Зерттеушілік әдісті қолданудың тиімділігін педагогикалық және әдістемелік тұрғыдан негіздеу. Мектеп биология пәндерін оқыту үдерісіндегі ғылыми-зерттеушілік әдістер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7
1 Мектеп пәндерінде оқушылардың танымдық әрекеті мен танымдық белсенділігін дамытудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10
1.1 Танымдық белсенділікті дамытудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Оқыту әдістеріндегі танымдық белсенділіктің педагогикалық.психологиялық жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
14
2 Мектеп биология пәндерін оқыту үдерісіндегі ғылыми.зерттеушілік әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
26
2.1 Биологиядағы ғылыми.зерттеушілік әдістер сипаттамасы ... ... ... ... ... .. 26
2.2 Биология сабақтарындағы тәжірибелік жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
3 Педагогикалық эксперимент және оның нәтижесін талдау ... ... ... ... ... ... 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстандағы әлеуметтік-саяси және экономикалық даму білім беру мәселелеріне аса мән беруді, қазіргі білім беру жүйесін жаңартуды талап етуде. Оның маңызды қырларының бірі-білім беруді кәсібилендіру, яғни оның барлық деңгейлерінде тұлғаны даярлауға құзыреттілік тұрғысынан келіп, білім берудің сапасын арттыруға бағыттау болып табылады.
Қазіргі кезеңдегі ең өзекті мәселе-бәсекелестікке қабілетті, еңбек нарығында сұранысқа ие бола алатындай кәсіби мамандар дайындау. Ол үшін оқу орындарында білім сапасын арттыру, әлемдік білім кеңістігінің тәжірибелерін игеру, білім берудегі жалпы және кәсіби мәдениетті әлемдік деңгейге жеткізу қажет.
Білім берудің әр кезеңіне сәйкес бөлінетін уақыттың шектелуі менигеруге қажетті ақпарат көлемінің артуы, сондай-ақ кәсіби даярлау бағыттарының көптүрлігі мен кәсіби білім беру орындарының түлектерінің даярлығына қойылатын талаптардың үнемі артып отыруы, дәстүрлі оқытудың басымдығы мен ақпаратты игерудің ғылыми-техникалық жетістігінің деңгейі арасындағы қарама-қайшылықтарды жеңу арқылы оған қол жеткізуге тура келеді.
Ғылым мен білім берудегі үрдістердің әлеуметтік-экономикалық негіздері адамның қазіргі жағдайдағы шаруашылықты жүргізу әрекетінің тиімділігін арттыруға байланысты болып отыр. Өйткені, білімнің ғылыми сыйымдылығының өсуі, ғылымның әртүрлі саласындағы зерттеулердің қолданбалы бағыттылығы мен қоғамдық дамудың ақпараттық-техникалық құраушысының күшеюі еңбек үрдісінің жоғары зияткерлігін талап етуде. Сондықтан, қоғамның колледждер алдына қойып отырған міндеттеріне жоғарыда аталған үрдістер белгілі бір дәрежеде әсер етеді.
Қазіргі уақытта білімді белсендіру мәселесін педагогикалық, психологиялық, әдістемелік тұрғыдан зерттеуге ерекше маңыз берілуде. Интеграция теориясы бойынша көптеген ресейлік ғалымдар Г.Г. Авзалова, А.Я.Данилюк, Н.А.Лошкарева, В.Н. Максимова, М.А.Данилов, В.В.Давыдов, В.Н.Монахов т.б., сол сияқты елімізде бұл мәселемен А.А.Бейсенбаева, Ә.М.Мұханбетжанова, С.К.Ерімбетова, Г.К.Шолпанқұлова т.б. айналысады. Ғалымдар интеграцияның философиялық, психологиялық, педагогикалық мәнін, құрылымын әдіснамалық деңгейде қарастырған. Сонымен қатар, негізгі түсініктерін, заңдылықтарын, категориялары мен идеяларын ашып, білім берудің мазмұнын, ұйымдастыру жолдары мен әдістерін ғылымдар жүйелігі мен байланыстылығы негізінде талдайды. [32]
Біздің қоғамымыздың негізгі байлығы адам. Қоғамның экономикалық, әлеуметтік дамуы адам үшін, адамның өмірінің жаңа, биік сапаға жетуі үшін жасалады. Әлеуметтік жағдайлар өзгеріп жатқан уақытта білім беру қоғамның негізгі іргетасы болып отыр. Өзгермелі қоғамда әрбір жеті жыл сайын мамандықтар тізімінің жартысына жуығы жаңарады өмірлік мақсатына жетуі үшін әр адамға үш-бес рет мамандығын қайта өзгертіп, қайта мамандануға тура келеді.
1 Орлова В.И. Активность и самостоятельность учащихся. // Педагогика, 2011, №3, C. 44-48.
2 Караев Ж.А. Активизация познавательной деятельности учащихся вусловиях применения компьютерной технологий обучения, //Дисс. доктора пед. наук, Алматы, 1994.
3 Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. Алматы.: 1992. Мектеп. -284 б.
4 Эльконин Д. Б. Избранные психологические труды, Москва, 1989.
5 Ананьев Б. Г. Избранные психологические труды, Т.2, Москва, 1990.
6 Жарықбаев Қ. Психология, Алматы, 1993, 158 б.
7 Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в учебном процессе, Москва, 1989.
8 Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте, СПетербург, 2007.
9 Пидкасистый П.И. Самостоятельная познавательная деятельность школьников в обучении, Москва, 2003.
10 Аймауытов Ж. Психология.А.: 1998. 196б.
11 Ушинский Д.И. Собрание сочинении, Москва-Ленинград, 1948-1950.
12 Лозовая В.И. Проблемы формирования познавательных интересов учащихся, Москва, 1999.
13 Шамова Т.И. Активизация учения школьников, Москва, 1991.
14 Талызина Н.Ф. Психопедагогика, Москва, 1989.
15 Абай (Ибрахим Құнанбаев) 2 томдық шығармалар жинағы, Алматы, 1986.
16 Сухомлинский В.А. Коллективтің құдіретті күші, Алматы, 1989.
17 Занков Л.В. Избранные педагогические труды, Москва, 1994.
18 Мырзабаев А.Б. Биологияны оқыту әдістемесі. Оқу құралы Қарағанды.: 2015. -344б.
19 байғотанова А.М., Мырзабаев А.Б. Ноосфералық педагогикаға кіріспе. «Жас ғалым-2007» II Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Тараз, 2011.
20 Жүнісова К., Шаймарданова М., Қайымов Қ. Зоология сабақтары, Алматы, 1991.
21 Қалиев С., Майғаранова Ш., Нысамбаева Г., Бейсенбаева А. А. Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалык негіздері. А.:Білім. 2010.-224б.
22 Мырзабаев А. Жүнісова К. Экологиялық көкейкесті мәселелер-биология сабақтарында, //Қарағанды университетінің хабаршысы. 2007, №3, Б.129.
23 Лернер И.Я. Учить творчески, воспитывать личность, //Биология в школе, 2008, №4.
24 Комиссаров Б.Д. Методологические проблемы школьного биологического образования, Москва, 1991.
25 Андреев В.И. Диалектика воспитания и самовоспитания творческой личности, Казань, 2008, 238 с.
26 Селевко Г.К. Современное образовательные технологии. М.:Народное образование. 1998.
27 Шевченко С.Н. Учить активному познанию. //Биология в школе. 2000.- №5.
28 Чистякова Г.Д. Учить думать. //Биология в школе. 1997.- №6.-С.23-27.
29 Чистякова Г.Д. Мышление: его закономерности и условия развития. //Биология в школе. 2005.- №5
30 Аристова Л.П. Активность учения школьников, Москва, 1968.
31 Лернер И.Я. Учить творчески, воспитывать личность, //Биология в школе, 1988, №4.
32 Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспитательного процесса, Москва, 1982.
33 Корнетов Г.Б. Парадигмы базовых моделей образовательного процесса. //Педагогика, 1999, № 3.
34 Тхагапсоев Х.Г. О новой парадигме образования,//Педагогика, 1999, №1. Б. 103-110.
35 Арынгазин К.М. Новый образ мышления в педагогике, //Жаңа парадигманың қалыптасу жағдайындағы білім беру мекемелерінің жаңаруы және даму мәселелері, Қарағанды, Б. 22-23.
36 Лемберг Р.Г. Методы обучения в школе, Алма-Ата, 1998.
37 Лотар Клингберг. Проблемы теории обучения, Москва, 1984.
38 Данилов М.А. Дидактика средней школы, Москва, 1975.
39 Оконь В. Введение в общую дидактику, Москва, 1990.
40 Караев Ж.А. Активизация познавательной деятельности учащихся в условиях применения компьютерной технологий обучения, //Дисс. доктора пед. наук, Алматы, 1994.
        
        МАЗМҰНЫ|Кіріспе...............................................................|7  ||...................................................                   |   ||1 ... ... ... ... әрекеті мен танымдық         |   ... ... ...                                     |10 ...             |   ||1.1 ... ... ... маңызы                           |10 ...                           |   ||1.2 ... ... танымдық белсенділіктің                       |   ...                                           |14 ...   ...                                              |   ||2 ... биология пәндерін оқыту үдерісіндегі ғылыми-зерттеушілік     |   ||әдістер...............................................................|26 ||...................................................                   |   ||2.1 ... ... ...                          |26 ...                                     |   ||2.2 ... ... ...                               |36 ...                          |   ||3 ... ... және оның нәтижесін                       |55 ...                                        |   ... ...                         |   ... әдебиеттер                                              |61 ...   ||......                                                                |   ... ...                          |   ...  ...  өзектілігі.  Қазақстандағы  әлеуметтік-саяси  жәнеэкономикалық даму білім беру мәселелеріне  аса  мән  ...  ...  ... жүйесін жаңартуды  талап  етуде.  Оның  маңызды  қырларының  бірі-білімберуді кәсібилендіру,  яғни  оның  ...  ...  ...  ... ... келіп,  білім  берудің  сапасын  арттыруға  ... ...  ...  ең  өзекті  мәселе-бәсекелестікке  қабілетті,  еңбекнарығында сұранысқа ие бола алатындай ... ... ... Ол үшін  ... ... ... ... әлемдік білім кеңістігінің  тәжірибелерінигеру, білім берудегі жалпы және кәсіби мәдениетті әлемдік деңгейге  жеткізуқажет.Білім берудің әр кезеңіне ... ... ... ...  менигеругеқажетті ақпарат  көлемінің  артуы,  ...  ...  ...  бағыттарыныңкөптүрлігі  мен  кәсіби  білім  беру  орындарының  түлектерінің   ... ... ... артып отыруы, дәстүрлі  оқытудың  басымдығы  менақпаратты игерудің ғылыми-техникалық жетістігінің деңгейі арасындағы қарама-қайшылықтарды жеңу арқылы оған  қол ... тура ... мен ... ... ...  ...  ...  қазіргі  жағдайдағы  шаруашылықты  жүргізу  әрекетінің  тиімділігінарттыруға байланысты болып ...  ...  ...  ...  ... ғылымның әртүрлі саласындағы зерттеулердің қолданбалы бағыттылығы  менқоғамдық дамудың ... ... ...  ...  үрдісініңжоғары зияткерлігін  талап  етуде.  Сондықтан,  қоғамның  колледждер  алдынақойып отырған міндеттеріне жоғарыда аталған үрдістер  ...  бір  ... ...   ...   ...    белсендіру    мәселесін    ...  ...  ...  ...  ерекше   маңыз   берілуде.Интеграция  теориясы  бойынша  көптеген  ресейлік  ...  Г.Г.  ...  ...  В.Н.  Максимова,   М.А.Данилов,   В.В.Давыдов,В.Н.Монахов  т.б.,  сол  ...  ...  бұл  ...   А.А.Бейсенбаева,Ә.М.Мұханбетжанова,  С.К.Ерімбетова,   Г.К.Шолпанқұлова   т.б.   ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  деңгейде   қарастырған.   Сонымен   қатар,   негізгітүсініктерін,  заңдылықтарын,  категориялары  мен  ...   ...   ... ... ұйымдастыру жолдары мен әдістерін  ғылымдар  жүйелігі  менбайланыстылығы ... ... ...  ...  ...  ...  ...   Қоғамның   экономикалық,әлеуметтік дамуы адам үшін, адамның өмірінің жаңа, биік  сапаға  жетуі  үшінжасалады. ... ... ... ... ...  ...  беру  қоғамныңнегізгі  іргетасы  болып  отыр.  Өзгермелі  қоғамда  әрбір  жеті  жыл  ... ... ... ... ... өмірлік мақсатына жетуі  үшінәр адамға үш-бес рет  мамандығын  қайта  өзгертіп,  қайта  мамандануға  туракеледі.Қазір ... ... ... ...  мен  ...  ...  тіптізиянды  деуге  болады,  қазір  адамды  өмірге   ...   осы   ... ... түбегейлі өзгерістер қажет.  Бұл  өзгерістерді  жүргізупедагогтар қауымына тікелей байланыстыБігінгі таңда ойлау еркіндігі бар, ... ... ... мол, ... ... басқаруға қабілетті, өзі бастама  бастай  алатын  және  өз  ... ... яғни  өзін  ...  ...  адамдарға,  қоғамғажәне өзіне деген қатынасын салмақты, кез келген ...  ...  ... құзіреттілігі жоғары өз жұмысын  есеппен құра   алатын  және  реттейалатын адам қажет.Осы тұрғысында келетін болсақ ... өзі  ...  ...  ... ...  ...  ...  ғылымнан  адамның  шығармашылық  даралығындамытатын, сол дамтыуды бағыттай және  ...  ...  ...  ... ... ... (33(Оқушылардың  танымдық  қызығушылығын  арттырып,   ...   ... үшін ... ... оқытудың жаңа  элементтерін,  дәстүдентыс оқыту әдістерін  ... ... ... ...  ...  ғалымдардыңғылыми зерттеулерінде  дәлелденген.  Мәселен  мектеп  жасындағы  ... ... ... ... ... И. Я.,  Аристова,  Шамова  Т.И.,Нұғыманов И.Н., Қараев Ж.А., Сабыров Т.С., ... А.Е. және  тағы  ... мен ...   ...  ...  ...  және  әр  жастағы  бала  үшінзерттеген.Оқу-танымдық дербестік мәселесіне келген  кезде  ...  екі  ...  ... - оқушы бірдей еңбек етуін талап ететін үдеріс екендігін,  сондықтанұстаз  өзінің  іс-әрекетін  ...   тек   оның   ...   ... ... ...  да  белсенділігін,  білім  игерудегі  әрекетіндамытуға ықпалын тигізуі керек екендігін айту қажет.Дипломдық  жұмыстың  ...  ...  атап   ...   оқу-тәрбиеүдерісіндегі зерттеушілік әдістің  орны  да,  ол  ...  ...  ... бала ... және оқу ... ... жұмыстың  тақырыбына  байланысты  көтеріліп  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...    кезіндегібелсенділігінің қалыптастырудың жекелеген пәндер бойынша  теориялық  ... ... ... ... ... оқу ...  қатыстызерттеу белсенділігін дамытудың жүйесінің анықталмағандығын көрсетті.Осы    зерттеуіміздің     проблемасы     ...     ... ...  ...  ...  ...  ...  отырып,оқушылардың оқушы белсенділігін дамытатынына, сөйтіп оқыту мен  тәрбиелеудіңтиімділігін ... ... ... көз ... Сол себепті  сабақтықалайда  пәрменді,  тиімді  ...  ...  ...  ...  ... ... да қажет. Қазір көпшілік  мұғалімдер  ұстанып  жүрген  ...  ...  ...  ойға  түсіруші  және  әңгіме,   ... ... ... тиімді әдістермен біршама жетілдіруге болады.Теориялық  материалдарды  саралап  танысу  және  ...   ... ... ... ...  осы  ...  мектеп  практикадағықолданылуы мен теория арасындағы арасында қайшылық бар екенін  анықтап,  осымәселені биология сабақтарында дәлелдеп көрсету.Аталған  ...  ...  ...   ...   ... белсенділігін арттырудағы кездесетін қиындықтар дипломдық  жұмыстыңтақырыбын  таңдауға  ...  ...  оның  ...  ...  аудартты.Сондықтан да осы айтылған қарама-қайшылықты ғылыми-теориялық тұрғыдан  шешу,оның педагогикалық-әдістемелік мүмкіндігін ашу қажеттігі дипломдық  ...   ...    ...    ...    белсендіруәдістемесі»  деп алуға ... ... (34(1.  ...  ...  Зерттеушілік  әдісті  қолданудың   тиімділігінпедагогикалық және әдістемелік тұрғыдан негіздеу.2. Зерттеу нысаны: Оқыту жұмысын ұйымдастыру үдерісі.3.  ...  ...   ...   ...   ...   әдісітіңтиімділігі.4. Болжамы: Мектептерде биология сабақтарында білім игеруде  оқушылардыңтанымдық белсенділігін бірте-бірте ... ... ... еді, ... оқытудың дидактикалық принциптері  (оқушы  дербестігі,  ой  мен  істіңеркіндігі, белсенді оқыту) қамтамасыз етілсе;-оқу үдерісінде ... ... ... үшін ... әдіс ... ... ... зерттеудің мақсатына жету, ұсынылған  болжамымызды  тексеруүшін мынадай міндеттер қойылды.1. Оқытуда бала  белсенділігін  қалыптастыратын  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  жүрген  зерттеушілік  әдістеререкшеліктерін әдістемелік тұрғыда негіздеу.3. Педагогикалық эксперимент қою ...  ...  ...  ... өткізу және нәтижесін шығару.6. Зерттеуіміздің әдіснамалық негізі:- оқушы белсенділігін қалыптастыру;- жеке тұлға қалыптастыру ...   ...   ...   ...   ...   ...   жөніндегіфилософиялық, педагогикалық, психологиялық зерттеулер болып ...  ...  ...  ...  болып   оқушылардың   дербестік,   ...  ...  ...   және   дидактикалық   негіздерінтұжырымдау арқылы құзіреттілігі жоғары тұлға тәрбиелеуге ықпал ету.8. Анықталған ... ... ...  ...  ... мына ... әдістері пайдаланылды: (35(Зерттеліп  отырған  мәселеге  қатысты  ...   мен   ...  ...  -  ...  озық  тәжірибелерін   жинақтау,ғылыми  әдістемелік  басылымдарға  теориялық  талдау  жасау,   ... ... ... ... ...  ...  және  оқушыларменпікірлесу, эксперимент нәтижелерін өңдеу және қорытындылау.9. Зерттеу базасы: Қарағанды қаласындағы № 66 орта мектеп.10. ... ...  ... үлесі:- зерттеушілік әдістің мазмұны  теориялық негізделді.- ...  ...  ...  ...  ...  ...  оқыту  әдістерінпайдалану  тиімділігі педагогикалық экспериментпен дәлелденді.- теориялық негізге  және  ...  ...  ...  ... әдістемелік ұсыныстар жасалды.11. Зерттеудің практикалық маңыздылығы:-  зерттеудің  нәтижесі   ҚарМУ-дың   биология-география   ... ... ... әдістемесі»  пәнінен  зертханалық  сабақтаркезінде пайдаланылды.-  зертеуден  алынған  эксперимент  нәтижелеріне   ...   ... ... ... ... құрылымы мен көлемі:Дипломдық зерттеу жұмысы кіріспеден,  үш  тараудан  және  қорытынды  менпайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.Кіріспеде зертеудің ... ...  ...  ... мақсат-міндеттері, болжамы, әдістері баяндалды.«Мектеп   пәндерінде   оқушылардың   танымдық   әрекеті   мен   ... ... ... ... деп  аталатын  бірінші  тараудатанымдық  белсенділікті  дамытудың  маңызы,  ...   ...   ... ... ... және оқу ... ...  ерекшеліктерінеталдау жасалып, оқыту мен тәрбиелеу  әдістеріндегі  танымдық  белсенділіктіңпедагогикалық-психологиялық жайы жөнінде мәселелер қаралды. (36(«Мектеп  биология  ...   ...   ...   ... атты ... ... жалпы мектептердегі  биология  пәндерін   оқытумен  тәрбиелеуде  оқушының  дербес   еңбек   ...   ...   ...  ...  ...  ...   ...   мен   баяндауқарастырылған. Биология сабақтарында осы мәселелерді беру қарастырылған.«Педагогикалық  эксперимент»  ...   ...   ...   мектептегізерттеу тәжірибесі бойынша атқарылған жұмыстар  мен  эксперимент  нәтижелеріберілгенҚорытындыда мектеп биология пәні  бойынша  осы  ...  ...  ... ... ... ... ...  тұжырым  жасалып  ұсыныстарберіледі.1 Мектеп пәндерінде оқушылардың танымдық әрекеті мен танымдық  ... ... ... ... ... ... маңызыОқу-мектеп жасындағы балаларды дамуытудағы негізгі таным  әрекеті  болыптабылады.Танымдық  әрекет   оқушыларда   оқу   ...   ...   ... ... оқу ... психологиялық  ерекшеліктеріне  тоқталакеткен жөн.Баланың оқу әрекеті-күрделі  үдеріс,  ол  баланың  ...  ... ... ...  керек  етеді.  Баланың  ақыл-ой  еңбегі  белсендіәрекет болуға  тиіс.  Ол  оқушының  ...  ...  даму  ... ... ... ақыл-ой әрекеті оның  қажеттері  мен  кызығулары,сезімі  мен  еркі  ...  т.б.  ...  ...  ...  іскеасырылып отырылады. Оқушының өздігінен оқуының жемісті  болуы  үшін  ақыл-ойеңбегінің ...  ... ...  ...  ...  ...  жүйемен  дамыту  үшін   оның   жалпымәдениетін арттырып отыруға көңіл аудару керек.  Ең  ...  өз  ... ... ...  ...  Егер  бала  әрбір  оқу  жұмысын(тапсырмасын) не үшін, қандай мақсатпен жасау  керектігін,  ол  ...  ... ... ... ... ... білсе, онда оқушы  әрекетінің  саналығыартады. Оқу жұмысының міндеттеріне сай ... өз ...  ...  ... ... дұрыс пайдалануға, бакылауға. бағалауға,  қысқаша  айтқанда,өзін-өзі басқаруға дағдыландырудың маңызы өте зор. (37(Баланың оқу әрекетінің мазмұнына  ...  ...  ...  ...  менғылыми заңдарды  түсіну  және  практикалық  міндеттерді  шешуге  бағытталғанойлаудың жалпы амал-тәсілдерін меңгеру. Осыған  ...  ...  ...  ... ... оқу  әрекетінің  негізгі  мақсаты  мен  нәтижесіболып   табылады.   Біз   ...   ...    ...    байланыстыЛ.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, Д.Б.Эльконин, П.Я.Гальперин,  ...  ... ... психологтардың жеке  тұлға  туралы  және  оқытудағы  іс-әрекеттіңрөлі турасындағы теорияларын басшылыққа алып, танымдық, әрекет пен  ... ... ... ... [1].Біздің тақырыбымызға байланысты жазылған ғылыми еңбектер мен ғалымдардыңзерттеу жұмыстары баршылық.Осы  еңбектерде  танымдық  ...  пен  ...  әр  ...   ...  М.Н.Скаткин,  Г.И.Щукина,  Т.И.Шамова,  В.И.Лозовая  және  т.б.еңбектерінде оқыту үдерісінің ерекшеліктері, оның дидактикалық  принциптері,сондай-ақ, оқушылардың  ...  ...  мен  ...  ... және ... ... сипаттама беріледі.П.И. Пидкасистый (1980) орта мектеп оқушыларының өзіндік таным  әрекетіноқыту процесінде қалыптастыру жолдарынын ... ...  ...  ...  ...   және   ...   еңбектерде   мектепокушыларының оқу-танымдық әрекетін қалыптастыру негізінде  олардың  танымдыққабілеттерін (бақылау, ойлау т.б.) дамыту ... ...  Ж.А.  ...   ғылыми   зерттеуінде   компьютерлерді   қолдануүдерісінде оқушылардың танымдық әрекетін арттыру ... (Ж.  А.  ... ... ... ... байланысты  танымдық  ізденімпаздығынқалыптастыру проблемасы А.Әбілқасымова  (А.  ...  1995)  ... ... ... жұмысымыздың теориялық негіздерін ашуға көмектесті.Танымдық әрекет оқу әрекетіне негізделеді. Оқу ... ... ... ... ... әрекеті (баланың қолданатын практикалық және ой-тәсіл амалдары);бақылау (оқушылардың өзін-өзі қадағалап, тексеріп отыруы);бағалау (мұғалімнің және оқушының өзіне-өзі ... ... ... ... ... өте ... ақыл-ой  әрекеті.Танымдық әрекет-танымдық кажеттіліктен, танымдық мақсат,  танымдық  мотивтенжәне  әрекетті  орындаудың  ...  ...  ...   ... ... ... белсенділік қалыптасады.Ғалым психологтар М.  Мұқанов,  және  тағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   оқыту   үдерісінің(педагогикалық   ...   ...    ...    ... баса ... М.Мұқановтың пікірінше, баланың  мектепке  келуі-оныңөмірі мен іс-әрекетінің сипатына өзгеріс енгізетін ерекше кезең [3].Оқыту үдерісі екі жақты үдеріс болғандықтан,  ...  ...  ғана  ...  ...  ...  қанағаттанып  қоймай,  оқушылардың  да  ... мен ... ... ... ...  аударуға  тиіс.  Мұның  өзіоқыту мен бала дамуының зандылықтары туралы өте ...  ...  ... ... ... ... кіші ... жасындағы  оқушылардыңоқуға деген ынтасы, қызығуы ең  ...  оқу  ...  ...  ... Яғни оқуға деген қызығуы жеке пәндердің мазмұны  бойынша  ғана  емес,оқу әрекетінің түрлері бойынша да пайда болады.Мектеп жасындағы ... оқу  ...  ...  өте  ... ... нәтижесінде ғылыми ұғымдар мен  түсініктерді  меңгере  ... ... ... мен  ...  ...  ...  ... өзін-өзі бақылау, әрекет-амалдың ішкі жоспары сияқты  басты-бастыжаңа кабілеттері пайда болады.Нақты ... ... оқу ... ... меңгеруі  нәтижесінде  ондаоқуға деген талап, ынта, құлшыныс  туып,  оқу  біліктері  қалыптасады,  ... ... оқу ...  өздігінен  шешіп,  орындаудың  жалпы  ортақтәсілдерін меңгереді, өз  ...  ...  ...  ...  үлгіменсалыстыруды үйреніп жұмыс істейді. (38(Оқушылардың көбісінің өз бетінше оқу  әрекетін  ұйымдастырудың  «жоғарғыдеңгейі»-танымдық қабілетінің дамуына ... ... ... ...  ...  ...  оқушыларды  дамыта  отырыпоқытудың негізінде, осы кезеңде оқушы үшін жетекші идея болып табылатын  оқуәрекетін  қалыптастыру  ...  ...  ...  ...   жаңа   ... оқушыда оқу әрекетін қалыптастыруға бағдарлар құру қазіргі  таңдағыбасты бір міндет болып табылады.Ұлы ғалымдар, педагогтар  (Әл-Фараби,  Я.А.Коменский,  И.Г.  ...   ...   ...   ...    К.Д.    ... және т.б.) ... арқылы  окушылардың  ақыл-ой  қабілеттері  мендербестігін дамытуға баса ... ... ... ...  ...  ...  (образование)  көбінесе   екімақсатты көздейді: білім көбейту және ақыл күшейту».Танымдық әрекет пен  ...  ...  ...  ...  үлкен  үлес   қосқан   ғалымдар:   (Л.С.Выготский.   Б.Г.Ананьев,А.Н.Леонтьев,   Л.В.Занков,   ...   ...    ... ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Мұқанов және т.б.).Танымдық әрекет  пен  танымдық  белсенділіктің  дидактикалық  негіздерінзерттеуге   үлес   ...   ...   Б.П.    ...   ...   ...    ...    Ж.    ... және т.б.).Алайда, оқушылардың танымдық әрекеті мен белсенділігін  арттыруда  оқытуүдерісінің,  сондай-ақ  ...  ...  ...   ... ... ... әлі ... де жан-жақты зерттелмеген.Ғалымдардың бір тобы танымдық қызығушылықты  психологиялық  үдерістерменжәне жеке ... ... ... ... ... ... кіші ... оқушылардың оқу  әрекетінің  психологиялықерекшеліктеріне жан-жақты талдау жасап,  оқу  ...  ...  ... ... өзінше әрекеттің бір түрі дегенде  бәлендей  мазмұнды  сөз,не нақты бейне арқылы белсенділікпен ... ... Оқу ...  тек  білімалумен шектелмейді. Осыған ептілікпен дағдылану да керек» ... -  ...  ...  ...  онда  ...  ұмтылыс  болады,  оқушыбілмеуден білуге қарай әрекет жасайды.Оқушылардың таным үдерісі- өзіндік  ерекшелігі  бар  ...  ... ... ... ... әсер ... ... және ішкі күштер  немесесебептер болады. Оқушының білім алуда ілгері қарай басуына негізгі  себепкерболатын күш-түрлі қайшылықтар. Бала ... ... ... ...  ... мен ... кез ... оларды шешу, жеңу  нәтижесінде  оқуміндеттері ...  ...  ...  ...  ...  ...  ол  ...  міндет-талаптар  мен  оқушының  мүмкіндіктерінің  (білім  мендағдысының  дамуының  қазіргі  ...  ...  ...  Бұдан  басқаоқушының  теориялық  ...  мен  ...   ...   ... ... мен репродуктивтік  ойлауы  арасындағы  т.б.  ... ... ...  шешу  ...  ...  және  ...  түрдеәрекет етуін керек етеді [1].Бастауыш сынып оқушыларының танымдық әрекетінің  психологиялық  әрекетінқалыптастырудың психологиялық негіздерін сипаттау үшін ... ...  Д.  ... көп ... ... [4].Биология пәні мектептердегі басқа да  кез  келген  пән  ...  ... ... ...  ... ... тұрады. Ұғым  ойлау  формасыжәне таным нәтижесі ретінде де бола алады.Жекелеген деректерді, сыртқы  белгілерді  және  ...  ...  ...  қорыту  және  жіктеу  эмпирикалық  ұғымдарға   әкеледі,   оның   ... ... ... Бұл  ...  ...  ...  білім,  ол  текқұбылыстардың  сипаттауын  ғана  ...  ...   ...   ашпайды.   Танымтарихында бұл білімдер  мен  практика  бірте-бірте  теориялық  ұғым  ... қор ... ... ... ... ... ... барлық білім эмпирикалық ұғымқатарына  шығарылады.  Осы  ұғымдарды   дамыту   әдіснамасының   принциптерімынадай: ...  ...  ...  ...  ...  ...  т.  ... → олар жөнінде  түсінікке  дейін,  түсініктен  →  ұғымға  дейін;қарапайым ұғымдардан (білімнің бір немесе ...  ......  ...  ...  ...   ұғымдардан   →   жалпыбиологиялықұғымдарға дейін.Таным  теориясында  ұғымдар   абстрактлық   ...   ...   ... ... ... ... ұғым – ... ойша нобайы (моделі). Ол тек нысандар менүрдістердің ... бір ... ғана  ...  ...  ...  ...  ... әрекет.  Жекелеген  деректерге,  сырт  белгілерге  және  қасиеттергекөңіл ... ... алу) және  ...  ...  мен  жіктеу  жай  түсінік,елестен айырмашылығы шамалы  эмпирикалық  түсінікті  ғана  береді.  Бұл  ... ...  ...  ол  олардың  мәнін  ашпай  тек  ... ғана  ...  ...  тарихында  осы  білімдер  және  практикақазіргі теориялық білім құрылған қорға ... ... ... сипаттайтын эмпирикалық білімге қарағанда, теориялық  білімғылымды түсіндіріп, мәнін ... және  ...  ...  әлем  ... ... ... ... шешуге негіз болады.  Теориялық  білімқұбылыстар мен  үрдістерді  нақты,  ...  ...  ...  ... ... ... толық жауап беретіні сөзсіз.Эмпирикалық танымнан теориялық танымның айырмашылығы, ол бір тұтастықтаншығады  да  оның  ...  ...  ...  ...  олардыңқызметі мен дамуын түсінуге себеп болады.   Теориялық  білімді  ...... ... ... ... ... Абстрактлық  –  айқынемес, анық көрінбейтін, бірақ әйткенмен де ... ...  ...  ... ... ... ... бөлшегі. [3,4].Тірі ағзалардағы, адамдағы сезім – ол шындық дүниені бейнелейтін түйсінуформасы, ол барлық таным үрдісінің  алғашқы  баспалдағы.  ...  ... ...  ...  ...  оның  ...  ...  жиынтығынкөрсететін (яғни, жалпы алғанда зат) қабылдау болады. Көрген затты  қабылдау– ол ұғыну сезім үдерісінің бастауы. Осы қабылдау ...  ...  ... Елестету – заттар мен құбылыстарды адам санасында  тікелей  қабылдаубарысында еске  ...  ...  ...  ...  ұғым  ...  ...  ...   Оқыту   әдістеріндегі   танымдық   ...   ... ...  ...  ...  уақытта  елімізде  оқу-тәрбиелік   үдерістімүмкіндігінше тиімдірек ұйымдастыру жолдары мен  формаларын  ...  ... бірі ... және арнайы зерттеулер арқылы  танымдық  белсенділіктіқалыптастыру мен дамыту жолында біраз нәтиже алынды. Осы  ...  ...  ...  әдістерінің  танымдық  белсенділікті,   танымдық   қызығушылықтыарттырып, ... ... мен  ...  ...  ...  демеу-ізденушілікәдістердің маңызын ашып, оны одан әрі дамытуға жағдай жасауға көңіл  бөлдік.Бұл ... жеке  ...  шешу  ...  ...  мен  жеке  баспсихологиясының қағидаларын ... ... ... ... ...  қатыстыболғандықтан таным, белсенділік, қызығудың физиологиялық тетігін  түсуге  демүмкіндігінше назар аудардық.Ғалым  Б.Г.Ананьевтің  зерттеуінде:  ...  ...   ...  ...   ...   бойынша   психологиялық   үдерістерденқұрылған белсенділіктің барынша қолайлы өтуіне  жағдай  жасау  деп  ... Бұл ... ми ... ...  ...  қоздыру  орталығыныңтүзілуіне  жәрдемдеседі»  [5]-  ...  ...  ...  Демек   жеке   бастытәрбиелеу және оқыту  ...  ...  ...  ...  ...  адамдар  мен  тиімді  жағдайларды,   әдістемелерді   ...   ... ... ... ... ... ... қажет.Белгілі  ғалым-психолог  Қ.  Жарықбаев  қызығудың  санаға  тәуелді  емесекендігін, оның туа  пайда  ...  ...  ......  ... оны адам өзі ... қарай бақылап, бағыттау және басқаруы  қиындеген ой-пікір айтады [6].Ғалым-психологтар Жарықбаев Қ., Түрікпенов Ж., Запорожец  А.  және  ...  ...  ...  жалпы   ағзаның   анатомиялық-психологиялыққасиеттері мен бастың қандай да болса да қасиеттерінің дамуына жүйке  ... ... туа ... болуы мүмкін, бірақ  бұл  мүмкіндіктер  тек  қанатәрбиеге байланысты іске асады.Д.Б.Эльконин,   Г.И.Щукина   және   тағы   ...    ... ... танымдық  іс-әрекеті  теориясының  негізгі  қағидаларыжарияланса,  кейбір  ...  ...   ...   ... талдау берілген. Психологтар мен педагогтар қызығудың  физиологиялықнегізінің сырын ашуға И.П.Павлов, А.А.Ухтомский т.б. ғалымдардың  еңбектерінбасшылыққа ... [4, ... бала бала ...  мектеп  жасындағы  балалардың  негізгі  танымдықәрекеті.Танымдық  әрекет  оқушыларда   оқу   ...   ...   ... ... оқу  ...  психологиялық  ерекшеліктері  маңыздыболып саналады.Баланың оқу әрекеті-күрделі  үдеріс,  ол  ...  ...  ... рухани күшін  керек  етеді.  Баланың  ақыл-ой  еңбегі  белсендіәрекет болуға  тиіс.  Ол  ...  ...  ...  даму  ерекшеліктерінебайланысты болады. Баланың ақыл-ой әрекеті оның  қажеттері  мен  қызығулары,сезімі  мен  еркі  ...  т.б.  ...  ...  ...  ... ... Оқушының өздігінен оқуының жемісті  болуы  үшін  ақыл-ойеңбегінің дағдыларын қалыптастыру керек.Баланың ақыл-ой еңбегін белгілі ... ... оның  ...  ... ... ...  ...  керек.  Ең  алдымен,  өз  жұмысының  мақсат-міндеттерін  анықтауға  үйрету  қажет.   Егер   бала   ...   оқу   ... не ... ... мақсатпен жасау  керектігін,  ол  қандай  жаңанәтиже (жаңа білім, білік дағды)  беретінін  білсе,  онда  ...  ... ... Оқу ... ... сай ... өз бетімен  жұмысынжоспарлай білуге, уақытты дұрыс пайдалануға, бақылауға,  бағалауға,  қысқашаайтқанда, ... ... ... ... өте зор.Баланың оқу әрекеті мазмұнына мыналар кіреді: ғылыми ұғымдар мен  ғылымизаңдарды түсіну және ...  ...  ...  ...  ... амал ... ... Осыған орай, ғылыми білімді  және  дағдылардымеңгеруі –  олардың  оқу  ...  ...  ...  мен  ...  болыптабылады. Осы  зерттеу  тақырыбына  байланысты  Л.С.Выготский,  Д.Б.Эльконинжәне  тағы  басқа  ғалымдардың,  ...  жеке  ...   ...   ...  ...  рөлі  ...  ...   басшылыққа   алып,танымдық  әрекет   пен   танымдық   қызығушылық,   ...   ... ... ... ... ... пен танымдық белсенділік осы ғалымдар  еңбектерінде  ... ... Онда ... ... ерекшеліктері,  оның  дидактикалықпринциптері,    сондай-ақ,    оқушылардың    оқу-таным    ...     ... ... және психологиялық негіздеріне  сипаттамаларберіледі.Ғалым П.И.Пидкасистый орта мектеп оқушыларының өзіндік таным әрекеттеріноқыту   ...   ...   ...   теориялық    мәселелерінқарастырады [9].Осы және басқа да  зерттеулердегі  негізгі  ой  ...  ...  ... кезінде байқалатындығы. Оқу әрекетінің құрылымы:- оқу міндеттері (немесе тапсырмалар);- оқу әрекеті (баланың қолданаты практикалық және ... ... ... ... ... қадағалап, тексеріп отыруы);- бағалау (мұғалімнің және оқушының өзіне-өзі беретін бағасы).Танымдық әрекет - ... ... ...  ...  ...  ...  белсенді  ақыл-ой  әрекеті.  Танымдық   әрекет-танымдық   қажеттіліктентанымдық  мақсат,  танымдық  ...  және   ...   ...   ...  тұрады.  Қызығудың,   соған   байланысты   танымдық   әрекеттіңнегізінде балада танымдық белсенділік ... ... ... ... ... ... Д.Б. Эльконин,А.Запорожец, М.Мұқановтар [3, 4]  оқу-танымдық  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   (психологиялықүдерістің) психологиялық ерекшеліктеріне байланысты болатынын  баса  айтады.М.Мұқановтың  пікірінше,  баланаң  мектепке  келуі  –  оның  ...  мен  ... ... өзгеріс енгізетіндей болуы тиіс.Баланың оқуына күшті әсер ететін себептердің бірі-мотивтер. Мотивтер депбелгілі  әрекетке  ...  ...   ...   айтады.   Окушыныңмотивтері оның қажеттері мен ... ... ... Бала жақсы  оқуүшін білімнің өмірде керек ... ... және сол  ...  ...  қажет.Мотив баланың оқуға деген жағымды сезімдері мен эмоцияларын тудырады.Осыған орай, Ж.Аймауытовтың пікірін еске  ...  ...  бір  ... ... я ... ... қондыру үшін баланың  сүйегіне  біткен  икемісыртқа шығып ... ... шақ ... ... ... тұр.  Олай  ... бір іске  ...  дер  шағы  қалай  білінді,  солай  дене  күшінмашықтандыратын  істерді  ...  ...  ...  ...  есептеу,  санауболсын, мейлі өлең жаттау, мейлі сурет салу,  мейлі  өсімдік  жинау  болсын,қысқасы, неге талпынса, соны ...  ...  ...  ...  бар  ...  ... қоя тұрғаны жарайды. Сонда, сіз уақытты  ұтасыз,  баланың  ... ... ...  ...  құралы  ретіндегі  оқушылардың  танымдық  әрекеті  ...   ...   ...    Я.А.Коменскийдің,    И.Г.    Песталоцийдің,А.Дистервергтің,    К.Д.Ушинскийдің    еңбектерінде    ...    ...  ...  барысында  баланың  белсенділігін   ақыл-ой   қабілетіндамытудың аса  ...  ...  бірі  деп  ...  К.Д.Ушинскийдіңеңбектерінде  оку  үдерісінде  оқушылардың  танымдық   ...   ... ... ... ... ... [11].Зерттеуші   ғалымдар   оқушылардың   оқудағы   ...    ... ... практикада шешудің түрлі жолдарын бөліп көрсетеді:-  оқушының  танымдык  әрекетінің  ...  ...  ... ұйымдастыру мен оқу міндеттерін іріктеп шешу  арқылы  (Е.Я.  Голант,Б.П. Есипов, М.Н. Скаткин және ...  ...  ...   ...   ...   (Д.   М.Богоявленский,  С.Н.Кабанова  -  Меллер,   Д.Э.Менчинская,   В.В.   ... ... ... ... ой мен ...  ... (П. Я. ... Н. Ф. Талызина).Жалпы белсенділік ұғымына терең ғылыми сипаттама берген ғалым-педагог В.И. Лозовая [12].Автор жеке тұлғаның белсенділігін талдай және ... келе жеке ... мен осы ... әрекет ұғымына қатынасын ашуда түрлі  көзқарастың  орыналып отырғанын атап өтеді. Оларды қысқаша келтіре кетейік.Белсенділік тірі жүйелердің ... ... ... ...  ...  ... ... әлеуметтік  нысан  үшін  айрықша  белсенділік  ретіндекөрініс табады.Белсенділік және әрекет ... ... ... ... ... ... анықтама беріледі.4.      Белсенділік дегеніміз жеке адамның сипаты, оның қасиеті.Т.  ...  ...  3  және  ...  ...  ... ... ... көзқарасты  қарастыра  келе,  оларға  жасалған  талдаубелсенділікті жеке тұлғаның  сипаты  деп  ...  ...  ...  ... ол  ...  ...  қатынасынан  көрініс  табады,  бұл  ...  ... ... ... дайын болушылық, ұмтылушылық, оны жүзеге асыру  сапасы,алға қойылған мақсаттарға жету үшін оңтайлы жолдарды тандау. Т.И.Шамова  ... ... ... ... ортақ пікірлерінің  көпекенін  аңғару  қиын  емес.  В.И.Лозоваяның   келтірілген   ...  жеке  ...   ...   ...   ...   ретінлеайтылады. Ал әрекет пен белсенділіктің ара ... ......  ... ... ...   ...   түсіндірудің   түрлі    нұсқаларына    (оқуғаұмтылушылықпен, білімді ...  ...  ...  ...  ...  ...  шәкірттің  хал-жағдайы:  білімді   ...   ... ... ... пен ... ... ... әрекет сапасы,  т.б.; талдау жасай келе,  В.  И.  ...  ...  бәрі  осы  ...  ... толықтырады дегенге меңзейді. Бұл көзқарастарды, — деп  атап  өтедіол, жеке адамның білім алуды, қол жеткізген  білімін  ...  ...  ...  ...  өз  қабілетін  көрсетуді  қажетсінуі  танымдықбелсенділіктің  қайнар  көзі  болып  ...  ...   ...   ...  қорытындысымен  келісе   отырып,   танымдық   белсенділіктіңжоғарыда  ...  ...  ...  ...  ...   ... (меселен, «білімді жігерлі түрде  игеру»  деген  түсінік  білдіреді).Екінші жағынан танымдық белсенділіктің алуан сырлы ... ...  да  ... ғана белгімен көрсетуге болмайтын  ұғымның  алуан  ...  ...  ...  ...  белсенділік  күрделі  педагогикалық   ...   ... оның ... тек ... түрде ашу арқылы ғана түсінуге болады.«Біз танымдық ... ... ... және дене ... жәй  ғанажұмылдыруына жатқызбаймыз, қайта оны жеке ...  ...  ...  ... бұл сала ... әрекет мазмұны мен үдерісіне  көзқарасында,оның  білімді  және  іс-әрекет  тәсілдерін  оңтайлы  ...  ...  ...  ұмтылуында,  мінез-құлық,  ерік-жігерін  оқу-танымдық,  мақсаттарғажұмылдыруда көрініс табады» [13] - деп атап ... Т.И. ...  ... ... өзінің қалай түсінетініне сүйене  отырып,  ол  оның  ... ... ... ... жаңғырту, түсіндіруіші белсенділіктері  жәнебелсендліктің  шығармашылық деңгейі. ... ... бала ... ... ... ... нысан  болса,ол оқу әрекетін және  барлық  психикалық  үдерістерін  басқару,  ұйымдастырабілу ... ... ... ... ... ...  тәрбиелеуі)жағынан  алғанда.  оқушыны  субъект  деп  қараймыз.  Оқыту  үдерісінде  балалогикалык  ...  ...  ...   тәсілдерін   қолдануға   және   дербесшығармашылық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  оқыту-баланың  жан-жақгы  дамуын  ...  ...  ...  ...   ... ... болып табылады. Сондықтан оқыту мен дамудың  арасында  тығызбайланыс болады. Бұл ретте көрнекті кеңес психологы Л.С.  ...  ... еске ... жөн. ... оқыту деп, ол-бала дамуынан  ілгері  жүретін,оны жетекке  алатын  оқытуды  ...  Бұл  ...  ...  бала  ... ... ... біліп (дербестігін, шығармашылық таным  әрекетін,логикалық ойлауын) оқушылармен жеке-дара жұмыстар жүргізуі керек.Атақты психолог ғалымдар (П.Я.Гальперин, Н.Ф.Талызина және  т.б.)  ... ... ой ... басқару туралы өзіндік пікір айтады.  Осығалымдар ойды тек бейне ... деп ... ... ... оны  ...  те  қарайды.  Бұл  теория  бойынша,  адамның   ішкі   ой-әрекеті   ... ... ... қалыптасады, басқаша айтқанда, ой адамның  сыртқықимыл қозғалысының нәтижесі. Сондықтан оқу-тәрбие үдерісі кезінде   білімніңмазмұнын оқушыларға ... ... ұғым  ...  ...  ...  ... ... үйрету керек дейді. Сонымен қатар,  бұл  ғалымдар  ...  ... және ... оқу ... тән ... ...  ...  қолданабілуге үйренуі керек екенін де айтады [14].Бұл теория бойынша, оқушының жаңа білімді (ұғымды) меңгеруі бес кезеңнен(сатыдан) ... ... ... ... ...  Ой  ... ... әрекеттерді меңгеруден басталады.Бірінші кезеңде оқушыларға әрекеттің мақсаты нені және қалай жасау керекекені туралы мағлұмат беріледі.Екінші кезең материалдық саты деп ... ...  бұл  ...  ... ... ... яғни  модельдер,  схемалар  сияқты  құралдарментікелей жұмыс істейді. ...  осы  екі  ...  ...  ... ғана ... ...  ... кезең сыртқы сөйлеу кезеңі деп аталады.  Бұл  ...  ... мен ...  жоқ  ...  ...  өз  ...    ...  сөйлеунемесе жазу арқылы іске асырады.Оқушының әрекеті бірте-бірте қысқартылған  және  қорытылған  сипатқа  ... ... ... ...  сөйлеу  кезеңі  деп  аталады.  Бұл  кездеоқушының әрекеті оның ... ... ... ... іске  ...  ...  ... әрі қарай қысқару және жалпылау  сипатына  көшеді.Бесінші кезең — ойлану кезеңі  деп  аталады.  Бұл  ...  ...  ... ... ... ... ... іске асады. Әрекет  мейлінше  қысқартылғанжәне автоматтанған дәрежеге жетеді.Танымдық ... ... ... ... ... ...  белсенділік  дегеніміз-оқушының  оқуға,  білімге  деген  ынта-ықыласының,  құштарлығының  ерекше  ...  ...  ...   ... ... түсіну үшін,  оқушының  оны  зейін  қойып  ...  ... ... ... ... ...  кітап  оқуы,  бақылау,  тәжірибежасау, сызу сияқты жұмыстар істеуі керек. Өйткені өтілген материалды  ... ... ...  ...  оның  ...  мен  ...  ... мүмкін емес.  Яғни,  оқушының  белсенділігі  ...  ...  ...  ...  ...  ...   бір   ... оқу үдерісінің барлық кезеңінде қажет.Оқу үдерісінде  оқушының  белсенділігі,  ...  екі  ...  ...  ... және ішкі белсенділік.Сырткы  белсенділік  дегеніміз-оқушы   әрекетінің   сыртқы   ... ... ... ... ... ... зейін  қойыпқарауы, мимикасы т.б.) бірақ осы кезде ол басқа  ...  ...  ...   ... ішкі ... оның ... түрде ойлау әрекеті жатады.Оқушы белсенділігі қандай болғанда  да  ой  дербестігіне  сүйенеді.  ...  ...  ...  ...   ...   еткен   мұғалім,сабақтың барысында олардың ой дербестігін дамытуға тырысады.Оқушыда   белсенділік   бір    ...    ...    оның    ...  жай  ...  ...  ...  бұлжытпай  орындауғанегізделген) және күрделі түрлері - ізденушілік, шығармашылық т.б. ... ... ... ойлау қабілеті мен дербестігін  керек  етеді.Оқушыларда  жас  ерекшеліктеріне  және  психикалық  даму  ...   ... ... түрі ... ... кимыл, сөйлеу, ойлау,  таным,өзін-өзі тәрбиелеу  т. б. белсенділіктер.Мұғалімнің ... ... ...  ...  ...  білім  алужолдарына үйрету. Осыған орай оқушы оқыту үдерісінде, әрбір  сабақта  өзініңоқу-әрекетінің  мақсат-міндеттерін  аныктап,  ...  іске  ...  ... мен ... ... ... ...  отыруға  үйренуге  тиіс.Міне, осындай жағдайда  ғана  балада  ...  ...  ...  талпыныс,қызығу, танымдық белсенділік қалыптасады.Танымдық белсенділіктің мынадай көріністері болатынын білу керек:ықыластың, ынтаның, ұмтылыстың, шабыттың жоғары ...  ...  ...  ...   ...   құмарлығы,   пікір-таластуғызуға деген  ықыласы;оқушылардың  материалды  еркін,  өз  сөзімен  ...  беру  ...   ... ... ... ... де ... оқушылардың бойында танымдық белсенділік болса, сондаоқушыларда ақыл-ой қабілеттерінің мынадай  элементтері  дамиды:  ... ... ... мен ... дербестігі т. б.Абай «жетінші қара сөзінде» баланың ақыл-ой белсенділігі туралы  мынадайпікір айтады: «Жас бала анадан туғанда екі  ...  ...  ...  ... ... ұйықтасам деп тұрады. Бұлар-тәннің құмары, бұлар болмаса,  тәнжанға қонақ үй бола алмайды, һәм өзі өспейді, қуат ...  ...  ... ... Не көрсе соған талпынып,  жалтыр-жұлтыр  еткен  ...  ... ... ... дәмін  татып  қарап,  тамағына,  бетіне  басып  қарап,сырнай-керней болса, дауысына ұмтылып, онан  ержетіңкірегенде  ит  үрсе  ... ... да, ... ... де, ... жыласа да тұра жүгіріп,  «ол  немене?»,«бұл немене», деп «ол неге үйтеді?», «бұл неге ...  деп,  көз  ... ... ... ... ...  ...  Мұның  бәрі-жан  құмары,білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деген» [15].Оқушылардың өздігінен жасайтын  түрлі  оқу  ...  ...  ...  ...  және  оқу  мен  ...  ...   тиімді   амал-тәсілдерін  қалыптастырады,  басқаша  айтқанда,  оку  материалының   ...  мен  ...  ...  жаңа   ...   ...   ... оларды  белгілі  жүйеге  келтіріп  топтастыру  және  корытындыларжасау сияқты ... ... ... ... ...  амалдарды  қолдануарқылы  оқушы  материалдың  мазмұнын  ...  ...  ...  ... ... өзгертіп айтып беруге шамасы келеді.Ал материалмен ойдағыдай жұмыс істей ...  ...  оның  ... ...  аяғына  дейін  айтады  да,  ...  ...  ...  ... ... жұмыс істеудің тиімді жолдарын білетін оқушы,  оны  текесте қалдыру үшін ... ... ол ... ...  ойлау  әрекеті  арқылыматериалдың негізгі жақтарын  айырып,  оларды  белгілі  жүйеге  ... ... ...  ...  ...  екінші  дәрежелі  жақтарына  көңілаудармай,  оның  жетекші  принциптері  мен  ...  ұғып  ...   ... және  ...  ...  ...  ...  байланыстырақарастыратын болады.Оқушы өзінің ұққанын, окыған материалының ең  ...  ...  ... ... ... ... ...  сияқты  графикалық  жұмыстарды  дапайдаланады.Бұдан шығатын қорытынды: Окушылардың өздігінен жұмыс істеуге  және  ... ... ... ... ... ... ...  екендігі.Оқушылардың  өздігінен  оқуына  дұрыс  басшылық  ету  үшін   ...   ...  дара  ...  ...   ескерген   жөн.   Осымақсатпен жүргізілген  арнайы  ...  ...  ...  ... ... ойлау әрекетінің салыстыру, талдау, синтез,  жалпылау,абстракция сияқты амалдары  бір  деңгейде  болмай,  бұларды  қолдануда  ... ...  ... ... ... ... салыстыру амалының маңызы  өте  зор.К.Д.Ушинский бұл ... ... ... ... ...  ... барлық болып жатқан құбылыстарды,  заттарды  салыстыру  арқылы  ғанабілеміз, егер ... еш ... ... болмайтын бір жаңа (егер мұндай  затболуы мүмкін болса) зат кездессе, біз бұл зат туралы  бірде-бір  ...  ... сөз де айта ... ... едік" [11].  Сондықтан  оқушыларға  салыстыруамалын ... ... ... ... ...  ...  ...  баланыңой-өрісін кеңейтуге пайдалы:салыстырудың мақсатын анықтау;заттарды қандай белглері бойынша салыстыруға болады;салыстыру арқылы заттардың айырмашылық және ұқсастық белгілерін айыру;- ... ...  ...  ...  ...  жасау.  Психологтароқушылардың ойлау әрекетінің даму дәрежесін  ...  ...  ... ... ... жылдам және берік ұғыну;оқу материалына сын көзбен қарап, терең ұғыну;ойлау үдерісінің икемділігі (жаңа жағдайларға байланысты ... ... ... және ... ...  ...  ...  болыпдамуы;бір  пәннің  материалына  ...  ...  ...  ...  басқапәндерді оқуға да пайдалануға ауысуы. Мысалы, оқушылар  ана  тілі  ... ... ... жоспар жасауды үйренсе,  сол  тәсілдерді  басқада пәндердің оқу ... ... ... ... ... болады.Оқушылардың   ойлау   қабілетін    дамытудың    күшті    құралы-бақылау.К.Д.Ушинский: «Бақылау-логикалық  ...  ...  жай  ...  Ұлыпедагог логикалық  ойлауға  үйрету  үшін  ең  ...  ...  ... ... ... де ... ... ойлау мен сөйлеудің психологиялық ерекліеліктерін аныктаутуралы айтқан сөздерінде  үлкен  мән  бар.  ...  ...  ... ... ... Іс ... ... Дерексізге  зеректік  пікірдің,  толғаудыңкең-тарлығы. Толғаудың ... ...  ...  ...  ...  қабілеті.Жалпылау, жалқылау қабілеті.Түбірлегіш. Я ойдан шығарғыш ақыл. Үстірт, тұрлаулы толғау.  Суреттеудіңмолдығы, я  ...  Ақыл  ...  ...  ...  Өзін  ... ... я санасыз жан ағымдарының басымдылығы.Сөйлеу. Сөйлеу мінезі, қалай сөйлейді? Аз ба?  Баяу  ма?  ...  ... ма? Бір ... пе? Кібіртік пе? Тілге байлығы, ойлағанын  үнемі,  еркінайта ала ма? Жан ... ... ... рең ... Күлдіргі өтірік  тілдікекесін  сөзінің  міні  жоқ  па?  (Кекеш,  тұтықпа,  ...  ...   ...  ...   ...   ...   қолсермесі,   сөйлегендегі   бетқұбылысы».Мұғалімнің шығармашылық ізденісінің ең бастысы-оқушының ойлау  қабілетіндамыту және ... ...  ... ... және ... бойынша  кестелер,  әр  түрлі  ... лото т.б. ... ... ...  ...  оқушылардыңдара қабілетін есепке алуға септігін  тигізеді.Оқу материалын терең  меңгеруге  тек  оқушылармен  жүргізілетін  ...   ...   қол   ...   болады.   Сондықтан   мұғалімоқушылардың танымдық ... ... мына ... ... жаттығу жұмысы пәннің мәніне,  тақырыпқа  логикалық  байланыста  болуыкерек;- жаттығуларға сұрактар жүйесі оқушылардың ... ... ... ... ... ... ...  барлық  кезінде  болуы  керек.  Жаңа  сабақтытүсіндіруде, бекіту ...  ...  ...  сондай-ақ  қайталауда  дақолданылады.Алғашқы қағида бойынша жаттығу аса  бір  маңызды  ...  ... жазу ... ... жаттығулармен  бірге  тіл  дамыту,  оқушылардыңсөздік қорын ... ... ... қағида бойынша мұғалім оқушылардың әр деңгейдегі ойлау  қабілетінқажет ететін әр түрлі жаттығуларды пайдаланады.Оқушылардың  рухани  дамуына,  ...  ...   ...   ... ... ... зор ықпал етеді.Оқушылардың танымдық белсенділігін  дамытуда  демеу-ізденушілік  әдістіңмаңызы зор маңызы зор.Әрбір оқыту әдісі оқушылардың өзіндік жұмысын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  істей   білугебаулу. Зерттеушілік әдіс оқытудың мына принципіне  ...  ...  ... ... мен ... атты принцип, ең алдымен,  оқушылардыңдербестігін,  өздігінен  оқу,  білім  алу  дағдысын  қалыптастыруды    ... ... да ... әрекеті белгілі  қажеттіліктен  (материалдық,рухани т.б.) туады. Осы қажеттілікті өтеу ...  ...  үшін  ... ... әрекет жасауға  тиіс.  Оқушылардың  таным  әрекеті  білім  алуқажетімен ұштасып  ...  ...  орай  ...  ...  ең  ...  байланысты,   ал   белсенділік   дербестікті   қажет   ... ... ... әрекеті  оның  белсенділігін  арттырады.  Бұлекі термин өзара  ұқсас  ...  ...  ...  ...  бар.Қысқаша  айтқанда,  бұлар   бір   мағынадағы   ұғымдар   емес.   ... ... ... кең ... ...  ...  әрекеті  мен  өздігінен  жұмыс  істеу  ... ... ... ... ... ... екенін  баса  айтукерек.Оқыту әдісі-окыту үдерісі сияқты екі жақты құбылыс.  Мұғалім  ... ... ... ... ...  ...  ...  ментехникалық құралдарды көрсетеді, ал оқушылар сол кезде  тыңдайды,  қызығады,қабылдайды, бақылайды, ойланады  т.б.  ...  ...  ...  ... ... арқылы оқушыларға білім  беруде  өзінің  іс-әрекетін  балалардыңтаным  әрекетіне  басшылық  етумен  ...  ...  ...   ... ... ... беру және ... дамыту  мақсатында  мұғалім  меноқушылардың  бірлесіп  жасайтын  қызметі   мен    ...   ... ... оку ... ... жеткізу үшін әр түрлі  оқытуәдістерін қолдануға  болады.  Тіпті  бір  ...  оқу  ...  ... арқылы окушыларға ұғындыруға болады. Оқыту  әдістерін  дұрыс  таңдапалып ... ... ... ...  ...  ...  ...  мақсат-міндеттері, пән және берілетін  білім  мазмұнының  ерекшеліктері,  сондай-ақбалалардың жас және дара психологиялық ерекшеліктері т. б.Оқыту ... ...  ...  ...  ... оның шеберлігіне тікелей байланысты болатынын  білу  ...  ... әр ... ... құралады. Тәсілдер  деп  белгілі  іс-әрекеттіңжеке амалдарын  айтамыз.  Мысалы,  ...  ...  ...  ...  ... ... ... қолданылады: мақсат қою, сұрактарды анықтап  беру,мәтінге жоспар құру, оның  ...  ...  ...  беру,  өздігінен  іштейоқып, сұрақтарға ауызша не жазбаша жауап беру т. б.Оқыту  әдістерінің  ...  ...   ...   ...   ... ... ...  әр  түрлі,  бірнеше  әдістерді  ұштастырып  қолданабілуге байланысты. Бір әдіс ...  ...  ...  да,  ол  ...  үдерісініңбарлық міндеттері мен кұрылымының бөліктерін қамтамасыз ете алмайды.Окушылардың  таным  белсенділігінің  деңгейіне  қарай   ...   ...  ...  айтып  беру,   сипаттау   т.б.),   ... ... ...  ...  ...  әдістері  болыпбөлінеді. Оқытудың мақсаттарына қарай әдістерді жаңа ...  ...  ... мен дағдыларды қалыптастыру, білімді тексеру және бағалау  әдістерідеп  ...  ... ең кең ... ... ... - ол ...  ...  баяндауы.Бұл әдіс оқу үдерісінде жетекші рөл атқарады: барлық пәндерді  оқытуда  ... ... ... ...  жаңа  ...  ...  кеңіненорын алады. "Сөз, - дейді В. А. Сухомлинский,  -  ең  ...  ... оны еш ... ... алмайсың». [16].Бұл әдісті қолданғанда мұғалім оқушыларға білім  берумен  катар  олардыңтаным белсенділігін арттыруға  (зейін,  ...  ...  т.б.  ...  ...  ...  ...  ...  баяндауын  басқа   әдістердіңтәсілдерімен  ұштастырады  (бақылау,   әңгіме,   жазбаша   және   ...   ...   ...   ...   ...   ...   бейнелерменбайланыстырады:Оқыту екі  жақты  үдеріс.  Оқыту  үдерісі  оқушы  мен  ...  ... ... ... ... ... әрекет. Оқыту-мұғалімнің  білімберудегі жетекші әрекеті болса,  оқу-баланың  ...  ...  ... ... ... ... рухани  дамуын  қамтамасызетуі қажет. Жоғарыда  айтылғандар  ойдағыдай  ұштасса,  балада  оқуға  ...  ...  ...  әрекетінің  стилі  қалыптасады.  Мысалы,  үздікоқитын бала мен ...  ...  оқу  ...  ...  ... бар. Үздік оқитын  балалар  оқу  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тиімді  тәсілдерін  ізденуге  тырысса,үлгермейтін балалар  мұндай  жағдайда  өздерін  енжар  ...  ... даяр ... ... ... күш ... ...  құтылғысы  келеді.Оқуға үлгермейтіндердің бәріне тән ортақ қасиеттер де бар,  олар:  ... ... және ... ... ... ... есте  қалдыру,  ойлаужәне т.б.) дұрыс ұйымдастыра және басқара алмайды [16].Баланың өзіндік дамуына әсер ететін ... ... — ол ...  ... жасау әрекеті.  Сондықтан  оқыту  ...  ...  ... ... ... жағдайда  болуын  керек  етеді.  Оқытуүдерісінде бала тек мұғалімнің  әсерін  ...  ғана  ...  ...  оныңәрекеті мен өзінің психикалық үдерістерін басқару,  ұйымдастыра  білуі  (іс-әркетін білуі,  бағалауы,  өзін-өзі  тәрбиелеуі)  ...  ...  ...  ...  ...  бала   логикалық   ойлау   ...   ... ...  және  ...  шығармашылық  әрекет  жасауға  ... ...  ...  ...  ...  дамуын  қамтамасыз  етеді;оқыту-бала дамуының негізі болып  табылады.  Сондықтан,  оқыту  мен  ...  ... ... ... ... ... ... оқуға ынта қою,  оқу  материалын  ... ... есте ... ... ... бірнеше  психикалык  процестердіңжиынтығынан тұрады.Оқытудың дидактикалык буындары бір-бірімен өте тығыз байланыста  болады.Әр  буын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... баяндау кезеңінде окушылар оның  мазмүнын  қабылдаумен  қатар,  ойшақорытып, ... ... ... және оны практикада колдануы мүмкін.Сондай-ақ,  білімді  бекіту  кезінде  жаңа  ...  ...  ...   колдану   сияқты   оқыту   процесінің   элементтері    бірлесіпқолданылады. Ұйымдастыру ... ...  ...  әр  ...  ... ... ... Сухомлинский ақыл-ой тәрбиесін дұрыс ұйымдастырудың негізгі мынадайжолдарын  атап   көрсетеді;   Мұғалімдердің   ...   ...   ... ... ... ... қызметтің  кәсіби  құрылымы  меноның моделі туралы,  ...  ...  ...  ...  ... ... және әдістемелік құралдары мен тиімді  жолдарытуралы жан-жақты білу қажет[16].2 Мектеп биология пәндерін оқыту ... ... ... ... ... әдістер сипаттамасыДидактикалық  бірлік   (категория)   ретінде   ...   ... ... ... құбылыс.Әдіс (грек тілінен - бағыт, таным тәсілі,  зерттеу)  -  нысанды  игеругебағытталған практикалық және ... ... ... ... ... ... бір  айтысты-тартысты  жағдайда.Дидактиктер, әдіскерлер  әдістердің  мәнін  анықтауда  және  нақты  жіктеудеәрқашан бір  ...  ...  шыға  ...  Бұл  ...  бір  ... ... ... де болады. Өйткені, «тірі»,  «жанды»  шығармашылық  ...  ...  ...  ...  ...  салып  қоя  алмайсың,  оның   ішіндеұстаздық, педагогикалық шығармашылықты.Оқыту әдістері –  ...  ...  ...  ...  да  ...  ...  Биологияны   оқыту   әдістерінің   дамуына   ... және ... ...  даму  бағыттары  мен  ой-пікірлері,биология әдістемесінің және  дидактиканың  жетістіктері  әсер  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  ұстаз  беноқушының ретпен ұйымдастырылған әрекеттестігі. Ал осы мақсаттар  білім  берумазмұнында іске асса онда білім мазмұнын меңгерудің  ...  бір  ... ... ...  әрекеттестік  жөнінде  тегін  айтылмаған,өйткені оқыту әр уақытта оқушы мен мұғалімнің бірлескен  ...  ... да ... ... ... ...  оқыту  әдісі  мазмұнның  бір  ...  ...  ...  жәнемазмұнның оқу материалында нақты іске асуын ұйғарады.Екіншіден, ол мазмұн құрам  бөлігіне  байланысты  қандай  да  бір  ... ... ... ... бен ... ... сипаты қажет.Мынадай мысал келтіруге болады. «Бүгін сабақта қандай әдіс қолдандыңыз?»деген ...... ... ... ... ... –  деп  жауапбереді.  Бұл  ...  не?   ...   ...   ...   ...   болады:ізденушілік, зерттеушілік,  бірнеше  тапсырманың  басын  қосады  немесе  бірміндетті шешеді. ... ...  ...  өзінің  нақтылы  мақсаты,  өзініңмеңгеру тәсілдері, оқушы мен ұстаз  арасында  жұмысты  бөлу  сипаты  ... ... ... ... ... ... ... істеуді  біроқыту әдісі деп санау жиі кездеседі.  Бірақ  бұл  ...  ...  ме?  ... ... ... мен қабылдау үшін қолдануға болады,  зерттеушілікжұмысты ұйымдастыру ... ... ... ... істеуге  пайдалануға  болады.Осы жағдайлардың бәрінде  де  басқаларынын  ерекше,   ...  ...  ...  ...  ...  ...  Егер  осыны  меңгермесе,  сезінбесе  ондамикроскоппен жұмыс  тек  ...  және  ...  ғана  ...  Ал  ... ... алудың ең алғашқы  тәсілі-қабылдау  және  қабылдағандытүйсіну (жете түсіну), есте сақтау. Сондықтан да алғашқы  әдіс  осы  ... ... етуі ... ... қол ...  ...  оқушылардың  сезіммүшелеріне әсер ете отырып олардың саналы қабылдауын  ұйымдастыру  негізіндеболады.Сонымен – жаңа білімді игеру,  жаңа  ...  ...  оны  ... сол  ...  еске  сақтау.  Олай  болса  ең  алғашқы  әдіс  те  –қабылдату әдісі, ол әр ... ...  ...  ...  ...  осы әдіс – түсіндірмелі-көрнекілік (безендірілмелі) деп аталады.  ...  ...  ...  хабарлау,  яғни   плакаттар   көрсету,   сызбанұсқалар,слайдтар, тәжірибелер көрсету, жазылған құстар дауыстарын  ...  ... ... өсімдікті немесе  қоңызды  мүшелерін,  бөлшектерін  анықтапқарау үшін беруі мүмкін, лекция (дәріс) оқуы мүмкін  т.б.  ...  бәрі  ... әдіс - ... ... осы ... да ...  ...  ақпаратты  әртүрліформада, әртүрлі  жолмен береді. Осы кездерде оқушылар  дайынды  қабылдайды,оны бұрынғы белгілілерімен қатынастырады, ұғынады, есте ... да  ...   ...   ...   білетінді,   танысты   еске   түсіреді.Түсіндірмелі – ... ... ... мәні де ... ... қазіргі талаптарында түсіндірмелі – көрнекілік әдістен  білімдіқұрылымдауға көңіл қою талап  етіледі:  ұстаз  оқушыларда  ...  ...  ...  ...  ...  байланыстарында,  сонан  соң  қашығырақбайланыстарында жете түсінуді қалыптастырады.  Мысалы  ...  ... ... ... өз ... ... ...  тастап  кететіндігінбіледі,  ал  ...  ...  жас  ...  ұядан  өздерін   паналатқанқұстардың ... ... ... ... ... соң ... ... деректі оқушылар  қызыға  қабылдайды,  бірақ  осы  білім  өз  алдынапайдасы  шамалы.  Егер  де  ...  ...  өз  ...   ...  ұясына  салатынын,  бұл   ...   ...   ...   неменқоректенетінін айтса, осы  деректер  мен  құбылыстар  арасында  белгілі  бірбайланыс бары түсінікті болады: ...  ...  ...  ...  ...  ... ...  қоректеніп  басқа  құстардың  қоректерін(жапырақ, жеміс т.б).сақтап қалады (қалатын сияқты), бірақ өз  жұмыртқаларынбөтен  ...  ...  ...  ...  жас  ...  ...  ... гөрі) қоректі  қажет  етеді,  ал  оны,  жұмсақ  тамақты,  осы  ұяныңұсақтау ... иесі ... ... ... тұжырым:  орманнан  көкекті  көріп,олардың балапандарын ... ... және ... ...  ... болады.Осы мысал білімді  құрылымдауды  көрсетеді, ал құрылымдық, жүйелі  білімолардың  ...  ...  ...  ...  ...  қандай  да  бірқызықты деректі естіп немесе оқып, осы және ... ...  ...  қандайбайланыстар бар  екендігін  анықтауға,  ...  ...  ...  керек.Нәтижесінде оларда жүйелі ойлау пайда болады.Оқытуда түсіндірмелі – көрнекілік  әдіс  ...  ...  ...  ... ... алмайсың). Бұл, әдетте,  жаңа  материалды  алғаш  ... ... ... тәсілдерін, жолдарын игеру үшін –  нұсқаушы  –  ойғатүсіруші  (қайта  жаңғыртушы)  әдісті  ...  ...  Бұл  ...  ... болады, мұғалім оқушыға оқу материалын қайталау жөнінде  тапсырмабереді (білім немесе әрекет), яғни,  істелетін  немесе  орындалатын  ... ... ал ... ойға ... яғни оларға  жүктелген  істі  ескетүсіреді, қайта жаңғыртады.Осы нұсқаушы – ойға түсіруші  әдіс  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тәжірибені  қайталау  сияқты  жаттығулармен  ... ... ... ... ... ... беру  басым  болады.  Мысалы,балықтардың сыртқы ... дене  ...  және  ...  ...  ...  ... ... байланысты? Қандай балықтар көшпелі балықтар  деп  аталады?Баласын тірі туатын қандай балықтарды  білесіңдер?  Балықтардың  ұрпақтарынақамқорлықтары  ...  ...  ...  ...  төбе   ...   депаталады? Тағы басқа. Осы сияқты сұрақтардың оқулықта  дайын  жауаптары  ... еске ... ... есте ... ... Бұл ...  көпшілігіндетек мәтінді қайта айту келтірілген, олар қарапайым  деректерді  қамтиды,  ... ... ... ...  ...  айту  ...  ... бұл кезде ойлану деңгейі жоғары емес. [18].Оқушыларда тәжірибе жинақталған  сайын  еске  түсіру  сипатындағы  жұмыскүрделене түсуі ... Бұл ... ... мен  ...  ...  өзгереді.Мысалы,  Өсімдіктер  құрамына  органикалық  заттар  кіретінін   дәлелдеңдер.Крахмалдың тек жапырақтың жасыл жерінде ғана ... ...  ... болады? Немесе  өсімдіктер  ағзасы  тек  ...  ...  ...  ағза  ...  ...   мысалдар   келтіріңдер.   Осы   типтестапсырмалар да еске түсіру сипатында болады, бірақ  қиын,  ...  әр  ... бір ... шоғырландыруды қажет етеді.«Органикалық дүниенің дамуы» тақырыбындағы тапсырмалар, біздіңше,  қызықдеп  ойлаймыз.  Мысалы:  1.  ...  ...  ...   және   палеозойэрасындағы негізгі аромор-фоздарды сипаттаңдар. 2. Ароморфоз  –  ... ...  ...  ...  ететін  эволюцияның  бастыбағытының бірі екенін  дәлелдеңдер.  3.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  4.  Неге   ...   биологиялықрегреспен теңдес-тіруге болмайды? Тағы  басқа.  Осы  сұрақтарға  жауап  беруүшін  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... алған, көрген кинодан т. б. алған білімдері болуы керек.Осы әдістер, нұсқаушы – еске түсіруші және түсіндірмелі –  көрнекілік  ... ... ... ... болатын  әдістер.  Кез  келген  оқушығаалғашқы ... ... ...  ...  жалпы,  алғашқы   бастаушы  болатынәдетте осы ... ... ... ... ... ... ... ашылады.  Бұләдістердің  біреуі  келесісінің  бастаушысы  болып   –   ...   ...   ...  ...  ...  кезең  болып  саналады.  Екі  әдіс  те  оқытупрактикасында  аса  көне,  ...  ...  және  орта  ...  ... ... ...  мұғалім  материалды  түсіндіріп,  айтыпберіп,  кино  көрсетіп,  ...  соң  ...  ...  ...  беруді,әңгімелеп айтуды, кесте құруды талап етуге болады.Қарастырылған  әдістер  оқушыларды  ...   ...   ...   ...  ...   оқушыларға   жеткілікті,   олардың   шамасына   сәйкесдәрежедегі  ...   ...   ...   меңгеруге   мүмкіндікбермейді.  Осы  мақсатқа  жету  үшін  ...   ...   ... және ... ... әдістерін қолдану қажет.Демеу – ізденушілік әдіс немесе эвристикалық әдіс – бұл да  ... ... Бұл ... ... ...  ...  тудырады,  эвристикалықәдістің мәні сол, онда мұғалім өзінің  кішкене  демеуімен,  көмегімен  іздеуаясын  ...  ...  ...  сақтай  отырып  тапсырманы  ұсақтапсырмаларға бөлшектеп (бұл кезде де проблемалық жағдай тудырылады),  соңғынәтижеге оқушының қадамдап ... ... ...  ...  ... ... отырып ( болжам айту не  оны  тексеру  жолдарын  ұсынып)  ... ... ... ... ... ... ... тақырыбында мынадай сұрақ қойылады:  неге  құстартек құрлықта ғана ... ... Егер ... жауап беруге  қиналса,  оларғатауықтың нағыз жұмыртқасының құрылысын  қарау,  сонан  соң  ...  ... беру ... әдістің айқын мысалы – эвристикалық  әңгіме.  Өкінішкеорай, мектеп практикасында осы  әдісті  өте  сирек  ...  Оның  ...  ...  ...   ...   ...   ...   қызықтыбасылымдардың аса аз  болуынан  деп  ойлаймыз.  ...  бір  ...  ... жөн көрдік.Бұл әңгіменің құрылуы ол, әрбір келесі  сұрақ  ...  ...  ...  ...  және  олардың  жауаптарының  жиынтығы  жаңа  ... ... ...  ...  ...  бөлігі  негізгі  проблеманы  шешетінміндеттерді құрауы қажет.Сабақтың  тақырыбы:   ...   ішкі   ...   ...   ...  ...  мұғалімнің  көмегімен  мүшенің  құрылысы  мен   ...  ...  ...  ол  ...  ...   ...   ... үшін қажет.  Сабақ  зертханалық  жұмыс  түрінде  өтеді.  ... ... ... ... ...  өсімдіктердің  тұқымдары  менжемістерінде  органикалық  зат  –  крахмал  ...  ...  Бұл  ...  күн  ...  әсерінен  түзіледі.  Осы  жапырақтан  өсімдіктіңбарлық мүшелеріне крахмал келіп ... ... ...  ...  жапырақтыңқұрылысы оның крахмал түзудегі жұмысына көмектесе ме? [18].Сұрақ: Жапырақтың ...  ...  ...  осы  ...  ... анық көрінетін жасушалар топтары бар?Жауап: Мына кесіндіде 4 топ ... ... ... Сендер сыртқы түрлері бірдей жасуша  топтарын  ...  ... ... және төменгі топ жасушалар бірдей деп ойлаймыз.Сұрақ: Сендер неге олай деп ойлайсыңдар?Жауап: Екі топ  та  ...  ...  ...  Жасушалар  түссіз,  алқалғандары жасыл. Осы топ жасушалары бір-біріне жақын орналасқан.Ұстаз  жауаптың  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... мен орналасуын дұрыс сипаттадыңдар. Ал  енді  осы  ... ... ме, әлде ... ... атқара ма? Соны шешейік»Жауап екі түрлі болуы мүмкін: әртүрлі немесе ... ... ... ...  ... дәлелдей аласыңдар?Жауап: Бұл жасушалар әртүрлі жұмыстар атқарады деп ойлаймын, себебі оларжапырақтың ... ... ... Бір топ  ...  жоғарғы  жағында,бір тобы төменгі жағында.Сұрақ: Сендер қалай ойлайсыңдар, жануардың арқасында  және  ... ... ... ... ма, әлде ... ... ... Бірдей, ол өйткені тері ғой. Ол барлық  жерде  де  ...  ... ... ... қызметін.Сұрақ: Олай болса, сендердің осы жасушалар топтарының ... ... ...  жақта  орналасуына  қарай  әртүрлі  қызмет  атқаратыны    ... ... ... Жоқ, мен ... ... ... жоқпын.Сұрақ: Енді екінші дәлелді тыңдайық.Жауап: Бұл жасушалар бірдей қызмет атқарады деп есептеймін,  себебі  ... ... ... ... Енді анықтайық, осы жасушалар қандай жұмыс  атқарады?  Бізәуелі олардың қандай ерекшеліктеріне көңіл аударуымыз ... ... бір - ... жақын орналасқан.Сұрақ:  Дұрыс,  бірақ  бұл  ...  ...  ...   ... жоғары және  төмен  орналасуларының  қандай   ...  ...  ... ойланайық?Жауап: Олар жапырақты сыртынан жауып тұрған сияқты.Сұрақ:  Өте  тамаша  бақылау.  Ендеше,  біз  ...  және  ...  ... ... ... ... білеміз. Жасушалар  түссіз   және  бір-біріне жақын орналасқан, жапырақ пен оны  қоршаған  орта  ...  ... ... Олар қандай қызмет атқарулары мүмкін ?Жауап: Егер осы жасушалар сыртында орналасып, бір-біріне  тығыз  жанасыпорналасқан  болса,  онда  олар  ...  ...  ...   ...   ... зақымданудан сақтайды.Сұрақ: Ал, осы жасушалардың түссіз болуының қандай маңызы бар?Жауап: ... ... күн ... ... ...  ал  ...  ... үшін керек».Осыдан  әрі  мұғалім  «жабын   ұлпасы»   ...   ...   ... ... ... ... ... демеу-ізденушілік  арқылы  зерттеушілікәдіске  келтірейік.Мысалы: «Ағзалар бірлестігі» тақырыбын оқығандағы эвристикалық әңгімеденүзінді.Мұғалім: Жаңа тақырыпты  ...  ...  ...  ...  не  ... түсірейік.Оқушы: Биосфера- ағзалар мекендейтін Жердің геологиялық қабаты.Мұғалім:  ...  ...  ...  ...   ...   бір-бірінетәуелсіз тіршілік ете ме, әлде бір-бірімен байланысты ма?Оқушы:  Биосферадағы  ағзалар  ...  ...  және  ... ... ... ...  қоректенеді  немесе  бірі  екіншісіндепаразитті тіршілік етеді.Мұғалім : Біз ағзалар бірлесіп тіршілік етеді  деп айта ... ... Иә, ... ... ... ... ... Ағзалар бір-бірімен байланысты  және  бірлестік  түзеді.Мен бірнеше бірлестікті атаймын,  сендер  оларды  қандай  екі  ...  ... ... шалғындық, бақ, орман, өзен, жылыжай, теңіз,  ... ... ... ... бірі табиғатта өз алдына тіршілік  етеді.Мысалы: ... ... ... ...  ...  ...  ...  адамжасаған – бау, жылыжай, бақша, аквариум.Мұғалім: ... ... ... ...  ал  ...  ... атайды. Кез-келген бірлестік әртүрлі  байланыстағы  көптеген  ағзалардантұрады.  Мысал  ретінде  ...  ...   ...   ...   ... ... ... ағзалар бір-біріне бөгет жасай ма?Оқушы: Шамасы, менімше бөгет ... ... ... бөгет жасамас үшін ағзалар басқа жерлерге  таралыпорналасу керек немесе тірі қалу үшін ... ... ... яғни  бірлестікақыр соңында құрып бітеді, ыдырайды.  Алайда,  сіздер  білесіздер,  ... ... ... ... бойы тіршілік етеді, құрып кетпейді.Оқушы: Яғни, бірлестіктегі ... ... ... ... Онда ол ... ... Әртүрлі ағзалар бірлестіктің әрбір  жерінде  мекендейді.  ...  ...  түрі  ағаш  ...  тіршілік  етеді,  біреулер   ... дің ... ірі ...  ...  ...  көпшілік  бунақ  денелілертопырақта мекендейді.Мұғалім: Өте ...  ...  ...  ...  вертикаль  бойыншақабаттарға (ярустарға)  бөлінген  (суретін  көрсетеді).  Әрбір  қабатқа  тәнөзінің ағзалар тобы ... ... ... ... құмырсқа жолымен өтіп бара жатқанқұмырсқалар санын белгілі бір уақытта санап отырған және осы құмырсқалар  өзилеулеріне ауыздарына не ... ... бара ... ... ... ... ... қандай нақты мақсаттар тұрды ?(Ұстазға оқушымен эвристикалық  ...  ...  үшін  ...  ...   ...   құрамын,   күннің   сол   мезгіліндегі    қоректенубелсенділігін, тасымалданып жатқан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  құмырсқалардың  орман  тіршілігіндегімаңызын қорытындылауға пайдалануға болады.) [18].Сонымен эвристикалық ... ...  ...  ...  ...  ынтатудырады,  дұрыс  жауапты  іздеуге  ...  ...  ...   проблеманыңшешімін іздеуде әрбір қадамның ретін табуға  үйретеді,  шығармашылық  әрекетүрдісін  жеңілдетеді.   ...   ...   ...   ...  ...  ...  болып  табылады.   Сұрақтарды   оқушылардың   білімдеңгейіне сәйкес құруға болады.Зерттеушілік ... мәні –  ...  өзі  ...  ...  ...  ...   біреудің   құрастырған   зерттеушілік   тапсырмасын    ... ал ... оны шешу ... іздестіреді. Осы  шешімді  іздестіруүрдісі кезінде бала еріксіз шығармашылық  әрекет  қырларын  ...  ... ... икемділігі, ойлаудың  дәстүрлі  еместігі,  болжамдар  құру,көптеген жауап жолдарын, варианттарын табу, білімді тасымалдау ...   ...   ...   ...    ... ... практикалық болуы мүмкін. Олар шағын (шешімдері  бірнешемин. ішінде жүзеге  асырылатын)  және  ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  нұсқау  бойынша  да  берілетін  тапсырманызерттеушілік тапсырма дейді. Ол дұрыс ...  ...  ...  ... ... ... шығармашылық сипатта жүретін әдіс. Оның  шығармашылықтұрғыда болуының ... ... ... ...  ...  ...  түрлеріменжүзеге асырылып, оны әрқилы жағдайларда қолдана білуінде.Мысалы: «Бунақденелілер түрінің сан алуандығы» тақырыбында  шығармашылыққалай қалыптасты?Оқушыларға  берілетін  ...  ...  ...  кітапты,   суреттерді,нобайларды   пайдалана   отырып    ...    ...    ... ... ...  тек  ...  тән  ... ажырату.Осыдан соң тақтаға сызылған мына кестенің бірінші бағанын ... ...  Осы  ...  орындау  негізінен   репродуктивтік   сипаттаболады.  Себебі  ...  ...  ...  ...  тән  ... ... соны  ...  қарап  естеріне  түсіріп,  сол  арқылы  кестетолтырылады.Жұмыстың екінші және үшінші кезеңдерінде бағыттаушы сұрақтармен,  ... ... ...  ...  оқушыларға  өз  болжамдарын  ұсынып  оныталдауға  мүмкіндік  туғызу  ...  ...  ...  ...  ойлауқалыптасады. Себебі, толтырған кестедегі деректерге сүйене  отырып  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...  үш  жұп  аяқтарының  болуының  ауада   және   басқа   ...  ...  ...  алулары  қоректену  мен   көбеюлеріне   үлкенмүмкіндік туғызып  басқа  ...  ...  ...  екеніжайлы қорытындыға келеді. Келесі белгіні  талдай  келе  буынаяқтыларда  ауызмүшелерінің әр түрлі болуының ...  ...  ...  ...  беріп,тіршілік ортасында тірі қалуға себебін тигізеді деген ойға ... ... ... өкілдеріне тән қасиеттер|Бунақденелілер класының        ... ... ...          ... ...           |                                         ||1. Үш жұп ... мен          |1. ... ... жазықтықта қозғала     ||қанаттарының болуы.            ... ...                            ... 3 бөлімнен тұруы:  |2. Бастың біраз қимылға келуі.           ... ... ...          |                                         ||3. Ауыз ... әр ...   |3. ... қорек түрлерімен қоректенуіне ||болуы.                         |кең жол ...                           ||4. ... ... ...   |4. ... табу, жауларын сезуі,           ||болуы.                         ... ... ...         ||5. Дене ... шағын    |5. Басқа жануарларға келмейтін тіршілік  ||болуы.                         ... ... ...              ||6. ... (дем ... ... |6. ... алуға атмосфералық ауаны        ||алуы.                          ...                               ||7. ... ... ... |7. ... ... ...          ||жұтқыншақ үсті ... ...                                         ||3 ... ... ...         |                                         ... болуы.           |                                         ... ... және ... -  ...  ...  ... отырып бунақденелілер жануарлар  әлемінде  жоғары  ...  ... ... екендігіне көздері жетеді, себебі дене бөліктерінің әр  түрліқызмет атқаруы, орталық ... ... ...  ...  ...  ... жетілуі  олардың  даму  шегіне  жетіп,  әртүрлі  формаларыныңпайда болып табиғатта кеңінен таралуынан көрінеді  ...  ...  ... ... ... ... талап ететін шығармашылық тапсырмалар:  Үйшыбыны алты ұрпақ бере ... ... 5 ...  ...  ...  ...  500мың  тонна.  Бірақ  осы  ...  ...  ...  ...   ...  аз  ...  ...  Осы  тапсырманы  шешу  барысында  балалардербестік танытып, бұрын игерілген білімдерін  пайдаланады.  Әрбір  ... ... ... ... бағыттаушы ретінде әсер етеді.Екінші тапсырма: Биылғы жылы Қазақстанда шегіртке өте көп болып  әртүрліаудандарда ... ... аса  ...  зиян  ...  ...  ... ... оларды жою  аса  қиын  ...  ...  ... ... ... шегіртке көп болатынын ескерткен, енді келесі  жылы  ... ... ... ... бар. Бұл не себепті? Осы  сұрақтың  жауабын  іздегенкезде  оқушылар  шегірткелердің  тіршілігін,  ...  ...  ... ... ... ... соңында шешімін табады.Осы сұрақтың шығармашылық сипатын сізіну үшін оның қай ... ... ... егер ... шығу  тегі  ...  өткенде  берілсе,  ондатақырыптың өз мазмұны жауабын айтып тұр,  егер  кейінірек  ...  онда  ... ... көпшілігіне  шығармашылық  тұрғыда  болады.  Сонда  біртапсырманың өзі, шығармашылық тұрғыда болу  -  ...  оның  оқу  ... ... ... ... қорытындылаушы сабақтарда, оқушылар белгілі деңгейдебір тараудан, блоктық тақырыптардан білім ... соң ... ...  ...   және   ...   ...   шешуде   де    қолданылады.Зерттеушілік әдіске мысал ретінде топ немесе ...  ...  ...  ... ...  ...  алуға  болады.  Мысалы,  экология  курсының  барлықматериалдары оқылғаннан соң, мынадай  ...  ...  бар  ... ... ... ... ағзалардың қайсысы  тіршілікке  бейімді  және  ... ... ... жауын кезінде неге жауын құрттары топырақ бетіне ... ... ... ... зиянкес бунақденелілер  пайда  болдыдейік. Бірлестікке  зиянын  тигізбей  қандай  тәсілдермен  олардан  ... ... ... ... ... ...  ...  ұлғаюы  нәтижесіндепланетамыздағы  климаттың  бірте-бірте   жылынуы   ...   ...   ...  ...  ...  ...  деп  атайды.  «Парниктік   эффект»құбылысының тек қана экологиялық жағымсыз, теріс салдары ғана бар  ма,  ... ... де бола ... ... тапсырма ретінде  оқушыларға  мектептегі  немесеүйдегі аквариумдағы ағзалар ... ... ... құрастыруды  ұсынып,сонан соң мысалы, аквариумге жарық  түсуі  ...  осы  ...  ... ... ...  ...  Жұмыстың  нәтижесін  сабақта  талдағанорынды болады.Зерттеушілік  проблемалық  тапсырмаларды  шешуде  ...   ... ... ... ...  бастайды,  оларда  шығармашылық  әрекеттерқырлары қалыптасады.Бұл жерде, пікірлердің өзгеріп туындауы  және  ...  ... ... ... екі қыры байқалады. Ендеше, кез  келген  адамдакеректі ... ... ... таба ... ...  Оқушылаларда  осықасиеттер әр түрлі деңгейде болады. Оларда пікірлердің ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Неғұрлым пікірлер  көпболған сайын, соғұрлым олардың ішінде жақсыларының болу  мүмкіндігі  ... ... ... ... ... ... ... ұмытпаған  абзал.  Осытұрғысында  шығармашылық  қабілеттерді  күшейтетін,  оны  ...  ...   ...   ...   ...    ...    ... дамытатын  әдістер  қатарына  брейнсторминг,  инверсия,  еріктіассоциация әдістері, оқу ойындары, рөлдік  ойындар  тағы  ...  ... ... ... ... кезінде  оқушыларға  бір  тапсырмаберіледі де әрбір бала өз ойына не келсе, соны ... бұл  ...  ... ... ... да) ортаға салады. Шығармашылық белсенділікті  ынталандыру,бұл кезде төрт ережені сақтау арқылы болады, олар:- ... ... ... тарапынан сын болмауы керек, өйткені оның  кезкелген ойды жарамсыз деп табады - деп ... ... ... ... ... ең ерсі, неғұрлым «жабайы» көрінген  пікір  соғұрлымжақсы, ол қолдау ... ...  ол  ...  тыс  ...  алу  ... ... пікірлер иесі қалай тұжырымдаса солай жазылып алынғаны дұрыс,осы пікірлерді басқалардың қалай болса да «өңдеуіне» ...  ...  ...  ...  көп  болғаны  дұрыс,  өйткені   дұрысын,қажеттісін таңдап алуға мүмкіндік болады.Мысалы: таңғажайып болжамды жағдайларды ... Егер  ...  ... болар еді, өсімдіктер әлеміне қалай әсер  етер  еді?  Осы  сұраққа  жауапіздеуде ... бар ... ...  ...  ...  жайында,өсімдіктердің  вегетациялық   кезеңдері,   тозаңдану,   қорек   тізбегіндегіпродуценттік орны ... ... көз ... ... ... ... ... өзгеруінен қандай проблемалар туындайтынын өздері табады. Бұл  кездешығармашылық оқу еңбегі ... ... ... ... ... ... орта ... қабілетті оқушының  өзі  жекежұмыс жасаған кезіндегіден екі есе көп ой, шешім ойлап таба алады.2. Топтық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  түсіріпшығармашыл ойлауды ынталандырады.3.  Пікірлер көбейген сайын, олардың сапасы арта ... ... ... кедергі болатын:- қорқыныш (бұл тек  қана  «жетістікке  жету»  деген  ойдың  ... ... ... ... тыс ... ... (аса міншілдікпен өзін бағалау шығармашылықмешеулікке соқтырады);-  конформизм  (басқаларға  ұқсағысы  келу  ...  ... ... ... немесе аса ақылды  болып  көрінгісі  келмегендіктенбала ерекше пікір айтуға батылы бармайды);- шаблондық, ойдың оралымсыздығы, ақылдың ...  ...  ...   ...   себебі,   оқыту   әдістері    ...    ... ... жаңа ... ...  ...  ...  білім  алуғабағытталады);- жалқаулық, өйткені бұл  -  ...  ...  ...  мүмкіндікбермейді.2. 2 Биология сабақтарындағы тәжірибелік жұмыстарТәжірибе кезінде зерттеушілік  сипаттағы  сабақ  түрлері  ...  ... өзін ...  мен  пайдалану  белсенді  әрекет  арқасында  болады.Ендеше, баланы нақты бір пәнге  оқу  ...  ...  ...  ...  ... сол ... оқу ... алатындай жағдай тудыру  арқылы  қызықтырукерек. (19(.Біздің   тәжірибеде   саяхат   ...   ...   Бұл   ... ... ...  қатынасатын  оқушылар  санының  көптігі.Кейбір жағдайларда оқушылардың әртүрлі жануар, өсімдіктер аттарынан  сөйлеп,солардың кейпінде ... ... ... ... ...  ...  менбақылағыштығы, өз аймақтарының флорасы мен фаунасы жайлы  ...  ... ... ... ... өзі жаңа ... игеруде  оқушыны  жаңа  бірөлшемге, кеңістікке жетелейді. Саяхат барысында бұрын игерген білім,  білік,дағдыларға ... ...  ...  емес  ...  ...  өз  ойларынайқындай түседі.Сабақ  кезінде  оқушылардың  сабаққа  аса  ынтамен  қатысқандығы   ... ... және ... ...  орындау  ықыластарынан  байқалды.Әрбір аялдамаларда оқушылардың "пойыздан  түсіп"  өздеріне  ...  ...   стол   ...   ...   алулары,жапырақ   жиектерін    дұрысанықтаулары,  ...  ...  ...  дәл  ...   зор   ... Бұл ... келген қуаныш. Ендеше, осы  оқу  үрдісіндегібелсенді танымдық әрекет - ... ... жаңа ...  ...  ...  ...   ...   меңгерілген   білім   деңгейлерінтексергенде  сынып  оқушыларының  түгел  ...  жаңа   ...   ... ... ... 6 және 7 ... ... ертегі  сабақтар  өте  тартымдыөтеді, балалар қызыға қабылдайды. Жақсы ...  ...  ...  ... ... тақырып, ұзақ уақыт есте сақталады.Балалар осындай  сабақтарға  ...  ...  ...  пәрменділігі,жақсы  жетістікпен  өтуі  неғұрлым  кейіпкерлер  саны  көп  ...  ...  ...  ...  ...  Мұғалім  сынып  оқушыларының   әрбірайтылған сөзге дұрыс ...  ...  ...  ...  ...  әрбір  сөзбиологиялық мағынаны, әртүрлі түсініктерді береді. (20(.Ертегі сабақ. 6- сынып. Сабақтың ... ... ... ... ... ...  ...  әртүрлі  дақылдар  жайлымағлұматтар беріп, олардың биологиялық ерекшеліктерін ашу.1. Бастаушы:   Ерте, ерте, ... жүні ... ... ... ... ... ... Адамдар өсімдіктектіөнімдерді,  сулы  және  құрғақ  жемістерді,  етті  тамырларды,  ... ... ... ... ...  Олар  өздерініңтіршілігіне  қажетті  өсімдік  түрлерін  іздеп,  ...  түз  ... ... ... ... жерінен  жинап  алып,  дереу  тамаққажұмсағаннан гөрі жабайы өсімдіктердің түсімін ...  ...  ...  ...  Бастаушы:  Сонымен  адамдар  енді  өсімдікті  орман-тоғай,  ... үй ... оның ... ...  өсіруге  болмас  па  екендеген ойға келеді.  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... егумен топырақты өңдеу нәтижесінде шыққан екен.  Адамбаласы  осы  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... (қауденді орамжапырақ шығады).Қауденді орамжапырақ: Мен - орамжапырақ,  қандай  қиындықтармен  осындайжеуге  жарамды  күйге  жеттім?  ...  ...  ...   маңайында   өскенбіржылдық кішкене өсімдік едім.Ертедегі адам: Сені осындай жетістікке жеткізген біз  -  ...  ... ... кішкене түйіршіктерің /қауденді/ мына  қазіргі  (бұрынғы  жәнеқазіргі  ...  ...  ...  ...  ...  ...   (оныңденесін көрсетеді) айналдырдық.Қауденді  орамжапырақ:  Менің  басқа  да   ағайындарым   бар.   ...   ...   ...   гүлді   және    қызыл    қаудендіорамжапырақтар, олар қайдан ... ... ... ... ...  ғана  гүл  ...  ... әрекетінен айрылған үлкен етті денесіне, төменгі  жағындағы  гүлшоқтарын брюссель орамжапырағының қауденіне айналдырдық.Қауденді орамжапырақ: Осы ... ... бәрі ... ... ... ... ... куә. Сабақ жағын шырынды етті  ұлпаларментолықтыра отырып, кольраби ... ал ...  ...  ...   ...   мал   азықтандыратын   орамжапырақ   ...   ... ... Осы ... ... кез ... мәдени өсімдіктерден көругеболады. Шынында да адам өсімдіктерді қайта өзгертті. Демек, екпе  өсімдіктеролардың ең алғашқы жабайы түрлерінен ... ... ... бастаушы: Қазіргі кезде  мәдени  өсімдіктердің  әр  түрінің  ... бар. ... ...  келе  ...  ...  ...  бидай,арпа, жүгері, күріштің іріктемелері өте көп.Селекционер: Іріктеме деп әр өсімдік түрінің ... ... ең ... ... бір  ...  ...  Әр  іріктеме  белгілі  бір  аймаққа,  солайналаның  ауа-райы,  топырақ  ...  ...  ...  ... іріктеме шығару оңай жұмыс емес. Жаңа іріктемені  бір  адам  ғана  ... ... ...  Мен  ...  ...  ...  өмір  бойы  соныменшұғылданып келеміз. Біз өсімдіктің  жақсы  қасиеттерін  онан  ...  ... Мен өте ерте ... келе ... мәдени  өсімдіктердің  бірімін.Мені осыдан 10 мың жыл ... ... ... ... ...  ...  аса  ... қуатты азық.Күріш: Достым, мен де сенің туысыңмын. Сен аса көп мақтанба.Бидай: Күріш,  сенімен  салыстырғанда  менің  ...  ...  ... адам ... үшін ... ... мен ... 70-80  пайыз.  Вдәрумені, РР және Е дәрумендері, минералды тұздар және басқа қажетті  заттарболады.Тары: Ағайындар, ... ... Мен  де  адам  үшін  ...  ... Досым-ау, менің 20-ға жуық түрім бар. Биіктігім 60-150 сантиметр,негізінен  оңтүстік  аудандарда   өсемін.   ...   ...   ... бір гүл ... Аталығым - 6, жемісім-дәнек.Тары: Менің сабағым тік, жапырақтарым тілгі тәрізді.  Ені  –  1,5-4  см.түкті, гүлдерім ... ... ... қос ... ... десең  даражынысты да боламын. Өздігімнен тозаңданамын. Жемісім ұсақ, 2-3 мм.Бидай: ... ... ... ... да ...  ...  емессіңдер.Менің дәнімнен әртүрлі ұн, жарма, кеспе, крахмал, спирт дайындайды. 100  гр.нанымда 9 гр. ақуыз, 0,5 гр. май, 1 гр. ... 46 гр. ... ... Мен  ...  шапқыншылығы  кезінде  сайға  тығылған  бір  ру  елдіқырғыннан аман сақтап ... Ру басы ... ... көп  малға  менің  жемісіммен  сабағымды  арттырып  алған.  Қыста  сайға  ...  ...  ... ... адамдар тағам етіп, сабаныммен  мал  қоректенген,  қыстаншыққан.Күріш: Менің ... ... үшін ... су көп  қажет.  Өсу  кезеңім  90-130күнге созылады. Іріктемелерім өте ...  ...   ...   129   ...   бар.   ... ... жаздық бидайдың  126  іріктемесі,  жеміс  ... ... 36 жаңа  ...  бар.  ...  ...  12  ...   Құрметті   мәдени   дақылдар!   Сендер   әрқайсыларың   бізгекерексіңдер. Сендерді өсіру, ... ... мен ... білемін.Бидай: Агроном мырза! Мені азық-түліктік, тағамдық  өнім  ретінде  қалайпайдаланатындарыңызды мына көпшілікке айтып беріңізші.Агроном: (сызбанұсқа ... ... ... - ... ... оның іші қуыс ... тәрізді. Буындар менбуын аралықтарынан тұрады.  Жапырағым  -  ...  ...  және  ... қынаптан тұрады.Күріш: Менің ең атақты іріктемемді Ыбырай Жақаев атамыз шығарды.Күріш: Менің ең атақты іріктемемді ... ... ... ...  Ол  әргектардан 174 центнер күріш беріп  дүние  жүзілік  рекорд  жасады.  Мені  ... өте көп ... ... өте ...  ұн,  ...  спирт  фитиналады. В дәрумені алынады.Агроном: Күріштің сабағынан қағаз, қатырма қағаз, қалпақ, жіп  жасалады.Себет,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  отаныныңОңтүстік-шығыс  Азия  елдері  екенін  дәлелдейді.  ...   ...   ... Бұл не ... ... жатқандарың? Мен де өте ертеден  егіліп кележатқан ... ... ... ... ...  ...  ...  Мен  -дара жыныстымын, бір  үйлі  өсімдікпін.  Аталық  және  аналық  ...  ... әр ... ... ... Мен ... бидай өсірушімін. Жүгері - малға  арналған  ең  ... ... ...  ...  жібек,  целлюлоза  алуға  қажетті  шикізатдайындайды. Линолеум, желім, тығын жасалады.Жүгері:  Аталығым  сабақтың  ...  ал  ...  ...  ...  депаталады. Ол жапырақ қолтығында  орналасады.  ...  ...  ...  ... орам бар.Бидай: Туысқан, менің гүлшоғырым күрделі масақ, әр  ...  4-5  -  ... ... Барлықтарыңның гүлдеріңде бір типтес екі гүл қабыршағы, екі гүлүлпегі, үш аталық, екі ... ... ... ... - ... Мен ...  ...  Басқаларыңнан  айырмашылығым  -  тамыржүйем өте жақсы жетілген - ... ... 2 ... ... ...  ...  ... 1,5 метрге дейін жайылады. Қосалқы тамырларым үлкен көмек көрсетеді.Дихан: Жүгері - ... тік, ... ... тағы  бір  ... іші ... борпылдақ. Биіктігі жарты метрден 4-5 метрге дейін  жетеді.Ал тропиктік елдерде сабағы 8 метрлік ... ...  ...  ... ... ... ... дұрыс пайдаланса түсімі арта түседі.Агроном: Медицинада жүгерінің жібек  шашағының  тұнбасын  бауыр,  бүйрекауруларын емдеуге  пайдаланады.  ...  ...  16  ...  ...  ... Бұл ... 150-ге жуық ... заттар алынады.Дихан: Сондықтан да егіншілер жүгеріні былай дәріптейді:Жүгерінің Днепр – 56, ... - ... - 236 ... ... - ... дән. Жүгері - жерге сән!Жүгері - малға жем. Жүгері - ... ... ... Жер шарында 22  түрім  (мәдени  және  жабайы),  ...  ...  бар.  Ең  көп  ...  ...  ...   мен   ...   ... барлық жерлерінде күздік және жаздық  бидай  өсіріледі.  Жаздықтүрлерімді ... ... ... ... бидай тұқымы 12-14 градус жылуда қаулап өседі. Оны  ертекөктемде себеді. Күздік бидайды күзде себеді, көп  кешікпей  ...  ... 2-3 ... ... ... сол кезде бидай түптене  бастайды,  соданқар астында қыстап шығып көктемде ... ... ... мол өнім ... ... мол өнім алу үшін  ...  ...  еңбек  етеміз.  Жердітерең жырту, ауыспалы егісті мезгілінде дұрыс  жасау.  Тұқымды  дер  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тыңайтқыштардықажетті мөлшерде енгізу, арамшөптерді жою, т.б. шараларды қолдану мол  түсімалудың кепілі ... ... ... ... нан тағамдарының жүздеген түрлері пісіріледі.  Адамнанды қанша жесе де, одан еш ...  ...  ...  ... ... ... іріктемелерді ғылыми-зерттеу мекемелері әртүрлісұрыптау әдістерін пайдалану  жолымен  шығарды.  Жаңа  ...  ... ... ... пайдаланылады. Сонымен өсімдіктер  іріктемелеріншығаруда аянбай еңбек етудеміз.  ...  ...  ...  -  ...  ...  ...  іріктемелерін  шығару,  өйткені  астық   тұқымдасмәдени  дақылдардың  көпжылдық  іріктемелерін  әлі  ...  ...   ... ... ... ... мол.Дихан: Ал, халайық, дәнді  дақылдар  сендердің  бәрің,  біз  үшін  асқанбайлықсыңдар, адамның тіршілігіне  аса  ...  ...  ...  ... аласыңдар. Сондықтан айтыс-тартысты тоқтатып, тарасайық.Осы сабақтың нәтижесі көрсеткендей ... ...  ...  ...  бастап  белсенділікпен  жұмыс   қысастықсыз,   өз   еріктеріменбасталды. ... бір - ...  асып  ...  ...  ...  ... деген ұмтылыс жасап, еріктің  жоғарылығы  басым  болды.  ...  ... оқу ... берілгендік анық байқалды (21(.8 - сынып. Бұл сыныпта жүргізілген шығармашылық сайыс сабағы  оқушыныңбелсенділігін, ынтасын, өздігінен ізденуіне, ойлануына жол ...  ... оқу  ...  сапалы,  толық  меңгеруіне  мүмкіндік  беретінінекөзіміз жетті.Сайыс сабақтың қызметі алуан түрлі. Оларда  жаңа  ...  ... ... ... ... ... ... тақырыпты  өтіп  болғансоң жинақтап, жүйелеп қорытуға, тақырыптар ...  ...  ... т.б. ... ... ... салалы болғанымен бұл  сабақтардың  түпкімақсаты  біреу:  оқушылардың   ...   ...   ...   алу   ... ... ... белсенді адам болып дамуын қамтамасыз ету.Оқулықпен, қосымша әдебиеттермен жұмыс істеудің (берілген тақырыпқа  оқуматериалын  іздеп,   таңдау:   ...   ...   ...   заңдылықтарды,ережелерді мәнді ұғымдарды. т.б. айырып анықтау; тақырып бойынша  ...  ... ... ... ... табу т.б.) ...  ...  экспериментқою  (мақсатын,  болжамын,  объектісін,   жүргізілу   үрдістерін,   ...  ...  ...  құралдарымен  жұмыс  істей  білу,  үрдістербарысын жазып ... ...  ...  қорытындылау  т.б.),  табиғиобъектілерді,  құбылыстарды   бақылау,   оларды   өзара   ...   ... ... ... т.б. іс әрекет, логикалық  таным  амал-тәсілдерін  меңгеру  ...  ...  ...  ...   жетілдіріп,өздігінен сапалы білім алуына жол ашады және осының өзі  оның  ... ... ... болу үшін ... ... және ...  ететінортасы" тақырыбы бойынша өткізілген сайыс сабағын келтірелік.Сабақтың мақсаты: білімдік жағынан -  бақаның  тіршілік  ететін  ... ... ... мен ... ... ... ету  түріндегіөзара байланыс - тәуелділікті анықтап  түсіну,  осы  ...  ...  ... ... ... - бақа  мен  ...  құрылысындағы  ұқсастықтармен ерекшеліктерді кесте, жануарлар  қаңқасының  макеті,  тірі  объектілердібақылау,  т.б.  арқылы  ...  ...  ...  ...   ...  меңгеріп,  қолдана  білу.  Әрине,  жұмыс   ...   ... ... да ... ... ... ... түсінікті. (22(.Мұғалім сабақтың мақсатын, ұйымдастырылу түрін түсіндіреді.Ұйымдастырылу түрі  -  ...  ...  ...  оқушылары  үш  топқабөлінеді. Сайыс екі сатыдан тұрады.Бірінші сатыда бір топ - ... ... топ - ... ... топ - "төрешілер алқасы" рөлін атқарады.Екінші сатыда бірінші, екінші, топтардың рөлі ауысады. Оқу материалы екітоптамамен зерделенеді.1.  ...  ...  ...  мен  сыртқы  түрі,  құрылыс   арасындағыбайланыс".2.  "Бақа  мен  ...  ...  мен  ...   ...   ...  мен  ...  ...  ағза   тіршілік   ететін   ортажағдайларына байланыстылығы".Мұғалім үш ... ... ... түсіндір еді: бұл  топтардың  бәріде оқулықтағы "Бақаның тіршілік қалпы, сыртқы  құрылысы"  деген  тақырыпшаны10-12  ...  ...  оқып  ...  Мұндағы:  "Сынақ   алушылардың"мақсаты - оқу ... ... ...  ...  дайындау:  "Сынақтанөтушілердің" мақсаты - өздеріне беріледі - ау,  -  деп  күтілген  ... ... ...  Ал,  ...  -  "төрешілер  алқасы"  оқу  материалынзерттеп, сұрақтар мен оған ... ... ...  даярлайды.  Одансоң алғашқы екі  топ  қарама-қарсы  отырады  да,  жұмысқа  кіріседі:  ... ...  ...  ...  ...  оған  жауап  береді.  "Сынақалушылар" сұрақтар мен жауаптарға өз бағаларын қояды.  Одан  соң  ... екі ... ... ... олардың жұмыстарын талдайды.Сабақтың келтірілген қысқа  сипаттамасынан  оның  алуан  түрлі  ... ... ... ... ізденіп, оқу материалын өзі  зерттейді,  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  іздеу-оқу  материалынмұқият талдап, өздігінен қажетті білім алуын қамтамасыз етеді;2. ... ... ... ... үйреніп, қолдануға жаттығады;3. сызбанұсқа, кесте, ылғалды препараттарды пайдалануды үйренеді;4. бұрын алған білімін жаңа біліммен байланыстырудың рөлін аңғарып, оныңамал-тәсілдерін ... ... және ... ... ... ...  ...  олқылықтарды,дұрыс жауаптарды анықтауды, өзін-өзі және  басқаның  ісін,  ...  ... ... ... ... жауаптылыққа тәрбиеленеді.Ең соңында мұғалім жүргізетін  тест-тапсырмалар  оқушылардың  бір-бірінеқойған бағаларының қаншалықты объективтілігін  анықтауға,  мұны  ... ... ...  ...  мектептерде  біраз  мұғалімдер  қолданып  жүрген   оқытуүрдісіндегі блокты - ... ... ... ... орын алады.  Бұл  сабақтыңтүрлері,  әсіресе  орыс   мектептерінде   көп   ...   Бұл   ... - бір ... бір немесе  екі  блокта,  тоқсанда  оқытып  бітіружәне қортынды сынақ немесе емтихан тапсыру.Модульді ... ... ...  ...  ...  ...  қиын  -жеңілдігіне  байланысты  ...  ...  ...  ...   ... ... өз бетімен жұмыс  істеуге,  шығармашылыққаүйренеді.  ...  ...  ...   ...   ...   жәнежолдасының  жұмысын  бағалайды.  Мұғалім  ондай  сабақ  ...   ...  ...  ...  "бюрократтығынан"   босап   тек   оқушылар   жұмысынбасқарады. Сабақты осылай ұйымдастырудың арқасында ...  іс  ...  ...   ...   ...   мүмкіндік    алады,    төмен,    орташаүлгерімдегілерге көмектесіп жақсы, мықты ... ... ... тағы бір ... - көпшілік оқушылардың бағалануы,  бағатек дәптерге қойылады. Сол ...  ...  ...  ...  ...  болыпсаналудан қалады. Екілік алған оқушы өз бетімен  материалды  меңгеріп  келіпекіні жоя алады. Ал, журналға тек ... ... ... ...  ...  жұмыс  сапасына  байланысты,  сыныпта  оқушы  түгел  оқуэлементтерін оқып ... ...  ...  бал  ...  онда  ... ... ... олқылықтар жіберілсе, үйде  сол  тақырыптарды  қайталаутапсырылады.Модульді  оқыту  ...  ...  ...  сол   себептен   өзеріктерімен  шығармашылық   тұрғыда   ...   ...   Осы   ... ... баға қойылады. Мысалы, сол оқыған тақырыпқа  сөзжұмбаққұру, оның жауабын жазу.Мұғалім үшін осындай сабақтар өткізу оңай емес,  ...  оны  ... ... ... ...  ...  ...  тараудағы  бүкілоқу материалын және әрбір жекелеген сабақтарды ... ... ...  ... ... анықтап бөлу,  оқушының  сабақта  оқу,  түсіну,  анықтаут.б. сияқты міндеттері көрсетілген ОЭ  -  оқу  ...  ... ... ... оқу  ...  (О.Э.)  жүйелілігініңкөлемін, мазмұнын анықтау керек. Әрбір  О.Э.  -  нің  ...  ... және ... ... түрі ... қажет.Үшіншіден: қосымша материал таңдап алынып мысалы лекция, қажетті көрнекіқұралдар,  тапсырмалар,  тестілер,  оқушылар  үшін   ...   ... ... ... ... ... мына негізде өрбіді:Әрбір оқушы өздеріне таратылып берілген модульдармен  дербес,  өзбетіншежаңа білім игерді. Оны  игеру  барысында  ...  ...  ...  ... ... шешу кезінде алдыңғы білім қорын басқаны  игеруге  пайдалану,пайдалана алу біліктілігін ...  Осы  ...  ...  ...  -  ... ... емес, тек мұғалім  көрсеткендей  емес,  ой  еркіндігі  менәрекет еркіндігі белсенді  шығармашылық ... ... (18, ... сабақ. 9 сынып. Сабақтың тақырыбы: Дәрумендер.Келесі сабағымызда  тоғызыншы  сыныпта  аукцион  сабақ  ...  ...  ...  ...  бұл  сабақтың   орны   ерекше.   ...  бұл  ...  ...  ...  ...  берілген   тапсырманыорындау барысында жекелей ізденушілік, зерттеушілік  ...  ...  ...  ...  материалдардан   оқулықта   жоқ   көптеген   ...   ... ... ... ... көрсеткендігі дәлел болды.Сабақтың мақсаты: Дәрумендер деген ұғымды қалыптастыру, олардың ағзадағырөлін  ашу,  оқушылардың  дәрумендер  туралы  білімдерін   ...   ...  ...  ...  аурулар,  олардың   алдын   алу   ... ... ашу. ... ... ...  ...  Жеміс-жидектер  көрмесі,кітаптар.  Дәрумендер  және   ...   ...   Әр   ...   ... ... ... ... барысы:1. Сынып оқушылары 2 топқа бөлінеді де оларға А,  В,  С,  Д,  К,  РР,  ... ... ... тапсырылады.2. Аукционерлер тағайындалады, столда дабыл - қоңырау.3. Мұғалімінің хабарламасы.Осы  сабақтың  жүрісі,  өту  тәртібінің  өзі  ...  ... ... дәрумендердің  білімге  "сатылуы"  сатып  алушының  солдәруменнің басқаларға әлі ... ... ... ... адам  ... аша түсуімен ерекшеленеді. Сол себепті білім сайысында  жеңіп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Балалар   сабаққадайындық барысында дәрумендер түрлерін, атқаратын  рөлін  жан-жақты  ... ... ... ... дербестік танытты.Екінші ерекшелігі - жалпы аукцион тәртібін, өту ерекшеліктерін үйренеді.Осы сабақта дәрумендер деген ұғымды ... ... ... ... ... ... туралы білімдерін қорытып дәрумен  жетіспеушіліксалдарынан болатын аурулар, олардың алдын алу арқылы  дәрумендердің  маңызынашу ... ... ... ... Ерте  ...  ...  мен  теңіздежүзушілер ұзақ уақыт бойы жеміс, көкөніс тағамдарын пайдаланбағандықтан жиі-жиі  қатты  ауруаларға  ...  ...  ...  Осындай   кезеңдердеқырқұлақ ауруына шалдығады.  Мұндай  ауру  кезінде  қызылиек  қанауға  ... ... ... ... жара шығады, адамның тісі босап,  түсіпқалады, сүйегі морт  болып,  буындары  қақсайды,  қан  ...  ...  ... ... ... ... нашарлайды. Осы ауру салдарынан  өлгенморяктар саны теңіздегі соғыс  және  корабльдердің  ...  ...  ... ... асып ...  ...  солтүстік  экспедициялары  моряктарыкөптеп қырылған. Халық  ертеден  бері  қырқұлақ  ауруын  итмұрын  жемісімен,қайың ... ... ... емдей білген.Жеткілікті тамақтанбау себепті туындайтын аурудың себептерін алғаш ашқанНиколай Иванович ... Жас ... ... ... минералдық заттар  рөлінзерттеді. Ол тышқандарды химиялық таза ... ... ...  ...   қоспалармен   тамақтандырды.   Осындай   ...   ... ... күні ... өліп ... ... соң Н.И. ... химиялық  тазаақуыз, май қосылған тағамдармен қоректендірген тышқандар да түгел өлді.  Ал,сиыр  сүтімен  қоректенген  ...  ...  ...  ...  ете  берді.Осыдан  кейін  ғалым  қолдан  жасаған  тағамдарда,  ...  ...  ... бір ... ... деген тұжырымға келді.  Кейінірек  бұл  заттар"дәрумендер" деп аталды. Н.И.Лунин  тәжірибесі  ...  ...  ... ... ... ... мақұлданды. Алғашқы  алынғанекі дәрумен шартты түрде А және В деп ... ... ... жылы ... ... ... Бессонов венгер Сент-Дьердимен қатар Сдәруменін бөліп алды. Қазір дәрумендердің 30-ға жуық түрі белгілі А,  В,  С,Д, Е, К, Р, РР, Д, және К ...  ...  ...  ...  ...  болыпшықты. Мысалы В дәрумені В1, В2, В3,В12, В15 т.с.с.4. Тағамдардағы дәрумендер.Ғалымдар  көптеген  тағамдарға   зерттеулер   ...   ...   ... ... ... Көптеген жеміс-жидек,  көкөністерден,  әртүрліөсімдіктерден  дәрумен  ...  ...   ...   томаттарда,   лимон,бүлдірген тағы сол сияқты барлық жемістерде дәрумендер  ...  Олар  ... ... ... қан ... өте пайдалы.II бөлім. Дәрумендерді сату (аукцион). Аукцион тәртібі:1. Бір затты сатып алу үшін оның биологиямен қандай  да  бір  ... ... ... ... Сатып алушылар тәртіппен кезектесіп сөйлейді4. Сатып алу үшін қолын көтередіАукционердің сөзі:  Сонымен,  ағза  үшін  ...  ...  ...  ... ...  бастаймыз.  Алғаш  сатылатын  А  ...  ...  ... Өзін қысқаша таныстыру үшін оған сөз  беріледі.  А  ...  ...  ...  ...  еритін  дәрумендер  тобына  кіретін  ретинол  ... ... ...  түседі.  Көпшілік  өсімдіктекті  тағамдарда  ... ... ...  томат,  тәтті  бұрыш,  көк  пияз,  шпинат,  итмұрынжемісі,  тікенжиде  /облепиха/,  өрік,  ...  Адам  ...  I  мг.  ...  ...  тиіс.  Ретинолдың  қоректе  жетіспеушілігінен  терініңқұрғап,  шиқан  шығып,  көрудің  (көздің)   ...   ...   Ал,   ... жетіспеуінен тыныс алу мүшелерінің қабынуы, ас қорыту  мүшелері,зәр шығару мүшелері қабынып ауруға шалдығады.Сатып алушы оқушы ...  ...  қол  ...  ...  ... Мен А ... 1000 теңге беремін, себебі айтылғаннан басқа, тағамдаА ... ...  ...  өсуі  ...  тістері  мен  шаштарыныңқалыптасуы нашарлайды, өкпесі мен ішектері зақымданады.  Бұл  дәрумен  калиймен фосфор тұздарының алмасуын ... ... 1000 ... ... бір, екі, үш. Сатылды!Келесі сөз В1 дәруменіне беріледі (екінші команда)  алғашқы  ...  ... ... ... май, ... ... және минералды заттар алмасуынреттейді.  Қан  айналым,  ас  қорыту,  жүйке  жүйесінің  қызметін  реттейді.Тиаминнің  ...   егер   адам   ...   ақ   ұнды   ...  ақталған  ұн)  байқалады.  Тиамин  нан  тағамдарында,  сояда,бұршақта, сиыр ... ... ... В1 ... ... бас  ... есте сақтаудың әлсіреуі, тәбеттің төмендеуі байқалады.Аукционер: В1 дәрумені сатылады 500 теңге бір, 500 теңге екі  ...  ... ... ... ... Мен 1000 ... ... ... жаз айларында бүлдірген тере  барсаңызқандай дәмді, жеміс құрамында қант,  органикалық  қышқылдар  мол  ... ... 2-3 мг. В1 ... ... ал ол ... ...  ... мол.Аукционер: В1 дәрумені сатылады, 1000 теңге бір, 1000 теңге екі ...Сатып алушы (бірінші комнаданың келесі бір ... Мен 1200 ... ... В1 ... ...  ...  ауру  бери-берипайда болады. Сол себептен тек тазартылған (ақталған) нан жемеңіздер.Аукционер: В1 дәрумені сатылады 1200 теңге бір, екі, үш. ... С ... ... ... 800 ... С дәруменіне сөз.-Аскорбин қышқылы С дәрумені, ақуыз, май, көмірсу алмасуларын  реттейді.Қылтамырлар қабырғаларын жапсырып тұратын негізгі жасушааралық  ... ... С  ...  ...  қарсы  тұру  қабілетін  арттырады.Бауырдың  қызметін  ...  ...  адам  50-100  мг.  С   ... керек.Аукционер: С дәрумені сатылады 800 теңге бір, 800 теңге екі ...Сатып алушы: - Мен  1500  т.  ...  ...  әр  ...  ...  ... ... ... глюкоза көптеп кездеседі. Ағза ұзақ уақыт  бойыС дәруменін қабылдамаса қырқұлақ ауруына ... ...  иек  ...  ... ...  морт  ...  буындары  қақсайды,  қан  аздық  пайда  болады,ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу ... ... С ... ... 1500 бір ...Келесі сатып алушы: Мен 2000 теңге деймін, себебі итмұрын  ...  ... қант , ... ... және С дәрумені  қарақатпен  салыстырғанда  6-9есе көп, алмамен салыстырғанда 10 есе ... ... ... ... С ... ...  ... жүрмесе астың сіңімділігі төмендейді.Аукционер: С дәрумені сатылады, бағасы 2000 теңге бір, 2000 теңге  ... ... ... ... ...  РР.  ...  баға  1000  теңге,  бұлдәрумен жайлы тыңдаңыздар!- РР  дәрумені  құрамында  ...  ...  және  ...  ... ...  ...  қатысады,  көмірсу  алмасуын  ...  ... ... Бұл ... ...  сиыр  ...  ...  бүйрек,жүректе көптеп кездеседі. Осы дәрумен жетіспесе асқазан жұмысы  бұзылып,  ішөту болады.Аукционер: РР ... ... ... 1000 ... бір, екі, үш. Сатылды.Келесі дәрумен Д. Алғашқы бағасы 1200 теңге. Сөз Д ... ... Д ...  (кальциферолы)  адам  ағзасында  екі  түрлі  зат  қалпындакездеседі.  Эргокальциферол  Д2  ...  және   ...   Д3   ...  ...  ...  мөлшерде  кездеседі,  балық  уылдырығында,теңіз балықтарының бауырында  мол.  Д  ...  ...  ...  ... ауруы басталады.Аукционер: Д дәрумені 1200 теңге бір, екі ... ... ... ... оқушысы): Д дәруменіне  1500  теңге  беремін,себебі ол  калий  мен  ...  ...  ...  ...  Бұл  дәруменжетіспегенде осы тұздар азайып, сүйектің  құрамы  ...  Күн  ... ... ... Д ...  ...  ...  зат  пайда  болады.Сондықтан мешел ауруымен ... үшін жас ...  ...  күн  ... түсуі қажет.Аукционер: Д дәрумені 1500 теңге бір, екі, үш. Сатылды! Келесі сатылатындәрумен - Е. Алғашқы баға - 500 ... ...  ...  Е  ...  ...  ағзадағы  май,  ақуыз,көмірсулар алмасуларына әсер етеді. Бұлшық еттер жұмысын  арттырады.  Ағзағаөте қажетті ... ... ... себебін  тигізеді.  Өсімдік  майларында,жұмыртқада, қанда, сүтте, балықта, жеміс-көкөністерде ... Е ... 500 ... бір, екі ... алушы оқушы: Е дәруменінің ағзадағы маңызы  зор,  ол  ...   ...   ...   Бұл   ...   ...   ... бұзылуына, жыныс  бездерінің  әлсіреуіне  соқтырады,  сондықтан1000 теңге.Аукционер: Е ... 1000 ... ... Бір, екі, үш. ... ... кезеңі осы дәрумендерді қысқы уақытта тағамдарда  сақтауәдісі жайлы болды. Бұл кезеңде  осы  ...  ...  әр  ...  ...  қандай  дәрумендер  кездеседі  және  сол  ...  ... ... ... қалай  сақтау  керектігі  талқыланып,  оқушыларға  қыстатағамдардағы  дәрумендерді  қалайша  ...  ...  ...   ... ... дәрумендерді сақтау әңгіме - дүкенмен талданды.10 - сынып. Сабақтың ... ... ... ... ... ... Интеграциялық сабақ.Сабақтың  мақсаты:  Тірі  ағзалар   денесінің   ...   ...  және  ағза  ...  ...  ...   ... өмір сүретінін ұғындыру.Бұл сабақты үш пән мұғалімі (биология, химия, физика) бірігіп өткізді.Алдымен биология мұғалімі сабақтың  ...  мен  өту  ...  ... ... Химия мұғаліміне сөз берілді. Ол  табиғатта  кездесетін  ... ... 24-і тірі ... ... құрамында болатынын  айтты.Жасушадағы мөлшеріне қарай олар үш топқа бөлінетіндігін  тақтадағы  кестеденкөрсетіп айтып берді.Осы  сабақтағы  ...  ...  ...  ...   құра   білуіменбайланысты. Мұғалім дидактикалық мақсатқа сай  ...  ...  ...  ...  кірісіп  кетеді,   сөйтіп   оларға   өз   ...   ... ... ... ... ... ... су туралы  бұрын  алғанбілімдерін жаңғыртып өздері іштерінен  сөйлеп  отырып,  ...  ... ... көп ... беріп оның қиылысында "бөтен сөзге  сенім",бейне, түсінікер ...  ...  пен  ...  ...  арқылы  түсініктітолықтырып, өз түсінігі шегінен  ...  (9,  23(  ...  ...  ... әлемдік дүниесі баийды,  бірлескен  шығармашылық  еңбек  ұстаз  -шәкірт    мәдени    ...    ...    үш    ...    ... ... әдістемешіге айналады ,  ал  оқушы  оқу  ... ... ... айналады".Спектакль сабақтар.Сабақтың бұл формасы өте жоғары деңгейде өтеді. Оқылатын  тақырып  толықберіліп,  барлық  мүмкін  ақпараттар  ...  ...   ...   ... ... ... бірі  ...  бірі  суретші,  бірі  дыбысынкөркемдеуші  т.б.   болып   сыныптағы   ...   ...   ...   Бұндабіржасушалыдан бастап тіршіліктің жоғарғы қалыптарына дейін  түрлі  -  түрлісценарилер құруға болады. Балалардың ...  ...  ...  ... ... ...  ...  ынта-жігермен,  қиялмен,  ғылыми  негізіненауытқымай құрылуы қажет.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ойынмен"  байланысты  және   "көркем   шығармашылықтыжекелей әсерленушілікпен ... [5, 25],  ...  ...  -  ... шығармашылық түрлерін топтастырған.11 - cынып. Спектакль – сабақ. Біз айтып өткендей шығармашыл тұлғаны текшығармашыл ... ғана ... ... ол үшін ... атмосфера  тудырубала мен сыныптың ерекшеліктерін және таным үрдісі  барысын  бағдарлай  білуқажет. Осы ...  ...  де,  ...  да  екі  ...  ...  қылықжасады,біріншісі  -  ойлау  арқылы  бұрынғы  білгенін  еске  түсіру,  ... ... ... ... тудырды, рухани байыды.Ал балалардың рөлде ойнауы өз алдына шығармашылық үдеріс. Себебі:  ...  ...  ...  -  оның  ...  ...  ... үрдіс кезінде туындауында." (9, 23(Конференция (латынша confero -  бір  ...  ...  -  ...  дегенмағына береді, ендеше ол - арнаулы  сұрақтарды  талдауға  белсене  қатысатынтоп.  Бұл  ...  ...  ...  ...  өз  ...  ...  ... жұмыс т.с.с. бірнеше міндеттер тұрады. Осындай сабақтарды  «9-11 сынып биология пәндерінде жүргізген ...  ...  ...  8  ... 3-5 ...  ...  ...  болады.  8,  9  -  сыныптардаоқушылардың осындай  сабақтар  өткізуден  тәжірибелері  әлі  ... оны ... ... ...  ...  ...  жасауы  қажет.Жоғарғы  сыныптарда  бұл  міндетті  оқушылар   ...   ...   ...  дайындық  ерте,  тақырып   таңдаудан   ...   ...   ... материалдың тәрбиелік мәні жоғары  болу  керек.  Таңдап  алынатынтақырып  оқушыларға  өз  бетімен  ...  ...  ...  кең  ... ... ... ... және бар  әдебиеттерден  (кітапханада)болуы шарт. Баяндама жазуға қажетті әдебиеттер тізімі беріледі.Сынып оқушылары екі  ...  үш  ...  ...  ...  ...  бөлініп,белгілі тапсырмалар алады, мұғалім кеңесші болады.  ...  ... ... ... ... жасауға  ғана  үйреніп  қоймай,  көрнекіқұралдар жасап шығармашылыққа үйренеді (24(.Пресс - конференция сабақтары тақырып бойынша  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Сабаққа   дайындық   барысында   ізденісарқасында ой-өрістері кеңейіп, өз  беттерімен  жұмыс  ...  ... ... ... ... ...  ...  сценари  құрылады.Әркім жекелей көрнекілік жасап, киетін киім, қажетті жабдықтарын  әзірлейді.Симпозиум, конгресс, сот, дөңгелек стол сабақтары рөлдік ... ... Осы ... ...  ...  ...  (ғалымдар,  журналистер  т.б.)орнында болып, жағдаятқа басқаша  көзқарас  білдіреді.  ...  ... ... ... ... ... Шылымды, Арақты,  тіптіАдамзатты Космостық соттау сияқты түрлері өтіліп жүр.  Бұл  ...  ... - ... ... ... ... ... өткен дөңгелек стөл түріндегі  рөлдік  ойын  сабағы  жоғарғысынып ... ... ... әсер ... ...   сабақтағы   шығармашылық   "оқушылардың   ...    ... (23( ... ...  әрекетінде.  "алымдардың  көп  жылғызерттеулер барысында  анықтағаны  -  ...  ...  ...  ... тұлғаға тән негізгі қасиеттер - ойдың шығармашылық  ...  ...  ол  ...  ...  ...  ...  ...  қосыла  отырып,өздеріне сенімділігі артуында.  И.Я  Лернердің  дәлелдеуінше,  ойдың  дербесшығармашылығы,  ...  ...   ...   және   ...   ... дамиды (23(.Планетадағы  тіршілікті  қалай  сақтап  қалу  керек?  деген  тақырыптағысабақтың  ...  ...  ...  жөн  ...   ...   осы   сабақэкологиялық  және  соғыс  қатерінен  қоршаған  ортаны    ...   ... ... ... ... ... шешуде тек сыртқы  қоршаған  ортаны  қорғаудыңжекелеген ... емес ... ... тиым  салу  ...  ...  шешімқабылдап, бүкіл адамзат күшімен жүзеге асыратын  шаруа  ...  ... ... ... негіз болды.Осы  кезде  экологиялық  жауапкершілік,  экологиялық  ...  ...  ...  ...  халықаралық  саясат,  экономикалық   бақылаукомитеті сияқты негізгі терминдер мен ұғымдар берілді.Сабақ  ...  және  ...  ...  көрнекті  үш  өкіліменинтервью түрінде өтеді:ЮНЕСКО бас директоры, профессор Федерико Майор (оқушылар  ...  -  ... ... дағдарыс қарсаңында алға қойған міндеттері  мен  ... ... ... ... Б.С. ...  (өз  ...  олқазіргі жаратылыстану ғылымында экология негізгі интеграциялық  ...  ... баса ...   ...   ...   және   ...   министрініңорынбасары  (бұл  әңгіме  мазмұны  Республика  экология  және  ... ... мен ... ... ... мәселесінің  нақтыпроблемалары мен қиындықтары жайлы).Соңынан  шығармашылықты  дамыту,  ойландыру  үшін  мынадай   ... ... ... ... ...  ...  рухани  ауқымдытәрбиесі  неге  аса  көңіл  аударатын   бағыт   ...   ...   ... ... ... қорғау бір экономикалық пайда болатындай  шара  жүйесінұсыныңдар.3. Адамзаттың экологиялық ... ... ......  ... ... ... табиғатты  қорғау  шарасына  қандай  өз  әрекеттеріңіз,  жұмысжоспарларыңыз, ой-пікіріңіз бар екенін айтыңыздар.5. ... Ли ... " ... Жерді ата-бабамыз мұра етіп қалдырған  жоқ,біз оны өз балаларымыздан қарызға алдық"  -  деп  ...  ...  бұл  ... ... ... келісесіздер ме?ЮНЕСКО бас директоры, профессор Ф.Майормен интервью:Оқушы: Қазіргі жағдайда біздің планетамыз қауіпте, егер  біз  ...  ... ... ... ... ... ... құнарлы  жерлеріміздіңжартысын жоғалтамыз, тірі ағзалардың миллион түрі  жойылады,  ал  өсіп  ...  ...  саны  жаңа  ...  ...   ...   Осы   жағдайдың   бәрініңэкономикалық,  ...  ...  ...   сауалдарын   шешуде   бізізденуіміз керек екенін сезінеміз.Профессор  мырза, сіздің бұл проблемаларға не айтарыңыз ...  ...  -  ...  ...   ...   ...   және   де   басқапроблемаларымызды шешуде негізгі фактор  "ауқымды  тәрбие"  ...  ... Бұл ... әлі де ... керек  шығар,  дегенмен  ауқымды  тәрбиебіздің көп түрлі және  сан  ...  ...  ...  ...  сыйлауғанегізделуі керек. Осы  тәрбие  тарихымыз,  түсінік,  дәстүріміздің  молдығынескере отырып ... адам ...  ...  ...  ...  ... ... - адамзаттың басты міндеті. Егер біз  әрбір  жеткіншекке  -адам табиғаттың бір бөлшегі, сондықтан біз өмірді қалай сүйсек  ...  ... ... ... ...  ...  айқын  сезіндіріп,  ұғындырмасақ,  ондасыртқы ортаны қорғау, тіршілікті сақтап қалу тек  ...  ұғым  ... Бұл ... ... ... ... болу ...  басшыларыныңбірден-бір ісі. Олар ғалымдардың,  ойшылдардың,  дін  ...  ... ... ... ... ...  ...  ауқымды  тәрбие  идеялары  практикалық  іс-әрекетке,нақтылы іске асуы қалай жүргізілуі керек?-  Бірнеше  жолы  бар.  ...  ...  ...   бүкіл   оқубағдарламасы орталығы етіп ... ... оқу ...  ...  ... ...  ...  даярлауда  негізге  айналдыру.  Бұнда  оқытуәдістемесі мен мазмұны әлемдік  ...  ...  ...  ... орынды.- Құрметті профессор, ауқымды тәрбие идеяларын таратуда Сіз ... - ... ... деп ... ЮНЕСКО зорлық, қысастық  емес  сенім  принциптері  негізінде  құрылғанұйым, ол ... ... ...  әлем  ...  атқарады.  Сол  себептенбіздің  ұйым  мықты  бүкіл   ...   ...   ...   ... және ... бола ... Біз бірігіп қана аз  уақытта  көлемдішаруа  тындырып,  экологиялық  проблемаларды  ...   ...   ... ... ... "Жер" атты космостық корабльде ынтымақтастық  пендемократияда алға жылжи аламыз.- Халықаралық саясаттың қандай шараларын экологиялық сферада іске  ... ... ... үшін  ...  ...  ...  халықаралықсаясат керек.  Нақты  шаралардың  қатарында:  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өнеге  халықаралық  кодексінқұру:  экологиялық   мониторинг   және   бақылаудың   ...   ... ... жайлы технологиялық  ынтымақтастық  механизмін  жасау:Антарктида, тропиктік ормандар,  ...  ...  ...  ...  ... ... табиғи аймақтарды қорғаудың халықаралық  құқықтық  ережелерінқұру. Осылармен қатар соғыс әрекетін шектеу ерекше орын  ...  ...  ... қаупін азайтумен қатар сыртқы ортаны қорғауға бірден - бір себеп.Академик Б.С. Соколовпен интервью.- Құрметті, ... ...  сіз  ...  ...  ...  ... ... негізде емдеу керек?- Бір жағынан Жердің экологиялық жүйесі  ретінде  биосфера  жайлы  нақтыбілім негізінде және ...  ...  ...  Бұл  жерде  екі  міндетбірге. Нақты білім + экологиялық сана.-  Биология  ғылымы  төңірегіндегі  ...  ...  ...   ... ... ұсыныс жасай алады?- Дұрысын айтсақ, барлық экологияны қазіргі жаратылыстану ғылымдарындағызерттеулердің негізгі  ...  деп  ...  ...  Бұл  ...  ...   және   ...   ...   жиынтығын    қамтитын    ...  ...  Адам  -  бұл  ...  тек  жаңа  ...  ...  барлықбиосфераны тек қазіргі  планетамыздың  "тірі  қабығы"  деп  қарастырса,  ... ... ... ... ...  ...  толық,  барыншаұғынамын.  Қазір,  мысалы,  әр  ...  ...  ...  ...  жоқ  ... ... ... Бұнымен әрине түрлік генофонд әлсірейді.  Ал  осытүр кірген экологиялық тізбектің, бұл жойылған соң бұзылуы, ең қиын  ... ... ... - ... ... қауіп. Бұл - ауқымды,  бастыэкологиялық проблема.- Борис Сергеевич, нақты ғылымдардың дамуы, жаңа институттардың  ашылып,экономика ... ...  ...  ...  ...  ...  бастыбөлігі. Сіз әңгіме басында екінші мәселе - экологиялық сана  жайлы  айттыңыз...- Дұрыс айтасыңдар. Мен экологиялық ...  ...  ...  ...  болса)проблемасын кешенді экологияда  алғашқы  орындардың  біріне  қойғым  келеді.Егер ол болмаса, онда экологиялық проблемаларды шешуде ...  алға  ... ... ... сана жалпы әлемде жоқ.  Шынында,  біз  табиғаттартуында паразиттік тіршілік ... оны ... ...  ...  ... ... өзіміз дайындаудамыз. Экологиялық  өнеге  жалпыға  бірдейкатегория ... ... ...  Республикасы  экология  және  биоресурстарМинистрінің ... ... ... осы ... ... ... пікіріңіз қандай?- Биосфера барлық биологиялық жүйе ағзалар,  популяциялар  және  олардыңбірлестіктері өздерінің биологиялық ...  ...  ...  ... және тірі ...  ...  әрекетінің  жемісі.  В.И.  Вернадскийілімі қазіргі таңда жеке биосфералогия немесе ауқымды  ...  ...  ... ілім ... отыр.Тірі  заттар  немесе  биота  биосферада  жетекші  рөл   атқарады,   ... ... ... ... әлі де ... ... ондаған жылдарда  адамәрекеті эволюциялық дамудың барысына әсер етіп ... ... ...  ... ауытқып бұзылды. Бәрімізге белгілі тірі  зат  өзін-өзі  бұзбайды,ол  өз-өзін  тудырады.  Осы  екі  ...  ...  ...  ...   ... ... Барлық тірі ағзалар көбеюге деген  шексіз  мүмкіндігіменерекшеленеді. Бірақ бұл  мүмкіндік  іске  аспайды,  ...  ...  ... оны ...  Ол  -  өлім  ...  осы  ...  өздігіненкөбеюге қаблетті тірі жүйе мөлшері  төмендейді.  Биосферада  барлық  ағзалартүрі  бір-бірімен  ...  ...  Осы  ...  ...   ...  зат,  ...  ...  айналымдарын,  сөйтіп,  кіші  және  үлкенбиологиялық айналым тудырады.- Сіздердің министрлік міндеттері жайлы айтсаңыз.- Қазақстанда ... ...  ...  637  мың  шқ2  ...  ... ... Каспий, Балқаш, Семей ядролық полигондары,  Екібастұз-Павлодар,Қарағанды-Теміртау,  Балқаш-Жезқазған  ...  ...   ... ... экологиялық қолайсыз жағдай болып тұр.Біздің республикамызда табиғатты қорғау ... ... ... ... ... ғана ... бұл басқа дамыған мемлекеттермен  салыстырғанда  30еседей кем. ... ... ...  ...  территория  республика  бойыншабарлық  жер  көлемінің  0,02  пайызын  ғана  ...   бұл   ...   ...  ...  400  есе  кем.  80-ші  ...   ... ... экология және биоресурстар министрлігі  құрылды.  Оныңнегізгі міндеті бақылау мен атқару қызметтері (18(.Осы сабақ сияқты  ...  ...  сот,  ...  стол  ...  ...  ретінде  өтеді.  Сол  кезде   оқушылар   әртүрлі   ... ...  т.б.)  ...  ...  ...  ...  көзқарасбілдіреді.   Сабақтардың   осындай   формалары   ...    ... ... ... ... тіпті Адамзатты Космостық  соттау  сияқтытүрлері өтіліп жүр. Бұл сабақтардың  бір  кемшілігі  -  ...  ... ... ... ...   ...   шығармашылық   "оқушылардың   ақпараттарды    қорыту","тасымалдау" (25( үрдісімен ...  ...  ...  көп  жылғызерттеулер барысында  анықтағаны  -  жоғары  деңгейде  өзін-өзі  ұйымдастыраалатын тұлғаға  тән  ...  ...  -  ...  ...  дербестігі.Тыңдап  отырған  балалардың  ғалымдар  пікіріне  қосыла   отырып,   өздерінесенімділігі артуында.Қазіргі   ...   ...   ...   ...   ...    ...   ...   тіпті    оқуға    ...    ...  ...  ...  -  ...   бірсарындылығы.   Ұстазеңбегіндегі күнделікті  ізденістің  ...  ...  ...  ... ол - бірте-бірте балалардың қызығуын жояды.  Ендеше,  қазіргі  сабаққандай болу керек десек, ол - тек қана ... ... ... ... ...  ...  мен  техника  дамуы  деңгейіндегі"жеңіл" мен "қиын" ұғымдарды ғана меңгертуге ... ...  Ал  осы  ...  ...  ...  жан-жақты  көп  (теледидар,   электронды   почта,интернет т.б.) ... олар көп ... өте ерте ...  Осындай  әлемдеөмір сүріп отырған бала бір пәнге ... одан өте  көп  ...  ... ... ... ... ол сол өзін ... мәселе  жөніндеөте  жоғарғы  көрсеткіш  көрсете  алады.  Ұстаз  осындай  жағдайда  оқушыменбайланыста  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... театр  мәдениетімен  айрылмастай  байланыста.  Оқу  үрдісі  кезіндебаланың  шығармашылық  жағдайдағы  ...   ...   тек   ... және ... ... шығып, оқушы  тұлғасын  сыйлаптүсіну кезінде жеткізуге болады (18(.Мектеп білім беру жүйесінде 1980 - ... бері ... ...  ... ... ... ... қатар білім берудің басқа талаптарын  жүзегеасыратын жаңа технологиялар пайда болды. Алыс - жақын  шет  ...  ... ... білім беру  кеңістігіне  өту  бағытында  жаңа  оқыту  жүйесіқалыптастырылуда. Бұл ... ... ... мен ...  ... ... ... (23, 25(.Бүгінгі күні оқу ағарту ісінде вариативтік  принцип  жарияланған,  соныңнәтижесінде  педагогтік  ...  ...  ...  кез   келген   моделдер,авторлық моделдер таңдап алуларына мүмкіндік ... Осы ... ...  ... ... ...  беру  ...  пәрменділігін  арттыруда  қазіргідидактика мүмкіндіктерін пайдалану,  оның  әр  түрлі  жолдарын  жасау;  жаңатехнология мен ... ... және ... ...  тарауда  зерттеуіміздің  эксперименттік   бөлігі   ... ... ...  ...  ...  нәтижелері  талданды.Зерттеушілік  сабақтар  өткізудің  құрылған  әдістемелік  жүйесі  тиімділігідәлелденді. Бірінші тарауда қарастырылған зерттеудің ... ...  ...    ...    Ғылыми-зерттеушілік    сабақтардың    эксперименткежоспарланған ... ... ... ...  ...  ...  сайыс  сабақ,сот сабақ, аукцион сабақ,  ...  ...  ...  ...  интеграциялықсабақ, конференция, пресс-конференция сабақтары, викториналық сабақтар.  Осысабақтарды ... ... олар  ...  ...  ...  ... ... және дамытатынын негіздедік:-  өзіндік ізденіс, жаңа бірдеңе тудыру тұрғысындағы танымдық  әрекет  –саяхат сабақтарында ... ...  ...  ...  ...  ...  берілгеннен  бастапқызығушылық танытуы – оқу ісіне ...  өз  ...  ...  ... асып ... ... ... көрсетуге ұмтылыс жасаулары;-  өзін пайдалану мен таныту белсенді  әрекеттен  ...... өзін - өзі ...  ой  ...  ой  ...  ...  ...  –  сайыссабақтарында;- оқу материалын өздері зерттеп  талдау,  ...  ...  ... ... ... – ойын және ... ... өздеріне берілген тапсырмаларымен дербес жұмыс жасау  барысында  бұрынмеңгерген дағдыны қолдана  білу,  міндеттерді  шешу  ...  ...  ...  (ББД)  ...  ...  ...  білу  біліктілігін  дамытуын   ойеркіндігі  мен  әрекет  еркіндігі  белсенді   деңгейде   ...... ... ...... ... еңбегі ұстаздың  диологқұруымен байланысты. Баланың осы әңгімеге араласуы, бұл мұғалімнің  оқушыныңішкі диологына кірісіп кетіп өз дауысын “ ... ... ... және ... сабақтарда – диолог  ракурстыңкөпқырлылығын беріп оның қиылысында ... ... ...  ...  ... ... жұптасуы  арқылы түсінік  толтырып  “өз  түсінігі  шегіненшығуға“ себеп болады. Сөйтіп балалардың әлемдік  ...  ...  ... ... ...  мәдени  диалогында  дамиды.  Үш  мұғалімніңәдістерінің  ...  ...  ...  ...  оқушы  оқуүрдісінің нағыз белсенді мүшесіне айналады”(25(;-  оқушылардың  ақпараттарды  “қорыту”   және   “тасымалдау”   ... ... ...... ... брейнсторминг сабақтарында – ойлау арқылы бұрынғы білгенін еске түсіружәне қиялдау ... ... ... ... ... жетілетінінде;- әртүрлі  образдарды  келтіріп  рөлдерде  ойнауының  ойлануын  дамытып,көзқарасына әсер ететіні – спектакль сабақтарында;-  ... ... ... ... таба ... қалыптасатынын;-  пікірлердің өзгеріп туындауы және ойдың оралымдығы дамитынын;-  “дұрыс пікірлер басқа бірден келмейтінін“ түсінуін;-  өздеріне сенімдері ... ... әлем ... ...  ... ... ... пікір айтып, ой түйіндеуге үйренетінін.3 Педагогикалық эксперимент және оның нәтижесін талдауЭксперименттің мақсаты:  Оқушылар  белсенділігін  дамытуда  зерттеушілікәдіс ... ... ... міндеттері:- Мектептерде  оқушылардың  белсенділікпен  сабақ  игеруін  қалыптастыруқалай ... ... Оның ... ... ...  жиі  өткізілетіндігінанықтау. (анықтау эксперименті)-  оқушылар  ...  ...  ...  сабақ   түрлері   тиімдіболатынын сынақтан өткізу (үйрету эксперименті);- анықтау және үйрету экспериментінің нәтижелерін талдау.Анықтау   ...   ...   ...   тәжірибесінде    оқушыларбелсенділігін қалыптастыру жайын  білу  үшін  қандай  сабақтар  түрлері  ... ... ... ... білімін байқау мақсатында  арнайытапсырмалармен жазба жұмыстарын алып оған талдау жасалынды.Жазба жұмыстары бойынша және ... ... ... ... ... оқушыларына тән ортақ кемшіліктер мынадай болды:- 7-8 сынып оқушылары жануарлардың тіршілік ортасына ... ... ... ... орта ара қатынастарын  сирек  жағдайда  атапкөрсетеді.- Жануарлар әлеміндегі әр класс,  тип  өкілдері  арасындағы  ... ... ... мүшелер жүйесі байланысын дұрыс түсінбейді;Анықтау эксперименті нәтижесінде мектептерде, 7-10  сыныптарда  биологияпәні ... ... ... ... сабақтар-оқу  жұмысының  негізіекені  байқалды.  Сабақтарда  ...  ...  аз  ...   ...   ...  әртүрлі  ізденушілік,  зерттеушілік  сипаттағы   жұмыстүрлері өте аз жүргізіледі. "Өсімдік жапырағы  және  оның  ...  ... ... ... ...  ...  ...  дайынбілім  игеруге  бағытталған  әдісімен  өткізді.  ...  ...  ... ...  пішінді  жапырақ  тақталары,  түрлі  ...  ... ... ... ... ... орналасуын,  жиектерін  салыпкөрсетуі), түсіндіру  кезіндегі  дауыс  ырғағы,  оқушылармен  қарым-қатынасысияқты ұстазға қойылатын талаптар орындалғанымен  ...  ...  ... ... әрекеті арқылы  болды.  Сабақтың  мақсатына  жетуінің  ... үшін ... жолы  ...  ...  үшін)  -  әдістердің  көп  болуы.Оқушылардың ... ... ...  ...  ...  шығармашылығыныңқалыптасуы-олардың оқу үрдісінің субъектісі  болуымен  байланысты.  Ал,  осысабақта репродуктивтік ...  ...  ...  ...  ...  ... дайындау мүмкін емес.(30(Бұл анықталғандардан  шығатын  қорытынды:  өткізіліп  жүрген  сабақтардаоқушылар белсенділігі  төмен,  балалардың  оқу  ...  тек  ...  ... ... ... ... үйрету экспериментін жүргізу қажеттігін дәлелдеді.Үйрету эксперименті  кезінде  жаңа  технологиялық  сабақтар  жүргізілді.Эксперимент сыныптарда конференция,  пресс-конференция,  ...  ...  ... ... ... аукцион, викторина,  сайыс,  спектакль,  ойын,модульді сабақтар өткізілді.Үйрету экспериментінің мақсаты: оқу ...  ...  ...   ...   ...   ...    ...    қалыптастырудағытиімділігін негіздеу.Тақырыптарды оқыту барысында мынадай міндеттер ... ... ...  ...  ...  -  оқу  материалындағы  ғылымиұғымдарды қолдануға байланысты іс-әрекет тәсілдерін жүзеге асыра білу;- Жаңа іс-әрекет ойлап ... - оқу  ...  ...  ... ... барысында белсенді еңбек ету; (31(- белсенділік қабілеттерді қалыптастыру - берілетін ғылыми  ақпараттардысаралап  болжам  жасау,   ...   ...   жаңа   ...   ... ... ... көтерілгенін тексеру.Бірінші  кезеңге  орай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  есептегенде  пән  бойынша  бір  оқу  жылындағыүлгерім ... (2 ... ... ... ...  ...  пәннен  алған   қорытындыбағалары|           ...     ... саны   |     |  III      |IV ...  ... оқу|             |                |     ...     |           ...       |             |                |     |           |           ||           |             |                |     | 2   3   4 | 2  3   4  ||           |             |                |     |5          |5          ||           ...      |12              |     |  0   8  4 | 1   8   2 ||           |             |                |     |-          |1          ||           ...  |13              |     |  -   4  4 | -  3   5  ||           |             |                |     |5          |5          |III - ... ... сыныптарында      - 33,4 (эксперимент сыныптарында       - 56,5 (IV - ... ... ...  - 34,8 ... ...          - 59,1 (3 ...  нәтижесінде 8-сынып  оқушыларының пәннен білім көрсеткіші|2015-16 оқу|Сыныптар     |Оқушылар саны   |   |III ...  |IV ...   ...       |             |                |   |            |            ||           |             |                |   | 2  3   4   |2  3   4   5||           |             |                |   |5           |            ||           ...      |12              |   | 2   8   2  | 1  8   3   ||           |             |                |   |-           |-           ||           ...  |13              |   | -   4   6  | -  3   6   ||           |             |                |   |3           |4           |III - ... ... ...      - 34 ... ...          - 59,1 (IV - ... ... ...        -  33,0 ... ...           - 57,3 (4 ... ... 10 ... ... ... ... көрсеткіші|2015-16  |Сыныптар      |Оқушылар саны|III тоқсан    |IV ...     ||оқу жылы |              |             |              |              ||         |              |             |2  3   4  5   |2   3    4   5||         ...       |15           |1  10   3   1 |1  10   4   - ||         ...   |15           |-   5    5   5|-   5    6  4 |Ең ... ... ... сыныптарында-34,8(, эксперименттік  сыныптарда– 59,1 ( - ды көрсетті.Осы көрсеткіштер 7 сынып бойынша (2 кесте) төмендегідей болды.III тоқсанда - 32 (       - 57  (IV ... – 31 (       - 56  ... ... жоғарғы нәтиже–32(, эксперимент сыныптарында  –57(.10 сынып бойынша:III - тоқсанда – 24 ( - 69,7 (, IV - тоқсанда - 24( - 64 ( (4 ... ... ... нәтиже-39(,  эксперименттік  сыныптарда  –69,7 (.Зерттеу  ...  ...  ...  нәтижелері  бойыншамынадай қорытынды жасай аламыз:- ғылыми-зерттеушілік  әдістермен  ...  ...  ...  білімдішығармашылықпен, өздерінің игеруіне, зор мүмкіндік туғызады.- ... ... тек ... ... ғана емес ... өміріндеде тамаша пікірлер айтып, жаңа бір әрекеттер тудыруларынан  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   оқужұмыстары кезінде туған  проблемаларды  шешу  барысында  шығармашылық  еңбектабысты болатыны дәлелденді.-  зерттеу  ...  ...  ...  сабақтарда  оқушылардың  оқуматериалын   зерделеп,   өздік    ...    ...    ...    ... ...  ...   қатысты   психологиялық-педагогикалық,   ғылыми-әдістемелік  талдаулардың  нәтижесінде  ...   алға   ...   ... онда ... белсенділігін  арттырудың  дидактикалық  мүмкіндіктеріғылыми-теориялық тұрғыда тұжырымдалды.Жұмыстың ғылыми ... ... ... қойылған зерттеу  міндеттеріорындалды,  онда  оқушылар   белсенділігін   дамытудың   мәні   және    ... ... мен  ...  ...  ...  ...  Оқу-тәрбие  үдерісі  барысында   ...   ...   ... ... ...  белсенділік  табиғатын  терең   түсінуде,   оның   ... ... ...  М.А.  ...  Н.  ...  ... Пономорев, В.И. Андреев және т.б.  психолог  ғалымдардың,  онымен  қосаТ.И. Шамова, Г.И. Щукина, И.Я. ... В.И. ... М.Н. ... Л.П.  ... ... ... ... тірегі ретінде қарастырдық.  Осыныңнәтижесінде  бала  белсенділігінің  ...  ...  өз  ... ... - ... ... ... дамуытудағы негізгі таным әрекеті болыптабылады.Танымдық  әрекет   ...   оқу   ...   ...   ... ... оқу ... психологиялық  ерекшеліктеріне  тоқталакеткен жөн.Баланың оқу әрекеті-күрделі  үдеріс,  ол  баланың  барлық  ... ... ...  ...  етеді.  Баланың  ақыл-ой  еңбегі  белсендіәрекет болуға  тиіс.  Ол  ...  ...  ...  даму  ... болады. Баланың ақыл-ой әрекеті оның  қажеттері  мен  кызығулары,сезімі  мен  еркі  ...  т.б.  ...  ...  байланысты  іскеасырылып отырылады. Оқушының өздігінен оқуының жемісті  ...  үшін  ... ...  қалыптастыру керек.Баланың  ақыл-ой  еңбегін  белгілі  жүйемен  дамыту  үшін   оның   ... ... ... көңіл аудару керек.  Ең  алдымен,  өз  ... ... ...  қажет.  Егер  бала  әрбір  оқу  жұмысын(тапсырмасын) не үшін, қандай мақсатпен ...  ...  ол  ...  ... ... ... ... беретінін білсе, онда оқушы  әрекетінің  саналығыартады. Оқу жұмысының міндеттеріне сай ... өз ...  ...  жоспарлайбілуге, уақытты дұрыс пайдалануға, бакылауға. бағалауға,  қысқаша  айтқанда,өзін-өзі басқаруға дағдыландырудың маңызы өте ... ... ... ... ... оқу ...  ...  проблемаларды  шешу  барысында  шығармашылық  еңбек  табыстыболатыны дәлелденді. Себебі  осы  ...  ...  ...  ... ... ...  бірсарында  сабақтарда  2-3  пайыз  ғана  болатынбелсенді  ...  үлес  ...  көп  ...  ...  ...   Осыныңнәтижесінде ойланып еңбек  ету  кезінде  бала  ойының  қалай  жүретіні  жәнезерттеулер кезінде  ... ... ... сараланып,  ой  қорытындысыберілді.Осы жұмысында жалпы  оқушының  белсенділігі  және  даралық  проблемасынабайланысты өзін-өзі  жетілдіру,  ...  ...  ...  саналылық,руханилық, салауаттылық жағдайлары теориялық талданып, өзін  жетілдіру  жекеадам қалыптасуының ең басты компоненті  екені  ...  Ол  ...  ... ... ... ... және  сабақтардағы  көрінісішығарылды.Оқушылар белсенділігін дамытудың  дидактикалық  мүмкіндіктері  талданып,ғылыми-теориялық тұрғыдан сипаттама берілді.Баланың ...  ...  ...  ...  оқытуда  өткен  биология,пәндерінен білім беру мүмкіндіктері теориялық тұрғыда ...  ... ...  ...  ...  оқытудағы   сабақтарда   оқушылардың   оқуматериалын   зерделеп,   ...    ...    ...    жолдарын    ерекшемеңгергендіктерін көрсетті.Ойын сабақтары түрлерінің балалар белсенділігінің дамуына зор  мүмкіндікберетіні анықталды.  Өйткені  ойын  ...  ...  оқу  ... бастаушы екені, ал оқу- оның негізінде жатқаны ашылып,талданды.Педагогикалық эксперимент  барысында  ойын  ...  ...  ...  етебілуге үйрету тікелей әрекет арқылы жүзеге асырылатыны дәлелденді.Эксперимент көрсеткендей  оқытуда  жоғары  нәтижеге  жету  ...  ... ... ой ... ... жағдайда толық болатындығы дәлелдендіОқушылардың  белсенділігін  дамыту  үшін  оқытуды   жетілдіруде   барлықмұғалімдерге   ...   ...   ...   ...   болмайтындығы    ұстазшығармашылығын да қатты талап ететіні айқындалды.Қазіргі  қалыптасқан   ...   ...   ...   ...  жаңа  ...  тағдыры,  адам  денсаулығы  мәселелері   ...  ...  ...   алдыңғы   қатарға   шығатыны   ...   ... ... беру ... ...  білім  беру  мен  тәрбиелеу  ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру арқылы ғана оқушышығармашылық  белсенділігін  бірте-бірте  дамытуға  және  көтеруге  болатыныанықталды.  Бұл  ...  ...  ...  ...   ... ... ғылыми-теориялық талдаулар, педагогикалық  экспериментнегізінде өткізілген сабақтар  және олардың ... ... Онда  ...  ...  сабақтардың  оқушылардың   зерттеушілік   белсенділігіндамытуға қалай әсер ... ... ... түсіндірілген.  Әрбір  сабақтарқай сыныпта қандай  дәрежеде  бала  белсенділігінің  ...  ...  ... ...  мектеп  тәжірибесінде  қолданылып  жүрген  ... ... ...  ...  тиімділігі  және  жорамалдарымыздыңкүткендей нәтиже беруі педагогикалық эксперимент арқылы дәлелденді.  ... және ...  ...  ...  ...  ...  негізібойынша жалпы қорытып тұжырым жасалды.- баспа беттерінде жарияланып,  ...  ...  ...  ... ... ... ... әдістемелік талдау жасалынды.- ақпаратты сабақтармен  салыстырғанда  ұстаз  бен  оқушының  "субъект-субъектілік" қатынас түріндегі өтілетін ... ... ... зерттеушілік әдістер  бойынша  сабақтар  өткізу  ...  ...  ...  ...  көрсеткендей,  эксперимент   сыныптарындағыоқушыларда  бақылауға  алынған  сынып  оқушыларымен  ...  ... ... ... Жаңа технологиялық сабақ түрлерімен өткізілген оқу  жұмыстары  кезіндетуған проблемаларды  шешу  барысында  шығармашылық  ...  ...  ... ... ... ... әртүрлі  ғылыми-зерттеушілік  сабақтардыретіне қарай жүйелі өткізіп тұру керек.- Эксперимент көрсеткендей оқытуда жоғары ...  жету  ...  ... ... ой ... болған жағдайда толық  болатындығы  және  оқытудыжетілдіруде   барлық   ...   ...   ...    ...    ...   ...   шығармашылығын   да   қатты    талап    ететіндіктенмұғалімдерің  өздері   ...   ...   ...   қажет,   ол   ... ... ... ... ... берулері қажет.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі1. Орлова В.И. Активность и самостоятельность  учащихся.  //  Педагогика,2011, №3, C. 44-48.2. ... Ж.А. ... ... ... учащихся вусловияхприменения компьютерной  технологий  обучения,  //Дисс.  ...  ... ... 1994.3. ... М. Жас және ... ... Алматы.:  1992.  Мектеп.-284 б.4. Эльконин Д. Б. Избранные психологические труды, Москва, 1989.5. Ананьев Б. Г. Избранные психологические ... Т.2, ... 1990.6. ... Қ. ... ... 1993, 158 б.7. Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в учебномпроцессе, Москва, 1989.8.  Выготский  Л.С.  ...  и  ...   в   ...   ... 2007.9.   Пидкасистый   П.И.   Самостоятельная   познавательная   деятельностьшкольников в ... ... 2003.10. ... Ж. Психология.А.: 1998. 196б.11. Ушинский Д.И. Собрание сочинении, Москва-Ленинград, 1948-1950.12. Лозовая В.И. Проблемы формирования познавательных интересов  учащихся,Москва, 1999.13. ... Т.И. ... ... ... Москва, 1991.14. Талызина Н.Ф. Психопедагогика, Москва, 1989.15. Абай (Ибрахим Құнанбаев) 2 томдық шығармалар жинағы, ... 1986.16. ... В.А. ... ... ... ... 1989.17. Занков Л.В. Избранные педагогические труды, Москва, 1994.18. Мырзабаев А.Б. Биологияны оқыту  әдістемесі.  Оқу  ...  ... ... байғотанова А.М., Мырзабаев  А.Б.  Ноосфералық  педагогикаға  кіріспе.«Жас ғалым-2007» II Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... ... К., ... М., ... Қ. Зоология  сабақтары,  Алматы,1991.21.  Қалиев  С.,  Майғаранова  Ш.,  ...  Г.,  ...   А.   ... ... ...  дамытудың  педагогикалык  негіздері.А.:Білім. 2010.-224б.22. Мырзабаев А. Жүнісова  К.  ...  ...  ... ... университетінің хабаршысы. 2007, №3, Б.129.23. Лернер И.Я. Учить творчески, воспитывать личность, //Биология в школе,2008, №4.24. Комиссаров Б.Д.  ...  ...  ...  ... ... 1991.25.  ...  В.И.  Диалектика  воспитания  и  ...   ... ... 2008, 238 с.26.  ...  Г.К.  ...  ...  технологии.  М.:Народноеобразование. 1998.27. Шевченко С.Н. Учить активному познанию. //Биология в школе. 2000.- №5.28. Чистякова Г.Д. Учить думать. ... в ... 1997.- ... ...  Г.Д.  ...  его  ...  и  ...  развития.//Биология в школе. 2005.- №530. Аристова Л.П. ... ... ... ... 1968.31. Лернер И.Я. Учить творчески, воспитывать личность, //Биология в школе,1988, №4.32. ... Ю.К. ...  ...  ...  ... ... Г.Б. Парадигмы  базовых  моделей  образовательного  процесса.//Педагогика, 1999, № 3.34. ... Х.Г. О ... ... ... 1999,  №1.Б. ... ... К.М. ... образ мышления в педагогике, //Жаңа  парадигманыңқалыптасу жағдайындағы ...  беру  ...  ...  және  ... Қарағанды, Б. 22-23.36. Лемберг Р.Г. Методы обучения в школе, ... 1998.37. ... ... ... ... ... Москва, 1984.38. Данилов М.А. Дидактика средней школы, ... 1975.39. ... В. ... в ... ... Москва, 1990.40.  Караев  Ж.А.  Активизация  познавательной  деятельности  учащихся   вусловиях применения компьютерной ... ... ...  ... ... Алматы, 1994.Қосымша 1Биологиядан өсімдіктер әлемін оқып үйренудегі зерттеушілік тұрғыдағысұрақтар1. Үйеңкі ағашының жемісінде неге қанатшалар бар?2. Өсімдіктердің жапырақтарының ... ... ... ... ... ... тірі  ...  қандай-қандай   айырмашылықтарыбар?4. Өсімдіктердің табиғаттағы ... ... ... ... маңызды қасиеттері қандай?6. Жасушалардың бөлінуінің маңызы қандай?7. Өсімдік пен топырақ ... ... ... ...  Жапырақтарының  түрі   өзгерген   өсімдіктерде,   мысалы   ... ... неге ... Жабайы және мәдени өсімдіктердің айырмашылығы неде?10. Тірі ағзалардың басты белгілерін атаңдар.11. Фотосинтез үрдісінің маңызы неде?12. ... ... ... ... ... ... ... қалай дәлелдеуге болады?14. Көлеңке жерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары үлкен  ...  ... не?15. ... ұшын ... ... ... ... неліктен жарық мол түсетін жерге себеді?17. Картоп  түйнегінің  түрі  өзгерген  өркен  ...  ...  ... Бидай тұқымын аса тереңге сепсе ол жер бетіне өніп ... ... ... ...  ... ... тән ... белгілерді ата.20. Ыстық күндері орман арасының салқын болуын қалай түсіндіресің?21. Тамырсабақтың тамырдан ... ... ... Бір ... ... ... ... маңызы бар?23. Кейбір өсімдіктердің түнде ашылатын гүлдері ақ түсті  болып  ... ... ... қураған жапырақтарды, шөптерді не  себепті  сол  ...  ... ... ... ... бір ... өсіп ... жапырақтардың қайсысы  бұрын  сарғаяды:сырт жағында өсіп тұрғаны ма, әлде ішкі жағындағылар ма?26. Өсімдік біртұтас ағза екенін ... ... ...  ...  мен  ...  ...  ...  бес  мысалкелтір.28. Гүлді өсімдіктердің жер бетіне кең таралуының  негізгі себебі неде?29. Арамшөптер ауылшаруашылық шараларына  ...  ...  ... өсе береді. Себебі неге?30. Тұқым өнуі үшін су қажет. Бұл неге?31. Неге шетен, мойыл, ... ... ... ... ... ... ... жағдайы қалай әсер етеді (ашықжерде өскен ағаш, ормандағы ағаш)?33. Орман ағаштарын  кессе,  ондағы  шөптесін  өсімдіктерге  ...  ... ... ... ... ... гүлшоғырын түзеді. Бұл неге?Қосымша 2Биологиядан жануарлар әлемін оқып үйренудегі зерттеушілік тұрғыдағысұрақтар1. Су қоймаларында тіршілік ететін қарапайымдарға ауа - райы ...  ...  Қос  ...  мен  ...  ...  ұқсастық   жәнеайырмашылықтар нені дәлелдейді?3. Крокодилдердің жүрегі төрт камералы. Бұл нені ... ... зат ... ... ... ... қандай маңызы бар?5. Көкектер  ұя  салмайтын  құстар.  Өз  ...  ...  ... бір - ... ... кетуі не себепті?.6. Неге табиғатты қорғау проблемасы халықаралық деңгейде  қарастырылатынмәселе?7.  Киттің  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... тілімен қалай түсіндіруге болады?8.  Біржасушалы  жәндіктердің  көпжасушалы  жәндіктермен   ... ... ... ... көп. Неге?9.  Гидраның  біржасушалы  жәндіктер   тектестігін   ...   ... ... ... құрттары көп кездесетін топырақта неге  өсімдіктер  мол  ... ... және ... ...  ...  ...  ... жануарлар түрлерін ата.12.  Асыранды  жануарлар  мен  ...  ...  ... ... ... түсіндіріңдер.13. Біздің облысымызда  қандай  қорықтар,  ...  ...  бар?  ... ... қорғауға алынған?14. Суық мезгілде белсенді тіршілік ету (сүтқоректілерде)  бейімделулерінеден байқалады?15. Сүтқоректілер мен құстардың Жерде  басым  болуын  ...  ...  ... көрудің қандай маңызы бар?17. Тасбақалар өте ежелден тіршілік етіп ... Осы ... ...  ... ... жеткені не себепті?18.  Қазіргі  құстар   мен   ...   ...   ...   түрдежорғалаушылар мен қосмекенділердікіне  қарағанда  үлкен.  Қалай  түсіндіругеболады?19. Үй жанурларымен бәсекелесетін  жабайы  түрлерді  ...  адам  ... пе? ... ... ... жануарларда балабақша бар?21. Құстарда қан айналым және тыныс алу  мүшелері  жүйесінің  ... ... ... ... ...  мен  ...   ...  ұқсастықпен  айырмашылықбелгілері қандай?23. Өсімдіктер әлемінің түр саны  шамамен  250  мың  ал  жануарлардың  ... ... түрі бар деп ... бірақ өсімдіктердің адамға  береріәлдеқайда көп (тағам, дәрі -дәрмек  т.б.)  Осы  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  тіршілік  ету  жағдайларынабейімделулерінде жалпы белгілері қандай?25. Бақаларда қабырға сүйектерінің ... ... ... ... Қос ... ата - тегі ... ...  екенін  қалайдәлелдеуге болады?27. Құстарда ұшуға бейімделулеріне байланысты қаңқа сүйектерінде  қандайерекшеліктері бар?  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Информатика пәні бойынша критерийлі-бағытталған тест тапсырмаларын жасау әдістері.24 бет
Педагогикалық қызмет10 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
Ақпарат және оны өрнектеудің жолдары6 бет
Бастауыш сыныптағы ғылыми жұмыс27 бет
Жалпы білім беретін мектеп оқушылардың оқу-зерттеушілік іс - әрекетін қалыптастырудың теориялық негіздері44 бет
Инвестициялық жобаларды іске асыру кезіндегі техникалық-экономикалық есептердің сатылары мен түрлері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь