана отырып, жеке  территориялар  менаудандарға,  табиғатқа   комплексті   ...   ...   ...   ... ... ... ... қолданылатын  оқу  глобусы  және  ...  жоқ,  ...  ...  қолданылады.  Глобус  көбінесе  Физикалық  ... мен ... ...  ...  ...  географиясыноқытқанда қолданылады.Глобус арқылы әсіресе меридиан,  параллель,  ...  ...  ...    ...    ...    ...    мен    ...     арасындағыбұрмаланушылықтар,  жердің өз осінен айналуы,  жердің  күнді  айналуы,  ...   ...   ...   ...   Материктер   мен    мұхиттаргеографиясынан  батыс,  ...  ...  ...  ...  ...   ...  материктер  салыстырылады,  Қазақстанның  физикалық  ... ... ...  ...  ...  ...  жүргізудің  әдістерін  игеру   үшінпрактикалық  сабақтар  оқулықтың   ...   ...   ...   ...  ...  ...  Жаңа  бағдарламалардың  талап   етуінебайланысты ... ... ...  және  ...  ... ... біртіндеп көрсететін бөлімдер бар.Оқулықпен жұмыс істеуді ұйымдастыру. Білім  берудің  сапасы  ... ... ... ... мен ... ... істеуді  қалауымен  тікелейбайланысты. Оқушыларды оқулықпен жұмыс  істеуді  үйрету  бұл  –  ең  ... ... ... Бұл ... ... тек  қана  ...  ... Сондықтан мұғалімде  оқушыларды  оқулықпен  және  оның  компоненттеріменжұмыс істеудің дағдыларын үйретудің арнайы жоспары  болуы  ...  ... ... ол ұзақ және ... жүйе ... табылады.  Мұнда  әрдеңгей белгілі  сыныптарға  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сыныпта  басталады.  Бұл  кезеңде  оқулықпен  ...  ... ... аса ... ие. ... ... ... бастаған  кездежалпы ережелерді ескерген жөн. Яғни бірінші ... ...  ...  ...  ...  ...  авторын  атап,  әр  компонентініңміндетін түсіндіру  керек.  Оқыту  кезіндегі  келесі  ...  ... ... ... ... ... бастайды. Кейбір  компоненттероқулықтың өзіндік ерекшелігіне қарай  тереңдетіліп  қарастырылады.  Оқулықтыпайдалану  ІХ  және  Х  шы  ...  ...  бар  ...  ... ...  Бұл  ...  ...  мәтін  мен  мәтіннен  тыскомпоненттерің  өзара  ...   ...   ...   ...   ... ... жасаудың жана әдістеріне конспектілер мен  тезистер  жатады.Конспектілеу кезінде  тақырыптың  негізгі  материалын  ...  ... ... ... ... ... ... жұмыс істегенде қойылатын жалпы әдістемелік талаптар:1. Оқулықпен сабақта  да  үйде  де  ...  ...  ...  істеу.  Яғниоқулықты  оқу   процесінің   барлық   кезеніңде,   жаңа   ... ... ... және ... кезінде, және де оқунәтижелерін  бақылаған  кезде  пайдалану.  Оқулық  ...   ... ... ... ... ... ... табылуы керек.2. Оқу процесі оқушылардың  оқулықтың  барлық  ...  ...   ...   бағытталуы   және   де   ...    ...  ...  ...  ...  ...  ...  оқу  жылының   ішіндеоқулықпен жұмыс түрлерінің кезекпен күрделенуі.4. Оқулықтың қолдану карта, оқу суреттері, кестелер және ... да  ... ... ... қажет.Оқулық оқытудың  кезеңдерінде негізгі құрал ретінде қарастырылуы керек.3. Географиялық алаң және ондағы оқу-құрал жабдықтармен жұмысжасау3.1 Географиялық алаң және оның ... алаң  -  ...  ашық  ...  ...  ...   ...   ...   мен   қоршаған   ортада    жүргізілетінфенологиялық және микроклиматтық  ...  ...  Бұл  ... сабақта талдау, салыстыру арқылы оқушылар  климат,  ауа  ...  ...  ...  ...  ...  іскерлік  пен   дағдыларынбекітуге,  шыңдауға  ...  ...  ...  ...  ...  ... негіздері туралы мағлұмат алып, қоғамдық пайдалы жұмыстарды  жасауғаүйренеді. Географиялық алаңда жүргізілетін  ...  ...  ... ... ... ... ойлау  қабілетін  дамытудағы  мәні  өтезор[26].Географиялық  алаңдағы  жұмыстың  табысты   ...   онда   кіші   ...  ...  әрі  күн  ...  ...  жүргізулеріне   және   оныорындаудың барысын мұғалімнің үнемі қадағалап отыруына байланысты.Географиялық  алаңда  ...  ...  ...   мақсаты   —оқушылар  бастауыш  сыныптарда  ...  ...   ...   ... мен заңдылықтарын анықтау болып табылады.Географиялық алаңда өткен сабақтардан алған  білімдері  оқушылардың  ... ... ... ... ...  ...  ...  мүмкіндіктербереді. Ауа  райына  жүйелі  түрде  жүргізілген  бақылаулардың  нәтижесінде,оқушылар өзі тұрған  жерде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  одан  қорғанудың  жолдарын  қарастыра  алады.  ...   ...  ...  мен  ...  ...  ...  ...   жұмысістеуге үйренеді.Сонымен бірге географиялық алаңдағы жұмыс оқушыларды  өз  бетімен  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...   ... өсімдік пен жануар дүниесін  бақылау  өте  қызғылықты  келеді.  Өзітұрған  жердің  өзен,  көл,  ...  ...  ...  болады.   Өзен   суыкөтерілген (тасыған), төмен түскен  (саяздаған)  кезін  бұл  уақытта  ... ... ... ... қай уақытта өзен қатады, қашан  мұзыкетіп, ериді, қай жерде су жағаны жырып, қай жерін шайып  ...  ... мен ... ... жағдайын толық белгілеуге болады.Алаңның көлемі әр мектептің ... ...  ...  ... ... Ең ... 25 х 15 ...  Осындай  көлемдегі  алаңға  барлыққұралдар сияды және онда ... ... ... ... ... ... ... заттар негізінен ақ түстібояумен боялады, мүмкіндігі  болғанша  жан-жағында  ешқандай  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  стандарт  бойыншаметеорологиялық алаңның  өлшемі  26x26  ...  Оны  ...  1  м-ге  ... ... қоршайды, қашаның бір бөлігін түрлі түске (мысалға,  ақ  ... ... ... да, ... ... ...  Алаңға  көлеңкетүспейтін, барлық желдерге  кедергі  болмайтын  ашық  жерді  ...  ...  ...  биік  ...  ...  ағаштар  болса,  алаңды   оларданалысырақ  орналастыру  керек.  Алаңды  ...  оқу  ...  ... өте ... Бұл ... ... жақсы сақталады,  сонымен  біргеауа райы, күннің ... ... күн  мен  ...  ...  ... ... өсімдіктердің өсуін, жәндіктердің,  тағы  басқалардыңтіршілігін  бақылаумен  қатар  жүреді.   Осы   ...   ... ... ...  ...  ...  болады.  Алаңның  теңіздеңгейінен  биіктігін  ауданның  ...  ...  ...  ... ... ... биіктігін шамамен алады да,  кейін  нивелировка  жасауарқылы  оны  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қояды.Алаңның  есігіне  жергілікті  ...  ...  ...  ...  теңіздеңгейінен биіктігі көрсетіледі.Оқушылар  жылдың  жылы  мезгілінде  географиялық  алаңда  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...   өзенніңтүйетайлы және  жарқабақты  ...  ...  ...  өзеннің  жасандысхемасында бастауын, арнасын, сағасын және  тарамдарын  көрсету  жөнінен  әртүрлі тапсырмалар орындай алады.Көлдің және ... ...  ...  және  ...  түсуін,  қатуын  жәнееруін,  өсімдік  шыға  бастайтын  уақытты  бақылауға  болады.   ... ... ... ...  ...  оған  бар  ... оған ... қарауға үйретеді.Географиялық  алаңдағы  бақылауларды  жүргізу  балаларды  өмірге   ... ... ... ... ...  Мұндай  сабақтардыңнәтижесінде  балалар  өздерінің  географиялық  ...  ...  ... ... ... білумен қатар күнделікті өмірде  тікелей  зерттеуденде үйренеді. Осының барлығы оларды сыныптарда оқылатын  ...  ... ... ... ... ... оқытқанда географиялық алаңда өткізуге болатын  барлықгеографиялық жаттығуларды, тәжірибе жұмыстарын дер  кезінде  ...  ... бұл істе ... мен ... ...  ...  шығаратын  немесежүргізетін көптеген жұмыстарына шексіз мүмкіндіктер ашылады.Тақырыпқа сай  көрнекілікті  мұғалімнің  жетекшілігі  арқылы  ...  ... ол ...  құрылымын,  қызметін,  маңызын  ...  ...  ...   ...   ...   ...   түрінен   бастап,   ...  ...  өзі  ...  ...  қалыптастырады,   қызығушылықтудырады. Оқушыға қолдан көрнекілік жасату оларды өз бетімен  жұмыс  жасауғажәне  ...  ...  ...  болуға  мүмкіндік   тудырады.   Бейнеліқұралдар  баланың   ой-өрісінің   дамуы   мен   ...   ... ... пайда келтіруі мүмкін. Бұл типтегі  құралдардың  оқушыныңтүсінігін, ... ... ... алатын орны зор[27].География  сабағына  қажет   құралдарды   ...   ...   ... ... Ағаш ... ... жасалатын затты мектепте  жасағандұрыс, ал  қағаз  және  картоннан  ...  ...  ...  ... ... болады.  Географиялық  алаңда  оқушылар  гидрографиялықобъектілердің  модельдерін  жасауы  мүмкін:  көлдің,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   оларды   сумептолтырады.Жазықтың, таудың, төбенің, ... ... ... ...  ...  ...  пайдалануға  болады.  Оқушылар  өзі   тұрған   ...  ...  ...   жаттығулары   өте   маңызды   болып   саналады.Оқушылардың  ...  ...  ...  ...  олардың  географиянықызығып оқуына, ақыл - ой қабілеттілігін дамытуға, білім  мен  ...  ... ... ... ... жердің рельефі, гидрографиясы жөнінде алған білімдерін модельжасау, рельефтік  ...  ...  ...  жаттықтырып,  бекіткен  жөн.  Әрине,модель жасау ісіне  жаттығуды  жылы  күндері  ...  ...  ... күндері аспандағы куннің көзін бақылау, метеорологиялық  бақылау,қар өлшеу, қардан модельдер жасау жұмыстарын жүргізуге ... ... ... ... ... ...  ... Оқушылар ауа райын бақылай  білуге  үйренеді.  Әсіресе,  ... ... ... ...  берілген  тақырыптардағы  сарамандық  жұмыстардыосы географиялық алаңда өткізу оқушылардың  география  пәніне  және  табиғатқұбылысына ... ... ... ... ... болар еді.Дүние жүзінің көптеген өркениетті  елдеріндегі  ...  30-ға  ... бар ... ... ... сынып оқулықтарында  алыс,  жақын  жерлердегі  көзге  көрінбейтінқұбылыстар жөнінде теориялық  ...  ...  Осы  ...  ... ... ... ... шешуде географиялық алаң қолайлы.Географиялық алаңда жүргізілген сабақтар арқылы игерілген  іскерлік  пендағдының оқушылардың болашағы ... ... ... ...  ...  ...  Мысалы:  ауа  райын  үнемі  бақылау  арқылы  ...  ...  ... қар ... ... ауа  ...  болжау  арқылы  күз  уақытындаболатын үсіктердің алдын алуға мүмкіндік туады[28].Жалпы ... ... ... физика, астраномия,  математика,  еңбекпәндері   мүғалімдерінің   жетекшілігімен   ұйымдастырылғаны   жөн.   ... ... ... ... жұмылдырылады. Алаңда  үнемі  жұмысжасау мүмкіндігі болу үшін, оны кезекші  оқушылар  қардан,  ...  ... ... т.б. ... ... ... ... алаңға жасанды жота,  тау,  шұңғыма,  өзен  ...  ... ... ...  жота  ұсақ  ...  мен  ...  жасалып,  бетонмен  құйылыптасталады, кейін оның  үстіне  топырақ  салынып,  тастардың  үстіне  қыналаротырғызылады. ... жота ... ... ... тік,  ...  ...  етегімен төбесі анық болуы керек. Таудың  ұзындығы  2-3  метр,  биіктігі  1,3-1,5метр болғаны дұрыс. Таудың ... тік жар ... ...  ...  ... ... ... жанынан қолдан түбек, бұғаз, арал, шығанақтарды  жасап,олардың да ... ... ... ... ... қоса  жасанды  шұңғыма  да  жасауға  болады.Шұңғыма жасау үшін диаметрі 1,5-2 метр,  тереңдігі  0,6-0,9  ...  ... ... ... ... ... үшін  3  ...  бөліпқойған дұрыс: астроно-мометеорологиялық, гидрогеоморфологиялық және  ...  ...  ауа  ...  ...  және   ...   ...   жұмыстарыжүргізілетін  бөлігіндегі  Астрономо  –   ...   ... ... ... ... ... ...  құралдарға- темірқазық жұлдызын көрсететін, эклиметр және экваторлық күн  сағатыжатады.2. Гидроморфологиялық бөлікте  рельефтің  түрлі  ...  ...  ... ... жүргізіледі, бұл батыс,  солтүстік  батыс  бөліктеорналастырылады.3. Сынып оқушылары отыратын ... ... ... ...  мен  ... ... Сынып алаңның оңтүстік бөлігіне орналастырылады.Алаңдағы құралдарды мүмкіндік  ...  ...  ...  ... ... жауын-шашынды климат жағдайында олар тез бүлінеді[30].3.2  Географиялық алаңдағы құрал-жабдықтарГеографиялық  ...  ...  ...  бір   ...   ...   ...   керек.   Құрал-жабдықтар   ...   ... ...  қойылады.  Геграфиялық  алаң  ашық  аспан  ... ... ... қар ...  ...  ...  алаңдағы  құрал-жабдықтардың бұзылуына әкеп соғады. Сол  себепті  ...  ...  ... дұрыс. Олармен жұмыс істегенде қолайлы болу үшін географиялық  алаңдаретсіз орналаспауын қадағалау керек. Және  де  онда  ...  ...  ... ... үшін ... ... ішін  ...  артық  заттардыңболмауына көңіл бөлген жөн.Географиялық  алаңды  құрал-жабдықтармен  ...  ...   ...  ...  ...  ...  етеді.  Сонымен  қатар  ол  географиялықалаңдағы сабақтар мен ... ... ... өзі ... ... ... ... негізгі құрал-жабдықтар тізімі келесідей:1. Метеорологиялық үйшік. Метеорологиялық  үйшік  биіктігі  2  метрлікбағынаға ... ... ...  ...  ...  Солтүстіккеқараған   жағына   саты   қойылады.   ...   ...   ... ... екеу ... ... оның біреуінде термометр,жазда-психрометр,  қыста-гигрометр  орнатылса,  екіншісінде  өздеріжазатын термогроф, гигрогроф, т.б. қүралдар орнатылады.Метеоүйшіктің есігі міндетті ... ... ... ...  ...  себебітемператураны есептеп  жатқан  кезде  күн  сәулесі  үйшіктің  ішіне  тікелейтүсетін болса,  ...  ...  ...  емес  шыны  түтіктің  күнсәулесі қыздырған температурасын көрсетеді[31].11 сурет. Метеорологиялық үйшік2.  Желбағар немесе флюгер ... - ...  ... ... ... ... вертикаль осіне желдің-әсерінен  еркін  қозғалып  тұратындай  етіп  ...   ... ... ... әр  ...  желге  қарсыорнатылады және бағыты өзінен төменірек орнатылған  ... ... ...  жоғарғы  жақ  бөлігінде желдің жылдамдығын  көрсете  алатынарнаулы шкала бойымен вертикаль бағытта,  желдің  ...   сай   ...  ...  ...  ...   ...   10   мбиіктікте орналастырады. Желбағар орнатылған 10 метрлік  бағананың  ... ... 1 ... ақ, 1 ... қара ... кезек бояп,  өлшеуіш  бағанажасайды. Бағанаға қарап оқушылар сол ...  ...  ...  ... ... заттардың биіктіктерін салыстырып өлшей  алады.  Бұл  оқушылардыңкөзбен мөлшерлеуін арттырады.12. сурет. Желбағар3. Жауын-шашын ... ... ... ... ... ... ... Ол кәдімгі тік  шелекке  ұқсайды  (13-сурет).  Шелек  қаданың  ... 2 м ... ... етіп ... Жауын-шашынды жел  ұйтқытыпалып  кетпеуі  үшін  шелектің  ...  ...  ...   Оны   Ниферқорғанышы деп ... ... ...  ...  ...  мөлшерін  өлшеуіш  стақанға  құйып  анықтайды.Стаканның қабырғасы өлшем сызықшаларымен бөліктерге ...  ...  ... ... 1 ... сәйкес келеді. Шелектен  құйған  су  стақанның  30  ...  ...  Бұл  ...  3  мм  ...  ...  ... 2 рет, таңертеңгі  сағат  7-де  және  ...  19-да  ... ... ... ... әкеліп қояды. Қар  ерігеннен  кейін  ондағысуды өлшеуіш стаканға құйып өлшейді.4.       Қар  ...  ...  –  қар  ...  қалыңдығынөлшейтін аспап. Сырық сантиметрлік бөліктерге бөлінген, ... ... ... Оның төменгі жағы сүйірленіп,  қаңылтырмен  қапталады.Есеп  қара  жерден  қардың  бетіне  ...  ...  ...  ...  ... ... қар ... қалыңдығы өлшеніледі. Қар  жамылғысыныңқалыңдығы мен тығыздығын анықтау  топырақ,  күздік  ...  ...  және  ... ... ... және қанша су қоры жинақталғанын білу үшін  қажет.Қазақстан  жағдайында  ...  ...   су   тасу   ...   де   ... ... және ондағы су қорымен тікелей байланысты.13. сурет. Қар өлшеуіш сырық5.  Күн  ...  -  ...  ...  ...   ...   ... (15-сурет).Бойлықты  анықтауға   пайдаланатын   күн   ...   ... ... тілі ... ... түскен көлеңке  атқарады.  Осындайкүн сағаты талтүсте сағат 12-ні көрсетеді.  Ал  бір  ...  ...  ... осы ... және нольдік меридиандағы күн сағатын  білу  қажет,  кейіносы екеуінің ... ... оны  15-ке  ...  сонда  анықтайтынқаланың бойлығы нольдік меридианнан қанша айырма жасайтындығын біле  отырып,қажет қаламыздың бойлығын градуспен ... ... ... ауа ... ... Бұл қара түске боялған  кішігірім  тақтайнемесе  фанера.  Оған  күннің  белгілі  ...  ауа   райы   ... ... ... ауа  ...  желдің  жылдамдығы  жәнебағыты, қысым, ылғалдылық сияқты ауа райының сипаттары көрсетіледі.7.  Деңгейлегіш.  Жер  ...  ...  ...   ...   ... ...  ...  болады.  Төбенің  биіктігін  анықтауүшін бір оқушы  ...  ...  ...  беткейге  бағыттайды.  Екіншіоқушы көздеген жерге қазық қағып белгілейді. Сонда қазық  қағылған  нүктеніңдеңгейлегіш қойылған жерден 1 метр биік ...  ...  ...  ... ... ... ... алып  барып,  келесі  нүктеге  бағыттайды(16-сурет). Осылайша беткеймен өрлей  ...  төбе  ...  төбе  ... ... ... ... ... Күн сағатыЖоғарыда   көрсетілген   құралдардан   ...    ...    ... ... ...  термометр,  гигрометр,  барометр  құралдарыорналасады.Термометр – ... ... ...  ...  құрал.  Термометргекүн сәулелері тікелей түспеуі  керек.  Өйткені  тікелей  күн  ...  ... ... өзі ...  да,  ауа  ...  орнына  өзініңшынысы мен сынабының температурасын көрсетеді.Географиялық алаңда термометр жан-жағында желбезек тәріздес  саңылауларыбар метеорологиялық үйшіктің ішіне қойылады. ... ...  ...  өтіп  ...  қолайлы  жагдай  жасайды,  сонымен  қатар  күн   көзінтүсірмейді. Үйшіктің ... ... ... ... жаққа қарап ашылады.16 сурет. Деңгейлегішпен биіктікті өлшеуГигрометр  –  ...  ...  ...  ...  құрал.  Оныңбірнеше түрі бар. Бірақ географиялық алаңда  шаш  гигрометрі  пайдаланылады.Шаш  гигрометрі  (17-сурет)  адам  ...  ...  ...  ...   ...  Ауа  ...  ...  шаш  қысқарады.  Шаштың  ұзаруынанемесе қысқаруына қарай  оған  жалғастырылған  цифрблаттың  ...  ... ... ылғалдылықтың пайыздық мөлшерін көрсетеді.Барометр – атмосфералық қысымды өлшеуге арналған құрал. Барометрдің  екітүрі сынап барометрі және анероид барометрі қолданылады  ...  ...  ... Ең көп ...  және  ...  ...  ...  сынапбарометрі. Сынап барометрі тұрғылықты жерде  ғана  қолданылады.  Ал  ... ... алып ... өте ... Шаш ... 3    ... ... географиялық алаңдағы құрал-жабдықтарменжұмыс жасау әдістемесіГеография сабағын тек сыныпта ғана емес географиялық алаңда да  өткізугеболады. Ол  ...  ...  ...  ...   ...  ...  ...  дағдыларын  меңгеруге   көмектеседі.   ...   ... ... ... бірнеше түрге бөліп қарастыруға болады:- Ауа райын бақылау;- Ауа температурасын бақылау;- Желдің бағытын және күшін анықтау;- ... ... ... ... ... салыстырмалы биіктігін (деңгейлегішпен) анықтау;- Ауа қысымын (анероидпен) анықтау;- Күннің биіктігін гномон арқылы ... ... ... қолданылатын  құралдармен  жұмыс.  Атмосфераның  жербетіне таяу қабаты тропосфераның  ...  бір  ...  ...  бір  ... ... ... ай) ... ауа  райы  дейді.  Атмосфера  қысымы,температура, ылғалдық  –  ауа  ...  ...  ал  ...  ... бұлт – ауа ... құбылыстары[33].Ауа райының жай-күйі тек  қана  бір  белгісіне,  айталық,  ...  ...  ғана  ...  ...  ...  мен   құбылыстарыныңжиынтығына қарап анықталады. Мәселен,  ауа  ...  тек  қана  ...  ...  беру  ...  ...  ауа  райы  ...  ...   жаңбырлы,бұлыңғыр болуы мүмкін.Ауа  райы  уақыт   ішінде   өзгеріп   тұрады.   Оның   ...   ... ... ...  ...  да  ...  ...  Екіншісөзбен айтқанда, ауа райы мүлде басқаша сипат  алады.  Ауа  температурасыныңөзгеруі қысымның өзгеруіне,  ол  ...  ...  ...  ... ...  ...  ауа  ...  толық  сипаттамасын  беру  үшін  ... ... мен ... ... ... қажеттігі туады.Ауа температурасын өлшеу. Ауаның  температурасы  ...  ... күн ... ... ... ... Өйткені тікелей күн  көзінеқойған жағдайда термометрдің өзі  қызады  да,  ауа  температурасының  орнынаөзінің шынысы мен ... ... ... ... ... ...  4  рет  өлшенеді.  Тәуліктік  ... табу үшін ... ... ... ... ...  ... жоғарғы (+) және төменгі (-)  температура  болса,  олардың  әрқайсысыбөлек жинақталады. Алынған  ...  көп  ...  ...  ...  ... 20-сы күні ... ...  бақылау  нәтижелері:  сағат  1-де+5°С, 7-де -2°С, 13-те +10°С, 19-да +9°С.Тәуліктік  жиынтығы   50С-20С+100С+90С-220С.   ...   ...   ... ... ...  ...  ...  айлық  орташатемпература шығарылады.Атмосфералық қысымды өлшеу. Атмосфералық  қысым  барометр  деп  аталатынқұралмен өлшенеді (грекше барос - ...  ...  -  ...  Барометрдіңекі түрі сынап барометрі және анероид барометрі қолданылады (грекше  анероид- ылғалсыз).Алдымен сынап барометрінің ... ... ... Ұзындығы 1  метргедейін бір жағы дәнекерленген жіңішке шыны түтікті сынапқа  толтырдық  делік.Түтікті сынап ... ...  ...  Сонда  түтіктегі  сынаптыңбіразы  тостағаншаға  құйылады.  Белгілі  бір   ...   ...   ...  ...  ағуы  ...  тұрақтанады.   Оған   себеп   ауа   –тостағаншадағы сынапты ... да,  ...  ...  әрі  ...  ... ... қысымы көбейсе, тостағаншадағы сынаптың біразы  түтікшегеқайта өтеді де, ондағы сынаптың  деңгейі  көтеріледі.  Керісінше,  атмосферақысымы ... ... ... ...  ...  ...  ... оның деңгейі төмендейді,  Түтікшедегі  сынап  бағанасының  биіктігі  ауақысымының  мөлшерін  көрсетеді.  Оның   ...   ...   ...   ... бөлінген шкаладан алынады.Сынап барометрі қысымды тұрақты жағдайда өлшеу үшін қолданылады. Оны біржерден  екінші  ...  алып  жүру  ...  ...  экспедицияға,   топсеруенге, туристік  жорықтарға  шыққанда  ауа  қысымын  өлшеу  үшін  ... ... ... Оның  ...  ...  ауа  сорып  алынғанметалл қорапша құрайды.Қорапша  ауа қысымының өзгерісіне мейлінше сезімтал ... ...  ... ... беті  ...  азайғанда  көтеріледі.  Бұл  өзгерісқорапшаға  тиектермен  жалғастырылып,  бекітілген  ...   ...   ... бойындағы милиметрлік шкаладан анықталады.  Ауа  райын  бақылаумекемелерінде атмосфера қысымын өлшеуде ... ...  ...  өлшеміқолданылады. 1 миллибар шамамен 0,75 милметр.18 сурет. Барометр анероидГномонның көмегімен талтүстегі  көлеңке  арқылы  бағдарлау.  ... ... ... ...  ...  ...  ...  кейін  оқушыларталтүстегі  көлеңке  солтүстікті  көрсететінін  ...  де  сол   ... ... ... ... ... ... Осы білімдерін  нақтылауүшін мүғалім оқушылармен талтүстегі көлеңкенің бағытын  географиялық  аландатабады. Ол үшін гномон - шест ... ... ... ... ... ... мағынаны  білдіреді.  Тегістелген  жәнеқұм себілген ... ... жағы ... ағаш шест ... Оның  ұзындығы1,3 метр, жер бетінен биіктігі  1м.  Тіктеуіштің  ...  ...  ... ... Одан  ...  ...  ...  солтүстікті  көрсетеді.Талтүске аз уақыт қалғанда мүғалім  гномонды  айнала  кішкентай  қазығы  ... ... ... ... ... кіші ... ...  Көлеңкебірте   бірте кішірейе беріп шеңберді қиғанда сол қиған жерге балалар  ... Әрі ... ... ... енді  ұзара  бастайды  да,  шеңбергеқайта жанасады. Осы екінші нүктені де қазықпен белгілейді. Енді екі  ... ... ... оны  ...  бөледі  және  сызықтың  ортасын  ...  ...  ...  ...   ...   ...   Бұл   ...  көрсететінін  естеріне  салып,  оқушыларды   шеңберді   ... ... ... ... ... ... егер  ...  осыкөлеңкенің бағытымен солтүстікке жүрсе олардың солтүстік полюске  баратынын,ал сол ... ... ... ... ... жүрсе  оңтүстік  полюскекелетінін айтады. Сонымен оқушыларда тек ... ... ...  ғана  ... ... ... ... горизонт жақтары  -  солтүстік,  оңтүстіктуралы да ұғым ... ... ... арқылы талтүстік сызықты табу. Алдымен гномон  арқылы  жергіліктіжердің  талтүстік  сызығы  табылады.  Кейін  осы  ...  екі  ...  ... 1 метрдей  екі  таяқша  қағылады.  Біреуінің  биіктігі  2-3  метр,екіншісінің  биіктігі  1  м  ...  ...  Кіші  ...   ...   ...  қалған  кезде  кіші  таякшаның  тұсында  тұрған   бақылаушыныңкөзінен басталған ... ... ... қарай үлкен таяқша арқылы  өтеді.  Осыүлкен таяқша арқылы өткен нүкте күн көзінің  биіктігі  ...  ...  ... ... де, ... ... ...  белгіленеді.  Осылайша  күнкөзінің  биіктігін  ай  сайын  бақылап  ...  ...  Күн  ...   ... ... ай сайын  бақылау  қорытындыларын  чертеж  немесе  ... ... ...  ...  Бұл  чертежді  күн  көзінің  шығатын  жәнебататын пункттерінін көкжиек бетіндегі орнын ... ...  ... ... ...  күн  ...  ...  биіктігі  мен  күнкөзінің  шығатын  және  ...   ...   ...   қашықтығыныңарасындағы байланысты көреді.Бақылаудың бұл екі түрін  қатар  жүргізуге  ...  ...  күн  ... қарағандағы биіктігінің  ауа  температурасына  тікелей  байланысыбар екені белгілі. Бақылаушы бақылау  қорытындыларын  өңдеп,  күнбе-күн  ... және ... қай ... күн ... ең  ...  болатынын  анықтайалады. Басқа бір теңбе-тең ... күн ... ... мөлшерінің бір  күннемесе  жыл  ішінде  өсуі  ...  ...  ...  ... ... ... Сол сияқты күн  көзінің  талтүстегі  биіктігіжылдың әр кезеңінде әртүрлі ... ... ... ... ... ...  анықтау.Географиялық ендікті бұрыш өлшегіш атты  құралдың  көмегі  арқылы  ...  ...  ...  ...  жергілікті   жердің   ендігі   поляржұлдызының биіктігіне тең екенін көрсетеді. Сабақты өткізу үшін алаңда  ... ...  ...  меридиан  мен  параллельдің  моделі,  вертикалдыбұрыш өлшегіш, трубалы бұрыш өлшегіш,  поляр  жұлдызының  ...  ... ... ...  ...  ...  үшін  ...  өлшегішті  пайдаланады,  оныңтрубасын  поляр  жұлдызына  көздейді.  Бір   ...   ...   ... ал ... оның ...  тексереді.  Содан  кейін  трубаныполяр жұдызына көздейді де жарты шеңбер бойынша санайды.  Бұрыштың  горизонтсызығымен  ...  ...  ...  сызық  екеуінің  арасында  екенінекөздері жетеді. Мұғалім тақтада жер ... ... онда ...  ...  ...  ...  ...  сәулелерді  сызады,  угломерді  полюскедәлдейді  де,  қозғалмалы   ...   ...   ...   ... ... ...  биіктігін,  яғни  бұрышты  табуды  ...  ... 90°. ...  ...  поляр  жұлдызының  биіктігі  оның  географиялықендігіне тең екеніне оқушылардың ...  ...  ...  ...  ... ... ... да  поляр  жүлдызының  биіктігі  мен  географиялықендік тең екендігін, яғни  ...  ...  Енді  ...  көмегіменөзіміздің қаламыздың  тұсындағы  поляр  ...  ...  ...  ... де ... ... жұлдызының биіктігі қала ендігіне тең. Үш  өлшемдіполюстегі,  экватордағы,  өз  ...  ...  ...   қорытындығакеледі:А. Жер бетінде әрбір нүктеде поляр жұлдызының биіктігі менгеографиялық ендік бір - біріне тең.Б.  Қай жердің ... ... табу  үшін  ...  ...  ... үшін поляр жұлдызының биіктігін өлшеу керек.Экватордан полюске жүрген сайын поляр жұлдызының биіктігі 0° -тан 90° қадейін өзгереді, сондықтан экватордан ...  ...  ...  ...  ... береді. Анықталған  қаланың  географиялық  ендігі  географиялық  алаңныңесігіне жазылады[34].Географиялық  бойлықты  анықтау.  Географиялық  ...   ...   ... ... ...  ...  күн  ...  тақтада  сағатты  цифрларкөрсетеді. Оның аты циферблат. Стрелканың ролін  штифтіктен  түскен  көлеңкеатқарады. Ол тәулік ... ... ... ... ... ...  ...   пайдаланатын   күн   ...   ... ... ... темірден түскен көлеңке  атқарады.  Осындайкүн сағаты талтүсте сағат 12-ні көрсетеді.  Ал  бір  қаланың  ...  ... осы ... және ... меридиандағы күн сағатын  білу  қажет,  кейіносы екеуінің айырмашылығын тауып, оны  15-ке  ...  ...  ... ... ... ... қанша айырма жасайтындығын біле  отырып,қажет қаламыздың бойлығын градуспен есептеп шыгарамыз.«Жер бетіндегі қашықтықты  ...  ...  сай  ...  ... ... ... метрлікпен өлшетіп үйретуге болады.Жер бетіндегі қашықтықты өте дәлдік  қажет  болмаған  ...  ... ... Ол үшін бала ... ...  қанша  сантиметр  екендігінбілуі керек, содан кейін қажетті ...  ...  үшін  ...  ... ... ... Дәлірек болуы үшін, мысалы, шартты түрде  алынған100 метр қашықтықты 2-3  рет  қадамдап  жүріп  2-3  ...  ...  ... оны 3-ке бөліп, кейін 100 метрді 3-ке  бөлінгеннен  алынған  нәтижегебөлу керек. ... ... рет 150, ... рет 151, үшінші  рет  152  ... ... ... ... ... 1 ...  ұзындығы  орташа100м. :151=0,66м.Жергілікті жердің қарапайым планын түсіру.  Жер  бетінің  планы  ұшақтантүсірілген  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жердіңпланын тікелей жер бетінде өлшеулер арқылы да жасауға болады.Көз мөлшері түсірілімімен жергілікті жердің қарапайым планын ... ... 40-30 ... ...  ...  ...  ақ  ...  жапсырылады.Оның сол  жақтағы  жоғарғы  бұрышына  "С"  әрпін  жоғары  ...  ...  ...  сол  ...  ...  ...   ... төменгі жағынан сызықтық  масштаб  сызылады.  Оны  алынған  сандықмасштабқа сәйкес ... ... қою ... ... ... ...  онайболу үшін арнайы  қалташада  алып  ...  ...  ...  ... ... ... ... қайыс жіптері болады (20-сурет).Кез-келген нүктедегі  жер  бетін  түсіру  жұмыстарын  атқарарда  алдыменпланшет компас  бойынша  ...  Ол  үшін  ...  ...  ... қағазға сызылған бағдаршаның бағытына сәйкес  келгенге  дейін  бұраукерек. Жергілікті жердің планындағы көк түсті ирек  ...  -  ...  ... салынып қоршалған алқап - орман;  ұсақ  ...  ...  –  құм;  ... - ... ... ... ұсақ дөңгелекшелер салынып, жасыл  түскебоялған жер – жеміс бағы.  Олардың  ...   ...  ...  кішірейтіліпкөрсетілген.20 сурет. Планшетке арналған қалташаЖер бетінің қағазға осылайша кішірейтіліп түсірілген нұсқасын  план  депатайды. Латынша планус, яғни жалпақ, ... ... ... білдіреді.Планға қарап, жер бетінің жалпы сипатын, ондағы  заттардың  орнын,  бір-бірінен ара қашықтығын дәл ... ... ...  ...  ...  оныңтөбесінен қарағандағымен бірдей болады. Соидықтан онда бір,  еқі  және  ... көп ... ... ... ... шығады, өйткені қағазға олардың  тек  қанаалып жатқан орны  сызылады.  Пландағы  ...  ...  ...  ... ... үстіне жазып қою қажеттігі туады.  Бірақ  онда  бүкіл  сызбаныжазу басып кетер еді де, мұндай ... ...  оқу  өте  қиын  ...  еді.Сондықтан пландағы жер  бетінің  сипатын  оңай  ...  үшін  оған  ... ... белгілердің суреті немесе түсі көп  жағдайда  планда  бейнелейтінзаттардың ерекшелігін көрсетеді. Мәселен, жеке дара ... жел  ... ... және ... да  сол  ...  көптеген  заттардың  белгілеріолардың нақты кескінін елестетеді. Жер бетін бірыңғай жауып  жататын  немесебір-бірімен  ...  ...  ...   тобы   бірыңғай   бояу   арқылыкөрсетіледі. Мәселен, су айдындары - ... ... ...  ...  тектесөсімдіктер өскен жер үстіне арнайы белгі ...  ... ... ... ...  және  жұмыс  істеу  әдістемелері  көрсетілген  құрал-жабдықтады оқушыларға таныстыру сабақ ... ...  ...  ... жүргізілді(3-кесте).3 кестеСарамандық жұмыстың жоспары|Пән мұғалімі:  |Сыныбы: 7 а                 ...                  ... М.      |                            |                            ...       ... ... ... ... құралдармен      ||тақырыбы:      |жұмыс.                                                   ...       ... ...  алаңда болатын                 ...       ... ...                            ||               ... ... бұрын алған білімдерін кеңейту, ||               |өз ... ... ... ... жұмыс       ||               ... ...                                          ||               ... ... ұйымшылдыққа, өз бетімен ізденуге ||               ...                                               ... ... ... ...                                        ...          ... ... ... ... ...    |                                                         ||               ... ... ... ... ...                ||Көрнекіліктер: |Физикалық карта, ... ... ... ...     ||               ... ...                                   ...   ... ...                                             ... ... ...                                           ||               ... ...                                           ||№  ... мазмұны    |Уақыт  |Мұғалімнің          ... ...   ||   |                  ...          |                      ||1  ...           |3 мин  ... түгендеп, |                      ||   ... ... |       ...           |                      ||   ...       |       |                    |                      ||   ...        |       |                    |                      ||   ...         |       |                    |                      ||2  ... бөлім     |3 мин  |Сарамандық ... ... ... ...  ||   ... ...      |       ...         |тақырыпта болатыны    ||   |                  |       ...          ... ...        ||   |                  |15 мин ... ... слайд  |Керекті мәліметті     ||   |                  |       ...  ... ... ...      ||   |                  |12 мин ...  ...    ... ...   ||   |                  |       ... тапсырма беру.|сәйкес топпен жұмыс   ||   |                  |       |                    ...             ||3  ... ...  |2 мин  ...         ... ... талдау.||4. |Бағалау.          |1мин   |Әр топқа бағалау    |Топ ... ...   |                  |       ... ...    ... ... ...   |                  |       |                    ... ...      ||   |                  |       |                    ...            ||5  |Үй ...    |1 мин  |                    |                      ||   ...             |       |                    |                      ||Е с к е р т у: ... құрастыруымен                                     ... ... ... көпшілігін  көрнекі  құралдарды  қолданыпжүргізуге тура келеді. География зерттейтін құбылыстар үнемі  ...  ...  ...  оқытуда   көрнекі   құралдарды   қолданумаңызды орын алады.География ... ... ... түрде  өткізуде,  түрлі  географиялықбақылаулар   жүргізуде   ...    ...    ... оқу ... ... ... зор.  Оқу  құрал-  жабдықтарыүш түрге бөлінетіні белгілі.  Олар:  ...  ...  ... Сабақ өткізу барысында осы  үш  түрлі  құралдарды  қолданудығмаңызы зор болып табылады. Алғашқы екі құралдыр  тобын  ...  ...  ...  деп  ...  та  ...   ...   ...  оқулықтар  мен  әдістемелік  құралдар  жататын  ...   ... ... ... ... ...  Ал  аудиовизуалды  құралдароқушыларға  қосымша  ...  ...   және   ...   ...  кезінде  аса  қажет.  Бұдан   шығатын   ...   оқу   ... ... сабаған елестету мүмкін емес.Географияның оқыту құралдарымен жұмыс негізінен география  кабинеті  менгеографиялық алаңда болатындықтан кабинет пен ... ... сай  ... ... ... ... дұрыс ұйымдастыру қажет.Мектептегі географиялық кабинет –  географиялық  бақылау  құралдары  менқажетті материалдар жинақталған шағын зертхана болып  ...  ...  ... білім және тәрбие беруде үлкен  маңызға  ие.  Географияны  ...  ...   ...   берудің   жан-жақтылығы   мен   нәтижелілігінқамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ...  көзі  ...  саналады.Сонымен қатар оқу құралдары білім беру процесін басқару ... ... ... ... пәнінен тиянақты білім алуға көп  септігінтигізетін орын деуге де болады.  Кабинеттің  ерекшелігі  пәнге  қажетті  ...  ...  ...  ...   бір   жерден   толығымен   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  пайдалануға  болады.   Бұл   да   география   ... ...  ...  құру  мен   оның   ...   құрал-жабдықтардыпайдалануды география пәнінің мұғалімі іске асырады. Себебі  бұл  мұғалімніңтікелей міндеттерінің бірі. Географиялық  кабинетті  оқытушы  ...  ... және ... ... етіп ... жөн. ...  ...  қалайжабдықтауы  жөніңде  толып  жатқан  еңбектер  бар.  ...  сол  ... ... ... алады. Бірақ кабинетті жабдықтауда  белгілі  бірталаптар бар. Осы талаптарды сақтай отырып  кабинетті  ...  ...  ...  ...  ...  жабдықталуы   оқушылардыңсабаққа деген құлшынысы мен қызығушылығын ...  және  ...  өту  ... ... ... ыңғайлы болуын ескеру керек.География  кабинетіндегі  оқу  құралдарына  түрлі  карталар,  ... ... ...  ...  ...  ...  құралдар  жәнетағы басқа көрнекіліктер  жатады.  Осы  аталған  ...  ...  ... орын ...  ...  қауіпсіздік  шаралары  ескерілген  жағдайдакабинетте өтілетін сабақтың ... ... ... ... туады.География кабинетінде  ұйымдастырылатын  түрлі  үйірме  жұмыстарының  дагеографияны меңгеруге қосатын үлесі мол. ... ...  ...  ... онда ... тиісті құралдарды білу, олармен жұмыс жасай білу  оқушыныңгеографиялық  білімін  терең  және  ...   ...   ...   ...   ...   болады,   онда   орналастырылатын    термометр,аненометр,  шаш  гигрометрі,  ...  ...  ...  ...  ... ...  компас,  тағы  басқалары  болса,  ...  ...  ... ... ... ... күн сағаты,  азимутомер,  нивелир,қар өлшегіш сияқты құралдар  болуы керек. Бұл құралдырдың  барлығымен  ... ... ...  дәрежеде  болуы  керек.  Себебі  бұл  құралдармен  жұмысоқушыда географиялық ... ... ... алаң – ... ... ашық ...  астындағы  кішкенезертхана  болып  табылады.  Сондықтан  ...  ...   ... ... ... ... жөн.Географиялық  алаңдағы  жұмыстың  табысты   болуы   онда   кіші   мектепжасындағылардың  ...  әрі  күн  ...  ...  жүргізулеріне   және   оныорындаудың барысын мұғалімнің үнемі қадағалап отыруына байланысты.Географиялық  алаңда  жүргізілетін  ...  ...   ...   ...  ...  сыныптарда  зерттейтін  табиғат   құбылыстарының   өзарабайланыстары мен заңдылықтарын анықтау болып табылады.Географиялық  алаңдағы  ...  ...  ...  өмірге   дегенқалыптастырылатын дұрыс көзқарастың бастамасын қалайды.  Мұндай  сабақтардыңнәтижесінде  ...  ...  ...  ...  қорын  байытады,білімді кітаптар арқылы білумен қатар күнделікті өмірде  ...  ... ... ... ... оларды сыныптарда оқылатын  география  курстарынтолық, терең меңгеруге ... ... ... ... ... ... ...  барлықгеографиялық жаттығуларды, тәжірибе жұмыстарын дер  кезінде  жүргізген  ... бұл істе ... мен ... өздері  ойлап  шығаратын  немесежүргізетін көптеген жұмыстарына шексіз мүмкіндіктер ашылады.Географиялық алаңда өткен сабақтардан алған  білімдері  ...  ... ... ... ... ...  ...  етуге  мүмкіндіктербереді. Ауа  райына  жүйелі  түрде  жүргізілген  бақылаулардың  ... өзі ...  ...  ...  ететін  желдердің  бағытын  біліп,  соғанбайланысты  одан  қорғанудың  жолдарын  ...  ...  ...   ...  ...  мен  ...  ...  танысады,  құралдармен   жұмысістеуге үйренеді.Сонымен бірге географиялық ... ... ...  өз  бетімен  жұмысістеуге  тәрбиелейді.  Тәрбиелік  және  ғылыми  тұрғыдан  ...   ... ... пен жануар дүниесін  бақылау  өте  қызғылықты  келеді.  ...  ...  ...  көл,  ...  ...  ...  ...   Өзен   суыкөтерілген (тасыған), төмен түскен  (саяздаған)  кезін  бұл  ...  ... ... ... жіңішкереді, қай уақытта өзен қатады, қашан  мұзыкетіп, ериді, қай ... су ... ... қай ... ...  отырады;  өзендегіжәндіктер мен өсімдіктердің тіршілік жағдайын толық белгілеуге болады.Географиялық алаңда мұғалім оқушылармен негізінен сарамандық  жұмыстардыөткізеді. Оқушылар ауа ... ...  ...  ...  ...  ... ... болжау тарауында  берілген  тақырыптардағы  сарамандық  жұмыстардыосы географиялық алаңда өткізу оқушылардың  география  пәніне  және  ... ... ... ойлау қабілетін арттырады.Жергілікті  жердің  рельефі,  гидрографиясы  жөнінде  алған   ... ... ... рельефтік  карта  жасау  арқылы  ...  ... ... ... ...  оқыту  құралдары  немесе  бiлiм  беру  көздерiтабиғат  пен  ...  ...  ...   бiлiмнiң   қалыптасуына,   ...   ... ... мақсатын жетiлдiруі керек. Көрнекi құралдардың  негiзгiбiр  ...  -  бiлiм  ...  ...  ...  көрсете  алу.  Бұларәсiресе, оқушылар  физикалық  және  экономикалық   ...  ...  ... ... ... мен ... шын түрiнде көре алмаған  жағдайда,маңызды болып ... ... ...  ...  ...  ...  ... көрiнбейтiн нақты  көрсеткiштердi  байқау  қиынға  түседi,  сол  кездеоларды  сызбалар,  схемалар,  модельдер  ...  ...  ...  Көрнекiқұралдар бiлiмнiң негiзгi көзi болып келедi, олармен жұмыс  iстеу  барысындаоқушылардың бiлу қабiлеттерi, ойлары, тiлдерi дамиды, және ...  ...  олар  ...  ...  ...  ...   және   басқа   ... ... ... ... ... ... ...  маңызыжәне әдiстемесiне қазiргi қойылатын талаптармен  байланысты.   Олар  мұғалiммен ... ... ...  ...  сәйкес  келу  керек,  соныменқатар бiлiм мен бiлiктiлiктердiң жақсы игеруiне көмектеседі.Сонымен ... келе оқу ...  ...  ...  ...  ...  оқытуда,  оқу-тәрбие  процесін  жүргізуде  маңызды  рөлатқарады.   Әсіресе   география   ...   ...    ... ... ... қана ... ... іскерлігі мен өз  бетімен  жұмысістеу дағдысын қалыптастырады. Географиялық  бақылауда  қолданылатын  құрал-жабдықтармен  ...  ...  ...  ...  ...  ...   көптеппайдаланылады. Бұл оқушылардың алғашқы географиялық түсінігін  ... ... ... ... деген қызығушылығын арттырады.  Бұған  қосаойлау қабілеттерін дамытып,  түсініктерін тереңдетеді.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі1     ... ... ... туралы Заңы.  2007ж.2     Даринский А. В. ... ... ... – Москва, 1975. –  23-25 б.3     Кадирбаева Д. А. Географияны ... ...... 2009. –  56-60 б.4     ... В.П., ... Л.Д. ... и ... в ...   ... Просвещение, 1983. – 193 б75     ... Н.К. ... ...  и  ... ...  в  ...  ... – 114 б.6     Баринова И.И. и др. Внеурочная  работа  по ......  1988.– 94 б.7     ... А.Ғ. ...  ...  ...  Оқу  құралы.  –  АлматыҚазақ университеті, 2003 – 57 б.8     ...  ... ... Ю.Г.Барышевой/ - Просвещение,1983. –  106б.9     Андреев В.И., Основы топографии и картографии  –  ...  –48 б.10    ... А. С. О ... ...  по  ...  География  в  школе.1934. №111    Максимов. Н.А. Картини  и  таблици  по  ...  ...   для  ... - ... – 96б.12    ... И.И.Учебно-наглядные  пасобия по  географий -   Москва,1975.– 106 б.13    ... ... ... в ... ... Под  ред.  ...  идр., 2-е М., 1975г., стр 5514    ... географий в школе. //Под ред. Н.К.Семакина,  А.И.Соловьева  ... 1975. – 80 б.15    ...  ... по ... ... В.А -  Москва,1964  .  –3б.16    Кушимова А.Ғ. ...  ...  ...  Оқу  ...  –  АлматыҚазақ университеті, 2003. -  57б.17    ... ...  ... по  ...  ...  .– 106 б.18     ...  Н.Н.  ...   преподования  экономический   географий.Москва, 1975. – 295-296 б.19     ...  Г.Ю.  ...  ...  в  ...  ...   ... 1979. – 180 б.20    Понурова Г. А. Методика  преподовани географий. –  Просвещение,  1990.– 154 б.21    ...  ... по ... Коринская В.А – Москва, 1964. –  3б.22    Баранский.  Н.Н.  ...   ...  ...  ...  ... - 185 б.23    ...  Е.Н.,  Машбиц  Я.Г.,  Шлихтер  С.Б.  «Мелкомасштабные  картыхозяйственной осваенности территории (концепция, ... ...  ... ... кого ...  ...  среды  и  ресурсовмира и континентов» - Москва, 1987. – 39-52 б.24    Смирнова В.М. ... ... по  ...  и  ...... 1996. – 120б.25     ...  П.М.  ...   материал  по  физической   географии   -Просвещение, 1990.- 122б.26    ... В.Г., ... Х.А. ...  ...  ...   ...  ...  в 6 классе - Учпедгиз,1990. – 97б.27     ...  В.А.  ...   ...   по   географии   и   организациягеографической  площадки. «География  в ... - ...    ... А. Метеорологическая  станция   юных   натуралистов  -  ... – 48б.29    ... К.К.  ...   географического  кабинета   и  ...  в ... ......    ... В.А. ...  географическая  площадка в сельской  местности- Москва,Изд-во АПН  ... 1985. – 148 б.31    ...  ...  Г.Б.  ...   наблюдения  в  школе,изд.2. ... – 125 б.32      ...   А.Н.   ...    ...     ... АПН  ... – 122 б.33     ...  Д.В.  География.  Практические   работы   на  местности  6-9классы - Издательский дом ... ,1997. – 156б.34     ...  А.Ф.  ...  ...   ...   по    ... – 147б.35     Калинин  Ф.П.  Практические   ...  по   ...   ...   -Учпедгиз,1987. – 117б.  
        
      

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Информациялық оқыту құралдардың комплекс түрінде пайдалану8 бет
Авибарлау және авиасуретке түсіру4 бет
Алгоритм ұғымы7 бет
Ауыл шаруашылығы мақсатына арналмаған жерлердің құқықтық режимі13 бет
Ауыл шаруашылық дақылдарын суару режимі4 бет
Басқару мәселелерін шешудің ақпараттық технологиясын эскизді жобалау4 бет
Басқару мәселелерін шешудің ақпараттық технологиясын эскизді жобалау. Жобалау алдындағы анализ элементтері. Техникалық жобалаудың элементтері10 бет
Биологиялық препараттарға қойылатын талаптар11 бет
Ветеринарияда пайдаланылатын дәрiлiк заттар мен биологиялық препараттар8 бет
Дене тәрбиесі туралы ақпарат10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь