Қаржы. «Қаржы» мамандығы бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық

1.БӨЛІМ. ҚАРЖЫ ЖӘНЕ ОНЫ
БАСҚАРУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ
1.тарау. Қоғамдық ұдайы өндірістегі
қаржы және қаржы жүйесі
1.1. Құндық категория ретіндегі қаржының ұғымы, мәні және қажеттігі
1.2 Ұлттық өндіріс көлемдерін өлшеу.
1.3. Қаржының айрықшалықты белгілері
1.4. Қаржының функциялары және рөлі
1.5. Құндық экономикалық категориялардың өзара іс.әрекеті мен өзара байланысы
1.6. Қаржылық ресурстар мен қорлар қаржылық қатынастардың объекті ретінде
1.7. Қаржы жүйесі және оны ұйымдастырудың
қағидаттары
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
2. тарау. Мемлекеттiң қаржылық саясаты. Қаржылық механизм
2.1. Қаржылық саясаттың мазмұны, міндеттері және қағидаттары
3.тарау. Қаржыны басқару
3.1 Қаржыны басқару ұғымы
4 . тарау. Қаржылық жоспарлау мен болжау
4.1. Қаржылық жоспарлаудың (болжаудың) мазмұны, міндеттері, қағидаттары және әдістері
5 . тарау. Қаржылық қатынастарды құқықтық қамтамасыз ету
5.1. Қаржылық құқықтық қатынастар және қаржылық.құқықтық нормалар
6.тарау. Қаржылық бақылау
6.1. Қаржылық бақылаудың мәні, міндеттері және қағидаттары
7.тарау. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының жұмыс істеу негіздері
7.1. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының мазмұны
8.тарау. Коммерциялық негіздерде жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы
8.1. Коммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысын ұйымдастырудың негіздері
«Қаржы» курсы экономикалық пәндер жүйесінде маңызды орын алады және экономикалық ғылымның маңызды құрамдас бөлігінің бірі – қаржы туралы ғылымның ерекшелегі зерделене- тін базалық оқу пәні болып табылады. Ол қаржы туралы ғылымның теориялық қағидаларын да, шаруашылық үдерістерде категорияны пайдаланудың практикалық аспектілерін де кіріктіреді.
Тұжырымдамалық негізде аталмыш курс экономикалық теорияның критерийлері мен қағидаттарына негізделген және қа- тынастардың айрықшалықты сферасында – қаржылық қатынас-тарда оның жалғасы, нақтылануы болып табылады. Ғылымның бұл бөлігінің объекті қаржылық ресурстар – ақшалай табыстардың, қорланымдар мен қорлардың әлуетті көздері, сондай-ақ қаржылық нысандарда іске асырылғандары болып саналады.
Қаржы субъектілері аталған қатынастардың қатысушылары
– қызметтің сан алуан түрлері, меншік нысандары, басқару деңгейлері болып көрінетін экономикалық агенттер: шаруашылық, коммерциялық, мемлекеттік, қоғамдық және өзге құрылымдар, органдар, мекемелер, үй шаруашылықтары болып табылады.
Курста қаржының табиғаты мен функцияларының мәселелері, олардың басқа экономикалық категориялармен өзара іс-әрекеті, шаруашылық өмірдегі көрінісінің ерекшеліктері қисынға сәйкес дәйекті түрде зерделеніп, қаржылық қатынастарды ұйымдастырудың нысандары мен әдістері арқылы іс-әрекет механизмі, қаржыны рыноктық экономиканы реттеуде пайдалану мүмкіндіктері қарастырылған. Қаржыны зерделеудің маңызды жағы оған кіретін қосалқы категорияларды, жүйелерді, ұғымдарды, олардың қаржы және басқа экономикалық - әлеуметтік жүйелердегі іс-әрекетінің қағидаттарымен өзара байланысын анықтау, топтастыру және сыныптау болып табылады. Курста әр түрлі шаруашылық жүргізуші субъектілердің бастапқы буын-дарындағы және сыртқы экономикалық байланыстар сферасын-дағы қаржының іс- әрекетінің өзіндік ерекшеліктеріне айтарлық-тай орын берілген.
        
        ҚҰЛПЫБАЕВ С., ЫНТЫКБАЕВА С.Ж.,МЕЛЬНИКОВ В.Д.ҚАРЖЫЭкономика ғылымдарының докторы, профессор С.Ж. Ынтықбаеваның жалпыредакциясыменҮшінші, ... және ... ... «Қаржы» мамандығы бойынша жоғары оқу орындарының студенттерінеарналған ... ... ... ... білім және ғылымминистрлігі ұсынғанАЛМАТЫ                                                         ... С., ... С.Ж., ... В.Д. ... ...... 670 ... 9965-803-47-1Оқулықта  «қаржы»  категориясының,  оның  ...  ...  ... ... ... және іс  -әрекетінің  қағидаттары  баяндалған.Ішкі және сыртқы өзара байланыстарда қаржы жүйесінің,  қаржылық  ... іс - ... ... ... ...  ... қаржының көкейтесті проблемалары бөліп көрсетілген.Жоғары оқу орындарының студенттеріне,  магистранттарына,  аспиранттарына,оқытушыларына арналған.Рецензенттер:Қазақстан ... ... және ... министрлігі ұсынған.Компьютерде беттегендер: Тойчибекова А.А., Бөлебай М.,              ... ... ... ... экономикалық  пәндер  жүйесінде  маңызды  орын  алады  жәнеэкономикалық  ғылымның  ...  ...  ...  бірі  –  ...  туралығылымның ерекшелегі зерделене- тін  базалық  оқу  пәні  болып  табылады.  Олқаржы туралы  ғылымның  ...  ...  да,  ...  үдерістердекатегорияны пайдаланудың практикалық аспектілерін де кіріктіреді.Тұжырымдамалық негізде аталмыш курс экономикалық  теорияның  критерийлерімен ... ... және қа- ...  ...  сферасында– қаржылық қатынас-тарда оның жалғасы, нақтылануы болып  табылады.  Ғылымныңбұл бөлігінің объекті қаржылық ресурстар – ақшалай ...  ...  ...  әлуетті  көздері,   сондай-ақ   қаржылық   нысандарда   іскеасырылғандары болып саналады.Қаржы субъектілері аталған ... ... ... сан ... түрлері, меншік нысандары,  басқару  деңгейлері  болыпкөрінетін  экономикалық  ...  ...  ...  ... және өзге ... органдар, мекемелер, үй шаруашылықтары  болыптабылады.Курста қаржының табиғаты мен  функцияларының  мәселелері,  ...  ...   ...   ...   ...   ...   өмірдегікөрінісінің ерекшеліктері қисынға сәйкес дәйекті түрде зерделеніп,  қаржылыққатынастарды  ұйымдастырудың  нысандары  мен   ...   ...   ... қаржыны рыноктық  экономиканы  реттеуде  пайдалану  мүмкіндіктеріқарастырылған.  Қаржыны  зерделеудің  маңызды  жағы  оған  ...   ... ... ... ... ... және ...  экономикалық-  әлеуметтік  жүйелердегі  іс-әрекетінің  қағидаттарымен  өзара  байланысынанықтау,  топтастыру  және  сыныптау  ...  ...   ...   әр   ... жүргізуші  субъектілердің  бастапқы  буын-дарындағы  және  сыртқыэкономикалық  байланыстар  сферасын-дағы  қаржының  іс-  ...  ... ... орын ...... пән және ... қатынастардың  теориясын  зерделейтінбұл курстың мақсаты –  қаржылық  кате-  горияларды,  ұғымдарды,  терминдердіұғып алуда, ... сы-  ...  ...  үдерістердегімаңызы мен орнын  біліп  алуда  студенттердің  теориялық  және  практика-лықжағынан әзірлігін қамтамасыз ету;  ...  ...  ...  өзарабайланысы мен өзара іс-әрекетін және  оны  қоғамның  әлеуметтік-экономикалықдамуының нақтылы жағдайларында қолданудың әдістерін  түсінуге  қол  ...  ...  ...  оның  ...  ...  ...   ... тиімді дамытуда  қаржылық  категория  механизмінің  ... білу тек ... ...  үшін  ғана  емес,  сонымен  бірге  экономиканыңбасқа  салалары  үшін  де  білікті  ...  ...  ...  аса  ... болып табылады.Қаржыны  зерделегенде  теория  мен  ...  ...  және   ... бірлігін сақтау қағидалы түрде қажет болуы тиіс.Курсты зерделеу эконономика  мен  қаржыда  рыноктық  бастау-  ды  ...   ...   ...   ...   ...    ... ... Сондықтан  қаржылық  қатынастар  дамуының  ...  және  ...  ...  ықпалын  талдап  және  қорытындылайотырып, ры-ноктық экономика дамуының  болып  жатқан  үдерісіне  үнемі  ... ... ...  ...  жаһандануы  ұлттық  шаруашы-  лық  жүйелердіңинтеграциясы жағдайларында қаржыларды  ...  ...  ...  ...  ...  бола   ...   Рыноктық   дамыған   елдердепайдаланылған  критерийлер,  нысандар,   әдістер,   ...   ...  ...  ...  Бұл  үшін  ...   теориялық   түрде   қайтаойластырып, рыноктық экономиканың ұлттық моделіне кіріктіру қажет.«Қаржы» пәні кіріспелік, бейіндік пәндерді  ...  ал-  дын  ... ... ... және ... ... ... және салық  салу»,«Корпоративтік  қаржылар»,  «Қар-   жылық   менеджмент»,   «Қаржы   ... ... лық ... және ... сияқты арнаулы оқу  пәндеріментығыз байланысты. Сондықтан бұл пәнді  ойдағыдай  меңгеру  алған  бі-  ... ... ... қолдануға  мүмкіндік  береді  және  жоғарыдааталған арнаулы пәндерді тез ... ... ... ... ғылымды танып білудің негізгі әдісі – диалек- тикалық-тарихиәдіс пайдаланылады. Құбылыстар, үдерістер, фактілер өзара байланыста,  ...  ...  ...  және  ...  ...  талқыланады;  тарихитәсілдеме өткен тәжірибені, қордаланған білімдерді,  ...  ... ... ... мен ... есепке алу-   ды  ұйғарады.Ақиқаттың критерийі  –  ...  ...  ...  ...  Тап  ...  ...   тұжы-   рымдамалардың   негізділігі   тексеріледі.Сондықтан   нақтылыққа   ...    ...    ...    ... ғы- ... ... ... қаржы туралы ғылымның  да  түйінде-рінің маңызды шарты болып табылады. Оқулықтың ғылыми  ап-  паратында  ғылымитанып білудің  ...  ...  ...  ...  ...  ... (абстркттіліктен нақтылыққа шығу және кері  қозғалыс),  ...  ...  ...  өлшеу),  эмпирикалық,   сондай-ақ   ...   ...   ...    (абсртакциялау,    талдау    ... мен  ...  және  ...  ...  ...  ... ауқымының өлшеуіштері болып  табылатын  статистикалық  және  басқацифрлық мәліметтер пайдаланылды.«Қаржы»  курсының  құрылымы,  оның  ...  мен  ...   ...  ...   ...   ...   ғылымның   мазмұнымен   және   оныңміндеттерімен ... ... ...  ...  ...  ... алты бөлімнен,  жиырма үш тараудан тұратын материалдары құрайды.Жалпылама нусқамалар, ... ... ...  ...  құрамдасбөліктеріне,   олардың   тиісті   бөлімдерінде,   тарауларында    ...  ...  ...   ...   ...   ... қолдалынған;  бұл--шарушылық  жүргізуші  субъектілердің  қаржысы,мемлекеттің  қаржысы  --  кірістер  мен  ...  ...    ... ...  ... бір ... каржылардың көкейтесті проблемаларына--экономиканы   қаржылық  реттеудің,  қаржы  ...  ...  ... ... ... ... ...  және  инфляцияның  өзарабайланыстарының ерекшеліктеріне арналған. Оқулықтын бір бөлімі сақтандыруға-- насандарының  бір бөлігі ... ...  ...  ...  берілген,басқа бөлігі өзіндік белгілерді иемденеді.Динамизм,  ...  ...  ...  ...  ...  де   реттеутұтқаларының  жетілдірілген  нысандары  мен  әдістерін  ...   ... тән ... келеді. Мемлекет бұл тұтқаларды жасайды  және  олардыбизнесті   дамыту,   әлеуметтік-экономикалық   ...   ...    ... үшін қолданады.  Сондықтан  қаржы  табиғатын,  оның  ...  ...   ...   өндірістің    тиімді    дамуындағы    категориямеханизмінің мүмкіндіктерін білу тек ... ... ғана ...  экономиканыңбасқа  салалары  үшін  де  ...  ...  ...  ...  аса  ... ... ... Бұл оқулықтын міндеттері де осында.Оқулық  кафедраның  «Қаржы»  пәнінің  Оқу-  әдістемелік  кешені   бойыншакафедрада ... және орыс ... ...  және Т. ...  ...  ...  университетінде   оқылып   жүрген   «Каржы   негіздері»оқулығының  өнделіп,  ...  ...   ...   ...   ... мен мазмұны «Қаржы» мамандығы  бойынша  білім  берудің  мемлекеттікстандарттары мен оқытудың кредиттік  техноло-          ...  ...  ...   ...   ...   кезінде   қаржылық   және   экономикалықкатегориялардың,   жүйелердің   ...   ...   ...    ету    ...   ...   ...   ...   және   басқаэлементтерді  қабылдауды  жеңілдету  үшін  құрылымдық-  ...  ... ...  ...  ...  ...   материалы   бө-лектелінген.Негізгі  тұжырымдаулар,  терминдер,  сыныптамалар  және  ...  ...  ...  ...   ...   Оқулық   мәтінінің   мұндайдәйектелімі  кезінде  оны  бакалавриат  пен  магистратурада  ...  ... ... ... тақырыптарының материалдарын ойдағыдай игеру және өзін-өзі тексерумақсатымен әрбір  тараудың  соңынан  бақылау  сұрақтарының  тізбесі  беріліпотыр.Терминологиялық-түсіндірме  ...  ...  және  ...  ...  бойыншазаңдар мен заңнамалық актілерде қолданылатын негізгі ұғымдар  мен  ... және ... ... ... олар  оқулықтың  мәтінімен сілте-мелерде қайталанбайды.Оқулықта қаржы-кредит мәселелеріне  қатысты  2010  жылғы  ...  ... ... ... мен ... актілер қамтылған.1-БӨЛІМ. ҚАРЖЫ ЖӘНЕ ОНЫБАСҚАРУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ1-тарау. Қоғамдық ұдайы өндірістегіқаржы және қаржы жүйесі1. Құндық категория ретіндегі қаржының ұғымы,мәні және қажеттігіҚаржы («қолма-қол ... ... ...  білдіретін   ор-   та  ... ... ... сөзінен пайда болған француздың  «fіnance»  сөзіненшыққан) – тауар-ақшалай  қа-  тынастармен  және  ...  өмір  ... ... ... аса  ...  ...  ...  лардыңбірі.  Ол  натуралдық  шаруашылықтан  жүйелі  тауар-ақшалай  ...  ...  ...  болып,  дамыды  және  мемлекеттің  қаржылық   ... ... ... болды.«Қаржы»  ұғымы  ақшалай  нысандағы  ...  ...  ...  өндірісіменбайланысты болатын экономикалық қатынастардың  кең  ...  ...  ... өнім мен ... табыс- ты жасау, бөлу және  қайта  бөлу  үдерісіндеқалыптаса  отырып,  ...  ...   ...   ...   ... дық ... ... ақшалай тұлғалануы болып табылады.Қаржы ақша негізінде, ақша көмегімен іс-әрекет ... ... ...  ...  ...  ретінде  кең  мағынада   «қаржы»   ұғымынқабылдау   ...  ...  ...  публицистикада  кең  таралды.Бірақ  ақша–тарихи     категория,   ол     ...    ...   әр     ...   ...   ...   ...   ...    қазіргітүрленімдерге ұшырады. Осы дамуда ақша жаңа сапалы нысандарға ие болды,  ... ... да ... ... терминін  күнделікті  қолданысқа  енгізген  авторды  атауқиын. Бұл терминнің авторлығын 1577  жылы  ...  ...  алты  ... ... ... ... француз ғалымы  Ж.  Боденге  жа-  зып  ... ... ... ... ... ...  туралы»)  алғашқыавторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды.Аристотельдің  (б.э.д.  384-322  жж.)  ...  ...   ...   ...    ...     ...     атты     ...     ... ... оның даму  ...  ...  ... ... сферасы мен қоғамдық  ұдайы  өндіріс  үдері-  сіндегі  рөліқоғамның   ...   ...    ...    ...    жәнефункцияларымен айқындалады.Құндық категориялардың жүйесінде қаржы белгілі орын ала- ды  және  ... ... ... ... ... өн- ...  өзгешілік  рөліменайшықталады. Қаржының ақшалай сипаты оны жүзеге асырудың нысанын  және  ... ... ... ... ... баса көрсетеді.Қаржы  экономикалық  категория  ...  ...  заң-  ...  (құнзаңының, сұраным мен ұсыным заңының, қажетті- ліктердің  ...  ... ... ... ... ... ... мен  даму  деңгейінесәйкестік заңының, уақытты ... ... ... ... ...  категориялардың  қатарынан  бөліп  алу  үшін  қаржықұбылысын  ...  оның  ...  –  оның  бол-  ...  барлық  сан  алуаннысандарының бірлігінде көрінетін предметінің ішкі мазмұнын  зерттеуге  ... Бұл ...  ...  теу  ...  ...  оның  сыртқы  және  ішкіқасиеттерінің өзара байланысында елестетілуі мүмкін.Қоғамда   ...   ...    ...    ...    ... яғни ... бір ... негізіндегі өзара  байланыстарда,тиісті    қажеттіліктерді    бейнелеп    ...    ...    ... ... ... иерархиясында ақшалай  қатынас-  тар  экономикалыққатынастарға жатады, ал бұл қатынастар өз ке-  зегінде  қоғамдық  ... ... ... – өн- ... ...  ...  ... қараңыз). Бұдан  қаржылық  қатынастар–өндірістік  қатынастардың  бірбөлігі, яғни базистік қатынастар болып табылады деуге болады.Қаржылық  ...  ...  ...  ...  ......   ...   өлшенімде   Место   для   формулы.ортақтастырылғанқатынастар субъектілерінің материалдық ... ... ...  ...  Кезкелген экономикалық субъект басқа субъектке талаптар қоюы сияқты  оның  оғанміндеттемелері де болуы ... ... ...  игіліктерді  және  қызметтерді  қоғамдықөндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну үдерісінде қалыптасады,  бұл  ... және  ...  осы  ...  ...  жататын  төрт  стадияның(фазаның) өзара  байланысы  және  ...  ...  ...  ...  ... сипаттайды. Ұдайы өндіріс стадиялары қоғамдық  өндіріс  ... ...  ...  ...  ...  ...  ... өнімдер сатып алуға-  сатуға  жататын  тауарлар  ретінде  болады:өнім оны тұтынудан бұрын  айырбастау  және  бөлу  ...  ...  ... ... ... ... ғана ... қо-              ғамдыққатынастардың   барлық   ...   ...   мен    ... ...  ...  тауарлай  қатынастардың  болуы  экономикалық   агенттердіңеңбегін бөлу қажеттігінен барып шығады, ...  орай  олар  ...  ...  ...  ...  әр  ...  өндірілетінигіліктермен олардың саны мен сапасына сәйкес айырбасталуы тиіс.Жасалынған игіліктер мен құндылықтарды өлшеу құн өлшемімен  және  жалпығаортақ  ...  ...   ...   көмегімен   жүзеге   асады.   Сондықтанматериалдық және  материалдық  емес  игіліктердің,  ...  ...... ...... -  ...  тұлғаланымен  бірге  оныңақшалай тұлғаланымы да болады. ...  ...  ...  іске  ...  нысанының  болуы  қоғамдық  өндірістің  ...  ...   ... ... оны түпкілікті тұтынуға жеткізуге мүмкіндік  береді.  Бұлүшін  құндық  категориялар  –  ақша,  ...  ...  ...  ...  ... ...  үдерістің  түрлі  стадияларында  жекелеген  ... ... ... ... ... ... ... натуралдық-заттай нысандағы өнімнің  қозғалысынортақтастыратын белгілі бір ақшалай  қорларды  тудырады.  Басқаша  айтқанда,өнімнің өндірістен тұтынуға өтуі тек ...  ...  ...  ...  ... ... арқылы болады. Осы кезде пайда  болатын  ақшалай,  экономика-лық қатынастар қаржының ұғымын құрады.Қаржылық қатынастардың пайда болуын олардың ... ... ...  ... ... буындарында яғни  материалдық  өндіріс  сферасында  –нақты ...  ...  ...  ...  ішінде  экономикалық  өмірді  дереттейтін ұйым ретін-дегі мемлекеттің қаржысы сферасында  қадағалап  отыруғаболады.Қаржының ... ... үшін ... ...  ...  ...  үдерісте(кейбір шаруашылық жүргізуші субъектінің –өндірушінің өндірістік  қорларыныңжалпы немесе жеке толық айналымында) есептеу ...  үшін  құн  ... және ... ... ... ... оның ...  нысанда  бір-шама өздігінше қозғалысының бастауын алуға болады.Өндірістің алдын ала шарттасылған сипаты кезінде «С»,  «V»  ...  ... ...  ...  сатылатын  өнім  құры-  ...  ...  ...  және  ...  сәйкес   ақшалай   қаражаттардыңқорлары немесе бұл қаражаттардың қорланымдары жасалынады.Үлкейтілген  түрде  экономикадағы  құн   ...   ...   ...   рісүдерісіндегі  құнның  басты  компоненттерін  сипаттайтын  оның  осы  ... ... ... ... ... = С + V + ... Р – жиынтық (жалпы) қоғамдық өнім;                   С ... ... ...                V  – ... құны;                              m – ... ... ... ...  айналым  қаражаттарының  қорлары,  амортизациялық  және  басқааударымдар (мысалы, әлеуметтік қажеттерге аударылатын  аударымдар,  ... ... ... ... ... ... ... «таза табыс» баламалы термині пайдаланыладыБұдан ары бөлудің анықталатын  нормативтерімен  белгіленген  ... ... ...  ...  ...  бөлу  үдерісі  болады.  Алынғантабыстың  немесе  пайданың   бір   бөлігі   ...   ...   ... ...  ...  үшін  ...  ...  бөлігіөндірушіде қалады және оның қалауы бойынша пайдаланылады.Егер «С» ... сай ... ... бір ...  өндірістік  үдерістіңүздіксіздігін қамтамасыз ету үшін өнімді өткізгеннен кейін еңбек предметте-рін – айналым ... ... ... ...  ...  ...  онда«m» элементінен, одан басқа, қорланымға, яғни еңбек  құралдарын  –  соныменбірге бұл үздіксіздікті қамтамасыз ... ... аса ... факторы  –негізгі  қорларды  (негізгі  капиталды)  ...  ...  ...  ... мүмкін.Қалыптастырылған  ақшалай  қорлар   қайта   бөлуге,   ұсақтауға   немесе,керісінше, қаражаттардың ...  ...  ...  ірілендіруге,  олардыатаулы  бағыттауға  немесе  өндірістік  және  өндірістік   емес   ...  ...  ...  ...  ...  ...   Сөйтіп,шаруашылық жүргізуші субъекті жасаған құнның  бір  бөлігі  осы  субъектініңтолық ... ... бір ... ... ақы ... ... шығыстарнысанында  жұмыс  күшін  ұдайы  толықтыруға  жұмсалады,  материалдық   жәнематериалдық емес ... мен ... ...  тұтынылады  жәнеодан ары қозғалыстан шығып қалады.Материалдық өндірісте жасалған құнның  ...  ...  ...  ...  ...  және  ақшалай   нысанда   өздігінше   қозғалыс   алып,мемлекеттің кірістері ретінде ... ... ...  ... ... ...  ...  табыстарынан  аударылатынаударымдарынан басқа мемлекет халықтың қаражаттарының бір ...  ... ......  ...  ...  қатысуымен  банктердесақ-талынған жинақ ақшалар нысанында жұмылдырады. Қаражаттардың  бір  бөлігімемлекеттік, жекеше, ... ... мен ... және  ...  ... ... ... алымдар түрінде  қор  және  қор  емес  ...  ...  ...  қорларды   –   мемлекеттік   ... ... ... ... бюджеттен  тыс  қорларды  қалыптастыруарқылы ... ... ...  ...  ...  ...  пайдаболады. Қаржылық қатынастардың бұл бөлігі сан алуан  және  аталған  қорлардымемлекеттік  басқарудың  түрлі  ......   ... жасаумен, сондай-ақ аталған деңгейлерде сонымен  бірге  салалық,ведомстволық, өңірлік, әлеуметтік  қағидаттар  бойынша  қайта  бөлумен  ... ...  ...  басқа,  ақшаның  және  қорлардың  қозғалысымемлекеттік ұзақ  мерзімді  мақсатты  ......  ... ... ... ... өңірлік және басқаларын  орындауменшарттасылған.Ең ақырында ұдайыөндірістік үдерістің барлық стадиялары-нан  өте  отырып,қоғамдық өнім ... және үш ... ... ... ... ... өндіру, оның құнын бөлу және қайта бөлуда: орнын толтыру қорында, тұтыну қорында және қорлану  ...  іске  ... ... ... ... бір ... жаңа толық айналымға түседі, ал бірбөлігі тұтынылады және одан арғы ... ... ... ... қаржылық қатынастардың, олардың басқа экономикалық қатынастарменөзара іс-әрекетінің күрделі тоқайласуына ... ... және ... оның үдемелі дамуына, қоғамдағы әлеуметтік үдерістергеолардың іс-әрекетін зерделеуге ... ... ... ... сызба. Қоғамдық жүйедегі қатынастардың дәйектілігі (бағыныңқылығы)|Жалпы қоғамдық ...                      ... ...                          ... ...                        ... ...                             ... ...                            ||                                               ...                                       ...                                      ...                          ...                              ...                               ...                            ... ...                            ||                                               ||                                               ||                                               ||                                               ||                                               ||                                               ||                                               ...  ...  заңи  және  жеке  ...  арасында,   жекелегенмемлекеттер арасында ақшалай қорларды қалыптас- тыру,  бөлу  және  ... ... ... ... қа- ... ... ...  табылады.  Басқасөзбен айтқанда, ерекше қорлар арқылы іске асырылатын ақшалай  қатынастар  –бұл қаржылық қатынастар.  ...  кез  ...  ...  ...  қаржылыққатынастарды  білдіре  бермейді  және  ақ-    ша   әр   ...   ......   еңбека-   қының,    қаржының,    кредиттің,сақтандырудың көмегімен жүзеге асырылатын  ...  ...  ...  ...  ...  кез  ...  ...   операция,   мәмілеқаржылық операцияға жата бермейді. Қаржының ақшадан маз-  мұны  ...  ...  ...  да  ...  бар.   Ақша   –   бұл   ең   ... ... ... ...  өлшенетін  жалпыға  ортақбалама, ал қаржы – ішкі жалпы өнім мен ...  ...  ...  және  ... ... ... ... қорларды жасау мен пайдалануға  бақылаужасаудың құралы. Ол  өндіруге,  ...  және  ...  ...  ...  ... ... болады.Мемлекеттің, оның  аумақтық  бөлімшелерінің,  сондай-ақ  ... ... ... ... рын құратын тек  ақшалай  қатынастарғана қаржының мазмұны болып табылады.Шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында құнды одан ары  бөлу  және  ... ... ... да ... ... ... ...  қажеттігі объективті мән-жайдан – тауар  ақшалай  қатынастардыңболуынан  және  қоғамдық   дамудың   ...   ...   ... ... ... ... функцияларды алған мемлекеттің пайда  болуымен байланыстырылған қаржылық қатынастардың бір бөлігі бөлінді.  ...  ...  үшін  ...  ...  қор  ...   ол   ...   ... есебінен қалыптасады.Салықтар, мемелекеттік кредит,  ақша  эмиссиясы  арқылы  мемлекет  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  орындау  үшінқажетті  ақшалай  каражаттарды  шоғырландырды  және   пайдаланды.   ... ...  ...  ...  субъектісі  болып  табылады,  бұлкөптеген ғалымдарға қаржының  қажеттігін  негіздемелеуде  ...  ... ... ... болды: мәселен, ресейлік «Қаржы» оқулығының  авторларымемлекеттен тыс  қоғамдық  ...  ...  ...  субъектілері  қаржылықшаруашылықты емес, жай ақшалай шаруашылықты жүргізеді деп ... ... ...  ...  ...  үдерістерді  реттеужөнінде едәуір экономикалық функцияларды  орындайды,  сондықтан  ... ...  ...  ...  айтарлықтай  жоғары  –мемлекеттік бюджет және мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар ...  ...  ... ... 40 ... ... және ... қоғамдық өнімнің 20  пайыздайы(Қазақстан бойынша) қайта  бөлінеді. Мемлекет ...  ...  ... ... ... ...  ...  ауқымы  реттелінеді,  басқақоғамдық қажеттіліктер қанағаттандырылады.Тарихи қатынастардың бір бөлігінің (аса  ...  ...  ... ... ... ...  ...  үшін  тіптімемелекет пайда болғанға дейін орын алды. Мұндай қызмет  натуралдық  нысандажүзеге асырылғанмен ол  ...  ...  ...  ...  ...  қаржылыққатынастардың болашақ үлгісі болып табылды.__________* Финансы. Учебник для вузов. Под ред. ... М.В. ... и др. ... «Перспектива», 2006, с.17Мемлекеттік сектордың қызметімен байланысты  қаржылық  ...  ... ...  (немесе  әлеуметтік)  тауарлар»  деп  ...  ... ...  және  ...  ...  ...  ... материалдық емес сипаттағы игіліктер мен  қызметтер  көрсетуді  ... ... ... ... ... ... ... мен елді  мекендердегіабаттандыру  объектілері,  жол  торабы,  мемлекеттік  биліктің,  басқарудың,құқықтық  тәртіпті  ...  ...   ...   ...   ... мен мекемелері, ішінара  халықты  әлеуметтік  ...  ...  ... денсаулық сақтау (кепілдемелі  деңгейде)  жатады.  ...  ... ... 10- тарауда қаралған.Мемлекетте орасан  ақшалай  қаражаттарды  жинақтау  соңғы  уақытқа  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  асабасым бағыттарын, ғылыми-техникалық  прогресті,  әлеуметтік  бағдарламалардықаржыландыру қажеттігімен негізделді. ... ...  ...  ... ...  ...  дамудың  перспективалық  үйлесімдері  неғұрлымкөрнекі қаралады. Мемлекеттің бұл мүмкіндіктері ... ...  ... ... ... ... қорларын  орталықтандырудың  шүбасызартықшылықтары туралы дәлелдейді.  Бірақ,  ...  ...  ...  жылдардыңпрактикасы  субъективтік  еркін  шешімдердің,  дамудың  басымдықтарын  дұрыстаңдамаудың, мемлекеттік және өндірістік монополизмнің  нәтижесінде  ...   мен   ...   ...   ...   ...    ... мүмкін екенін көрсетті. Бұл туралы  тиісті  қайтарым  әкелмегенқаржылық   ...   ...    ...    ...    ... ... еске түсіреді. Сондықтан  рынокқа  өтпелі  кезеңдеқаржылық ресурстарды қалыптастыруда үлкен  құқықтар  мен  ...  ... ... ... ...  буындары  мен  өңірлерге  ереккше  көңілаударылды. Бұл ресурстарды орталық, өңірлер, ...  ...  ...  арасында  ұтымды,  ғылыми  негізде  бөлу   ...   ...   ... ... ... ... ... төлеу мүмкін болады.Алайда, қаржының қажеттігін негіздеудегі мемлекеттің рөлін қарай  отырып,оның өзі, Ф. ... сөзі ...  ...  ...  сатысында  қоғамныңжемісі болды. Бұдан қоғам өз ұйымының мемелекеттік нысанын белгілей  ... ... ... да ... ... ... ал  мемлекетбұл объективті қажеттікті  ескере  отырып,  ...  сол  ...  өзге  ... алады деуге болады.Мемлекеттің  өмір  сүруімен  байланысты  қаржылық  қатынастардан   ...  ...  ...  ...   ...   ... мен халықтың (үй шаруашылықтарының) арасындағы олардың  бір  ... да ... ... бұл объективті тұрғыда  қоғамдық-экономикалықформацияда тауар-ақшалй қатынастардың ... ...  мәні  ...  ...  құн  қозғалысынан  туындайды.  Мұндайқозғалыстың шарты ... ... ... ...  қатынастардың  болуы  жәнеэкономикалық  заңдардың,  ...  ...  ...   іс   әрекеті   ... ... ... ... ... бұл ... іс-әрекеті  шектелініп  отырды:  жұмыс  күші  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   бекітілетін   баға   көмегімен   ... ...  ...  ...  ... ...  ...  Ұдайы  өндірістің  жоспарлылығын  қамтамасыз  етугешақыратын   өндірілген   өнімнің   ...   ...   ...  бөлу  іс  ...  өндіргіш   күштердің   дамуын   буатынкедергіге айналды, себебі монополизмді туғызды, еркін  ...  ...  ...  ...  оны  ...  ...  айырды,  сапаны  арттыруды,ғылыми-техникалық прогресті дамытуды ынталандырмады.Экономиканың  жұмыс  істеуінің  ...  ...  ...  ... ... әлде  ...  аз  ...  реттейді,  негізгі  реттеуіштауарлардың, жұмыстардың  және  қыз-меттердің  сұранымы  мен  ...  ...   ...   болуының   бастапқы   шарты   ақшалай    қатынастарменортақтастырылған тауар өндірісі болып есептеледі. ...  ...  ...   ...    ...    оқшауланушылығын    шарттастыратынқоғамдықеңбек  бөлінісі  болып  табылады.   ...   ...   ... ... ... мен ... әр  ...  деңгейіжағдайында өнім жасайды, ал сол себепті тіпті ұқсас  тауарлар  нақтылы  жәнезатталынған еңбектің әр түрлі шығындарымен өндіріледі. Бұл ... ... ... мен еңбек  нәтижелерін  өлшеудің  қажырлы  ...  ... ... баламалы тұтынудың  өлшемін  ескере  алатын  айрықшатетіктің  объективті  қажеттігі  туады.  Бұған  ...  және  оның   ...  ...  соның  ішінде  қаржының  көмегімен  ... ... ... тыс өмір сүре ...  ...  ...  ...  адам  еңбегінің  басқа   ...   ...   ...   бір   ...   ...   ... ... (табысы) жасалады. Түсім-ақша  жиынтық  қоғамдықөнімнің микроэлементі ретінде «с», «v» және  «m»  ...  ...  ... ...  ...  ...  мөлшерін,  жұмыскерлердіңжұмсалынған  нақты  еңбегін  өтеуге  ...  ...  бір  ...  ...  ...  өнім  құнын  кіріктіреді.  Тиісінше  өнімді,  жұмыстарды,қызметтерді өткізуден алынған түсім-ақшадан  өндірістің  жұмсалынған  ...  ... ...  еңбекке  ақы  төлеуге  бағытталатын  тиістіақшалай қорлар бөлінуі тиіс,  ал  қосымша  өнім  құны  ...  ... емес ... барлық қатысушыларының, қоғамның  еңбекке  жарамсызмүшелерінің экономикалық мүдделерін қанағаттандыратын,  сақтық  қорлары  менрезервтерін жасауға арналған бөліктерге бөлінуі ... ... ... ...  ...  мен  ...  ... жасай отырып натуралдық-заттай нысанда да,  сонымен  бірге  ақшалайнысанда  да  еңбектің  аталған  өнімдерін  ...  ...   ...   ... ... ...  ...  жатады.  Ақшалай  қорларды  қалыптастыру,тауарлық  қатынастарда  оларды   пайдалану   қаржыны   ...   ... ... ... тауар-ақшалай қатынастармен  байланысқан,  олардыңсалдарлары  болып   ...   және   ...   ...   ...   ... ... өндіріс көлемдерін өлшеу.Шет  елдің  оқулық  әдебиеттерінде  экономиканың  даму  ауқымының   ...     ...     мен      ...      ...      анықталатынжалпыұлтықөнім(ЖҰӨ)пайдаланылады.  Кірістер  бойынша   ЖҰӨ-ні   өлшеу   мынаэлементтерді  ...  ...  1)  ...   капиталдың   көлемі(амортизациялық аударымдар);  2)  бизнеске  салынатын  жанама  салықтар;  ... ... ...  4)  ренталық  төлемдер;  5)  ...  ... ... ... 7) корпорациялардың пайдасы.Шығыстар бойынша (яғни өнімнің бүкіл массасын сатып алу үшін ...  ...  ...   ЖҰӨ   мыналарды   кіріктіреді:   үй   ... яғни ... ... ... ... ... көлемі– С; жалпы жекеше ішкі инвестициялар – Іg; тауарлар мен қызметтерді  үкімет-тің сатып алуы – G; Xn – таза  ...  ...  ...  импорттан  асыптүсуі немесе, керісінше, «минус» белгісімен).ЖҰӨ (GNP) = С+ Іg+ G+ ... ... ... ...  ...  нәтижесін  сипаттайды,  олайналым  қорларының  (капиталының)  (бұл  қорлардың  қалыптасуы  мен  ... ... зор рөл ... ... ... ... келетін  аралық  өнімніңқұнын кіріктірмейді. Сондықтан бұл оқулықта жалпықоғамдық өнімнің  дәстүр-ліформуласы алынды:P=C+V+mЭкономиканың қорытындылаушы  ...  ...  ...  ... ... статистикалық органдар Ұлттық шоттар жүйесінде (ҰШЖ)  ұдайыөндіріс үдерісінің  түрлі  стадияларында  бұл  ...  өз  ... ... ... ... ... ... арнаулы шот немесе шоттар  тобы  сәйкескеледі. Мысалы, тауарлар мен қызметтер шоты; өндіріс шоты; кірістерді  ... ... ... бөлу және ... бөлу шоты;  кірістерді  пайдаланушоты; капиталмен жасалатын операциялар шоты.Шоттар екі ... ... ... және ... да ... ... пайдаланылады:негізгі бағалардағы шығарылым– есепті кезеңде экономикада өндірілгентауарлар мен ... ... ... ... ... ...  ...  үдерісінде  түгелдейтұтынылатын тауарлар мен қызметтердің құнын білдіреді;жалпы қосылған құн – тауарлар мен қызметтер шығарылымы мен аралық тұтынуарасындағы айырма;өнімдерге және ... ... ......  салынатын  жанамасалықтар;өнімдерге  және  ...  ...   ...   ... белгілі бір тауарлар мен  қызметтерді  өндіру  шарты  кезіндеоларға мемлекеттік бюджеттен берілетін өтемақы төленбейтін төлемдер;өндіріске салынатын  ......  ...  ...  ...  ...  мен   ...   тәуелді   болмайды)   пайдаланукезіндегі  ...  ...  ...  берілетін  субсидиялар;  негізгікапиталды тұтыну – амортизациялық аударымдар.ҰШЖ-ның ... ... ІЖӨ ... экономикалық  кызметінің  түпкіліктінәтижесін сипаттайтын ішкі ... өнім ... ... ...  ...  сомасы   ретінде   есептеп   шығарылады:   ...   ...  ...  ...  ...  қосылған  құнның–ЖҚҚ  -  ныңкөрсеткіші  шығады;  ЖҚҚ-ға  өнімдерге  және  импортқа  салынатын   ... және ... ... берілетін субсидиялар шегеріледі; жиыны  –ІЖӨ.ІЖӨ - ні  есептеудің  екінші  ...  ...  ...  ...  ақы  төлеуді,  өндіріске  және   ...   ...   ...  берілетін  субсидияларды,  негізгі  капитал  мен   таза   ... және таза ...  ...  тұтынуды.  Соңғы  көрсеткіш  жиынтықтүрде  еңбекке  ақы  ...  және  үй  ...  ...   ... ...  елдерден»  (яғни  басқа  мемлекеттердің  субъектілерінен)  ... ... ... бастапқы табыстардың сальдосына (еңбекке  ақытөлеу,  өндіріске  және  импортқа  салынатын  салықтар,  меншіктен   ...  ...  ІЖӨ  -нің  ...  ...  ...  ...  көрсеткішінқұрады.Жалпы  ұлттық  табыс  пен  ...  ...  ...  ...  арасындағыайырмашылық  таза ұлттық табыс көрсеткіші болып табылады.«Басқа  ...  ...  ...  ...  елдерге»   берілген   ағымдағытрансферттер сальдосына таза ... ... ...  таза  ...  мүмкіндігібартабысты қалыптастырады.Таза ұлттық мүмкіндігі  бар  табыстан  түпкіліктітұтыну  мен  таза  жинақақшаның көлемдері калыптасады:«Басқа  ...  ...  және   ...   ...   ...   ...   мөлшеріне   түзетілген   таза    ...    ақша    ... ... ... болып табылады.Негізгі капиталды тұтыну көлемімен және өндірілмеген қаржылық  активтердітаза сатып алу мен бірге сомада ол  ...  ...  ...  ...  ...  алу  ...   ішінара   жабылуы   мүмкін;   ...   ... ... ... таза ... беру ...            тұтынуға            ...             ... ... ... экономиканың мына секторлары бөлектеніп көрсетіледі:қаржы  институтына жатпайтын кәсіпорындар;қаржы мекемелері;мемлекеттік мекемелер;үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ... ... ... пайдаланылады, мысалы: кен өндіру өнеркәсібі; өңдеуөнеркәсібі; электр қуатын, газды және суды өндіру және бөлу; құрылыс;  көлікжәне байланыс; ауыл ... аң  ...  және  ...  ...  балықаулау,  балық  өсіру;  сауда,  автомобильдерді  және   үйде   ...  ...  ...   қызмет;   жылжымайтын   мүлікпен   ... ... беру және ... ...  ...  мейман-ханалар мен  мейрамханалар;  мемлекеттік  басқару;  білім  беру;  денсаулықсақтау және ...  ...  ...  ...  әлеуметтік  жәнедербес қызметтер.Статистикалық есепке алуда сондай-ақ қызмет түрлерінің  немесе  экономикасалалары ретінде олардың топтарының  атауларына  ...  ...  ... салаларында,  қызмет  түрлерінде  институционалдық  бірліктер(яғни  шаруашылық   жүргізуші   ...   деп   ...   ... және ... ... ... ... ұқсас  мақсаттарыбар ұқсас  экономикалық  бірліктердің  жиынтығы  топтастырылады,  ...  ... ... ... ... себепші  болады.  Олар  активтерге  ие,міндеттеме  ...   ...   ...   ...   ...   ... ... асырады. Заңи тұлғалар мен үй шаруашылықтары  түріндегіжеке тұлғалар  (немесе  олардың  топтары)  ...  ...  ...  Қаржының айрықшалықты белгілеріӘр түрлі  қоғамдық-саяси  құрылымы  бар  осы  заманғы  мем-    ... ... ... экономикалық категориялар  да –  ақша,  табыс  (пайда),өзіндік  құн  және  ...  ...   ...   ...   өзініңфункцияларын (тауардың құнын немесе бағасын білдіру, айналыс  құралы,  еңбекөлшемі мен  ...  ...  ...  ...  ынталандыру,  кәсіпорындарқызметінің нәтижелерін  бағалау)  орындайды,  оларда  қоғам  дамуындағы  бұлкатегориялардың  мәні  мен  ...  ...  ...  ...  барлығынанөзінің айрықшалықты белгілері бойынша айырмашылығы бар.Қаржыны құндық экономикалық категориялардың  бүкіл  жал-  пы  ... алу үшін бұл  ...  ...  ...  тән  ...  белгілердібіліп алған жөн. Сонымен бірге, құ-  ... ...  ...  бір  ... ... ол елеулі болғанның өзінде де сипаттау мүмкін  емес.  Құндықкатегория  -лардың  ...  да  ...  ...  ...  ...  болады.Сондықтан  қайсы  бір  құндық  категориялардың,  соның  ішінде  қаржының  даөзгешелігін тек ... ...  ...  жиын  ...  ғана  кез  келгенқұндық экономикалық категорияның, соның  ішінде  ...  да  ...  ... ашып бере ...   категория   ретіндегі   қаржының   мазмұнын   құ-   ...  ...  ...  ...   ...   ...   нысаныболатындығында. Қаржы әрқашан  экономика-  лық  жүйе  шеңберіндегі  қоғамдықұдайы өндірістің  әр  ...  суб-  ...  ...  ...  және  текақшалай  қатынастарды  ғана  білдіреді.  ...  ...   ... сипаты–қаржының маңызды  белгісі.  Қаржының  ақшалай  сипа-  ты  оныжүзеге ... ... және ... ... эко-  ...  ... баса көрсетеді.Ақша қаржының іс-әрекет етуінің міндетті шарты  болып  та-  былады.  Ақшаболмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені ... ... ...  ... ... Ақша айна-лыс құралының  функциясын  орындай  ...  ... ... құн немесе табыс (пайда) әкелетін құн  бола  ...  ...  ...  ...  аясы  ...  ...  ...  бір  бөлігіретіндегі қаржының пайда болуына жағдайлар жасайды.Қаржылық қатынастар өзінің негізінде ұдайыөндірістік қаты-  настар  ...  ...  ...  ...  өндірістік  сипаты   экономикалықкатегория ретінде олардың айрықша белгісі болып табылады.Қаржылық  қатынастардың  ақшалай  сипаты  мен  ...  ...  ... аса ... ... ... табылады, бірақ  оның  ақтық  белгілеріемес, өйткені бұл белгілер бағаға да, еңбекке ақы төлеуге  де,  ...  ... ...  ...  ...  түрлі  мақсатты  ақшалай  қорлардыңқозғалысында көрінуі оның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  шын  ...  қаржылық  қатынастардың   объектілері   болыптабылады.Нақтылы  жұмсауға  арналған  ...  ...  ...   ... ...  ...  емес  ...  қаржылық  әдістердіңкөмегімен жасалады.  Әдістер  қаржылық  ...  ...  ...  ...  яғни  ...  ...  болатын,  міндетті  сипаттыигеріп алады, бұл экономиканы реттеудің қажеттігімен және  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   менбағыттарын алдын ала қарастыру қажеттілігімен байланысты болады._________Э.Вознесенскийдің пікірінше қаржының “императивтігі” ... ... ... Э.А. ... как ... ...... и статис-тика, 1985.)Сөз жоқ, әдістерді тандау ғылыми ізденіс пен қоғам дамуының  ...  ... ... алғы ... ... ... экономикалық  өмірде,  әдеттегідей,  баламалы,  яғни  та-  уар  ...  ...   ...   тең   ...   ...    сы   ... Баламалылық белгісі басқа эконо-  микалық  категориялардың  –бағаның, ... ... ... тән.  ...  ...  ... ... тардан бөлініп тұратын  ерекшелігі  сол,  олар  экономиканыбас- ...  ...  ...  ...  ...  ...  бір  -жақтықозғалысының негізінде жасалады. Кез  келген  ...  лық  ...  ...  (салықтар,  табыстан  (пай-  дадан)  аударылатын   аударымдар,шығыстарды  ...  ...  және  т.б.),  яғни  ... ... ...  қорлардағы  ақшаның  ішкішаруашылық-    тықмақсатты оқшаулануының ұқсас қағидаты қолданылады.Сөйтіп, қаржының қаралған өзгеше белгілері бұл ... лық ... ... ...  жиынтығынан  мүлтіксіз  бөліп  алуға  мүмкіндікбереді, әрі қаржының өзгешелі- гін, ... атап ... ... ... құндық экономи- калық категория белгілердің жоғарыда  аталған  жиынтығынием- дене алмайды. Егер ... ... ......  ... сипаты мен  ұдайыөндірістік  сипаты  қаржылық  қатынастардың  ... ... ... қаржыға тән қор нысаны  –  ...  ...  ... құн ... ...  ...  –  экономикалық  категорияретіндегі қар-жының айырықша ерекшеліктерін баса ...  ...  ......  мен  ...  ...  жасау  арқылы  мемлекет   пеншаруашылық жүргізуші субъектілердің  қаржылық  ресурстарына  ... ... және бұл ... ... ... қажеттігінің факторларыжұмсалуына бақылау жасау.  Қаржылық  ресурстар  болмаса,  ...  ... ... жағдайға ықпал етудің  кең  мүмкіндіктерін  пайдалана  алмаса,мемлекет өзінің ішкі және  ...  ...  ...  ...  ...  ... бағдарламаларын, қорғаныс  және  елдің  қауіпсіздігіфункцияларын қамтамасыз ете ... ... ... ... құны мақсатты арналымдар  мен  субъектілербойынша бөлініп, олардың әрқайсысы өндіріл-ген ... ...  ...  алуытиіс. Қаржының қатысуынсыз қоғамдық өнімнің жеке бөліктерге  ...  ...    ...    ...    ...    ...    арасындағыбайланыстырушы буын болып табылады.Өзінің ... ...  ...  ...  менөндірістің   дамуы    үшін    пайдаланылатынмемлекеттің,оның    муниципалдыққұрылымдарының, ... ... ... ... ...  Дәлірекайтқанда, бұл – елдің қаржылық ресурстары.Бірақ  мұндай  сипаттама  ...  ...  ...  ка-тегорияретіндегі қаржының мәні оның маңызды болып табылатын  сандық  жағында  емес,бұл ... ... ... тек  оған  тән  ...  ...  кезіндепайда   болатын   қоғамдық   қа-тынастардың   мазмұнында   ашылады.   ... ... ...  бұл  ...  ...  субъектілерде  жәнемемлекетте ақшалай  табыстарды,  қорланымдарды  және  қорларды  қалыптастыружәне  пайдалану  ...  ...  ...  ...  ... қөнімді жасау және оның құнының қозғалысын қамтамасыз  ...  ... ... деп айда ... ... ... ...  негізінде  қаржыға  мынадай  түсініктемеберуге болады: қаржы – бұл: 1) ақшалай  қорларды  ...  ...  ...  ... ... ... қатынастарды  бейнелеп  көрсететін  экономикалықкатегория; 2) ақшамен айналысу және оны ...  ...  3)  ...  ... ... ... капитал; ең алдымен  жаңа  істі  бастау  үшін  ...  4)  ...  бір,  ...  қаржы  компаниясы  жасаған   ... ... ... ... ... және ... ... толық ашу оның ұғымы мен қажеттігін ғана емес, соныменбірге қаржының қоғамдық арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды даталап ... ... ... осы ... ... тән қызмет тобын,мәннің іс-қимылдағы көрінісін, сапаның өзіне тән ... ... ...  білдіреді. Функцияда категорияның қоғамдық арналымыбейнелеп көрсеті- леді, оның экономикалық табиғаты ашылады.Қаржы басқа тым жалпы  категориядан  –  ...  ...  ...  ...  болып  табылатындық-  тан  және  бұл   экономикалықкатегорияның  ...  ...  ...  ...  ...  ...   оныңқоғамдық, саяси және экономикалық  өмірдің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  функциясы  туралы  мәселе   ғалым-теоретик-   ... осы ... ... ... ... уақытта қаржының бөлгіштік және  ұдайыөндірістік  тә-  різді  ... ... ... ...  ...  қаржы  қоғамдық  өндірістің  екіншістадиясында – ақшалай  ...  ...  ...  ...  бөлу  үдерісіндепайда  болады,  қаржының  бөл-  ...   ...   оның   ...   етуініңерекшелігін көрсетеді  деп  санайды.  Бұл  тұжырымдамаға  сәйкес  қаржы  ... ... ... бөлу және ... функцияның көмегімен жалпы қоғамдық өнім мен оның  аса  маңыздыбөлігі – ұлттық  табыс,  ...  ...  ...  бір  ...  ... қаражаттарын,  мемле-  кеттік  мүлікті  сату  операцияларын  ... ...  ді және ...  ...  Бұл  ...  қаржы  өнімдіөздігінше бөле береді деген мағынада емес, қаржы тек ... ...  ... ... ...  ...  деп  түсіну  керек.  Былай  деп  ... ... ... ... бөлу ... ...  бөлу  арқылыжасалады. Мемлекет, кәсі- порын, ... және ... ... ...  ... тар мен ... бөлуге сәйкес  жасалған  натуралдық  өнім  дебөлінеді.Қаржы көмегімен құнды  бөлу  және  ...  бөлу  ...  ре-  ...  ...  ...  ...  қа-  ражаттардың   қозғалысыменміндетті түрде қосақталып жүреді. Қаржының жұмыс істеуінің шарты  –  ақшаныңболуы, ал ... ның ... ... ... шаруашылық жүргізуші  субъектілермен  мемлекеттің  қызметін   қамтамасыз   ...   ...   ...   ... ... ... ... бөлу алғашқы және кейінгі, немесе қайта бөлу  болып  ажы-ратылады.Алғашқы бөлу* ... ...  ...  ...  ...  көлемінен  орнынтолтыру (өтеу) қоры (материалдық шығындар мен амортизациялық  аударым-  дар)шығарып тасталады  және  ...  ...  құн  –  ...  табысты  бөлудіңнәтижесінде   мемлекеттің,   ...   ...   ...   ... және ... ... ...  қалыптасады,  олар  бөлудіңжәне қайта бөлудің күрделі үдерістеріне ұшырайды,  бұл  ...  ... ... атқарады. Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты алғашқы бөлу  ... ... ақы ... және баға ...  ...  ...  ... байланыста дамиды.Қайта бөлу салалық, сондай-ақ  аумақтық  тұрғыдағы  шаруашылық  ... ... ... өнімді мүшелеудің сан алуан  үдерісін  қамтиды.Мұның нәтижесінде натуралдық – заттай нысандағы өнімді  түпкілікті  ... ету үшін ... ...  қатысушыларының  ақшаға  деген  әр  түрліқажеттіліктері қанағаттандырылып отырады. Бұл ретте  ...  ... ...  ...  ...  ...  және  ұлттық  табысқорлану қоры мен тұтыну қорына ие болады. ...  ...  ...  өн-дірісті кеңейту үшін немесе материалдық сфера капиталынан, әлеуметтік инфра-құрылымның өндірістік емес ... ... ...  ...  (капи-талдың) өсімі үшін, резервтер мен сақтық қорларын жасау үшін  пайдаланылады.Тұтыну қорын бүкіл халықтың оның ұдайы толықтырылуы  үшін  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  ғылымға,мәдениетке, басқаруға, елдің қорғанысына арналған ресурстар құрайды.Қаржының қоғамдық өнімді бөлу және қайта бөлу үдерісіне қатысуы бір-  ... ... бөлу ...  ...  атап  өтілгендей,  қаржы  басқа  эко-номикалық категориялармен – ... ...  ...  ...  жасайды.Қаржыны қолданудың негізгі сферасы – қайта бөлу, мұнда  ол  тектес  экономи-калық категориямен – кредитпен өзара ... ...  ...  бөлгіштікфункциясы  аумақаралық,  салааралық,  ішкісалалық,  ішкішаруашылықтық  бөлі-ністі ... ... ... және салааралық қайта  бөлу  мемлекеттік  бюджетарқылы жүзеге асырылады, бұл  ...  ...  ...  ...  ... субъектілердің бірінен алынып,  қаржылық  ресурстардың  жетіспеушілігінбасынан  ...  ...   ...   бірліктер   мен   салаларғаберіледі.  Қайта  бөлудің  бұл  ...  ...   ...   ...  ...  ына  қол  жетеді,  бұл  Қазақстан  жағдайында   түпкіліктісалалардағы  өндірістің  ...  ...  ...  ...   ...   ... мен әлеуметтік-тұр- мыстық  инфрақұрылымды  өрлету  үшін  өте-мөтекөкейтесті болып табылады.__________* Алғащқы бөлу деп ... ... ... ... ... ... ... пайдаға, табысқа және т.с.с) сәйкес келетін оныңқұрамындағы бастапқы табыстарды мүшелеуді айтады; ал бөлінгенді одан ... ... ... ... ... ... ... және ішкі шаруашылықтық қайта бөлу сферасы экономиканы қайтақұрудың барысында шаруашылық жүргізуші  субъектінің  ...  ...  ... ... ... (заң  ...  мемлекетке  тиісті  аударымдар-  ... ...  есеп  пен  ...  ...  әдістерінің  енгізі-уімен байланысты біртіндеп тарылып келеді.Демек, бөлгіштік функция арқылы қаржы ақшалай табыстарды  ...  ...  ...  ...  ...  ...  экономикалық  агенттердіңэкономикалық   мүдделерін   қамтып   көрсететін   белгілі    бір    ... ...  ...  ...  функция  арқылы  бөлукатегориясы  ретінде  қаржының  мәні  ...  ...  ...   жиынтыққоғамдық өні- мінің, оның құрамында  элементтердің  қозғалысымен  байланыстыэкономикалық қатынастар ... және ... алу- сату ...  натуралдық-заттай көрінісіндегі  қоғамдық  өнімді  өткізу  үшін  жағдайлар  жасалынады.Жиынында  қоғамдық өндірістің барлық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  дәрежесі  есепке  ала  отырылып,   олардыңэкономика- лық мүдделері қанағаттандырылуы тиіс.Қаржының бөлгіштік функциясының  ...  бөлу  ...  ...  ... ... стадияларына – өндіруге, айырбастауға, тұтынуға бел-  сендіықпал етеді деп ... ... ...  ...  ...  ... ... мөлшері арқылы санмен әсер етеді:  бұл  қорлардың  көлемінөзгерте отырып, өндіріске қалаған бағытта ықпал жасауға болады,  не  ... ... ... ... ... жеке ...  бөлімшелерініңдамуын тездетуге болады, не бұл өсудің  қарқынын  баяулатуға  болады.  Басқажағынан, егер  көтермелеу  ...  ...  ...  ...   лі  ... көрсеткіштерінің: еңбек өнімділігінің, ресурстарды  үнемдеудің,  қорқайтарымының және т.б. жетістіктерімен  ...  ...  ...  ... ... ... Қаржы көмегімен ұдайы өндірістің  басқа  ...  ... әсер ... ... Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы қаржының  ұдайыөндірістің  барлық  үдерістерімен  байланысы  және  бұл   ...   ... ... ... ... әсер етуі ... ...   бөлгіштік   функциясы   тұжырымдамасының   жақтаушылары    ...  осал  ...  ...  ...  тап  осы  ... ... ... көрсетуі тиіс деген қағида болып табылады. Қарас-тырылып отырған  функция  бөлуге  қатысушы  басқа  ...  ... да – ... да, ... да, кредитке де тән.Бүкіл экономикалық, соның ішінде  қаржылық  ресурстар  да  ...  ... ...  ...  және  ...  бөлінген  әкімшіл-әміршілжүйенің және жоспарлы  экономиканың  іс-қимылы  кезінде  қаржының  бөлгіштіктұжырымдамасының пайда болғанын  және  ...  ...  ...  ... жөн. Осы ... ...  қаржының  бөлгіштік  тұжырымдамасы  болыптабылады.Тап осы бөлгіштік функция арқылы қаржының қоғамдық ...... ...  ...  оған  ...  арнаулы  мақсатты  ақшалай  қорларнысанында  пайдаланылатын  қаржылық  ресурстармен  ...   ету   ... ... ... ... оның ... жиынтық қоғамдықөнімді,  ұлттық  табысты  және  таза  ...  ...  және  ...  бөлуменбайланысты  қатынастарды  қамта-масыз  етуден;  ...  мен  ... ... ... ... ... ... функция арқылы бөлу категориясы ретінде  қаржының  мәніашылады,  ...  ...  ...  ...  дық  ...  оның   құрамдыэлементтерінің қозғалысымен бай-  ...  ...  ...  қатынастарайшықталады және сатып алу-сату арқылы натуралдық-заттай ...  ... ... үшін ... ...   ...   өкілдері   қаржыны    ұдайы    өндірісстадияларының бір категориясы емес, оның жал-        пы ...  ... яғни олар ... тек қо- ғамдық өнім құнын бөлумен  байланыстыболатын өндірістік қа- тынастарымен шектеуді заңсыз  деп  санайды.  ...  ... ... ... ол  өндіріс  үдерісінде  өндірістік  қорлардыңтолық айналымына қызмет  ...  және  бұл  ...  ...   ді  ... ... – айырбас категориясы, өйткені  айыр-   баста  ...  ... ... ... және қаржы бұл бөлістің құралы болып көрінеді:  қаржыұдайы ... ... ... ғана ... ... бірге  ұдайы  өндірісүдерісінің үшінші стадиясында да,  яғни  айырбаста  болатын  құн  қозғалысынбілдіреді; айырбаста ... ... ... салу  ...   сі  ...  ...  қаржы  ақшалай  қорларды  қалыптасты-  румен   қатар   ... де ... ... ал ол  ...  ...  ... ... ал- ғанда айырбаста болады; қаржы  тұтыну  категориясынажатады,  өйткені  қоғамдық  тұтыну  мен  жеке  ...   ...   ... ... және ... ... ... табыстың  тұтыну  қоры  менқорлану қорына бөлінуінің ақырғы үйлесімдері қамтамасыз етіледі.Егер ұдайы өндіріс үдерісінің  дәйекті  ...  алып  ... ... ......  ...  құн  жасалынады.  Бұған  құндыеңбектің бастапқы ... ... ... ...  ...  дайынөнімге дейін дәйекті ұлғайтумен жетеді.  Бұл  үшін:  біріншіден,  еңбек  құ-ралдарын,  еңбек  предметтерін  ...   ...   ... ... алу үшін, екіншіден, өндіріс үдерістерін –  қосылған  құнкомпоненттеріне: меншікті  жұмыскерлердің  еңбегіне  ақы  төлеуге,  ...  ...  және  ...  емес   қызметтерін   төлеугежұмсалатын  сан  ...  ...  ...  ...  үшін   керекті   қаржылықресурстар іздестіріледі.Ұдайыөндірістік тұжырымдаманың ... ... – бір  ...  ... алғанда ұдайы өндірістің категориясы деп санайды, өйткені,  олар-  дыңпікірінше:қоғамдық   ұдайы   ...   ...   ...   бір-бірімен   тығызбайланысқан;қаржы қоғам ... ... ......  өндіріске,  айналыспен тұтыну сферасына ене отырып, ұдайы өндірістің бір стадиясына ғана  емес,жалпы бүкіл бұл үдеріске ... ... ... ... қозғалысының барлық стадияларында  пайдаланы-латынбақылаудың әмбебап  ... ... ... ... ... ... анықтай-   тын қаржының бөлгіштіктұжырымдамасынан  айырмашылығы  ұдайыөндірістік  тұжырымдама  бұл  табиғаттыақшалай   ...   құн   ...   ...    ...    ұстанымда(тәсілдемеде) қаржының іс-әрекет сферасы айтарлықтай кеңиді.Ұдайыөндірістік  тұжырымдама  жақтаушыларының  қаржы-ның   мәнін   ... ... ... олар ... мына ... ...   функция–қоғамды   құдайы   өндіріс   үдерісінқаржылықресурстармен   қамтамасыз   ету   ...   ...   ...   ... деп оларды қалыптасты- руды, бөлуді және  пайдалануды  түсінгенжөн. Ұдайыөндірістік функция қаржының бағынышты ... ...  ...  модификацияларда  (қосалқы  функцияларда)  көрінеді  және   оқулықтыңкейінгі тарауларында  қаралады;2)бақылау функциясы.Қаржының ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  жасау  және  пайдалану  үдерісінде  болып   жататынэкономикалық   ...   ...   ...    осы    ... құрамымен түсіндіріледі. Табыстарды  жасаудың  тікелей  көзіматериалдық өндіріс сферасында алынатын ұлттық табыс болып ...  ... ...  бөлу  ...  ...  ...  буындары-  ның  –фирмалардың,  компаниялардың,  үй   ...   ...   ... ... бөлу ... ... меншікті  мақсаттарға  пайдалану  үшінқордалану жолымен бұл табыстардан ақшалай қорлар ... ...  ...   ...  түрінде,  қоғамдық  қатынастардың  басқа  қатысушыла-  рыныңақшалай қорлары ... Бұл  ...  ...   тік  ...  зор  ... ол ... ... салалық және ведомстволық белгісі бойынша  саналуан қорларды жасау  жолымен  ақшалай  ...  ...  ...  ...  ...  көп  ...  қоғамдық  ұдайы  өңдіріске  қаты-сушылардың бірінің  табыстары  есебінен  түпкілікті   тұтынуға  ... ... ... ... латын ақшалай  қорлар  жасалады.Тап осы үдерістер қаржының айтылған функцияларында өзінің көрінісін табады.Қаржының   Санкт-Петербург   ...    ...    ...    ... ... ...  ұстанымы оңтайлы болып көрінеді.ақшалай қорларды жасау;ақшалай қорларды пайдалану.Санкт-Петербург мектебінің өкілдері жоғарыда  ...  ...  ... ақшалай шаруашылығы» категориясына қатысты,  яғни  кеңінен  қарағанымен,бұл түсініктеме ... ... ... ... қатысты экономикалық әдебиеттерде  басқа  да  пікірлер  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ... ортақтастыратын функция  немесе  жедел,  ынталандырушы,  фискалдықжәне  ...  ...  ...  мұндай  жағдайларда   қоғамдық   арналымкөрінісінің нысаны ретіндегі экономикалық категорияның  функциясы  ұдай  өң-дірісте іс ... ... ...  ...  ...  рөлі  менжиі шатастырылады.Тұрақты және экономикалық категорияның өзі өмір сүргенге дейін  өмір  ... ... ... ... рөлі әр ... ... мүм-  ... категорияның  іс-әрекеті  болатын  реалдық  ...  ...  ... ... ... қоғамдық  ұдайы  өндіріске,  өндіріс  тиімділігінарттыруға, коммерциялық ... ...  және  ...  халықтың  әл-ауқатын арттыруға және т.б. түрлі бағыттарының болуына тәуелді  болады.  Мы-салы, материалдық өндіріс сферасындағы ... ... ... ... ... для вузов. Под ред. проф. М.А. Романовского и др. – М.  ... ... 2006, ... ... ресурстарды үнемдеуде, өндірістік  қорларды  жақсырақпайдалануда  шаруашылық  ұжымдары  мүдделігінің  күшеюне          ... бұл ...  ...  функция  тән  дегенді  білдірмесе  ...  бір  ...  ...  –   бұл   ...   ...  ...  практикасында  оның  функцияларын   мақсатты   нысаналыпайдаланудың нәтижесі.Категорияның функциялары  мен  рөлінің  айырмашылықтары  ...  рөл  ... ... ... және  ...  ...  ...  функция  деге-німіз  ғылыми  абстракцияның,  қорытындылаудың,  экономикалық   ...  ...  ...  салдары.  Ғылыми  абстракцияның  арқасындакатегорияның іс-әрекет механизмінің нақтылы белгілері қорытынды түрінде  ... ... ... ...  ...  дың  мазмұны,  іс-әрекет объектілері,  мақсаттары  бойынша  қар-  ...  ...  ... ... ... мойындаған жөн.  Мысалы,  мемлекеттің  қаржысысферасында қаржылық үдерістер сипатының материалдық өңдіріс  ...  ...  ...  айырмашылығы  болады.  Оның  үстіне,   тіпті   мемлекеттіңқаржысында,  оның  жеке  ...  ...  ...  ...... ... ... кредит- те –  жұмыс  істеу  сипаты  ...  ......  тұр-  ...  бір  тектес  және  бірдей  емесфункциялық  арналымы  бар  қосалқы  категорияларды   ...   ... ка- ... ... оның ... ... ...  осын-дай қосалқы  категорияларды  кіріктіреді:  мемлекеттің  қаржысы,  шаруашылықжүргізуші субъектілердің қаржысы, үй  ...  ...  ... ...  мемлекет-   тік  кредит,  ...  ...  ...  ...  ... (әлеуметтік). Сондықтан бұл құрамдас  бөліктердің  функцияла-  рыда – қосалқы категорияларға қатысты қосалқы ... да ... ...  ...  жеке  сфералары  мен  буындары-    ның  біршама   ...   ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.  Қаржықоғамдық  ұдайы  өндірістің  бөлу  стадиясының  құралы  бола  ...  ... ... ... ықпал  ете  алады.  Ықпал  етудің  объективтіалғышарттары екі мән-жаймен байланысты:1.Қаржы  қоғамдық   өндірістің   ...   ...   ...   ... ... ... ...  экономикалық  үдерістердің  катализаторы  болуға   ... бар (бұл ... ... ... ды). Бөлу ...  ... ... болып табылатын материалдық өндіріс  сферасында  басталады,өйткені ол өндіріс-тің сипаты мен ауқымына әсер етеді.Қаржы ұдайы өндіріс үдерісіне екі түрлі ... ... сан ... бұл ... үдерістің үйлесімдеріменсипатталады;ә)сапатұрғысынан, бұлқаржыныңшаруашылықжүргізушісуб-ъектілердің материалдық мүдделеріне ықпалымен сипатталады.Ақшалай  нысанда  тұлғаланған  ...  өнім  ...   қоз-   ... ... ... жалпы алғанда ұдайы- өндірістік үдерісті және  оныңтүрлі фазаларын сан жағынан (қаржылық ресурстар мен қорлар арқылы)  бейнелепкөрсету-    ге  ...  ...  Бұл  ...  ...  ... өн бойы ... ... мүмкіндік береді, бұл қар- жының  басқафункциясын – бақылау функциясын бейнелейді.Коммерциялық есеп пен ... ... ...  ...  ...  қаржының  бақылау  функциясын   барлық   ғылыми   тұжырымдамалардыңөкілдері  мойындайды.  Қаржының   бұл   ...   ...   ... ... тән ... және  ...  не  бірінші,  не  екінші  функ-циясымен бір мезгілде ... ... ... ... ...  нының  нақтылыкөрінісі  мемлекеттің  қаржылық  саясатын  жүргі-  зетін   ...   ... ... іске асады.Бақылау функциясы қаржының бөлгіштік функциясынан туындайды және  жиынтыққоғамдық өнімді, ... ... және  таза  ...  ...  ...  ... бөлуге жә-         не  ...  ...  ...  ...  жасауданкөрінеді. Егер қаржының мәні, табиғаты  және  ...  бір  ...  ... қоғамдық өнімнің, ең алдымен, таза табыстың бір бөлігінің  қозғалысымен,оны бөлумен, ақшалай қорларды ... және ...  ...  ... ... ... ба-  ғыттаумен  және  басқа  жағынан,  мемлекеттіңорталықтандырыл- ған ақшалай қорларын жасаумен  байланысты  ...  ...  ...  да  ...  түрде  материалдық   өндірістің   бү-    ... ... де, ...  мемлекеттің  ақшалай  ресурстарыныңорталықтандырылған қорын қалыптастыру және  пайдалану  үдерісіне  де  қызмететеді.  Қаржының  екі  ...   ...   ...   мен   ... ... ...  қаржылық  бақылауда  –  ішкі  жалпы  өнім-  ді  ... ... және ... ...  арналым  бойын-  ша  жұмсауға  бақылаужасауда көрінеді.Бақылау функциясы ... ...  ...  ...  ...  арқылыжиынтық қоғамдық  өнімді  бөлумен  және  қайта  ...  ...  ... ... бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы  қаржылықресурс- тардың қозғалысы жиынтық ... ...  ...  бөлу  үде-  рісінемемлекет  тарапынан  бақылау  жасаудың  негізі  болып  ...  ...   ... ... ... ... ... етілуі мүмкін емес.Қаржының  бақылау  функциясының   ...   ...   ...  ...  қызметіне  теңгемен  бақылау   жүргізу.   Бұлбақылау материалдық, еңбек және  ақшалай  ...  ...  әрі  ... ... қана ... сонымен  бірге  кәсіпорындарда,  фирмалардаөндіріс  рентабелділігін  ...  ...  ...  ...   ... ... ... береді.Қаржы мәселесі жөніндегі заңнамалардың бұлжымай сақталу- ын,  мемлекеттікбюджет, банк алдындағы қаржылық  міндеттеме-  лердің,  сондай-ақ  ...  ...  ...  су   және   ...   ...   ...  дер  ...  және  толық  орындалуын  тексеру   қаржылықбақылаудың аса ма- ңызды міндеттерінің бірі болып табылады.Қаржының   ...   ...   ...   ...    ...    ... ... қаржылық ақпарат  бо-   лып  табылады.  Шаруашылықжүргізуші субъектілердің ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   көрсететін   түсім-ақша,   табыс   (пайда),рентабелділік,   өтінімділік,   айналымдылық,   ...   ...   ... және басқалары сияқты талдап көрсетілген қаржылық  көрсеткіш-  терарқылы белгіленген нормалар мен нормативтерді қолдануды,  макродеңгейде  ...  де  ...  ...  тиімділігі  мен   нәтижелігінбақылауға болады.Ұдайы өндіріс үдерісіндегі қаржының бақылау  функциясының  рөлі  ... ... ... асуымен және  оның  жай-күйімен,  белгіленген  нормалармен  нормативтердің  сақталуымен,  ...  ...   ... ... мүмкін.Қаржылық тәртіп оны  бұзушыларға  қаржы  санкцияларын  қол-  дана  ... ... ... негізделген.Қаржының бақылау функциясы қаржы органдарының сан  ...  ...  ... ... ... ... мен салық службасының  жұмыскерлері  қаржылықбақылауды қар- жыны жоспарлау ... ... ... ... және  шығысбөлігінің атқарылуы кезінде жүзеге асырады.Рыноктық қатынастардың дамуы жағдайында бақылау  жұмы-  сының  бағыттары,қаржылық бақылаудың ... мен ... рі ... ... ... қаржылық бақылаудың мынадай түрлерін ажыратады:қаржылық-шаруашылықтық   бақылау.   Оны   фирмалардың,   ...  ...  мен  ...  ...   ...   ... қорларды бөлу жолымен жүргізеді. Ұдайы  өндірістің  бүкіл  барысына:өнімді шығару мен  өткізудің  ауқымына,  өзіндік  құн  мен  ... ақы ... ... ... ... ...  бақылаудың  бұл  түріөндіріс тиімділігін жүйелі арттырып отыруға бағытталған;қаржылық бюджеттік бақылау. Ол кәсіпорындар табысы- ның (пайдасының)  бірбөлігін ...  ...  алу  ...  лы,  ...  ...  ... қаржыландыру арқылы жүзеге  асырылады.  Осылайша  қаржы  жүйесібелгіленген төлемдердің бюджетке дер кезінде ...  ...  ...  ... ... ... ...  қарқынының  орындалуына  қарайберілуін бақылайды;кредиттік-банктік бақылау. Ол  фирмалар  мен  кәсіпорындар-  ды  несиелеуарқылы  ...  Бұл  ...  ...  ба-  ...  функциясы  кредитберудің   мезгілдігі,   ...   ...    ... бұл түрі банк ар- қылы ... ... ...  ...  жұмыс,қызметтер үшін) жүйесі арқылы жүргізіледі.Қаржы микроэкономикалық дамудың тиімді  арақатысын  бел-  гілеуде,  ұдайыөндірістің  ...  және  ...  ...  те-  ...   ... ... арттыруда маңызды рөл атқарады.Қаржының экономикалық рөлі мына бағыттардан көрінеді:қаржы капиталдың айналымын тездете отырып, кәсіпорын- дардың, фирмалардыңөндірістік қызметі тиімділігінің ... ... ...   мен   ...   ...   ...   отыру   арқылы   қаржыкәсіпорындардың, фирмалардың коммерциялық есебін нығайтып, ... ... ... бөлу және ... бөлу ... эко- номикалық  өсудіңара салмағын қамтамасыз етеді;қаржы  ұлттық  табыстарға  ...   және   ...   ...   ... ... ... ... жа-сайды;қаржы  ұлттық  экономикада  меншіктің  сан  алуан  нысандары-  ның   ... ... ... ... ... дік ... бірге қаржы оңтайлы ұлттық шаруашылықтың ара салмағын  қамтамасызетуде  белсенді  рөл  атқарады:  олардың  кө-  ...   ...   ...  ...  ...  жоспарының  басты  элементтерінің   өзаратеңестірілуіне  қол  жете-  ді;  ...  ...   ...   ... ... ... қаржының  ынталандырғыш  рөлін  күшейтуге  арналғаннегізгі қаржылық көрсеткіштерді мемлекетке ...  ...  ... ... ... ... нәтижелерді бағалауға жалпы тәсіл- деме  қаржыныңрөлін үш бағытта атқаруға мүмкіндік ... ... ... ... ...  ...  ...  көздеріменқамтамасыз ету тұрғысынан;2) қаржыны қоғамдық өндірістің ...  ...  ...  үшін  ...  қаржыны  әлеуметтік-экономикалық  дамудың  ...  масы  ... ... ... экономикалық категориялардың өзара іс-әрекеті мен өзарабайланысыҚоғамдық өнімді бөлу ... өте ... ... ...    да  ...  құн  ...  ...  субъектілер   арасында,   ал   олардыңәрқайсысында мақсатты арналым  бой-  ынша  ...  ...  ...  ...  ...  ка-  ...  ...  жүзеге  асады,  бұлардыңәрқайсысы ерекше, тек  өзіне  тән  ...  ...  ...  ...  ... қатыса отырып, баға, еңбекке ақы төлеу, кредит, сақ- тандыру  жәнебасқа категориялармен өзара тығыз байланыста  ...  және  ...  ... Бұл ... ...  лар ... бірге  ұдайы  өндіріс  циклініңбарлық стадияларына қатысады, алайда олардың  қатысу  өлшемі  мен  ...  дей ... Жеке ... ... ...  ...  ... стадияларында қатысу дәрежесі  әр  түрлі.  Атал-  ған  категориялардыңәрқайсысы тек оған тән әдістермен және тәсілдермен қоғамдық өнім мен  ... ... ...  кі ... ... ...  бөлгіштік  және  басқаұдайыөндіріс- тік қатынастардың жүйесінде өзінің ерекше орнын алады.Қаржы теориясының маңызды мәселесі оның ... ... ақы  ...  ... т.б ... ... өзара байланысы,  сондай-ақ  бөлгіштікүдеріске  бұл  категориялардың  қандай  дәйектілікпен  ...   ...  және  ...   ...   қатынастардың   практикасы   экономикалықкатегорияларды қолданудың шекаралары мен шарттарын  ...  ...  ... жаңа ... ... ... Ұқсас  трансформацины  «қаржы»  ұғымыалып отыр. Мәселен, қазіргі тұрмыстық қолданыста бұл  термин  жалпы  алғандаақша, ақшалай ...  ...  ...  ...  мәнді  өздерініңресурстарының атауына шаруашылық жүргізуші субъектілердің ...  ...  банк  және  ...  ...  ...  Оның  ...  «ақша»терминін «қаржының»  орнына  қою  батыстың  аударма  әдебиетінен,  бұқаралықақпарат құралдарынан шығады.Қоғамдық ұдайы ... ... ... тетін ақша жалпы категория ретіндеқұнның  жай-күйін  (бағалануын)  және  қозғалысын   ...   ал   ... ... ...  ...  ......  қаржы,  кредит,еңбекке ақы төлеу, сақтандыру  оның  (құнның)  қозғалысын  неғұрлым  нақтылыбағытта және ... ... ... ... ...  яғни  ... ... қатынастардың–  ақшаның  жұмыс  істеуінің  жалпыға  ортақ  нысанын  реалды  маз-  ... ...  ақша  ...  ...  ...  та-  ...  ал  ...  (құн  өлшемі,  айналыс  қаражаты,  төлем   қаражаты,   ...  ...  ...  негізін-  де  қатынастарды  қамтудың   түрлідәрежесімен ... ...  ты  ...  ...  категориялар)  іс-әрекет етеді. Мәселен, бағаның іс-әрекетінде  көбінесе  ...  құн  ... ... лыс ...  ретіндегі  функциялары,  кредитте  төлем,  қорланымқаражаттары, дүниежүзілік ақша функциялары көрініс табады.Ақшаның ... ... ... ... ... ішінен олардың іс-әрекетіне қаржылық қатынастар  неғұрлым  кең  ауқымда  жақын  ...  ...  тән  ...  ...  ...  Тап  осы  жағдай,   тәрізі,практикада қаржыны ақ-  ша ... ... ...  алып  ...  ең  ... ... функциясында, өйткені қолма-қол және  қолма-қолсыз  нысандар-да  қаржылық  міндеттемелер  ...  ...  ...  ...  ...  басқаақшалай операциялар да қаржылық қатынастар  си-  патына  ие  ...  ... ... ... ... ...  ...  ауқымдарын  бағаменөлшеу арқылы (өнім, қызмет ... және  одан  ары  –  ...  ... ... ... ...  субъектілердің  жұмыс  тиімділі-  гініңкөрсеткіштері).Ақшаның функциялары негізінде дамып,қаржы біріктірілген нысандарды тудырды–  мысалы  «қаржы  ...  ...  ...  «қор  ...  «Қаржыкапиталы» ұғымына сәйкес ақшаның, қаржының және кредиттің неғұрлым  ете-  неқосылысы болды. Қаржы капиталы өнеркәсіп пен банк ... сим-  ... ... ... ... ... ... айналымын  тездету  арқылыоны қарқындандыра отырып, ұдайы өндірісте сапалы  өзге  қасиеттер  мен  ... ... Ал ... қорлар  негізгі  және  айналым  ... ... ... ... ... ... ...  үшін  инвести-циялық ресурстарға түрлене отырып, ақшалай ресурстар –  қаржылық,  ... ... ... ... ... Бұл қатынастар  шаруашы-лық  жүргізуші  субъектілердің  ...  ...  ...  ... қаржы рыногында, яғни енді қаржының  өзінің  ...  іс  ... іске ... ...  ...  ...  икемді  және  атаулы  болыпкеледі.Сөйтіп, «ақша» және «қаржы» категориялары  қосарлас,  бірыңғай  «үйлесім-де» іс-әрекет ... ...  ...  ...  ...  ақша  ...  ретіндеболады, ал қаржы бұл нысанды арнайы мазмұнмен – қаржылық мазмұнмен, яғни си-патты айрықшалықты белгілермен:  бөлгіштік,  қайта  ...  ...   сіз ... ... ... бір жақты  қозғалысымен  толтырады.Әрі аталған белгілер түрлі жинақталымдарды және қатысудың түрлі  ... ... ... ... ... ... кез ... функциясында қаржы ақшаның өзіне қарағанда  аздәрежеде пайдаланылады. Ұдайы өндірісте  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   (ақшалай-кредиттік)   жәнефискалдық  (салықтық-бюджеттік)  саясаттарды  жүргізу  кезіндегі  ақша   менқаржының ... ... ... ... 20.3 ... ...  және  ...   Баға  –  жұртқа  ...  ...  ...  ...   лайтұлғалануы.  Ол  еңбек  өнімінің  натуралдық-заттай  нысаны-   нан   ақшалайнысанына ... және ... ... ...  негізінде  оның  бір  иеденбасқасына  қозғалысын  ортақтастыра  отырып   ...   ...   ... ... ... ді. ... табыс  бөлінгенге  дейін  және  қайтабөлінгенге дейін тауар сатылуы тиіс. Баға өнім иесіне оны ...  ... ... ... алдын ала анықтайды және одан ары бөліне-  тін  үдерістіңалғашқы негізі болып саналады. Бөлініс үдерісінде еңбектің қоғамдық  ... ... ... ауытқуы  пайда  болуы  мүмкін,  мұныңнәтижесінде  бір-  ...  ...  көп  құн,   ...   аз   ... ... ...  қайта  бөлгіштік  үдеріске  өзінің  әдістеріменқаржы араласады: ол  құнның  бір  ...  ...  ...  ... ... ... ... кеден баж- дарының  көмегімен)  аладынемесе құнның кем алынған бөлігін  субвенциялар,  бюджеттік  немесе  салалыққаржыландыру  ...  мен  алып  ...  ...  ...  ...  мемлекетбағалар саясатын жүргізгенде (мемлекеттік тапсырыс  бойынша,  мемле-  кеттіккөтере сатып алу бойынша  реттелетін  бағалар,  ...  ...  ... жоғары сұраныммен анықталатын баға– монополиялық бағалар) әдейі белгілей  алатынын  есте  ұстаған  жөн.  ...   ...   ...   ...   мы    мен    ... ... ... басым болады.Көрнекі, екі категорияның өзара іс-әрекеті трансперттік баға  белгіленімікезінде – бағаларды пайдалануды  бақылап  ...  ...  бұл  ...  ...  тараптар  қалыптастырады  және  (немесе)   бұл   тараптарарасында мәмілелер жасалған ... ... ... (олардың  ауқымында)айырыла  танылады.  «Трансферттік   баға   белгіленімі   туралы»   ҚазақстанРеспубликасы  ...  ...  ...  ...   жүргізу   барысындабағалар ауқымын ескере отырып,  рыноктық  бағадан  мәміле  бағасының  ауытқуфактін анықтау ... ...  ...  салық  салу  объектілеріне  жәнесалық салумен ... ...  ...  ...  Түзету  мәмілелербойынша  жеңілдікпен  салық  салуы  бар   ...   ...   ... ... ... ... жүзеге  асыратын,  салықтарбойынша жеңілдіктері бар, белгілі бір кезеңде залалдары  бар,  ...  ... ... ... жүзеге асыра-тын қатысушылармен жүргізіледі.Алайда бағаның іс-әрекеті қорлардың тікелей  жасалуын  ту-  дырмайды,  олтауар өндірісі мен айналысының  ...  ...  кө-  ...  ...  ... бір ... сату ...  үшін)  мен  сатып  алу  ...  ... ... сату ... ... азаяды немесе көбейеді, ал баламасыз сатып  алу  кезінде  жаңатауардың «C» және «V»  ...  мен  ...  ...  Баға  орын  толтыруқорының мөлшері мен ... ... , ... да ықпал етеді.Бағада құнның барлық құрылымдық бөліктері тұжырымдал- ған,  бұл  ...  ...  ...  ...   ресурстар   мен   қорлар   түрінде   өзініңэкономикалық   ...   ...   ...   ...   ...   қатаңорталықтандырылуы  жағдайында   құнның   бұл   үлестері   –   ... ... ма- ...  және  ...  ...  табыс  (пайда)  –регламенттелі-  неді, ал рынок ... ...  мен  ...  ... ... Баға  қаржының  жұмыс  істеуі  үшін  ...  ... ... ... не қаражаттар қордаланылады,  бірақ  ондасалықтардың  сомасы  көбейеді,  не  қо-  ...  өнім  ...  бұл  ...   ...   ...   ...   бар   ...    ауыстырылатынресурстардың босап қа- луына ұрындырады.Қаржы  көмегімен   шаруашылық   ...   және   ...   ...  құн  қозғалысының  шарттарын  ескере  отырып  бөлудің   ... ... ... Егер  ба-  ...  ...  ...  өткізудентүсетін жалпы түсім-ақша қа- лыптасатын  болса,  қаржылық  бөлу  бұл  ... одан ары ... ... ... ақшалай қорлар  бойынша  бөлшектей-ді. Сөйтіп, бөлудің қаржылық әдістері  анағұрлым  иілгіш  ...  олар  ...  ...  ...  сипатты  қамтамасыз  етеді.   Бөлу   кеңділігініңдәрежесі әр түрлі: егер баға ... ... ... ті  ...  ... ... ... шы- ғындардан ауытқуы түріндегі  оның  тек  бірбөлігін бөлетін болса,  қаржы  ...  ...  ...  ...  ...  қайтабөледі.Баға бөлу  үдерісіне  бірінші  болып  кіріседі  және  ...  бас-  ... ... ...  ...  бағаның  тербелісі  қаржы  үшінқызмет өрісін жасайды.Қаржы бағамен негізі қаланған ... ...  ...  ...  ...  ...  сол,  баға-  мен  ...  ...   ... өнім құнының тек бір бө- лігі болып табылатындығы  ...  ... ... Қаржы ішкі жалпы  өнімнің  бүкіл  құнын  бөледі.  Бағаменбөлуге қатысты ...  бөлу  ...  ...  ...  ...  бө-  ...  ...  байқалынбайды,   ол   түсім-ақшаның   жалпы   массасындажасырылған, ал ...  бөлу  анық  ...  ...  ды.  ...  бөлу  ... ал ... бөлу бөлумен және қайта бөлумен сипатталады.Баға амортизациялық аударымдардың көлемін анықтауда ерекше рөл  ... ... ... және  қол-  даныстағы  бағаларының  ...  ...  ...   ...   ауытқуларға   себепші   болады.Өндіріске кепілге салынған (баламасыз сатып  ...  ...  ...  ...  малануы  баламасыз  сату  кезінде  күшейеді  және  бөлу   мен   ... ... ... ... ... ... ... инфляция жағдайында Қазақстанда баға күшті  өсті  жә-   не  ... ... ... ... Баға  ...  қа-  тар  ...  ... мен ұсынымды да реттейді, сөйтіп, ұдайы  өндіріске,  шығынның  орнынтолтыру ... ... мен ... ... ...  және  ...  ақы  төлеу.  Қаржы  еңбекке  ақы   ...   ... ...  ...  ...  ...  ...  жалақы  жұмыс  істейбастайды. Қаржы жалақы  қоры  мен  ...  ақы  ...  ...  қорларыныңоқшаулануы үшін жағдайлар жасайды.  Бұл  ...  ...  ...  ұдайытолықтырылуы  үшін  алғышарттар  жасайды,  өзара  іс-қимылда  ұдайы  ... ... ... өндіріс  сферасында  еңбекке  ақы  төлеуқоры (жалақы қоры) қаржының көмегімен өнімді ... ...  ... Бұл қор  ...  ...  ...  ...  қалыптасуы  мүмкін.Шаруашылық практикада табыс категориясын пайдаланған  жағдайда  еңбекке  ақытөлеу қоры қол  жеткен  ...  ...  ...  байланысты  үйлесімдеқалыптасады.Жалпы  табыс*  өнімді  өткізуден  түскен  түсім-ақша  мен  тура  ... ...  ...  ...  осы  шығындардағы  үнемді  қабылдайды  жәнесондықтан кешенді қаржылық ұғым ретінде сипатталады, ол ...  ... сан-  дық және ... нәтижелері бойынша шаруашылық органныңбарлық күш-жігерін біріктіреді.  Бұл  жерде  баға  факторы  да  қа-  ... ... ... ... ... ... ... де, өнімнің үлкен сандық көлеміне келетін  амортизациялықаударымдар үлесінің азаюы түрінде  болатын  негізгі  капиталды  пайдалануданалынатын ... үнем де ... ... табысты көбейтеді.Сырттай қарағанда еңбекке ақы төлеу қорын анықтауға баға факторы  тікелейқатыспайды деген ... ... ... таза ... ты бөлу  ...  оның  әсеріақиқат көрінеді.Рыноктық жүйеде бағаның еңбекке ақы төлеу қорына әсері  бұрынғыдан  бетерарта ... ... ... ...  болып  табылатын  еңбекке  ақы  төлеуменөзара әрекеттесе  отырып,  ...  оны  ...  қа-  ...  және  ... ... ...  қа-      ражаттарды  жұмылдырудың  басқаәдістері, зейнетақы, сақтық қорына төленетін жарналар арқылы  ...  ... ... ... ... көрсету сферасында жұмыскерлердің еңбекке ақы төлеу қоры елеулідәрежеде бюджеттік қаражаттар  есебінен  қа-  ...  және  ... ... мүмкіндік- терімен анықталатындықтан бұл сферадағы  қаржымен еңбекке ақы төлеудің байланысы көрнекі (айрықша) болады.Барлық жағдайда ... ақы ... ... ... ... жасалғанөнімдегі әрбір жұмыскер үлесінің сәйкесті- гін, яғни жұмыскердің бөлудегіқатысу шегін анықтайды, ал қаржы ... ...  ... ... ақы төлеужөніндегі қорды қа- лыптастырады.Еңбекке ақы төлеу тұтыну стадиясында, яғни тауарлар мен  қызметтерге  ақытөлеу жолымен ... Бір ... оның ... бір  ...  ... ...  салық-  тарды,  сақтандыру  бойынша  жарналарды  төлеуітүрінде; кредит- тік ......  ...  ...  ...  дардың  облигациялары  түрінде;   акцияларды   және   басқа   ... ... алу ... ... мен қаржының іс-әрекет етуінің айырмашылығы:1) қаржылық бөлудің шекарасы анағұрлым кең; ... тек ... ... ... ... құнның біржақты қозғалысына қатысады, ал жалақыоның ыңғайласпа қозғалысына – еңбек ... және оның ...  лай  ... көмегімен «V» толық және «m» ішінара бөлінеді  қаржының  ... ... ал ... кө- ... ... қоры мен сыйлықақы  қорықалыптасады. Олареңбекке  ақы  төлеу  қорын  құрайды.  ......  ...  не-  ... көзі  ...  ресурстар  болып  табылады,  ал  жалақы  қоры  оныүнемдеу кезінде өзі қаржылық ресурстардың көзі бола ... ... ... отырған категориялардың іс-  әрекет  сфераларымен ... ... ... ... лады. Қаржының  іс-әрекеті  бүкілқоғамдық өнімге, ал еңбекке  ақы  төлеу  тек  қажетті  өнімге  және  ... бір ... ... ...  ақы  төлеу  өндірістің  аса  маңыздыфакторларының  бірі  –  жұмыс  ...  ...  ...  жұмсалынғанеңбектің өтемақысының құралы  қызметін  атқарады,  ал  қаржы,  бұдан  ... ...  мен  ...  ...  ...  ...  лы  байланысты.Еңбекке ақы төлеу оның ... ... ... ал ...  ... жүйесі  арқылы оның дамуын  жандандыра  отырып,  бүкіл  ... ... ... және ... ... өнім  ...  бөлуге  кредитте  қатысады.  Әріқайта бөлгіштік  үдерістер  кредиттік  қатынастар-   дың  ...  ... ... ...  ...  ...  да  ...  жүргізушісубъектілерді,  халықты,  мемлекетті  ұзақ  мерзімді  және  қысқа   мерзімдінесиелендіру  мақ-  ...  үшін  ...  деп  ...  ақшалай  қорларқалыпта- сып, пайдаланылады.Банктердің ресурстары қайта бөлу  стадиясында  қалыптасады,  яғни  кредитбұрын бөлінген құнды бөледі. ... ... ре- ... толықтырады  жәнеұлғаймалы ұдайы өндіріс үдерісіне мүмкіндік  туғызады.  Кредиттің  көмегіменқаржылық ресурстар шаруашылық жүргізуші ... мен ... (үй  ... ... ... бөлінеді. Қаржы мен  кредиттің  арасында  көптегенортақ белгілер бар, бірақ негізгі ...  ...  тік  ...  толықайналымында екі категорияны кеңінен пайдалану болып табылады.Екі категория да қоғамдық шаруашылықта  қаражаттардың  қалыпты,  үздіксізауыспалы айналымы үшін ... ...  ...  Бұл  ... ...  ке-  ...  ...  жасауының  объектілері  өндірістіккапитал болып келеді. Қаржы және  кредит  күрделі  ...  мен  ... ... ... ... табылады. Бір-ге  үйлесе  отырып,олар  шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  ақшалай  қорларының   айналымынұлғаймалы негізде ...  ...  ...  ...  ...  ... ақшаға деген тұрақты қажеттіліктері, кредиттік  әдіспен  ...  ...  ...  ...  күрделі  жұмсалымдардыңкөзі ретінде кредиттік ресурстардың рөлі ар- татын болады.Кредиттік әдістің ұлғаюы ақшалай ресурстарды неғұрлым тиімді  ... ... ... ... ...  банк  ...  ...  өндірістік-қаржылық  қызметтің  нәтижелері  үшін  шаруашылық  жүргізушісубъектілердің  шаруашылық  есептегі  жауапкершілігін  ...  ... ... ... ... мен ... ... байланысы қаржылық және  кредиттік  ресурстардықалыптастыру  үдерістерінде  анық  ...  екі  ...   ... ... бағытталған –қаржының көмегімен банктің  кредиттік  ресурстарықұрылады: шаруашылық  органдардың  қаражаттары,  амортизациялық  аударымдар,материалдық  ресурстарды  ...   ...   ...   ...   ... ... арналған өнімді өткізуден алынған  түсім-ақшаның  бірбөлігі.  Кредиттің  көмегімен  қаржылық  ...  ...   ... ... ...  ...  толықтырады  –  өтеу  мезетінедейін;  ...  ...  ...  ...   –   олардың   қызметініңнәтижелері бойынша және бірқатар басқа жағдайларда;  мемлекеттің  шығыстарынқар-жыландыру үшін ... ... ... алу.Сөйтіп,  ұлғаймалы  ұдайы  өндіріс  мұқтаждарын  қамтамасыз   етуде   екікатегорияның өзара бірін-бірі ... бай- ... ...  ...  ...  отырған  категориялардың  арасында  ...  ... да  бар.  Егер  ...  ...  ...  ...  және  ... болса, кредит қаржы бастаған  бөлуді  жалғастыра  отырып  тек  ... ...  ...  объек-  тісі  осы  мезетте  ...  бос  ... ... бір ... ...  табылады,  бұл  ақшаны  қажетсініп  отырғаншаруашылық органдары мен ... ... ... үшін  ... ... ... мүмкіндік береді.Жинақталған ақшалай қаражаттарды пайдалануәдісі айтар- лықтай айырмашылықболып  табылады:  қаржыландыру  қаражат-  тарды   өтеусіз   және   ...  ...  ...  ...   ...   ...  жағдайларында  жүргізіледі;  кредиттің  аса   ...   ...   ... ... ...  ... ... етілуі.Қаржы және сақтандырудың өзара байланысы мен өзара  іс-  әрекеті  де  өтешектеулі; бұл мәселелер 18 және 19 ... ...  ... есеп айырысу жүйесімен өте тығыз байланысты, өйт- кені олардың  ... етуі ...  ...  ...  субъектілер  арасындағы  өзараесеп айырысуға негізделген. Есеп- қисаптар экономикалық  ...  ...... ... горияларды іске  асырудың  құралы.  Бұл  жерде  ақшаныңайналыс қаражаты және төлем қаражаты ретіндегі  ...  ...  ... ...  уақтылы  жасалуы,  мақсатты  қорлардың  қалыптасуы,қаржылық ресурстардың қажетті бағыт- тар бойынша ...  ...  ... айқындығы- на, жолға қойылғандығына байланысты болып келеді.Материалдық өндіріс сфераларының шаруашылық жүргізуші  субъекті-  лерініңөндірілген өнім, тауарлар және қызметтер үшін есеп ...  ...  ... ... ... және ... қатынастарды кейінгі жүзеге  асыруғамүмкіндік  туғызады.  Материалдық  өндіріс  сферасындағы  есеп  айырысулардысипаттайтын   ...   ...   ...   және    ...  ...  ...  Бұл   ...   деңгейі   шару-   ... ... ... әсер ...  және  ...  ...  төлем  қабілеттілігінің  жай-күйіне  байланысты  бо-   ...  ...   ...   ...   есеп   ...   ... арлық сыз: шаруашылық жүргізуші субъектілердің  арасындағы  өзараесеп айырысулар бойынша төленбеген төлемдердің сомасы  және  ...  ... ... ... бойынша мерзімі  өткен  берешек  көбейіп  отыр.  Ке-лісімшарттық міндеттемелерді ... ... ...  ...  болыптабылады  және  айыппұлдар   түріндегі   өнімсіз   ...   мен   ... ... ... Бұл ... және ақыр аяғында еңбек-  кеақы төлеу ... ... ... ...  ...  ...  есеп  пен  ...  қаржыландырудыжүзеге асырудың маңызды буыны болып табылады. Олардың қалыпты  жұмыс  істеуіұдайы өндіріс пен құндық экономикалық категориялардың –  ...  ... ... ақы ... ...  өте  қажетті  шарты  бо-  ... ...  ...  ...  мен  ...  ... ерекшеліктері  басқа  ақшалай  операцияларға  қарағанда  қаржылықоперациялардың аз «еркіндік дәрежесі» болады деп  ...  ...  ... ... бұл қасиеті оның  «императивтігін»  сипаттайды.  Мысалы,  шару-ашылық жүргізуші субъектінің салық төлеу кезінде таңдауы жоқ – оның ... ... ... ... ... ... ол оны ...  міндетті:  олтіпті  бір   ...   ...   ...   алмайды.Өндірістік-шаруашылыққызметпен қосақталатын басқа қаржылық үдерістермен  болатын  ұқсас  жағдаят–қаржылық   қорларды:  жарғы,  ...  ...  ...  ...  ... ... ... кәсіпорын жұмыс істей алмайды. Сөйтіп,  егерсалықты төлеу кезінде қаржының мұндай  белгісі  міндеттілік  ...  ... ... ол ... ... ... Басқа  ақшалай  қатынастардаоперацияларды  таңдау  еркіндігі  болады,  мысалы,   кредиттік   ... ... ...  кредит  түрін  (қысқа,  орта,  ұзақ  мерзімді),кредиттің шартын  таңдауға  мүмкіндік  ...  ...  ...  ... ... ... анықтайтын түрлі жағдаяттарда бағаның  өзгерумүмкіндіктерін таңдау; осындай ұқсас жағдай еңбекке  ақы  ...  ...  ...  мөлшерін  таңдау  және  т.б.),   ... ... ... ... ... ...  шекараларын  теориялық  көре  білу  ...  және  ...  ...  оның  ...  ...  ... анықтауға жағдай жасайды. Бұл белгілі бір категорияның  қасиеттерінпайдалануға  ...  ...  ...   ...   ... құралдандырады.  Категориялар  механизмінің  элементтерін  –  ны-сандарын, әдістерін, тәсілдерін саралау  ...  ...  ... ... пен ... ...  және  ...  бірге  әлеуметтік-экономикалық жүйенің зор тиімділігіне жәрдемдесетін болады.Экономикалық категориялардың өзара іс-әрекеті туралы қа-  ралған  негізгіқағидалар  оларды  ...  ...  ...  практикасында,  оны  жүзегеасырудың барысын бақылауда және оның тиімділігін  ынталандыруда  пайдалануғакелісілген, өзара үйлесілген тәсілдемені ... ... ... ... мен қорлар қаржылық қатынастардың объекті ретіндеҚаржы  ғылымы  қаржыны  тек  экономикалық  категория,  яғни  ... ... ... ... ғана ... қоймайды,  соныменбірге мақсатты ақшалай қорлар түріндегі олардың материалдық іске асуын  ... Бұл ... ... қатынастардың тұрақты  иелері  болып  келеді.Олардың қалыптасу көздері және қорлардың өздері (бұл  ...  ... ... тиісті буындарының  қаржы  ресурстары  болып  табылады.Демек, қаржылық ресурстар – бұлжалпы қоғамдық  өніммен  ...  ...  бөлу  және  ...  бөлу  ...   жас   ...   экономикалықсубъектілердің  және  мемлекеттің   қаржылық   ...   ...  ...   ...   ...   ...   ресурстар   ұдайыөндірістің  және  мемлекеттің  шығындарын  жабу  үшін  ...  Тап  ... ... ... баға және ... ... ...  бөліпалуға мүмкіндік жасайды. Қоғамдық жалпы  өнім  мен  ұлттық  табысты  арттыруқаржылық  ... ... ... шарты болып табылады.Қаржылық ресурстарда негізгі орынды құнның мына элемент- тері: таза табыс(пайда), қосылған құн салығы,  ақциздер,  ...  дік  ...  ... ... ... және ... аударымдар алады.Қаржылық ресурстардың қаржылық қорлардан айырмашы- лығы бар. Қаржылық қор(қорланым, босалқы қор) – қаржылық  әдіспен  ...  ...  ...   ...   ...   пайдаланылатын   мақсатты   ақшалайқаражаттары, алқаржылық ресурстар болса, ол –  мемлекеттің  ...  ...  және  ...  жүргізуші   субъектілердің   табыста-    ры   ...  ...  ...  ресурстар   деп   ақшалай   қаражаттардыңкөздерін, шаруашылық органның  немесе  ша-  ...  ...  ...  ...  ...  мүмкіндіктерін  түсінеді.  Екіншіден,  қаржылықресурстар – бұл қорлардағы,  яғни  ақшалай  ...  ...  ... ... ...  ...  әлі  мақсатты  белгілі  бірбағыттылығы жоқ қорлар бойынша  қалыптаспаған  ақшалай  қаражаттар.  Мысалы,ақшалай ... бір ... ... қор ... ...  –  бұларшаруашылық  органдарының  олардың  шаруашылық  әріптестері   тарапынан   ке-лісімшарттарды, ... ... және ... жүргізудің  басқа  шарттарынбұзғаны үшін  алатын  ...  ...  ры,  ...  ... қаражаттардың түсуін күні бұрын есепке алу мүмкін емес.Қаржы мен қаржылық ресурстар – бара- бар ұғымдар емес. Қаржылық ... ... ... ... оның ішкі ... мен ...  арналымынашпайды. Қаржы ғылымы тап мұндай ресурстарды жасау, бөлу және пайдалану  не-гізінде туындайтын ... ... ... ол ...  қатынастардамуының заңдылықтарын зерттейді.Қаржылық ресурстар жалпы қоғамдық өнімнің 60 %- ға жуы- ғын құра  ... ... ... ... ... табылады. Қоғамдық  өнім  менұлттық табысты жасау, бөлу және  қайта  бөлу  ...  ...  ... ...  ...  яғни  ...  ...  толтыруға,ұлғаймалы  ұдайы   өндірісті   қамтамасыз   етуге   және   жалпымемле-кеттікқажеттерді қанағаттандыруға ... ...   ...  ...  ...  ақша  ...  болып  табылады.  Қоғамдық   өндіріс   үдерісіндеқаржылық ресурстар неғұрлым  көп  ...  ...  ол  ...  ... бірге бүкіл ұдайы өндірістің тиімділігін  арттыру  проблемасын  шешужәне экономикалық  өсудің  қарқынын  ...  ...  ...  қаржылықресурстарды тиімді пайдалануға байланысты.«Қаржылық ресурстар» ұғымындағы оның екі ... ... ... ... ...  ...  ...  ресурстардың»  ұғымы  депмемлекеттің, кәсіпорындардың  қарамағындағы  ...  бір  ...  ...  ...  мен  қорланымдардың  жиынтығын,  яғни  ақшалай  қорларды,кредиттік ресурстарды, ақшалай резервтерді  айтады.  Бұл  ...  ...  ...  есеп  ...  ...  ...  ...  тә-сілдеме. Расында, кәсіпорынның банктегі оның шотындағы белгілі  бір  күндегіақшалары олар кәсіпорынның меншікті немесе  қарыз  ...  ...  ... ... оның ... ... ... ресурстарды  құрайды.  Солсекілді мемлекеттік бюджетте  шоғырланған  кірістер,  ...  олар  ... ... ... ... ... бөлудің  нәтижесі  болып  табылатынды-ғына  қарамастан  мемлекеттің   әрбір   ...   ...   ... ... саналады.2.Егер жиынтық  өнімнің  (C+V+m)  материалдық-заттай  және  құндық  құры-лымына, оның бөлінісіне және бұл үдерістегі орнына ...  онда  ... ... ... ... Егер ...  есептің  элементін  шы-ғарып тастасақ, онда «қаржылық ресуртардың» ұғымы тікелей мемлекет  пен  кә-сіпорындарда  ...  ...  ...  ...  үшін  ... ... нысанындағы  жалпы  қоғамдық  өнім  мен  ұлттық  табыстың  бірбөлігін ... ...  ...  ...  ...  болады:  қолдағы,жинақталған, әлуетті. Қолдағы ресурстар– қызметін жүзеге ... ...  ... ...  ...  ...  пайдаланатындары.  Жинақталғанресурстар  қорлар  мен  резевтерде  ...  ...   ...  бір  ...   ...   ...   алуға   жоспарланған   ресурстар.Көрсетілген  нысандардағы  қаржылық  ресурстар  ...   ...   ... ... ...  ...  өткізуден  алынған  табыстан  айналымқаражатта- рының қорлары –  қолдағы  қаржылық  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  қала  отырып  істің  шынмәнінде жи- ... ... ...  ...  ...  қолдағыресурстарға  түрлене  алады  ...  ...  ...  ...  руға  ...   ұлттық   банктегі   берілетін   кепілдіктітрансферт).Қаржылық ресурстар экономикалық және  ...  ...  ...  ауқым-дары  тұрғысынан  мемлекеттің  қаржылық  ...  ...   ... ... ...  ...  түрлері  бойынша),  халықтыңқаржылық ресурстары болып бөлінеді; ... ... ... өнді- рістің  барлыққатысушыларының ресурстары  қоғамның  (елдің)  қаржылық  ресурстары  ретіндеелестетіледі.«Инвестициялық ресурстар» ұғымы  ...  ...  ...  үдерістенегізгі және айналым капиталы үшін түрлене отырып олар ақшалай  ресурстар  –қаржылық,  кредиттік  ...  тар  ...  де,  сол  ...  ... емес ре- ... ... де  ...  түрде  қалыптасады.Инвестициялар–  нәтижесінде  пайда  (табыс)  жасалатын   немесе   ... қол ... ...  және  ...  ...  түр-  ... салынатын мүліктік және  зияткерлік  құн-  дылықтардың  ... ... ... ... басқа  ресурс-тардан  айырмашылығыболады.  Қаржылық  ресурстар  өзінің  функцияларында  біршама   ... ... ...  басқа  ресурстармен  үйлестіруді  қамтамасызетудің қажеттігі болады.Қаржылық ресурстардың көздері қоғамдық өнім ... ...  үш  ...  «V»,  «m»  ...  ...  (1.4  ...  ...  бірақ   олардыңәрқайсысының   қатысу   ...   әр    ...    ...    ... ... ... қаражаттары, табиғи орта мен  минералдық-шикізат  ба-       засын  ...  ...   ...   ... ... құнында материалдық шығындардың құрамына  кіретін  төлемдерқұрылады. «V» элементі халықтан алынатын мемлекет- тік ...  ...  ...  аударымдар  (салықтар),  қарыздар  мен  лотереяларбойынша ... ...  ...  ...  көзі  ...  табылады.  «m»элементі таза табысты  (пайданы),  жанама  салықтарды,  сыртқы  ...  ...  ...  мен  түсімдерді  (кеден  баждары,  ке-  ... үшін ... ... ... ... ... құрамы|ЖАЛПЫ ҚОҒАМДЫҚ ӨНІМ                        ||С                       |V       |m        ... ...    ... ...  ||                        ...    |өнім     ||Ө З І Н Д І К Қ Ұ Н ( Ш Ы Ғ Ы Н Д|         ||А Р )                            |         ... л т т ы қ т а б ......  |ы с               ...                  ||ар       ...  |ар     |                  ||         |       ...                  ||         |       ...  |                  ||         |       ...                  ||         |       |р      |                  ||         |       |       ...     ||         |       |       |ік      ...    ||         |       |       ...  ||         |       |       ...         ||         |       |       |тын     |         ||         |       |       ...         ||         |       |       |ар      |         ||         |       |       ...         ||         |       |       |тік     |         ||         |       |       ...  |         ||         |       |       ...   ||         |       |       ... ||         |       |       ...         |       |       |        |құн      ||         |       |       |        ...  ||         |       |       |        ...         |       |       |        ...         |       |       |        |)        ||         |       |       ...         ||         |       |       ...  |         ||         |       |       ...         ... ... үшін ... ...   ||                                 ...                                 |лық      ||                                 ...                                 ...  ||                                 ... ... ... үшін         |         ... ... ...        |         ... ... ...       |         ... төлемдер               |         ||                        ...       ||                        ... ...   ||                        ...                        ... ...  ||                        ... ...  ||                        ... ...  ||                        ...  ||                        ...         ||                        ...     ||                        ...         ... ... бір ... қоғамдық өнімнің бірнеше  элементтерініңқұрамында  кешенді   түрде   ...   ...   ...   ... ... ... ... қыз- меттер өндіруге және  оларды  өткізугежұмсалатын шығындарға тура келетін «С»  және  «V»  ...  ...  және  ...  ...  ...   аударымдар,   жер   қойнауынпайдаланушылардың төлемдері – роялти, бонустар, ...  ...  дары  ... баж, ластандыратын заттардың шы-  ғарылуы  мен  тасталынуы  жәнеқалдықтарды  ...  үшін  ...  және  ...  түрінде  ресурстарқалыптасады. Жеке- шелендіруден түсетін түсімдер сияқты түрінің көзі  ... лық, яғни ... ... ... (V+m) ... ... ... ресурстарының көзі сонымен бірге мемлекеттік кредит,инвестициялар арқылы тартылған қаражат- тар болып табылады.Қаржылық ... ... ... ... ... еңбек  өнімділігінарттыру болып табылады, бұл ұдайы өндіріс үдерісінде ұлттық табыстың  артуынбілдіреді, ...  ...  ...  қаржылық  нәтижесінің  өсуінеалып барады. Ең- бек  өнімділігімен  қоғамдық  өндіріс  тиімділігінің  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   Қорқайтарымын  арттыру  қаржылық  ресурстарды  қалыптастыруға,  атап  айтқанда,олардың негізгі көзі – таза ... ...  ...  әсер  етеді,  ол  өнімөндіру ауқымы өсімінің, сондай-ақ ағымдағы  ...  (ең  ...  ...  ...  ...  үнемдеудің  нәтижесінде  артады.   Және,керісінше, қор қайтарымының төмендеуі қаржы ресурстарын азайтады.Екінші фактор – бұл материалдық шығындардың  ...  тол-  тыру  қоры  ...  ...  табысқа  жалпы  қоғамдық  өнімнің  ...   ... ...  ...  матери-  алдық  шығындардың  үлесін  –  материалсиымдылығын – ... дету ... ... ......  ... гі көзін – арттыруға мүмкіндік беретін фактор болып табылады.Қаржылық ресурстардың өсуіне  ...  ...  ...  алған-  да  қоғамдықөндірістің, сондай-ақ өнеркәсіп өндірісінің материалдық заттай  құрылымы  даәсер  ...   ...  ...  ...  ...  (қоғамдық  өндірістіңбірінші бөлімшесі)  тауарлары  бойынша  қосымша  өнімнің  ...  сы  ...... ... ... ...  ретін  және  анағұрлымжоғары рентабелділікке ие) тауарлары мен өнімдері ... ...  ... ... басқа, ұдайы өндірістік  циклде  тұтыну  тауарларының  айналымыжылдамырақ болады, мұның өзі уақыттың ...  бір  ...  ...  жылда  бірнеше  айналымдардан  алынатын  ресурстарды   қосындылауға(жиынтықтауға)  мүмкіндік  береді.  ...  ...   ...   ... үлес ... мен даму ...  ...  жоғары  болса,  қаржылықресурстардың мүмкін көлемі соғұрлым көп болуы мүмкін.Қаржылық  ресурстар  ...   және   ...   ... ...  Орталықтандырылғантәртіппен  мемлекеттік  бюджеттің,зейнетақы  қорларының,  бюджеттен   тыс   ...   ...   ... ... ...  ...  сферасының  шаруашылықжүргізуші  субъектілерінің  тұтыну  қорлары,  амор-  ...   ... ... ... мен ... ... ... шаруашылық  органдарыныңбасқа ақшалай қорла- ры қалыптастырылады.Перспективада ақшалай қорланымдар (табыс, қосылған құн салығы, акциздер),сыртқы экономикалық  ...  ...  тү-  ...  ...  ... ... ... қалады.Жекешелендіруден, мемлекет меншігін сатудан  түсетін  түсім-  дер  сияқтыуақытша көздер болып  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... болады. Көздері жер қойнауын пайдаланушылардың  салықтары  менарнаулы төлемде- рі–  роялти,  бонустар  болып  келетін  ...  ...  ақы  ...  ...  ...  одан  ары   өсуі   қар-   ... ... тартылатын халықтың қаражатта- ры  мөлшерінің  ... ...  ...  көлемінің  динамикасы  мен  құрылымыныңүрдістері  рыноктық  қатынастарға  көшу   бағ-дармаларын   ...   ... ... ... тің ... айтарлықтай  арттыру  қаржылықресурстарды  қалыптастырудың  қарқынын  тездетуге   және   өсуі   ...  ...  ...  үлес  ...  ...   бағытындағыолардың құрылымын жақсартуға жеткізетіндігін дәлелдейді.1.7. Қаржы жүйесі және оны ... ... ... ... ұғымының одан ары да-  муы  және  ... ... ... және  тиісті  ақшалай  қорлар  құрылып,  пайдаланылатынқатынастардың, сонымен бірге  бұл  қатынастарды  ұйымдастыратын  ...  ...  ...  ...  ...   ...   тар   ...   текмемлекеттің   қаржымекемелерінің   жиынтығы   ретінде    қолданылады,    ... ... ...  ...  ...  ұзақ  ...  өтті.  Қаржылыққатынастардың пайда болуы кезінде қаржы жүйесі, жалпыға мәлім,  әдетте,  текбір ғана буынмен – мемлекеттік бюджетпен  ...  ...  ... батыстың көптеген  өркениетті  елдерінің,  соның  ішінде  бұрынғыКСРО-ның қаржы жүйесін екі негізгі буын – мемлекеттік бюджет пен  ... ... ... ... қорларды қалыптастыруға мүмкіндік  берді,  бұлбуындардың көмегімен мемлекет өзінің саяси  және  экономикалық  ... ... ... ... ... ... сыныпталады.Қаржы  жүйесі  терминінің  келтірілген  анықтамасында   қаржының   мәндіксипаттамасын, оның ... ... ...  ...  ... ... ... қағидалы моделі қойылған.  Осы  критерийге  сәйкесқаржы жүйесі мынадай үш ... ... ... ... ... ... қорлардың жиынтығы;3) басқарудың қаржылық аппараты.Қаржы жүйесі интеграциялық тұрпат ... ... ...  ... оған  ... ... жүйелердің)  тығыз  байланысымен  және  оның  қосалқыжүйелерінің бірде- бірі өзді- гінен өмір  сүре  ...  ... бір жа- ... ... ... бір  бөлігін  білдіреді  жәнесондықтан осы қатынастар жүйесінің элементі  болып  келеді,  ...  ... ... ...  бар  өзара  байланысты  элементтерден  тұратынжүйе ... ... ... ... ...  ...  ...  салық,бюджет,  сыртқы  экономикалық,  қаржы  жоспарлары  (болжамда-ры),   қаржылықбақылаудың  заңнамалық  қамтамасыз  ...  және  ...  ...   ... ... ... (1.5 сызбаны қараңыз).Сонымен бірге жалпы институционалдық тұрғыдан алғанда  қаржы  ...  ... ... ... ал ... ... – ол  ...  іс-әрекет ететін бір-бірімен өзара байланысты қаржылық  қатынастардың  жиынтығыекенін естен шығармаған жөн.Ақшалай қорлардың қозғалысына байланысты мемлекет, ша- руашылық ... ... ... және жеке  ...  арасында  пайда  болатынэкономикалық,  ақшалай   қаты-настардың   жиынтығы   ...   ...  ...  ...  ...  табиғаты  жөнінен   бөлгіштікқатынастар болып табылады, оның үстіне құнды  бөлу  ең  ...  ... ...  ...  ...  қоғамдық  өндірістегі  субъектілердіңрөлі қаржылық қатынастар ...  ...  ...  ...  ... қатынастар негізінен мына екі сфераны қамтиды:1)  ...  ...  ...  ...  ...   ...   қалыптастырып,    пайдаланумен    ...    ... ... ...  ...  ...  ақшалай  қорла-  рының   толықайналымын ортақтастыратын экономикалық ... ... ... ... ... ... қаржыжүйесінің құрылымыҚаржы  жүйесін  сыныптаудың  функциялық  критерийінен   бас-   қа   ... ... ... қатысу- шылардың)  белгісі  бойыншасыныптау  қолданылады,  бұл  ...  ...  ...  ...   ... шаруашы- лық жүргізуші  субъектілердің  қаржысына,  халықтың  (үйшаруа- шылықтарының)  қаржысына  межелеуге  мүмкіндік  ...  (1.6  ...  ...  ...   ...   ...   ...   разрядтыңэлементтері  болады:  қаржылық  қатынастар,  қаржы-  лық  қорлар,  ... ... ... ...  қар-  жы  ...  ...  ... жүйесін құрайтын жеке элементтердің  орны  мен  рөлі  бірдей  емес.Бастапқы  (басты)  ...   ...   ...   элементте-   рінің   арасындаалдыңғыорындыалады,  өйткені   жүйе   ...   мен   ...   ... оның рөлі ... ... ... Бұл  –  бірінші  кезектемемлекеттік бюджетпен көрінетін мемлекеттің қаржысы.Мемлекеттің қаржысы – қоғамдық өнімнің құнын және  ...  ...  ...  бөлу  және  ...  бөлу  ...  мемлекет  пен   оның   шаруашылықсубъектілерінің  қарамағына  ...   ...   ...   ... қа- ... ...  ...  істеуімен  байланысты  шығындарғажұмсаумен  байланысты   ақшалай   ...   Ол   ...   ... ... ...  экономикалық  нысаны  мен  мемлекет-  тіңнегізгі қаржы жоспары ретіндегі  мемлекеттік  бюджетте,қоғамдық  мұқтаждардымақсатты   ...   ...   көзі    ...    ...    ...  ...  ...  көрінетін   қаржылық   қатынастардыкіріктіреді.Мемлекеттік  кредит  кредиттік   қатынастардың   қаржылық   ... ... ... ... ...  ...  кредиттің  бұлтүрі   мемлекеттік   бюджеттің   тапшылығын   жабу,   мемлекет    ... ... ету ... ...  ол  бойынша  есепайырысу бюджеттік қаражаттар есебінен жүзеге асырылатындықтан – бұл  қосалқыбуынды ... ... де, ... ... ... де  жатады  деп  санауғаболады.Қаржы жүйесіне сақтандыруды да жиі жатқызады, алайда көп- теген  ғалымдароны  дербес,  ...  ...  ...  ...  ете-  тін   ...   ...  өндіріс  сферасының  шаруашылық  жүргізуші   субъектілерініңқаржысы қаржылардың негізін құрайды,  материалдық  өндірісте  нақты  өнім  ... ... ...  ...  көзі  ...  ол  қаржыжүйесінің бастапқы буыны болып табылады.Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының біршама  екі  дербес  қосалқыбуыны ... ...  ...  (нақты  сектордың)  барлық  шаруашылықжүргізуші субъектілерінің ... ... ... ... ұйымдары мен мекемелерінің қаржысы.Бірінші  қосалқы  буында  –  материалдық  өндіріс  сферасы   қаржыларындаөндірістік ... ... ...  ...  қызметтіұйым- дастырудың басқа нысандарында орталықтандырылмаған ақ- шалай  қорлардықалыптастыру  мен  тиімді  пайдаланудың,  ...  ақ  ...  ...  жүргізуші  субъектілердің  жоғарғы  органдарының  мақсатты  жәнерезервтік  қорларына  орталықтандырудың  мәселелері  ...  Бұл  ... ... өндірістік тірлікке қызмет  етеді,  ең-   бек  өнімділігініңөсуіне, ... ... ... көрсеткіш-  терінің  тиімділігін  арттыруғақаржы  тұтқаларының  белсенді  ықпалын   ...   ...  ...  ...  мен  олардың  жоғарғы  органдарын  қамтитын  мына   құрамдастардың:өнеркәсіп,   ауыл   ...   ...   ...    ... ... ...  ...  көрсету  бөлігінің),  өндірістіккооперацияның,   су   шаруашылығының,   геологиялық   барлау    ...   ...   ...   қосалқы   салаларының    (айналыссферасында  өндіріс  үдерісінің  жалғасымен  байланысты  ...   ... ... сауда) қаржылары жатады.Қаржы жүйесіндегі екінші қосалқы буынының  қызметтер  сферасы  қаржысыныңорны  мен  рөлі  оның  ...  ...   бөлу   және   ...   ...  ...  Бұл  ...  ...  қаржылық  қатынастар  оныңбастапқы  құрылымдарында  және  олардың  арасында,  қаржы  ...   ... өзге ... ... ... кредиттің және  басқабуындардың  арасында  пайда  болады.  ...  емес   ...   ...   мынадай  құрамдастарды  кіріктіреді:  тұрғын  үй  –  ... ... ... көрсету, көлік, тұтыну  кооперацисы,  бірқатарсалалардың (байланыс және  өндірістік  емес  қызмет  бөлігіндегі  ... ... және ... ... беру,  мәдениет  және  өнер,  ғылымжәне ... ... ...  ...  ...  ...  банк-кредитжәне сақтық ұйымдарының, коммерциялық және делдал ұйымдарының (соның  ішіндетауар және қор биржаларының, брокерлік кеңселердің,  ...  және  ...  ...  ...   ...   ...   ...   органдарыныңқаржылары.Шаурашылық жүргізуші субъектілерде  қаржылық  қатынастар  түрлі  мақсаттысипаттағы сан алуан ақшалай қаражаттар  ...  ...  ...  ... ... ... құнды қайта бөлудің арналары бойынша бұрын  ... ... ... ... (үй шаруашылықтарының) қаржысы  қаржы  жүйесінің  ерекше  бөлігіболып  табылады.  Халық  (азаматтар)  өзінің  ...  ...  ... ... ... және ...  барлық  нысандарының  шаруашылықжүргізуші субъектілерінің өндірістік және  өндірістік  емес  сфера-  ларыменқарым-қатынас ... Бұл  сан  ...  ...  ха-  ...  ...  ақытөлеумен,    жинақтаушы    зейнетақы    жүйесіне    ...    ...  және  одан  ...  ...  және  материалдық   емесигіліктерді  ...  ...  ...  ...  жағынан,  халық  өзінің  ақшалайтабысынан  салық  төлейді,  өндірістік  және  ...  емес   ... тік және ... ...  мен  ...  ...  төлейді.  Со-нымен бірге азаматтардың жеке-дара  және  шағын  кәсіпкерлікпен  айналысуменбайланысты бұл сферада ... ... ... ...  пайда  болады.  Мұндайқатынастар айырбасқа жататын сауда орындарында, рыноктарда,  халыққа  ... кә- ... мен ... ... ...  ...  секторжәне т.б.)  тұтыну  тауарлары  мен  ...  ...  ...  бай-  ланыстыболатын ақшалай қатынастарды қоспағанда, қаржылық қатынастар болып  табыладыжәне  шаруашылық  жүргізуші  суб-  ъектілердің  ...  ...  ... қатынастарға ұқсас болып келеді.Сонымен бірге халықтың  ақшалай  ...  ...  же-  ке  ...  ...  ...  ...  ...   болатынымен   жәнеолардың иелері қаражаттарды өзінің ойынша басқарып  ұйымдастыра  алатынымен,халық  қаржысының   ...   ...   ...   ...   екі   ... – қор   ...  мен  ...  басқарудың  өзгешілігінде  болады.Азаматтардың дара  және  ...  ...  ...  ...  ... кең ... ... пайда болады:  мұндай  қатынастар  шаруашылықжүргізуші субъектілер қаржысының буынында пайда болатын  қатынастарға  ұқсасболады (18 ... ... ... және ... ...  қар-  жысы  сферасыныңбастапқы табыстары, сондай-ақ азаматтардың  табысы  кез  ...  ... ... ... ...  зін ...  ...  қажет.  Және  бұл  тектеориялық  жайт  қана  ...  ...  бұл   ...   ...   ... қаржылық ресурстарының  балансында бейнелеп көрсетіледі.1.6 сызба.  Қазақстан ... ... ... сызбасы|ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІ            ... ... | ...     | |Үй    ||                       | ...      | ...                       | ... | ...                       | ...        | |тарыны||                       | |               | |ң     ||                       | |               | ...                       | |               | |- ...                       | |               | |қар-  ||                       | |               | ...  ... |Матери|Қызметте| |      ||бюджет     |-    ... | ... |р       | |      ||           ... ... | |      ||           |к    |ы     | |с     ... |      ||           ... |сферас|ың      | |      ||           |т    |тен   | |ы- ... | |      ||           |     |тыс   | ...        | |      ||           |     ... |ы     |        | |      || ... блика- лық     |Ж|Мемле- кеттік борыш    ||бюджет                 ... ...         ||                       |р|                       ||                       |г|                       ||                       |і|                       ||                       |л|                       ||                       |і|                       ||                       |к|                       ||                       |т|                       ||                       |і|                       ||                       |б|                       ||                       |ю|                       ||                       |д|                       ||                       |ж|                       ||                       |е|                       ||                       |т|                       ||                       |т|                       ||                       |е|                       ||                       |р|                       ||                       |:|                       ||                       |о|                       ||                       |б|                       ||                       |л|                       ||                       |ы|                       ||                       |с|                       ||                       |т|                       ||                       |а|                       ||                       |р|                       ||                       |-|                       ||                       |д|                       ||                       |ы|                       ||                       |ң|                       ||                       |б|                       ||                       |ю|                       ||                       |д|                       ||                       |ж|                       ||                       |е|                       ||                       |т|                       ||                       |-|                       ||                       |т|                       ||                       |е|                       ||                       |р|                       ||                       |і|                       ||                       |,|                       ||                       |қ|                       ||                       |а|                       ||                       |л|                       ||                       |а|                       ||                       |л|                       ||                       |ы|                       ||                       |қ|                       ||                       |,|                       ||                       |а|                       ||                       |у|                       ||                       |д|                       ||                       |а|                       ||                       |н|                       ||                       |д|                       ||                       |ы|                       ||                       |қ|                       ||                       |б|                       ||                       |ю|                       ||                       |д|                       ||                       |ж|                       ||                       |е|                       ||                       |т|                       ||                       |т|                       ||                       |е|                       ||                       |р|                       ... ... ... әрқайсысының  ішінде  буындар  бөлінеді,оның үстіне ... ... ... ... ... ...  қорлардыңқұрамы мен арналымы-на белгілі бір әсер ететін субъект  қызметінің  сипатынақарай жүргізіледі. Бұл белгі кәсіпорындар мен ұйымдар қаржысы  сфе-  ... ... ... ... ... ...  ...  кәсіпорындар  менұйымдардың қаржысы; коммерциялық емес ұйымдардың қаржысы.Қаржы жүйесінің әр буыны өз кезегінде буыншаларға (ондағы қаржының  ...  ішкі  ...  ...   бөлі-   неді.   Мәселен,   ...  ...  ...  ...  жұмыс  істейтін  кәсіпорындар(ұйымдар) қаржысының құ- рамына өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы,  сауда,  көлік,құрылыс жә- не т.б. ... ... ал ... ... қарай–   мемлекеттік,   кооперативтік,    акционерлік,    ...    және    ... ... болып мүшеленеді. Мемлекет қар- жысының  құрамындабуындар ... ... ...  ...  ...  ...  (республикалық,  жергілікті)  сәйкес  жүзеге  асырылады.   Сақтыққатынастары сфе- расында буындардың әрқайсысы сақтандырудың түрлеріне  ... ... ... ... ... ... ... біртұтастығына  қарамастан,  қаржылық  қатынастардыұйымдастырудың нысандары мен ... ... ... әр ... Бұл  ... ... туралы айтуға бо- лады. Қаржылық  қатынастардың  ...  ... ... ... ... ... және ... біртұтас  қаржы  жүйесініңқұрамын құрайды.Сонымен бірге ... ... ... ... ... ...  ... ететін  нақтылы  қаржы  органдары  болып  табылатын  қаржы  ... ... ... ... ... және ...  қаржы  жүйесініңқұрамы қаржылық қатынастардың біршама дер- бес мына ... ... ... ... ... арнаулы бюджеттен тыс қорлар;3) мемлекеттік кредит;4) жергілікті қаржы;5) шаруашылық ... ... ... ... (үй ... қаржысы.Қаржылық қатынастардың алғашқы үш бөлігі жалпымемлекеттік,яғни  ...  ...  ...   және   ... мен әлеуметтік қатынастарды реттеуүшін   пайдаланылады.   Шаруашылық   ...   ...   ...  ...  орталықтандырылмаған  қаржыларға   жатады   жәнемикродеңгейдегі  ...  мен  ...  ...  және  ынталандыру  үшінпайдаланылады.Жергілікті  қаржы  мемлекеттің  қаржы  жүйесінің  ...  ...   ... ... ... әлеуметтік рө-  лі, оның құрамы  мен  ... ... ... жүктелінген функциялардың сипатымен,  сондай-ақ мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылысымен  және  оның  саяси  экономика-лық ... ... ... ... ... екі ... ... біріктіріледі:мемлекеттік және муниципалдық қаржы;шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысыҚаржылық қатынастардың  буындарына  тән  болып  келетін  ...  ...  және  ...  ...  ...  жиынтығы  қаржыжүйесінің екінші бөлігін құрайды.Қаржының ... ... ... ... ... ... ... емес әлеуметтік сақтандыру және  қамсыздандыру,  амортизациялық,айналым қаражаттары, тұтыну, ... және  ...  ...  ...  ...  ...  ресурстарды   қалыптастырып,   ...   ... ... Бір ...  ...  дәрежеде,  біреулері  аз  дәрежедеорталықтандырылған. Бір қорлар  үнемі  жұмсалады  (тұтыну  ...  ... ... ... капитал),  үшіншісі  қорланады  (амортизациялықаударымдар).1.7 сызба. Қаржылық  қорлардың сыныптамасы|Меншік        ... ... ...   ||нысан-дары    |қоғамдық аралас       ||бойынша қ о р |                      ||л а р         |                      ||              ... ...   ||т ы С ... ...      ||белгісі       ...          ...       ... ...     ||(пайдаланылуы |зерттеу (инновациялық)||бойынша)      |Экологиялық (табиғат  ||              ... ... ...              ...             ||              ... ...              ... және т.б.)  ||              ...   ||              ... ...  ||Б Ю Д Ж Е т т ... ұлттық ||Е н Басқару   |Жергілікті (өңірлік)  ...       |                      ...       |                      ... ...  ... ...       ...       |                      ...  ...  ...  мен  ақшалай   қорлары   басқарылатынматериалдық объектіні құрайды. Басқарушы субъект  қаржыны  басқару-      ... және ...  ...  ......  аппаратболыпкеледі, бұл қаржы жүйесінің үшін шібөлігі болып табылады. Қаржылық  қызметтіұйымдастыру мен жоспарлау үдерісіндегі экономикалық және бақылау  ...  ...   ...   ...   ...   айналысатынқаржылық аппарат қаржы жүйесінің басқа бөліктерімен қабысып,  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...   ...   да,   ...  да  айқыш-ұйқыш  тоқайласуын  және  оның  ...   ... ... ... ... қаржы-кредит  жүйесінің  жалпылама  ұғымы  дабар, оған ... ... ... ғана ...  ...  кредит  жүйесі  декіріктіріледі. Қаржы-кредит  жүйесі  ...  ...  ...  ... ріс ... ...  ...  өйткені  кредит  мекемелері  өндірістікемес  сфераға  жатқанымен  өндірістік  емес  ...  ...   ...  ...  ...  ...   ...   қағида-   ты   –фискалдық(қазыналық) федерализм қағидаты.Қаржы  ...  ...  ...  ...  ...  қа-  ... ...  қаржы  жүйесінің  жеке  алынған  әрбір   ...   ақ-   ... аса кең  ...  ...  алады,  бұл  жалпы  категория  ... ... ғана тән ... тұтастай алынған қаржы жүйесі  әрбір  нақты  сәтте  объективтіэкономикалық категория  ретінде  ...  ...  ...  ... ... арналымына дәл сәй- кес келуі тиіс.Қаржы жүйесін құрудың негізіне мына ... ...  ...  ...  ...  мен  ...   ...  қаржы  органдары  тарапынан   бола-    тын   ...  бір  ...  ...  ...  ...  және  шаруашылықжүргізуші субъектілерге кең құқық пен дербестік берілген.Бұл қағидат жергілікті қаржы органдарының ...  ...  ... жоғарғы қаржы  органдарына  екі  жақты  бағы-нышты  ...  ...  ... ... ... ... ... ша- руашылық жүргізушіоргандарға капиталды (негізгі және айна- лым капиталдарын)  ...  ... әр ... ... ар- налымның ақшалай қорларын жасауға  және  ... ... ... ... Жоғарғы органдар  өзінің  құзыры  шегіндесалалық қорлар мен резервтерге орналастырылатын қаражаттар- дың бір  ... бөлу ... ... ... ...  мақсатты  пайдаланудың  тәртібінанықтайды.Кәсіпкерлік секторда қаржылық дербестік неғұрлым толық кө-  ...  ...  ...   қаржы   жүйесі   алдында-   ғы   міндеттемелердіорындағаннан кейін ... ... ... ... және  өңірлік  мүдделерді  сақтау.Өңірлерді  дамытудың  әлеуметтікжағынан қабылдауға  ...  ...  ...  бұл  ...  ...  ... қатынастарда  ұлттық  теңдікті  қамтамасыз  етуге  шақырады.  Қаржыжүйесін құрудағы  оның  көрінісі  мемлекеттік  ...  ...  ...  және  ...  ...  сай  ...   Әрбіроблыста, ауданда және қалада қаржы органдарының тиісті аппараты  бар.Төменгіқұрылымдарда  арнаулы  ...  ...  ...  ...  онда   ...  жергілікті  әкімшіліктің   аппараты   атқарады.   Федеративтікқұрылысы бар көп  ұлтты  ...  бұл  ...  ...  айтарлықтайартып отыр.Қаржы  жүйесі  бірлігінің  қағидаты  ...   ...   ...   ... ... отырған бірыңғай  мақсаттарымен  алдын  ала  ... ... ... ... ...  бірыңғай  негізгі  заңнамалықжәне нормативтік актілерге негізделеді.  Қаржы  жүйесінің  бірлігі  қаржылықресурстардың     ...     ...     ...      ... ... байланыстығында, қажетті  қаржылық  көмек  көрсетуүшін қаражаттарды өңірлер, салалар арасында қайта бөлуде болып  ...  ...  ...  ...  ...  басқарудың  барлық  деңгейлеріндежасалатын қаржы жоспарлары мен баланыстардың өзара үйлесу  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  элементтерінің  функциялық  арналымқағидаты қаржының әр буыны өз міндеттерін  шешіп  отыратындығынан  көрінеді.Оған  айрықша  ...  ап-  ...  ...  ...  ...  бюджеттіңресурстарын құрып, пайдалану жөніндегі жұмысты ұйымдастыруды Қазақстан  ... ... ... мен  Экономика  және  бюджет-  тік  жоспарлауминистрлігі ... ... тыс ...  ...  мақсатты  міндет-  терін  тиістіаппараттар анықтайды және  шешеді  ...  ...  бір  ...  ... ... ...  шаруашылықты  басқарудың  сатылас  қағидаты  жо-  ғарғы  органдар(министрліктер, ...  ...  ас-  ...  ... де,  ...  ...  (фирмаларда,  компанияларда  және  т.б.)деңгейде де қаржылық аппараттың тиісті құрылымын байланыстырады  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ак-   ...  аралас,  кооперативтік,  сондай-ақ  қоғамдық  кәсіпорындар   менұйымдарды басқарудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... терең өзгерістерге ұшырап, қайта құрылуда. Кар-жы жүйесін қайта құрудың басты міндеті оның Қазақстанның  ... ... ...  одан  ары  ...  ...  ...  ... күшейту,  жиынтық  ұлттық  табыстың,  ...  ...  ... ... ету, ...  ...  ...  буындарында  шаруашылық-коммерциялық есептерді нығайту болып табылады.Рыноктық қатынастар ...  ...  ...  рөлі  мен  ...  ... ... ... рыноктық механизмдердің негұрлым  тиімді  жұмысістейтін секторларының біріне айналуы тиіс.Қаржы және ең алдымен бюджет жүйесі ішкі ... ... ...  және  оныңбасты бөлігі – ұлттық табысқа, макро-және микроэкономика  кәсіпорын-дарының,фирмаларының және салаларының дамуына және халықтың  көптеген  ...  ... ... ықпал жасайды.Қоғамда істің жайы қаржылық ахуалмен анықталады, сондықтан тұрақтану  мендамудың  бағдарламасы  бірінші  кезекте  ...  ...   ... ... ...  іске  ...  ...  тиіс.  Бұлшаралардың қатарында – өндірістік қатынастарды ... ...  ... ... ... ... шаруашылықтың құрылымын жаңғырту,  ғылы-  ми-техникалық прогресті тездету, сыртқы ... ... ...  ... ... ... рыногын толықтыру проблемасын  шешу  шарала-ры  жәнетұр.  Қаржылық  шаралардың  ішінде  ...  ...   ... ұстауға жұмсалатын  шығындарды  азайту,  шаруашылық  жүр-  ... ... үнем  ...  қатаңдандыру  қажет;  экономиканың  төменгідеңгейлерінде  залалдықты  болдырмау,  ...  ...  ...   ... барлық буындарында қаржылық өзара қарым-қатынастарды  индикативтікреттеу қажет.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ«Қаржы» термині қандай ұғымды білдіреді және қай ... ... ... ... ... өндірісі, оның құрамы деп не түсініледі?Ұлттық өндірістің көлемі қалай өлшенеді?Қоғамдақ өнімді алғашқы бөлу үдерістері мен оны қайта бөлу ... ... ... ... атап ... ... ... қаржының анықтамасын тұжырым- даңдар..Қаржының объективті қажеттігі неде және оның ... ... рөлі ... ... ... және құн ... ... менбайланысын анықтаңдар.Қаржы қандай функцияларды орындайды?Қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тұжырымдамаларының ма- ғыналарынашыңдар.Қаржының негізгі экономикалық категориялармен өзара байланысы мен өзара іс-әрекетін ... ... және ... ... деп нені ... Қар- ... негізгі түрлері мен көздерін атаңдар.Қаржылық ресурстарды өсірудің ... ... ... ... ... ... қандай бөліктерден тұрады?Қаржылық қатынастардың субъектілері бойынша қаржы жүйесінің сыз- басынқұрыңдар.Қаржы жүйесін ұйымдастыруда белгілі бір қағидаттарды қолдану неге қажет?Қазақстан Республикасында қаржы ... ... ... ... ... ... ... саясаты. Қаржылық механизм2.1. Қаржылық саясаттың мазмұны, міндеттері және қағидаттарыКез ... ... ... ... ...  ...  мен  ... асыру  үшiн,  белгiлi  бip  мақсаттарға  же-   ту  үшiн  ... ... iскe ... қаржылық саясат маңызды рөл атқарады.  Оныжасап,  жүзеге  асы-  ру  ...  ...   ...   ...   мiндеттердiорындаудың шарттары қамтамасыз етіледі; ол ... ...  ық-  ... белгiлi бip құралы болып табылады.Елдің қаржы заңнамасының негiзiнде ... ... ... ... пайдалану жөнiндегi мемлекеттiң және басқа экономикалық агенттердіңісшаралары қаржылық саясат деп аталады. Ол мемлекеттiң экономикалықсаясатының құрамды бөлiгi болып табылады. Қаржыны басқарудың ... ... ... ... негiзделедi.Материалистік диалектика жүйесінде түрлі басқа саясат сияқ-  ты  қаржылықсаясат қондырмаға жатады, ал қаржылық  ...  ...  және  ... ... бір экономика- лық  формацияның  бір  бөлігі  ретіндекөрінетін  қаржылық  қаты-  настар  базистік  ...  ...  (2.1  ...  ...   ...   ...   ...   жөнiндегiмiндеттердi шешу  үшiн  қаржыны  пайдалану  жөнiндегi  мемлекеттiң  ... ... ... ... оның нақтылы нәтижесi болып табылады.Қаржылық саясаттың  бағыттары  елдiң  ...  ...  ...   және   өзге   ...    байланысты    болады.Экономиканың  дағдарысты  жағдайы,  бip  ...  ...   ... және ... ... (мысалы,  өндiрушiлерге  жекелегенсалық жеңiлдiктерi түрiнде), ... ... ...  ...  ... тиiмдi жұмсау мақсатында оларды жұмылдыруға, ал,  басқа  жағынан,әлеуметтiк  бағдарламаларды  тежеуге,   қорғанысқа   ...   ... және ... ... ... ...  ...  ала  анықтайды.Тиiciнше, экономика басқа жай-күйге ауысқанда қаржылық  саясаттың  бағыттарыда өзгерiп отырады.2.1 сызба. Қоғамдық-экономикалық формацияның базис және ... ... ... ...  ...  дұрыстығы,  сөзсiз,  елде  қалыптасыпотырған экономикалық жағдайды сыни бағалауға, экономикалық теорияның  ... ...... мен ... әзiрлеу кезiнде  экономикалықжағдайды  объективтi  бағалауға  байланысты  болады.  Оның  үстіне  бұл  ... ... ... жалпы үрдiсi қаржы жүйесi  арқылы,  атап  ...  ...  ...  ...  ...  ... қолдауға, денсаулық сақтауға, т.с.с. жұмсалатын  мемлекеттiң  басымшығыстары арқылы ұлттық экономиканы реттеуде мемлекеттiң жоғары  рөлi  болыптабылады.Қаржылық саясатты ... ...  ...  ...  қойылған  мiндеттердiңорындалуы үшiн  материалдық  жағдайлар  қамтамасыз  етiледi.  Тап  ... ... ... мен ...  ...  ...  ...  белсендiтeтігi  болып  табылады.  Демек,  қаржылық   ...   ...   ... ... және ... және  ...  саясатпенжасалынатын дамудың бағыттары бойынша оларды бөлудiң ... ... ... ... ... ретiнде абстрак-  цияның  аз  дәрежесiболатын  ...  ...   және   т.б.)   жеке   ...   ... ...         тан,  ...  ...  дәрежесіменсаясаттың түрлерін: салықтық, бюджеттік, шаруашылық  жүргiзушi  субъектiлер,мемлекеттік қарыз алу саясатын және оларға сай келетiн  ...  ...  ...  ...  ...  ...  кредиттік,  қаржылықжоспарлау, қаржыныбасқару, қаржылық құқықтық,  сақтық  ...  ... ... ... қаржылық  стратегия  және  қаржылық  ... ... және олар ...  ...  құрамдас   бөліктері  болыптабылады.Қаржылық стратегия–экономикалық және әлеуметтiк стра- тегиямен анықталып,перспективаға есептелген және ipi ... ды ... ...  ... ...  ұзақ  ...  ...  Ол  макроэкономикалық  үдерicтердамуының  ұзақ  кезеңiне  бағытталған,  ал  оның   ...   ... ...  ...  ...  ...  ...  ретiнде  жүзегеасырылып отырады. Сөйтiп, қаржылық саясаттың мазмұны эко-  номикалық  жүйедеқаржыны пайдаланудың ... ... ... үнeмi ...  ... ...  мемлекет  қоғам  дамуының  ipi  ...  ... ... ... Оны жасау үдерiсiнде  қар-жыны  дамытудың  негiзгiүрдiстерi болжанады,  оны  ...  ...  ...  ...  ...   ...   белгiленедi.   Ұзақ   мерзiмдiмақсаттарды таңдап  алу  және  ...  ...  ...  бағдарламалардыжасау  қаржылық  ресурстарды  экономикалық  және  әлеуметтiк  дамудың  бастыбағыттарында ... ... ... ...  ...  ...  ...  руды  дер  кезiндеөзгертiп  отыру,  қаржылық  ресурстарды  қайта  топтастыру  арқылы   ... ... ... мә- ...  ...  ...  Ол  ... күттiрмей-   тiн мiндеттердi шешуге, пайда  болған  үйлесiмсiздiктердiқар-   жылардағы   және    ...    ...    ...    ...  ...  ...  ...  страте-   гиялық   нұсқамaнынақтылайды. Қаржылық стратегияның бiрша-  ма  тұрақтылығы  кезiнде  қаржылықтактика ...  ...  ...  тиic,  ол  ... дың, әлеуметтік факторлардың және  басқалардың  ширақтылы-  ғыменалдын ала ...  ...  ...  мен  ...  ...   бай-   ланысты.Стратегия  тактикалық  есептерді  шешу  үшін  ...   ...   ...  мен  ...  сала  ...  ...  ...   мен   бастыпроблемаларын  анықтай   отырып,   тактика   әдістерді   өзгерту,   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мерзімішінде ысырап пен шығындарды өте аз жұмсап, қаржылық стратегия   белгіленгенміндеттердi шешуге мүмкiндiк бередi.Қаржылық саясат – ... ... ... ...  ... ... ...  саяса-тын  қоса  алғандағы  саясаттың  жалпыбағыты.Қаржылық ... ... ... ... салу  және  эко-номикаға  ықпалету  мақсатымен  мемлекет   шығыстарының   құры-лымын   ...   ... ... және бюджеттi реттеу  саласындағы  eкi  өзара  байланыстыбағыттарынан тұpaды. Қаржылық саясаттан фискалдық саясат – яғни  ... ... ... ... ... ... және экономикалық үдеріс- тердеоны  іске  асыру  механизмінің  ...  ...  деп  ...  ... термині  батыс  теориялық  тұжырымдамалары  мен  практикасынан  ...  ...  ...   ...   ...   ...   табылатынорталықтандырылған  мемлекеттiк  қорларды  толықтырумен   байланысты.   ... ... ... ... алу,  ...  ...  өндіpy  кезіндересурстарды орналастыру, оларды бөлу,  ақшалай   қаражаттардың  трансферттікағындарының ... ... бөлу және  ...  бөлу  ...  үкіметпен жергілікті органдардың экономикалық және  әлеуметтiк  сфераларда  қаржы-ны пайдалану жөнiндегi басқа іс-қимылдарын қамтиды.Фискалдық саясат ... ... ... яғни  ...  ...  рістіңнақтылы  көлемін,  жұмыспен  қамтылуды  (жұмыстылықты)  өзгерту,  инфляцияныбақылау, ... ... ... мaқcaтымен мемлекеттiңсалықтарымен  жәнешығыстарымен  саналы  айла-шарғы  ...  ...  ...  ...  ...  қарай  ынталандырушы  немесе  тежеушi  фискалдық   саясатжүргiзiлуi мүмкін. Дискредициялық емес ... ... ... – өз ... ...  (яғни  қандай  бір  мәселенімемлекеттік  органның  немесе  ...  ...  өз   ...   шешуі).дық   саясат   автоматты   немесе   «кіріктірме   тұрақтандырғыштық»(кіріктірме тұрақтылық») ...  ...  ...  ...  деп  ... ... ... – өрлеу  немесе  құлдырау  фазаларындағы  ұлттықөнім көлемiне теңбе-тең түрде мемлекет шығындарының және ...  ...  ... ... ...  ...  ...  үдерiстердi  реттеумен  бай-ланысты  болатын  ...  ...  ...  Сондай-ақ   бюджеттапшылығына қатысты фискалдық саясатты айырады, (бұл ... ...  ... 20 тарауларында толығырақ баяндалған).Қаржылық  саясат  экономикалық  қатынастардан  туындайды,  өйткенi  қоғамқаржылық  ...  ...  epiктi   ...   ол   өзiнiң   мүмкiндiктерiне,объективтi  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... заңдары болады.  Қаржының  логикасы  дамуға  өзара  кepiықпал жасай ала- ды: ... ... ... oғaн ... ... ... ...  мазмұны  экономика-  лық  заңдардың  іc-әpeкeтін ескере  отырып  және  қоғамның  даму  ...  ...  ...  ...  ...  табылады.  Қоғамдық  дамудың  әрбiр  кезеңiндеқаржылық саясат- тың  өзiне  тән  белгiлерi  болады,  ол  ...  ...  ...   ...   және   ...   ...   толғағы   жеткенқажеттiлiктерiн және басқа  ...  ...  ...  ...  ... қаржылық саясатының мазмұны айтарлықтай күрделi,  өйткенi  ... ... ... оны дәйектi жүзеге асыру стадияларын қам-  тиды,олар:1) қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуының  негiзiнде  ұзақ  және  ... ... ... ... негiзделген тұжыpымдaмaсын  жасау;2) экономикалық саясаттың  тиiстi  мақсаттары  мен  мiндеттepiн  негiздейотырып,  ...   ...   ...   және   ...   ... ... ... жету үшiн белгiленген практикалық iс-қимылдар- дықаржылық механизм арқылы (экономикалық  қайта  құрудың  түбегейлiгiне  қарайоны жаңғырта және ... ... ... асыру.Осы негiзгi үш буынның (бөлiктiң) бiрлiгi мемлекеттiң  қаржылық  ... ... ... Егер бұл ... ең ...  бiрi  жоқ  ... қаржылық саясат қазiргi жағдайларды қанағаттандыра алмайды.Қазақстан жағдайларындағы қаржылық  саясаттыңмaқcaты  ...  ... ... индустриялық-инно-вациялық  дамудың,  ұлттық  шаруашылықтың  құрылымын  қайта  құрудың,  ...  ...   ...   ...   ...   жолымен   сыртқыэкономикалық  қызметтi  ...   ...   ...   ...   ...  ету,  ...   бағдарламаларды   үздiксiз   және   ... жө- ... ... ... ... icкe ...  болып  табыла-ды.  Бұл  ретте  қаржылық  саясат  пен  қаржылық  механизм  рынок-  ... ...  ...  табыстарынан  айырылудан  халықтыәлеуметтiк қорғауды қамтамасыз етуі тиіс.Қазақстан Республикасында тиicтi қаржылық саясатты және оны жүзеге  асырумеханизмiн ... мен ... ... ... ...  ... ... бағ- дарламаларды жүзеге асыру жалғастырылуда.Қазiргi кезеңде қаржылық ... ... ...  ... ... ... ... елдiң дамуының әрбiр нaқты кезеңiнiң ерекшелiктерi негiзiнде  ...  ...  ...  ...  кө-  ...   ...   ... ету;ә) қаржылық ресурстарды қоғамдық өндiрicтiң сфералары ара- сында,  ұлттықшаруашылықтың секторлары арасында ұтымды бө-лу және  пайдалану,  ресурстардыбелгiлi бiр ... ...  үшiн  ...  ... жасап, оны үнeмi жетiлдiрiп отыру.Қаржылық саясатты жүргiзгенде оның мына ... ... ... ... ... бар нaқты қаржылық ресурстарды негiздей отырып,бюд- жеттердi жасау,бекiту  және  aтқapy  кезiнде  ...  ...  ...  ... ... және ... топ- тардың мүдделерiн caқтay;қаржылық қатынастардың жоспарлы ұйымдастырылуын ... ... ... ... сфералары мен буындарында кipicтер мен шығыстардыңтеңгерiмдiлiгi;қаржылық резервтердi жасау (бюджет жүйесiнде кiрiстердiң шығыстардан ... ... ... ... асып ... пен ...  жүргiзушi  субъектiлердiң  арасын-  да  қаржылықресурстарды оңтайлы бөлу.Экономиканы дамыту және Қазақстанның pыноктық  ...  ...  ... ... қаржылық  жағдайын  сауықтыру  және  ақшалай-кредиттік саясатты  жандандыру,  отандық  өндiрушiлердiң  үлесiн  ке-  ...  ...  ...  ...  ...   ...   қамтамасыз   ету,шаруашылық  байланыстарды  нығайту  жөнiндегi  шаралардың  кешенi   ... ... ...  ...  ...  ...  мыналар  болыптабылады: инфляцияны ең  аз  ...  ...  ...  ... ... пен ... ... инфрақұрылымды дамыту.Осы бағдарламаларға сәйкес рынокқа көшу кезеңiндегi ...  ...  ...  ...  ...  қажеттi  қаржылық   ресурстарды   алуға,   олардыбюджетке,  басқа  ...  ...   ...   және   ...   ...  және  экономикалық  дамудың  бағдарламалары  мен   жоспарларындақарастырылған  ...  ...  және   ...   ...   ...   ...   мақсатты   және   ұтымды   пайдалануды    ...  Бұл  ...  ...  ...  ...  ...   етунегiзiнде республиканың әлеуметтiк-экономикалық дамуын  қаржымен  қамтамасызету қажеттiгiнен туындайды.Қаржылық ...  ...  ...  ...  ...  ... ...  саясат  баланстандырылған  болуы  тиіс.  Қазiргi  жағдайдақаржылық саясаттың негiзгi ... ... ... табылады:1)шаруашылық  жүргiзушi  субъектiлер  қаржысының   сферасында   рыноктыққатынастарды нығайту ... ... ... ... жай-күйдi жою және қаржы жүйесiн сауықтыру;3) халықты әлеуметтiк қорғау жөнiнде шаралар кешенiн жүргізу.Таяудағы мaқсaт ретiнде – мемлекеттiк бюджет теңгерiмдiлiгiне жету ... ... ... ... ... ... ... проблемасын шешу.Қазақстанда Үкіметтің орта мерзiмдi кезеңге – 3 жылға арналған  фискалдықсаясат ... ол жыл ... ... да- ... өзгермелi  iшкi  және  сыртқыжағдайларына қарай негiзгi параметрлер мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  оның  құpaмды   бөлiктерiнiң   –салықтық,  бюджеттік  саясаттардың,  ...  ...  алу  ...  тының,сондай-ақ  оларды  жүзеге  асыру  механизмдерінің  мақсаты  мен   міндеттерінақтыландырылады.Мәселен,  ...  ...  ...  орта  мерзімі   фискалдық   сая-сат жөніндегі үкіметтік бағдарламада бұл саясаттың  негізгі  ...  ... ... ... ету, ... ... ...  пей,олардың тиімділігін арттыру есебінен мемлекеттің қаржылық  мүмкін-  діктерінкеңейтетін мемлекеттік  ...  ...  ...  ...  жәнежаңғырту жолымен елдің  экономикалық  өсуін  тездетуге  жәрдемдесу  бо-  лыптабылады.Бұл ... жету мына ... ... ... ...   бағытталған   бюджеттендіру   әдісін   енгізу   ...   ...  ...  ...  бұл  мемлекет   шығыстарының   ...   ... ... ... ...  мен  ...  стратегиялық  ортамерзімдік жоспарларын үйлестіруді жүргізуге жәрдемдеседі;қаржылық  есептеменің  халықаралық   ...   ...   ... ... ... және бухгалтерлік заңнаманы үйлестіру;адами капиталды, инфрақұрылымды, мемлекеттік басқаруды, иннова-  циялардыөсірудің  неғұрлым  жоғары  көрсеткіштерін  ынталандыру  ...   ... ... арттыру;нақтылы нәтижеге жету және аралық (жыл қорытындысы бойынша) нәтижелер менорта мерзімді мезгілдің өтуі бойынша нәтижелерді ... үшін  ... ... ... ... жоспарлау- ды жетілдіру.бүркемелі  және   бейресми   қызметті   тудыратын   және   ... ... жою  ...  ...  экономиканың  барлыққұрамдас бөліктері бойынша оның деңгейін төмендету.макроэкономикалық  тұрақтылықты  ...   ету,   ...   ... кенет төмендеуіне  және  қаржы  жүйесі  дағдарысының  тереңдеуінежібермеу.Бұдан басқа, фискалдық саясат мемлекеттің жалпы ... ... ... ...  ...  ...  бола  ...  жоспарланатын  кезеңде  инфля-цияның орташа жылдық денгейі бойынша белгіленген  дәлізді  қолдануға,  төлембалансының тұрақтылығына,  тауарлар  мен  ...  ...  ... ... қорлануының өсуіне көмектесетін болады.Фискалдық саясаттың  міндеттері  мына  негізгі  бағыттар  бойынша  ... ... ... мен әкімшілік етуді жетілдіру;Қазақстан  Республикасының  Ұлттық  қоры  ...   ...   ... пайдалану механизімін жетілдіру;бір жағынан, мемлекеттік функцияларды толық  көлемінде  тиімді  орындаудыжәне, басқа жағынан, ... ... ...  ... ... шығыстарды қолдау;мемлекет шығыстарының нәтижелігі мен тиімділігін арттыру, соның ішін-  дебюджеттік ... ...  ...  ...  ...  әдістерінодан ары енгізу арқылы;дамуға  бағытталатын  бюджет  шығыстарын  тиімді  ...  ... ету ... ... ...  даярлау,  қарау,  іріктеуүдерісін тәртіпке келтіру;бюджетаралық қатынастарды жетілдіру, бюджет жүйесінің түрлі деңгейлеріарасында кіріс және шығыс өкілеттігін айқын межелеуді ... ... ... ... ... шығу және одан  ары  серпiндi  даму  ... және  ...  ...  арқылы  болуы  мүмкін.  Жүргiзiлiп  oтыpғaнқаржылық саясаттың басты ... ...  ...  табылады.  Ол  қоғамныңұзақ  перспективаға   ...   ...   ...   ...   бағыттарыныңстратегиясын   әзiрлейдi   және   алдағы   ...   ...   ... және  oғaн  жетудiң  жолдарын  анықтайды.  Жалпы  экономика-лықсаясат сияқты қаржылық ... ... ... ......  өмірінде  мәнді,  тұрақты  қайталанып   отыратын,   объективтібайланыстар мен өзара ...  ...  және  ...  ... ... жасайды.Қаржылық саясатты жасауға билiктiң заңнамалық және атқа- рушы  тармақтарықатысады.  Қазақстан  Республикасында  оның  ...  ... ... ... ... ... ... саясатты жасаудағы  басымдықҚазақстан Республикасының Президентiне жатады,  ол  жыл  ...  ...  ...  және  ...  арналған  қаржылық   саясаттың   бастыбағыттарын анықтайды. Yкiмeт экономиканы дамытудың ...  ...  ... және қоғамдағы әлеуметтiк тұрақтылықты қамтамасыз ету  мақсатымен  осыЖолдаудың шеңберiнде ic-қимыл ... тиic.  ...  орай  ...  ... бiр ... ... Үкімет қаржылық саясатты iскe acыpyғa  қажеттiзаңдардың жобаларын жасайды және оларды  қарап,  ...  үшiн  ...  ...  ...  бағыты  экономикалық  тиiмдiлiктi   арттыруғабағдарлануы және  мақсатты  қаржылық  ресурстардың  ...  және  ... өcipy ... тиic. Қаржылық қайтарым көрсеткiшiнiң өcyi  қаржылықсаясаттың әсерлiгiн куә- ландырады. Әрбiр ... ... ...  ... ... ... бере ... қаржылық  саясатты  әзiрлегендетәжiрибенi ескеру және бұл жағдай үшiн нақтылы ... ...  ... ... жағдайында ұзақ мерзiмдi ғылыми қар-  жы  ...  және  ...  ...  ...  ...  әрекет  eтeтiнтиiстi қаржылық саясат материал-  дық-заттай,  ақша  ағындарының  ... ... ... ... соның негiзiнде қоғамның  үдемелiэконо- микалық  өcyiн  қамтамасыз  етудiң  негiзгi  ...  әдiсi  ...  Ол  ...  кезектегi  мiндеттердi  –  мемлекеттiк  бюд-  ... ... iшкi және ... ... қысқартy, қаржы рыногын  дамыту,қолданыстағы салық жүйесiн жетiлдiру, инфляцияның  қapқынын  төмендету  жәнет.б.  шешу  үшiн  ...  ...  ...  қаржылық   реттеуiштердiңжүйесiмен айлашарғы жасау ... ...  бiр  ...  мемлекет  пайдаланатынқаржы айналымында жүрген нaқты ресурстар тиiстi  ...  ...  ... ... бола ... ... ... тарихи жағдайларға байланысты-  ра  отырып  жасауқажет. Олар қоғам дамуының ... ...  ...  iшкi,  сол  ... ... да ... ...  мемлекеттiң  нақты  экономикалықжәне қаржылық мүмкiндiктерiн eскepyi тиic.  Қаржылық  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...   жай   ... саналылықтың  айғағы  болып  табылады  және  шаруашылық  жүргiзудiңбарлық деңгейлерiнде қолдап отырылуы  тиiс.  Бұл  ...  ...  ...   ...   ...   ...   пайда   болып,   көбеюiне,инфляциялық үдерістерге ұрындыpaды.Кезең ерекшелiгiн  есепке  алу  оның  ...  ...  және  ...  ...  жаңа  ...  мен  прогрессивтi   құбылыстарды,дүниежүзiлiк тәжiрибенi мұқият ... де ... ... Ағымдағы  кезеңнiңерекшелiктерiн, экономикалық дамудың  толғағы  жеткен  қажеттіктерін  ... ... ... саясатты дер кезiнде  өзгертiп  отыру  алдыда  тұрғaнмәселелердi  неғұрлым  қысқа  уақытта  және  ең  аз  ...  ...   ... ... саясат қаржылық ресурстарды шоғырландыруға және зәру мiндеттердiшешуге бағытталған, мемлекеттiң тап  осы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  әлеуметтік  дамуына  қаржылықсаясаттың  ...  ...  ...  саясаттың  ғылыми  негiзделген  теориясынегiзiнде  жүзеге  асуын  талап  етедi.  Тек   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ...   оның    салыстырмалыдербестiгiнiң объективтi экономикалық қатынастар  тәуелдiлiгiне  ұласпауыныңкепiлi. ... ... ... қаржылық саясаттың экономикадан  қолүзуiнiң қатаң экономикалық қиыншылықтарға  ...  ...  ... iскe асыруды сөзсiз тоқтататынын дәлелдейдi.Қаржылық саясат ғылыми зерттемелерге негiзделсе және ғы-  лыми  ... ... ... ... ... ... үзiлмейтiндiгiне  қызмететсе, онда қаржылық саясат прогрессивтi болуы мүмкін.Қаржылық саясатты  жасаған  кезде  оның  бiрнеше  нұсқалары  ... ... ... ...  ...  ...  ...  нұcқacыҮкіметке жiберiледi. Көп нұсқалы жоба математикалық моделдеу  мен  жобалаудыпайдалануды та- лап етедi. Мұнымен бiрге үнeмi өсiп отыратын ...  ...  ...  қорын  жасау  қажет,  сондай-ақ  мемлекеттің   ... ... ... ...  не-  ...  ...  ... қажет. Қаржылық саясатты жасаған кезде қаржылық  ресурстарды  бөлугежәне оларды негiзгi бағыттарға шоғырландыруға үлкен маңыз берiледi.Елдiң қаржылық ... ... ... ... ... жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық табыс;2) инвестициялаудың ауқымы;3) негiзгi капиталдарды жаңартудың қарқындары;4) еңбек өнiмдiлiгiнiң өcyi;5) халықтың тұрмыс ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесi мемлекет бюджетiне  төленбегентөлемдермен   сипатталады.   Жүйелi   төлем   қабiлетсiздiгiнiң   ... ... ... тура ... ... ... өзiне мына мiндеттердi кіріктіреді:1) инфляцияны тоқтату;2) бюджет тапшылығын ІЖӨ-нің 2%-ына дейiн төмендету;3) мемлекеттік борышты ІЖӨ-нің 48%-ына дейiн ... ... ... ... ...  Қар-  ...  саясатжетiстiктерiнiң бiрi – Ұлттық банк  кредиттерiн  бе-  ру  (эмиссия)  жолыменмемлекеттiк борышты жабудан заңнама- лық ... бас ... ... ... ... кiредi:1) тұpaқты бағалар (инфляция  нөлге  жуық).  Алайда  ...   ция  ... 1,8%-ғa тең ... ... ... де болады;2) бюджет тапшылығы IЖӨ-нiң 2-3%-ынан аспайды;3) мемлекеттік борыш аз соманы құрауы тиic және тек ІЖӨ-нiң өсуімен өсуітиіс.Қаржылық ... ... ... ... ... ...  жүргiзгенде,яғни дамудың белгiлi бiр кезеңiнiң  негiзгi  мiндеттepiн  орындауға  шараларбағыттау ... ... ... ... ...  жүргiзiлетiн  шаралардыкелicкенде  кешендi  көзқарасты  сақтау,  сондай-ақ  ...  ... ... ... ... ... баға белгi- леу,  жалақы  салаларысаясатында тығыз өзара ... қам- ... ету ... ... Қаржылық механизмнiң мазмұны мен құрылымыҚаржылық саясат нaқты шаруашылық өмiрде қаржылық ме-ханизмі  арқылы  iскeасырылады.  ...  ...  ...  және  ...  даму   ...   ...   жасау    мақсатында    қоғам    ...    ...  ...  қаржылық  ресурстарын  қалыптастырыппайдалану  әдiстерiнiң  жиынтығы.Ол  қаржылық  қатынастарды   ұйымдастырудыңтүрлерiн,  нысандарын  және  ...  ...   сан   ...   ... ... ... бөлгiштiк категория  ретiнде  қаржы   әpтүрлi мақсатты ақшалай қорларды жасаумен ...  ...  ...  ... және ...  ...  ...  Сондықтан  бұл  үдерiсте  қолданылатынмеханuзм– бұлақшалай табыстар мен қорларды қалыптастыру мен  және  пайдаланумен байланысты ... ... ...  ...  түрлері,  нысандарыжәне  әдiстерi.Тап  осы  ұғымдар  –  қатынастарды  іске  ...   ... және  ...  ...  ...  ...  тиісті  үдерістердібасқару механизмі ретінде болады.Қаржылық механизм мемлекет белгiлеген қаржылық шараларды,  атаулы,  нaқтынәтижелерде–  ...  ...  де  және  ...  ... өнiмнiң, материалдық емес игiлiктердiң, қызметтердiң және құндылық-тардың барлық толып жатқан элементтерi құнының  ...  ...  ...  ...  ...  iскe  асырады.  Ұдайы  жаңғыртудың   әралуандылығы  және  ажырағы-сыз  бөлiгi  ...  ...  ...  табылатынэкономикалық (шаруашылық) механизмнiң нысандары мен  әдістерінің  тиiстi  әpалуандығын ... ... ... экономикалық  заңдарымен,  белгілі  бір  өн-дірістік қатынастардың  және  тиісті  категориялардың  болуымен  ...  ...   ...   механизммен   іс-қимылда   нақтылы   түрдекөрсетілетін  экономикалық  саясатпен  ...  ...  ...   ... ... ... өз  ...  тиісті  сандық  және  сапалықтұлғаланудағы  ұдайы  өндірістің  нақты  ...  ...   ... Бұл диалектикалық заңдылық диалектикалық  шиыршық  түрінде  (ұдайыөндірістің қалыпты жағдайларында) өспелі қағидат бойынша іс-әрекет ... ... ... ... ... және оның ... ...   көтермелеу,   ұйымдастыру   және   басқару   сияқты   құpaмдыбөлiктерiмен  ...  ...  Оның  ...  ...  ...   ... ... сын анықтайтын неғұрлым opтaқ ұғым ретiндегi  әлеуметтiкме- ханизмнiң ұқcac құрaмды бөлiктерiмен де өзара ic-әрекет етеді.Қаржылық ... ... мен ... сфераға ic- әpeкeті былайшажүзеге асырылады:1) қаржылық механизмнiң құрылымы мен оның әp ...  ...  ... ... және ... ... жетуге нысаналығы арқылы;2) мемлекетте және шаруашылық жүргiзушi субъектiлерде қа- лыптасатын жәнеқоғамның    қажеттіліктерін    ...    ...     ... мөлшерi арқылы.Жалпы  шаруашылық  механизмi  сияқты  қаржылық  меха-  низмнiң  әp  ... ... ... oғaн тән iшкi ... ...  шаруашылықтың  жеке  бөлiмдерiнiң  ерекшелiктерiне  қарай  ... ... ... мен ... бөлiнуiнiң негiзiнде  қаржылықмеханизм мемлекет қаржысының механизмі, ... ...  ... ... сақтық  механuзмі  болып  бөлінеді.  Өз  кезегiнде,  бұлсфералардың әрқайсысы жеке ... ...  ...  ...  ... ... бюджеттік механизм,  бюджеттен  тыс  қорлар  механизмі,мемлекеттік   кредит   механизмі   ...   ...   ...    ... бюджеттің механизмі мен жергiлiктi  бюджеттердiң  механизмінентұрады. Қаржылық механизмнің, шаруашылық жүргiзушi  субъектiлердiң  қаржылықмеханизмiнiң  ...  ...  ...  ...  тұтқалар,   құқықтық,нормативтiк  және  ақпараттық  ...  ету  ...  ...  бөлiнicкесәйкес республиканың, билiктiң жергiлiктi  органдарының  ...  ... ... ... ... ... мынадай функциялық буындарды бөледi:1) қаржылық ресурстарды жұмылдыру;2) қаржыландыру;3) реттеу;4) ынталандыру.Қаржылық ... ... - ... ... де  ...  болады.  Бұлүшiн оның буындары ретiнде  анықталатын  ...  ...  ...  ... элементi сияқты ұғымдарын пайдаланған орынды (2.2 сызбаны ... ... ... механизмнiң жүйесі|Қ А Р Ж Ы Л Ы Қ  М Е Х А Н И З М ( Ж Ү Й Е )     ||Қ О С А Л Қ Ы  Ж Ү Й Е Л Е Р                     ...       ...         ...        ... ЛАУ    ... МЕН     ... ЖӘНЕ   ...       |ЫНТА-            ... ... ||               ...      |               ||Б Л О К Т А Р                                    ...   ...      ...  ...    |істі |ы  |қатын|ыл||,    |ық|р мен  |нормативтер|және ...          ...   ...   ...    ...    ... |ұйы|йтін |ла||және |кі|ғы     ... ...         |лық  ...  ... |және |  ||     |  ...   ...  ||     |  ...       |ету  |   ...  ||     |  |ры)    ...   |қорла|   |к    |  ||     |  |       ...   |   ...  ||     |  |       ...     |   |ер   |  ||     |  |       |ың         |     |   |     |  ||     |  |       ...  |     |   |     |  ...                                     ... қатынастарды ұйымдастырудың алғашқы, ||бастапқы түрлерінің, нысандарының, әдістерінің,||олардың сандық анықтау амалдарының қосалқы     ||жүйелері мен блоктарына сай ... ...    ...                                      ... ... ... ...  (бөлiгi)  оның  неғұр-  лым  маңыздықозғаушы күшi болып табылады, ... ...  ...  ...  тұтқалармен ынталандырмалар,  ұйым-   дық  құрылым  және  қаржы  ...  ... ... ... ... блогы (буыны)– бұл жалпы мақсатты бағыттылық белгiсiбойынша бiрiккен бiркелкi өзара байланысты элементтердің жиынтығы.Қаржылық механизмнiң элементi–  бұл  ...  ...  лық  ...  ... ... өндіріске  қатысушылардың  мүд-  делері  айрықшалықты  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   болыптабылады, бiрақ өзiнше жұмыc iстейдi және барлық элементтер  келiсудi  талапетедi.Қаржылық механизм элементтерiнiң – қаржылық қатынас- ... ...   ...   ...   ...   ...   механизмнiң«конструкциясын»  құрайды,   ол   механизмнiң   әрбiр   элементiнiң   ... ... ... яғни ... ...  мен  ... ... көлемiн, шығындардың деңгейiн  және  басқаларды  анықтау  арқылықозғалысқа келтiрiледi. Сандық параметрлер мен ... ...  сан  ... ...  ...  ең  ...  бөлiгi  болып  табылады.  Олартүзетулерге жиi ұшырай- ды, өндiрiс  жағдайлары  мен  ...  ...  ... ...  сергек  сезiп  отырады.  Мысалы,  табысты  (пайданы)бөлудiң әдiстерi  және  ...  мен  ...  ...  оның  ... әлденеше рет өзгереді,  салықтардың  мөл-  шерлемелері  түзетiледiжәне т.б.Қоғамдық өмiрде қаржының диалектикасы ... ... дары мен ... ... iс-қимылы арқылы білiнедi.Нақты  өмiрде,  шаруашылық   және   ...   ...   ... ... ... ... және нақтылы  нысандарpeтіндeболады.Нақтылы нысандар деп  адамдар  жоспарлайтын,  өзгертетін,  есепке  алатынкатегориялар ұғынылады.  ...  ...  –  бұл  ...  ... іске ... нысандары.  Жалпы  қаржы  арқылы  емес,  оның  ...  ...  ...  ...  ......  табыстар,  шығыстарарқылы адамдардың өз мақсаттарында экономикалық заңдарды пайдалануы  болады.Бұл ... ... ... ... ... ... ...  басқарудыңқаржылық тұтқалар болып табылады.Категориялар мен қосалқы ......  ...  ... нысандар, олар бағыныштылық  тәртібінде  жылжуына  қарай  нақтыланыпотырады («жүйе – ...  -  ...  ...   ...  ...  ...  ... ... – табыс  салығы  –  корпоративтік  таьбыс  ......   ...  ...  –  ...  ...  табыстан  шегерімдер  ...  –  салықсалынатын  табыс  –  таза  ...  ...  ...  ...   реттеріфункцияларының олардың көптен-көп  нақтылануына  қарай  ...  ...  ...  ...  өту  ...  бақылап  отырылады.  Тап  осыфеномен экономикалық категория  ретіндегі  ...  ...  ... ... ... ... ...  орындау  жөнiндегi  icәрекет  амалы,  оныңүстінe бұл жағдайда неғұрлым ұтымды амал. Ықпал  ету  ...  ...  ... iшкi  мағынасында  (бағада,  қаржыда,  ...  ...  және   ...   ...   заңдар   көpiнiciнiң   ... әсер ... ... ... нысандары экономиканы басқару дең- гейiнеқарай көбiрек егжей-тегжейлi нақтылануы мүмкін (жалпы ұлттық  ша-  руашылық,экономика  секторы,  ...  ...  ...  қосалқы  сала,   әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiк). Cондықтан көптен-көп нақтылы нысандар – басқару  ... ... ......  құн  ...  ...  ... мемлекеттiк мүлiктi сатудан түceтін табыс,  ренталық  түсiмдер  жәнет.б.;  шығыстарда–экономикаға  (ары  ...  ...  ... ... ... ...  caқтayғa,  әлеуметтiк  сақтандыру  ... және т.б., ... ... ...  ...  ... Басқарудың нақтылы  нысандары  мен  әдiстерiнiң  сан  алуандығыбастапқы буындар – фирма, компания, ұйымдap, мекемелер деңгейiнде  әр  ... ... ... үшін ...   және   қаржылық   ...   ...    ... мен ... ...   ды.  ...  ...    бөлудiң     ...     ...     ...     ...  ...  ...  мөлшерлерi  (көлемдерi)  қаржылықжоспар- лауда пайдаланылады.  Олардың  көмeгiмeн  ...  ... жеке ...  ...  қатынастарында-    ғы  оңтайлы  үйлестiру,экономикалық  және   әлеуметтiк   ...   ...   және   ...  ...   iскe   ...   үшiн   ...   өңірдің,басқарудың    салалық    және    ...    ...    ...  ...  қажеттiлiктерiнiң   теңгерiмдiлiгi   қамтамасызетiледi.Қаржылық механизмнiң әрбiр  сферасы  мен  жеке  ...  ...  ... ... ... ... Олар өзара байланысты  және  өзара  тәуелдi.Сонымен бiрге салалар  мен  буындар  бiршама  ...  ...  ...  ...  ...  механизмнiң  құpaмдac  бөлiктерiнің  үнемi  қиысуын  қажететедi.   Қаржылық   механизмнiң   ...   ...   және   ...  ...  ...  оның  ұтымдылығының  (әрекеттiлiгiнiң)  ... ... ...  механизмнiң   сфералары   мен   буындары   жеке   ...   және   ...   ...   ...   Мысалы,бюджеттік механизм  салықтардың  көп  ...  ...  ...  oғaн  ... сан ...  бағыттарымен  қаржыландыру  әдiстерiнiң  болуы  тән.Шаруашылық  жүргiзушi  субъектiлерде  қорланымдардың  жеке  ...   ... ... ... ...  ...  бөлiнicке  түседi,  қорларқұрылып, пайдаланылады. Сақтық ...  ...  ...  қоp  ... ... механизмнiң маңызды құpaмды бөлiгi қаржылық ынталандырмалар – ic-әрекетi  шаруашылық  жүргiзушi  субъектiлердiң  ...  ...  ... ... ... тұтқалар болып  табылады.  Ұдайы  ...  ...  ...  кезiнде  қаржы   экономикалық   мүдде-   ...  ...  ету  ...   ...   Бұл   ... сапалық ынталандыру басым болады.Қаржылықынталандырмалардыңмынадайтоптарынбөлiпкөрсетугеболады:1. Қоғамдық өндiрiске ресурстарды инвестициялаудың  неғұрлым  тиiмдi  ба-ғыттарын   таңдауды   ...   ...   ...    ...    ... Oсыған байланысты мақсатты  бағдарламаларды  дұрыс  әзiрлеумен оларды жергiлiктi  ресурстармен  (бюджеттiң  ...  ...  ... ... негiзгi бағыттарын таңдау кезiнде қар-   жысиымдылығы мен қаржы қайтарымы көрсеткiштерiне үлкен көңiл  бөлiнедi.  Қаржысuымдылығы– бағдарламаны орындауға ... ...  ...  ре-  сурстардыңсаны.   Қаржы   ...   ...   ...    қар-    ... саны.Қаржы сиымдылығын төмендeтy және қоғамдық өндiрiсте  қаржы  қайтары-  мынapттыpy негiзгi  мәселе  болып  ...  Бұл  ...  ...  ресурстардыөсiрудiң маңызды резервi қоғамдық өнiм құнның  жақсартылғaн  ұдайыөндiрiстiкқұрылымы болатындығын  есте  ұстау  қажет.  ...  өнiм  ...  ... ... көзi ... ...  ...  өнiм  құнындa  табыстың(пайданың) үлесi неғұрлым жоғары болса, қаржылық ресурстарды  өcipy  резерв-терi ... ... ...  ... ... ... пайдалану.2.   Өндiрiстi  интенсивтендiрудiң  ...   ...   ... ынталандырмалар.Белсендi қаржылық саясатты жүргiзе отырып, өндiрiстi көтермелеу  үшiнмемлекет бюджеттiң  кipicтepi  мен  ...  ...  ...  ... бюджеттiк ынталандырмаларға айналуы үшiн төлемнiң әрбiр  түpi  текфискалдық функцияны ғана емес, сонымен бiрге  ынталандырушы  функ  ...  ... ...  ... ...  ...  мен  ...  Мемлекет  қаржылықресурстарды ұйымдастырудың  амалдарын  белгiлейдi  және  бұл  ... ... ... ... ... Қаржылық  механизммен  қаржылық  саясат  қаржылық  құқықпен  тығыз  ...   ... ... ... қаржы жүйесiнде бiрыңғай талаптар  белгiлеугежағдай жасайды.Қаржылық құқық қаржылық саясатты қалыптастыру мен жүргiзудiң құралы болыптабылады және ... ... әсер ... ... ... түрде былай көрсетуге болады:Қаржыны бұл категорияның мүмкiндiктерiн танып бiлу арқылы ... ... ... ... ... ... мен әдicтерiн дамыту және iскe асыру.Қаржылық құқық қаржылық қатынастарды регламенттеудi жүзеге асырады.Қаржылық  механизмнiң  ...  ...  оның  ...   ... ... ... механизмiнiң барлық буындарымен тығыз  өзарабайланысы болып табылады.Шаруашылық ... ... жеке  ...  оларға  сәйкес  келетiнқатынастар ретiнде, тығыз өзара байланыста ic-әрекет етедi.Баға, қаржылық,  кредиттік  механизмдердiң  кез  ...  ...  ...  ...  жалпышаруашылық  механизмiнiң  де  басқа  элементерiнiң,буындарының жұмысын оқшаулатады.  ...  ...  ...  ... ... ...  бастапқы  шаруашылық  есептегi  буынның,жекелеген жұмыскерлердiң мүдделерiнiң үйлесуiн  ...  ала  ...  ...  ...  ...  ...  кезiндегi  басқа  экономикалық   меха-низмдердiң түйiндес құpaмды бөлiктерiмен қарастыру қажет.Қаржылық механизмнiң, оның буындарының,  тұтқаларының,  ...  ...  ...  ...  оның  ...  қатынастарының  немесе  ұлттықшаруашылық  сферасының,  саласының  дамуымен  байланысты  бұл  ...  ...  ...  бiр   ...   ...   және   ... сәйкес өнбойы өзгерicте, өзара iс-қимылда болады.Елдегi жүргiзiлiп жатқан реформаларға сәйкес мемлекеттiң қаржылық  саяса-ты мен қаржы жүйесiнiң қызметi  рынок  ...  ...  ...  ре-сурстарды жұмылдыруға, оларды бюджетке толық және дер кезiнде  түсiрiп  oты-руғa,   әлеуметтiк-экономикалық   дамудың   ...    ... ... ...  қаржыландыруға  және  материалдық,  еңбек  жәнеақшалай ресурстарды мақсатты  әpi  ұтымды  пайдалануға  ...  ...  Бұл  ...  ...  Республи-касының  әлеуметтiк   жәнеэкономикалық дамуының,  қоғамдық  өмiрдiң  ...  ...  ...  ... ... ... ету қажеттiгiнен туындайды.Қоғамдық дамудың белгілі бір кезеңінің объективтік заңдылықтарыныңнегізінде жасап ... ... ... оны іске ... ... яғни ... ... соның ішінде тұтқалардың дажекелеген құрамдастарын жасауда, жетілдіруді немесе жоққа шығарудықарастырады. Экономиканың, ... ... ... ... ... ... қоғам пайда болған келеңсіз үдерістердіжоюға және әлеуметтік-экономикалық дамуға жәрдемдесуге ... ... ... ... нақтылы қаржылық нысандарды жасайды.Рыноктық қатынастарға көшумен байланысты практикаға акционерлеу, бағалықағаздар, дивидендтер, еркін ... ... ... ... ... ... ... қорлар сияты ұғымдар шықты, салықтардыңжаңа түрлері (акциздер, қосылған құн салығы, жер салығы, мүлік салығы,кеден юаждары, жер қойнауын пайдаланушылардың ... және ... ... ... ... енгізілді.Экономикалық механизмнің аталған жаңа компоненттері ғылыми-техникалықпрогресті тездетуге, адамдардың материалдық мүдделеріне ықпал ... ... ... ... ... ... есеп ... жұмыскерлердің мүдделерін жақындастыруға шарашылық жүргізушісубъектілердің шығармашылық әлуетін жандандыруға шақырады.Жүзеге асырылып жатқан реформа қоғамдық жүйедегі өндіргіш күштер менөндірістік қатынастардың өзара ... ... ... ... ... ... ... кешенді тәсілдемені ұйғарады.Экономика дамуының қазiргi  кезеңінде  қаржылық  механизмдi  жетiлдiрудiңмiндеттерi өндiрicтi кеңінен демократияландырумен, коммерциялық  ... ... ...  ...  ...  ...  ... ынталылықты күшейтумен  байланысты  болып  отыр.  Ақшалай  табыстарды,қорланымдарды  және  қорларды  ...  ...  ...  ...  ... жүргiзудiң түпкiлiктi нәтижелерiне белсендi түрде әсер етедi.Қаржылық механизм қоғамның өндiрiстiк қатынастарының барлық жақ-  ...  ...  ...  ...  жолға  қойылған  қаржылық  меха-  низмнiңкөмегімен  өндiрicке  белсендi  түрде  ...   ...   оның   ... және  экономиканы  өcipy  үшiн  қаржылық  ресурстармен  қамтамасызетуге болады.Қаржылық  ...  ...  ...  ...  сол  бiр  ... саясаты талаптарына оның  толығырақ  сәйкестiгiн  қамтамасыз  етугетырысады, бұл саясаттың мақсаттары мен  мiндеттерiн  ...  ...  ... ... табылады. Сонымен  бiрге  қаржылық  механизм  мен  оның  ... жеке және  ...  ...  ...  толық  үйлестiруге  дегенүнемi  ұмтылушылық  сақталынады,  бұл  –  қаржылық  ...   ... ... түбегейлi өзгеруiмен байланысты  қаржылық  меха-  низмқайта құрылуда. Қаржылық механизмдi  қайта  ...  ......  ...  ...  негізінде  қоғамдық  өндiрicтiң  тиiмдiлiгiне  ... ... ... пайдаланудың  тиiмдiлiгiн  арттыруды  қамтама-сыз ету. Қаржылық механизмдi  ...  ...  ...  ұлттық  шаруашылықтақаржылық өзара байланыстарды  ұйымдастыруға  деген  қағидалы  жаңа  ... ол ... ... ... үшiн  кәсiпорындардың,  ұйымдар-дың, өңiрлердiң  шаруашылық  ынтасы  мен  жауапкершілігін  барынша  ... ... ... ... ...  ағыны  экономикалық  саясат  пен  ме-ханизмнiң құрамды бөлiгi ретiндегi қаржылық саясат пен  ...  ... Дұpыc  ...  ...  ...  анық  етiп  ... синхронды жұмыс  iстейтiн  қаржылық  механизм  қоғамның  әлеуметтiк-экономикалық дамуына жәрдемдеседi.  Kepi  үрдic  те  ...  егер  ... ... ... ic-әрекетiн  толық  ескермесе  немесе  оларменқарама-қайшылықта болса,  онда  тиicтi  қаржылық  механизм  ұлттық  ...  ...  ...  және  т.б.   өндiрicтiң   мүмкiндiктерiн   толықпайдалана  ...  ...  ...  оның  халi  жоқ;  ...   жағдайдақоғамның   эко-   номикалық   ...    ...    ...    ...  ...  ...  үдерiстер  пайда  болады.  Мұндай   жағдайятобъективтi экономикалық заң-дардың талаптарын елемейтiн басқарудың  әкiмшiл-әмiршiл, тым ... ... ... ... СҰ РАҚТАРЫ1. Қаржылық саясаттың анықтамасын тұжырымдaңдap, оның мазмұнын ... ... ... ... ... ... шешiледi және оны жү-зегеасырудың қағидаттары қандай?3. Рыноктық қатынастарға өтпелi кезеңде Қазақстандағы ... ... ... Қаржылық саясатты әзiрлегенде қандай бастапқы негiздер алынады?5. Фискалдық саясат ұғымы қалай анықталады және оның қандай түрлерi бар?6. ... ... ... ... оның ... ... Қаржылық механизмдi неге қаржылық саясатты жүзеге асырудың құралы депатайды?8. Рыноктық экономикада қаржылық механизмдi жетiлдiрудiң ... ... ... ... ... басқару ұғымыБасқару адам қызметінің барлық аясына, соның ішінде қар-  жылық  қызметкеде тән ... ... ... бұл ...  және  шектес  экономикалық  жәнеәлеуметтік жүйелерге оларды жетілдіру және  ...  ...  ...  жасауүдерісі және қаржылық қатынастардың бүкіл жиынтығының тиімді жұмыс  істеуінежетуді және мұның негізінде тиісті қаржылық  саясатты  жүргізуді  ... ... ... ... ... арқылы)  шараларының  жиынтығы.  Бұлретте белгілі бip нәтижеге жету үшін субъектінің  объектіге  нысаналы  ықпалетуінің  ...  мен  ...  ...  ...  ...  басқаруқаржылық механизм арқылы  оның  әдістері,  тұтқалары,  ынталандырмалары  менсанкциялары көмегімен  жүзеге  ...  ...  ...  басқару  –  бұлтиісті қаржылық саясатқа жетудің мақсаты;  қаржылық  механизм  бұл  мақсатқажетудің ... ...  ...  -  ...  ...  тиісті  үдерісініңтүпкілікті қорытынды нәтижесі.Адамдардың  саналы,  мақсатты  қызметі  ...  ...  эко-  ...  ...  ...  мен  ...  на  ...   Осызаңдардың талаптарын танып білуге сүйене  отырып  және  оларды  ...  мен  ...  жа-  сай  ...  ...  ...  ...  ...  арқылы  қоғам  қаржыны,  бағаны,  ...   және   ... қоса ...  ...  ...  саналы  түрде  басқа-рады. Қаржы жүйесінде оны басқаруды  арнаулы  аппарат  ерекше  тәсілдер  ... ... ...  әр  ...  ...  дың  және  ...  жүзеге асырады.Қаржыны басқарудың мақсаты макроэкономикалық  тең-  герілімдікте,  бюджетпрофицитінде, мемлекеттік борыштың ... ... ...  ...   ...   пен   ...   барлық   мүшелерінің    ...  ...  ...   ...   тұрақтылық   пен   ... ... ... ... негізіне мына қағидаттар қойылған:басқарудағы демократизм;қаржылық мәселелерге саяси тәсілдеме;басқаруда ... және ... ... оңтайлы үйлесуі;басқарудың ғылымилығы;орталықтандырылған, салалық және аумақтық басқарудың келісімдігі;басқарудағы жауапкершілік;шаруашылық шешімдерінің сабақтастығы.Қаржыны басқарудың екі аспектін  ажырата  ...  жөн:  ...  ... ... оның ... ...  мен  ...  сфераны  басқару-дың тетігі, тұтқасы ретінде  пайдаланады  және  сөйтіп  қоғамдық  өндірістіңбүкіл үдерісіне ... ... ... ...  өзі  ...  ... ... қаржылық қатынастардың нысандары, ақшалай  қорлар,  қаржылықаппарат, яғни  қаржы мекемелерінің жүйесі* ... ... ... ... ...  бұл  ...  ...  бас-қару шешімдерін әзірлеген кезде экономикалық заңдардың  талаптарынан  басқа,экономикалық талдау  нәтижелерінің  ...  ...  ... ... ... ... үйлесуінің қолданылатынын білдіреді.  Қар-жыны ғылыми басқару іс-қимылға жаңа қаржылық әдістер мен  тұтқаларды  енгізунемесе ескілерінің күшін жою ... ...  ...  ...  жеңіпотыруды қажет етеді. Бұл ретте  айқын  және  уақтылы  экономикалық  ақпарат,ғылыми негізделген көрсеткіштер, жоғары ... ... және  ... ... ... ...  қатынастардың  әрбір  сферасы  мен  әрбір  буынын-  да  ... ... ... ықпал етудің өзіндік әдістері  мен  нысандарынпайдаланады. Қаржыны басқаруда мы- надай бірнеше  өзара  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...    (болжау),ұйымдастыру, рет- теу, бақылау.Қаржылық ақпараттың ғылыми  негізделген  жоспарлау  мақ-  саты  үшін  ... ... ... ... ...  ...  үшін  де  зор  ... Жоспарлау үдерісінде басқару шешімдері қаржылық ақпаратқа талдау  жасаунегізінде қабылда- нады, ол осыған байланысты жеткілікті  толық  әрі  ... ... ... ... ... мен ...  ...  шешімдерқабылдауды қамтамасыз етеді. Қаржылық ақпарат бух-_____________* Басқару теориясына сәйкес басқару  буындары  ...  аз  ...  ... ... ... ... статистикалық және оперативтік есеп беруге негіздел- ген.Жоспарлау (болжау) қаржыны басқарудың ... ма- ... орын ... ... жоспарлы  тапсырмаларды  орындауға  қажетті  ақшаның  мөлшерін  және  ... ... ...  лықтандырылған  және  орталықтандырылмаған  ақшалайқор-лар  арасында,  ұлттық  шаруашылықтың  салалары   мен   ...   ...  ...  ...  ...   оңтайлы   үйлесімін   белгілеу;ресурстарды пайдаланудың нақты бағытта- рын анықтау және т.б.Ұйымдастыру–  ...  ...  ...  ...   са-   ...   қаржылық   ақпараттың   жоғары    нә-    ...    ... ... мен ... ... ... ...  дұрыс  ұйымдастырудың  маңызы  зор.  Көбінесе  қаржыныоперативті ... ... ... ......  ...  комитеттері   мен   қаржы   полициясының   және   ...   ... ... ... ... ...  аппаратының  жұмысының  қалайұйымдастырылып  отырғанына  байланысты   ...   Қар-   ...   ...  ...  ұйымдастырылу  дәрежесі  жоғары  болуы  тиіс.  Бұл   қаржықұрылымдарының барлық  ...  ...  мен  жеке  ... ... ... реттеу–бұл жоспарлы тапсырмалардың  орында-  луы  үшін  ...  ...   ...   ...   белгі-   ленген   нәтижеден   ... ... ... ... ... және ... бағытталған; бұл  резервтік(сақтық) қорлар, жоспардан тыс қаржылық ресурстар, пайдаланылмаған  ... ... ...  түрлерінде  арақатынас  пен  үйле-  сімділіктіқамтамасыз етуді білдіреді.Бақылау басқарудың элементі  ретінде  жоспарлау  ...  де,  ... ...  ...  стадиясында  да  жүзеге  асырылады.  Ол  қоғамдабарлық қаржылық  үдерістерді  (опера-  цияларды)  ...  ...  ...  ...  және  қамтамасыз  ету   ...   ...   ... бас- ... алып  ...  ...  ...  қызметін  қам-тиды.  Бақылау  қаржылық  ресурстарды  пайдаланудың  нақты   нә-   ...  ...  ...   қаржылық   ресурстарды   өсірудіңрезевртерін айқындауға, шаруашылықты  неғұрлым  тиімді  жүргізудің  ... ... бе- ... ... ... кез ...  басқарылу  жүйесіндегідей  басқарудыңобъектілері  мен  ...  ...  ...  ...   ... сан  алуан  түрлері  бола  ...  ...  ...  ...  ...  ...   табылады.   Қаржылық   қатынастардыңсыныптамасына ...  ...  ...  ...  объектілердің  екі  тобынбөледі: шаруашылық жүргізуші субъектілердің  қаржысы,  мемлекеттің  қаржысы.Оларға  ...  мына  ...  ...  келеді:   қаржы   ...  ...   ...   ...   ...   және   ... ... басқаруды жүзеге асыратын  барлық  ұйымдық  құрылымдардыңжиынтығы қаржылық аппарат деп аталады.Рыноктық ... ... ... ... ... ...  қаржыбойынша басқару  шешімдерін  негіздеуді,  бүгінде  нашар  пайдаланып  жүргенәдістерді іске асыруды, басқару функцияларының –  ...  ...  ... әдістерінің бір элементі ретіндегі қаржылық ресурстарды  есебінтауып ... ... ... ... Бұл ...  ...  ...  Шығыс  Европа  елдерінің  де,  сонымен  бірге   әлеуметтік   жағынанбағдарланған ...  ...  ...  көп  ...  бойы  өмір  ... ... ... де тәжірибесін ескерген жөн.Өткен кездің оңтайлы тәжірибесіне келеңсіз қарау  қаржының  ...  ... ... ... ... ...  тө-лемдердің  салықтық  нысандарыжеткіліксіз пайдаланылды;  бюд-жеттен  төленетін  субвенциялардан  (мақсаттыжәрдем қаржыдан) бас  ...  ...  және  т.б.  Осы  және  ...  ... ... рөлі төмендеді. Экономиканы басқаруды  қайта  құру  ... ... ... жүзеге асыруды, қаржыны  басқарудың  қағидалы  жаңаәдістеріне көшуді ... ...  Бұл  ...  экономикаға  қаржының  реттеушіықпалын күшейтуді қамтамасыз етуі, қоғамдық өндірістің тиімділігін  өсіруге,әлеуметтік саланы дамытуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... стратегиялық және оперативтік басқару болып  ажыратылады.Стратегиялық  басқаруды  дәстүр  бойын-   ша   ...   ...   ... ... органдары– Парламент, Президент аппараты, Үкімет, Қаржы министрлігі,  Экономика  жәнебюджеттік жоспарлау министрлігі жүзеге асы- ...  ...  ...  оның   ...   ...  өтуіне  қарамастан  көп  жағдайда  Президент  аппараты   арқылықаржыны ...  ...  ... ... ... ... әзірлеу және оның атқарылуы туралы есеп берутәртібін айқындайды;2) Республикалық ... ... ... ол ... ... оның ... ... Қазақстан Республикасының аумағында төтенше мемлекеттік бюджет енгізутуралы ... ... және оны ... ... ... ... Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауында алдағы  жылғаарналған  ...  ...   ...   және   ... ... негізгі бағыттары айқындалады;5) Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын басқару жөніндегі кеңес  құ-рады және ол туралы ... ... ... ... ...  және  ... ... арттыру жөнінде, сондай-ақ оны  пайдаланудың  көлемі  менбағыттары  ...  ...  ...  Ұлттық  қорды  қалыптастыру  жәнепайдалану туралы есептерді ...  ...  ...  ...  ...  соғыс  жағдайларындатиісті қаржы жылының бірінші тоқсанына  арналған  республикалық  қаржы  жос-парын бекітеді және Қазақстан Республикасы ...  ...  өзге  де  ... ... ... ... басқару  Қазақстан  Республикасының  заң  шығару  ... ... ...  ең  ...  ...  органы  –Парламентке  жүктелген.Палаталардың  бірлескен  отырысында  Парламент  Үкімет   пен   ...  ...  ...  ...  есеп  ...   ... атқарылуы туралы есептерін бекітеді, республикалық  бюджетті,  сон-дай-ақ  республикалық  бюджетке  өзгерістер   мен   ...   ... ... мен  ...  ...  және  ...  алып  тастайды,мемлекеттік  қарыздар  мен  ...  ...  және   өзге   ... ... мәселелерді шешеді.Парламенттің құзырында қаржылық проблемаларды шешу заңнамалық ак- тілерді– Қазақстан Республикасының заңдары мен Парламент  қаулыларын  тал-  ... ... ... ... ... ... ... бастама  құқында  жүзегеасырылады. Парламент аса  ...  ...  ...  ...  заңдаршығарады, негізгі қағидаттар мен нормаларды белгілейді.  Парламенттің  жұмысоргандары  тұрақты  жұмыс  істейтін  сенат  пен  ...  ...   ... бірі – ... және ... ... болып табылады. Комитетте  заң-намалық актілер оларды парламенттің палаталарында дауысқа салуға  енгізгенгедейін анықталады.Қазақстан  Республикасының  ......  ...   ... белгілейтін тәртіппен  Парламентке  республикалық  бюджетті  жәнеоның атқарылуы туралы  жылдық  есепті  табыс  ...  ...  ...  ... ... ...  ...  жөніндегі  есеп  комитетіне  детабыс етеді, қарыз алуды жүзеге асырады, Ұлттық  қорға  активтерді  ... ... ... ... ...  төменгі  бюджеттерден  жо-ғарғыбюджеттерге  бюджеттік  ...   ...   ...   мен   ...  ...  ...  жүйесін  нығайту  жөніндегі  іс-шараларды  жасап,жүзеге асырады,  мемлекеттік  қаржылық,  валюталық  және  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...   бақылаудықамтамасыз етеді,  Қазақстан  Республикасының  заңдарына  және  Президенттіңактілеріне сәйкес өзге өкілеттіктерді жүзеге ... ...  ...  функцияларды  орындаумен  бірге  қаржыны  басқарады,өйткені  қаржылық  ...  ...  ...  қоғам   дамуының   бағ-дарламаларын әзірлеумен және  іске  ...  ...  ...  ... саяси  проблемалармен  тығыз  тоқайласады.  Ұзақ  мерзімді,  орта  мер-зімді  және  ...  ...  ...  мен  жоспарларды  (болжамдарды)жүзеге асыру  міндеті  ...  ...  ...  яғни  ...  ...  ...  қажет  етеді.  Сондықтан   ... ... ...  жасау  үдерісінде  салықтық  емес  ... ... ... ... ... ... түрінде қаржы  база-сы анықталады.Жалпымемлекеттік  қаржыны  мемлекеттік   уәкілетті   органдар   –   ... мен ... және ... жоспарлау министрлігі басқарады.Мемлекеттің қаржысын басқаруға өзінің функцияларының өзгешелігіне  сәйкесҚазақстан Республикасының Ұлттық банкібелгілі бір ... ...  банк  ...  ...  жүргізгенде,  ақша   айналысынреттегенде,  қаржылық  ресурстарды  басқарғанда  қар-   ...   ...  де,  ...  ...  жанама  түрде  де  ...  ...  ол   ...   ...   мемлекеттік   валюталық-қаржылық   қатынастарға,экономиканың қажеттілік- терін қаржыландыруға арналған сырттан  қарыз  алуғақатысады.  ...  ...  ...  ...   ...   ... ...  қаржылық-кредиттік  саясатын  жүргізгенде  ... мен ... ... ... көрініп білінеді.Қазақстан  Республикасының  экономикалық  және  ...  ... ... ... (қаржы полициясы) әлуетті құрылым  болып  табыладыжәне  қаржы  службасы  құрамына  атаулы  түрде   ...   Бұл   ... ... ... ... ... ...  облыстарда,Алматы және Астана қалаларында  аумақтықоргандары,  аудана  ралық  ...  ...  ...   ...   ...   қаржылық   операциялармен:ысыраптармен,  мемлекет   қаражаттарын   ұрлаумен,   бюджеттік   ... ...  ...  мен  бюджетке  төленетін  басқа  міндеттітөлемдерді төлемеу немесе кірістерді ... не  ...  ...  ... салу ... немесе онымен  байланысты  объектілерді  жасырыпқалумен,  салықтар  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  құқықтық  бұзушылықты   анықтап,   жолын   кесужөніндегі функцияларды ... ... ... іс ... ...  ...  ... органдары  анықтау,  алдын  ала  тергеу  және  ...  ... ... ... ... ... ...  салықтық  құқықбұзушылық фактілері бойынша қылмыстық істер қозғау туралы  шешім  ... ... ... ... ...  және  ...  ...  Инвестицияжөніндегі комитеті басым  инвестициялық  ...  ...  ин-  ... қарайды, оларды сараптау, тиімділігін анық- тау,  салықтық  ... ... ... іске ... ...  контракттардыдайындау  жөнінде  басқа  мүдделі  ұйымдармен  жұмысты   үйлестіреді.Сөйтіп,инвестициялық жобалар  қаржылық  ілеспе-  мен,  ...  іске  ...  ... ... ... етіледі.Қазақстан Республикасында Қаржыны басқару негізінен бюджет жүйесін  жәнеесалық жүйесін ұйымдастыру бағыттарында жүзеге ... ... ... Қаржы  министрлігі  оның  Қазынашылық,  ...  ...  ...  және   ...   жоспарлау   министрлігіқамтамасыз етеді.Қазақстан Республикасының Қаржы  ...  ...  ...  даға  ...  басшылықты,  сондай-ақ  заңнамада  көз-  делген   ...   ...  ...  ...  ...   салааралық   үйлестіруді   ...  ...  ...  ...  ...   ...   органы   болыптабылады.Министрліктің  негізгі  міндеттері  мен  ...  ...  ...  ... ... ... есеп пен бюджеттердің атқарылуы  тура-    лыесептеменің,  Қазақстан  Республикасының  Ұлттық  қоры  ...   есеп   ...  ...  ...  және  ...  ...   басқа   міндеттітөлемдердің  түсуін,  Мемлекеттік  ...  ...  ...   ... жарналары мен  әлеуметтік  аударымдарды  аударудың  толықтығы  менуақтылығын қамтамасыз ету, акцизделетін тауарлардың  ...  ...  ...   ...   ...   түрлерінің   өндірілуін   және   айналымынмемлекеттік реттеу, ...  ісі,  ...  және  ...  ... алу, бюджеттік кредит беру, республикалық мемлекеттік  меншікке  иелікету, үкіметтік және мемлекет кепілдендірген ... және ...  ... ... ішкі ... бақылау мен мемлекеттік  сатып  алуды  жүзегеасыру, банктер мен  ...  ...  ...  ...  және  ... ... ... банкроттау рәсімдерінің жүргізілуін  бақылау,бухгалтерлік  есеп  пен  қаржылық  ...  ...  ...   реттеу,аудиторлық  қызмет  саласындағы  реттеу   және   аудиторлық   пен   ... ... ...  ...  ...  ...  ...   жолмен   алынған   кірістерді   ...   ...   ...   қаржыландыруға   қарсы   іс-қимыл   жасау   мақсатында   қаржымониторингін  жүзеге  ...  ...   ...   ...   оғанжүктелген өзге міндеттер мен функциялар.Министрліктің негізгі міндеттерін  іске  асыру  және  өз  ...  ... ... үшін ... ... ...  Қаржы  министрігіне  үлкенқұқықтар берілген.Министрліктің мынадай ведомстволары бар: Қазынашылық  ...  ... ... ... ... ... ... Салық  комитеті,  Мемлекеттікмүлік және жекешелендіру комитеті, Дәрменсіз борышкерлермен ...  ... ... комитеті.Қазіргі кезде Қаржы министрлігінің орталық аппаратында  бір-  ...  ... ... орын ... Мемлекеттік бюджеттің  атқарылуын  талдаужәне оның әдіснамасы; Есеп-   теме және ...  ...  ...  және  ...  ...  алу  ...   ...   органныңқызметін  қамтамасыз  ету;  Кадрлық  қамтамасыз  ету  және  ...  ... даму және ... ... Заң  ...  Ақпараттықтехнологиялар;  Мемлекеттік  қарыз  алу;  Бухгалтерлік  есепті,   аудиторлыққызметті және қаржылық ... ... және ... департаменттер.Департаменттер  мен  комитеттер  өз  кезегінде   нақтылы   функ-   ...  ...  ...  ал  олар  бө-  ...   ... басқармалар орындайтын  функция-  ларды  нақтылайды.  Министрліктіңқұрылымында сондай-ақ Мемлекеттік сатып  ...  ...  ...  ... пен ... ... қорғау бөлімі бөлінген.Қазынашылық комитетінің ұйымдық құрылымы Қаржы ми- ...  ...  ...  аппаратынан  және  облыстар,қалалар  бойынша   оғанбағынышты  аумақтық  бө-  лімшелерден  ...  ...  ...  ... ... ... шектерінде арнайы атқарушы және  бақылау-  қадағалауфункцияларын,  сонымен  бірге  республикалық  бюджеттің  атқарылуына  қызметкөрсету,  ...  ...  ...   ...   есеп-қисаптық-кассалық қызмет көрсету және  ...  ...  ...  ... алдын ала және ағымдағы бақылау  жасау  жөніндегі  салааралықүйлестіруді жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... мыналар болып табылады:республикалық бюджеттің кассалық  атқарылуын  ұйымдастыру  және  ... ... ... ... көрсетуді жақсарту;бухгалтерлік есеп пен  бюджет  жүйесіндегі  есептемені  және  қазынашылықоргандары жүйесіндегі ішкі аудитті дамыту және ... ... және өз ...  ...  ...  ...  ... ұтымды әрі мақсатты пайдалануға бақылауды қамтамасыз ету.Қазынашылық заңнамамен белгіленген тәртіппен мына функцияларды  жү-  ... ... ... ... ... және ... бюджеттер арасында мемлекеттік салық- тардыжәне  төлемдерді  бөлуді  қамтамасыз  ету  және  оларды  түрлі  ... ... ... ... операцияларын жүргізу және  есеп-   ...  ...  ...  ...  ...  сақталуы  жөнінде  тексерулерұйымдастыру;республикалық бюджеттің атқарылуы жөнінде ... ... ... ... және ... кепілдігі бар мемлекет-тікемес ішкі қарыздарды өтеу және қызмет көрсету кезінде ақша ...  ... ... ... ... ...  есеп  пен  ... жүргізу тәртібін  әзірлеу  және  жергілікті  атқарушы  органдарға  жәнеҚаржы министрлігіне жергілікті бюджеттердің ... ...  ...  есепберу;қымбат бағалы металдар  рыногының  жай-күйін  ...  ішкі  және  ...  ...  ...  ...  және  асыл  тастармен   операцияларжүргізу;қазынашылық шоттарындағы ағымдағы қалдықтарды басқару; мемлекеттікмекемелердің тапсырмасы бойынша ақша ... ... ... ... ... төлемдік құжаттарды бақылау; бюджет жүйесіндебухгалтерлік есепті және қазынашылық органдарында ішкі аудитті жүргізутәртібін әзірлеу және ... ... ... және ... ... дайындауға қатысу;республикалық бюджеттің және өз  құзыры  шектерінде,  жергілікті  бюджет-тердің қаражаттарын мақсатты пайдалануды алдын ала және ...  ... ... және ... ... кіріс және шығыс шоттары-ныңжай-күйі туралы күн сайынғы ақпаратты жасау; ... ... оған ... ... ... ... ...   жұмыскерлерінің   мемлекеттің   қаражаттарын   пайдаланатынмемлекеттік кәсіпорындардың, мемлекеттік  билік  пен  ...  ... ... ...  бух-  галтерлік  службаларына  тексеруге  құқыбар. Олардың лауазымды адамдардан қаржы заңнамасын бұзуды ... ...  ...  бар.  Қазынашылық  службаларын  қазынашылық  ...  ...  ... ... ... бюджет ақшасын мақ-  сатсыз  пайдалану  ... ... оны ... алуға және жұмсауға  тыйым  салуға,  ақшаныбюджетке өндіріп  алуға  (қайтарып  алуға)  құқық  ...  ...  ... бюджеттік қаражаттарды үнемді жұмсауға мүмкіндік туғызуы тиіс.Қаржылық бақылау комитеті ... ... ... дық ...  жәнеталдамалық жұмыстарды жүзеге асырады. Оның  органдары  ұлттық  шаруашылықтыңбарлық  салалары  мен  ...  ...  ...  ...  ... ... әлеуметтік сфера мен халықты қорғаудың  бюджеттік  ұйым-  дарымен  ...  ...  ...  ...  ...   ...   менүйымдарына және құқық тәртібін қорғауға  тексеріс  жүргізеді.  Олар  соныменқатар кредиттік және ... ... ...  ...  ...  ... ... орындалуын бақылайды.Қазақстан Республикасы экономика  және  бюджеттік  жоспарлау  министрлігіжәне басшылықты заңнамамен қарастырылған шектерде Қазақстан  Республикасыныңәлеуметтік-экономикалық дамуының ...  ...  ...  ...   ...   дамуының    стратегиялық    ...  ...  ...  ...  ...  орта  ... ... бюджеттің болжамдық көрсеткіштерінің және тиісті  қаржыжылына арналған республикалық бюджеттің жобасын  ...  ... ... ... ... атқарушы орган болып табылады.Экономика және бюджеттік жоспарлау  министрлігінің  аппараты  құрылымындамына  департаменттерді  бөліп  ...  ...   ...   саясат   жәнеболжамдар, Бюджеттік үдерістің әдіснамасы және функциялық талдау;  Бюджеттіксаясат  және  ...  ...  ...  алуды   және   кредит   берудіжоспарлау;  Өңірлік  ...  және   ...   ...   ... және ... ... ... жоспарлау  және  талдау;Экономикалық  саясат  және  ...  ...  ...   ... қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік шығыстарын жоспарлау;  Әлеуметтіксфера шығыстарын жоспарлау, Экономикалық саясат және болжау; Салалық  саясатпен  ...   ...   және   ...   ...   ... Мемлекеттік жоспарлау әдіснамасы; салалық органдардың  шығыстарынжоспарлау және ... ... ... ... ... ... туралы айтуғаболады.стратегиялық  мақсаттар  мен  басымдықтарды,  ...   ... ... ... ... ... ... талдау, Қазақстан Республикасының  әлеуметтік-  экономикалықдамуын  макроэкономикалық  болжау  және  ...  және   ...   ... ... және бюджеттік жоспарлау жүйесін  қалыптастыружәне жетілдіру;мемлекеттік салықтық-бюджеттік және  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сондай-ақ  халықаралықэкономикалық және қаржылық  қатынастар  ...  ...  ... іске ... ... ... ... сясатын жасауға және оны іскеасыруға қатысу;мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру жөніндегі ... ... ... оған ... ... міндеттер.Министрлік мынадай негізгі функцияларды жүзеге асырады:мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың негізгі  бағыттарын  жасау,Қазақстан  Республикасында   ...   ...   және   ... ... ... бойынша жұмыстарды жүргізу;Қазақстан Республикасы  Үкіметінің  Бағдарламасын  және  оны  іске  асырубойынша іс-шаралардың жоспарын қалыптастыру, олардың  ...  ... ... орта ... ... ... жасау;мемлекеттік инвестициялардың басым бағыттарын қалыптастыру;Республикалық және  жергілікті  бюджеттерге  түсетін  түсімдерді  болжау,тиісті қаржы жылына арналған  ...  ...  ...  ...  ... ... арналған  Қазақстан  Республикасының  мемлекеттік  бюджетініңболжамдық   көрсеткіштерін   әзірлеу,    республикалық    және    ... ... ...  ...  ...  ...   Респу-   бликасыныңөңірлері  мен  салаларының,  әлемдік  экономиканың  ...   мен   ... ...  ...  ...  ...  инвес-  тицияларменжасалатын   контракттарға;   ...   ...   ...   ... ... ... экономикалық сараптама жүргізуге  қатысу;мемлекеттің  қаржысы  мен   ...   ...   ...   ... ... ... мен басымдықтарын анықтауға қатысу;қарыз алу  лимиттерін,  сондай-ақ  ерекше  маңызды  ...  ... ... шығыстардың ең аз мөл-  шерлерін  жергілікті  ... ... және ... бюджеттерге арналған бірың-  ғай  бюджеттіксыныптама мен қаржылық есептеменің бірыңғай нысанын әзірлеу және бекіту;бюджеттік ... ... ... ету,  ...  бағдарламалаудыңәдістерін  және  мемелекет  шығыстарын  ...  ...   ... ... ... және ... кепілдік берген қарыз алу менкредиттік саясатты жоспарлау мен мониторингті жүзеге асыру,жайкүйді жыл  сайынғы  бағалауды  ...  ...  және  ...  10  жылдықмерзімге мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген  борыш  пен  ...  ... ... ... ... ...  ... үйлестіру, халықаралық қаржы және  экономикалық  ұйымдармен,  донор-елдермен, рейтингтік агенттермен ... ... ...  құзырына  кіретін  бағыттар  бойынша  мемлекет-  тік  жәнесалалық (секторлық) бағдарламаларды әзірлеу және оған  ...  ... ... ... ... ... органдарының аппараты облыстық, қалалық, аудандық  қаржыдепартаменттері   ...   мен   ...   ...    ... ... басқару жөніндегі  жұмыстарды  жүргізеді,  яғнижергілікті  бюджеттерді  болжаумен,  ...  және  ...   ... ... ... және шаруашылық  кешенімен  әлеуметтікмәдени  ...  ...  ...  ...  үнемдеуді   іздестіруменайналысады,  шаруашылық  органдарды  қаржыландыруды  жүзеге   ...   ...  ...  ...  ...  ...  Қаржы  органдары  жергіліктіәкімшілікке бағынады.Қаланың қалалық қаржы  ...  ...  ...  білімберуді,денсаулықты, әлеуметтік қорғауды,қаржы органдарын, өндірістік емес  сфераны,бюджеттік  қаражаттарды  пайдалануға  бақылау   жасау,   ...   ...   ...   ...   ...    заң    службасы,    кадрларжәнет.б.бөлімдерді кіріктіреді.Облыстық  қаржы   департаментінің   ...   ...   ... ...  ...  ескереді  және  келтірілгеннен  біршамаайырмашылығы   болады.   Оған   ауыл   ...   ...    ... ... ... атауларында айырмашылықтар бар.Аудандық қаржы бөлімдерінде  жергілікті  бюджеттердің  атқарылуы  бойыншатиісті бөлімшелер ...  ...  ...  ...  ...  ... жекелеген мамандар (санаттары бойынша) болуы мүмкін.Казахстан  Республикасында  ...  ...  ...  бюджет  жүйесінбасқаруды және салық жүйесі бағыттарында жүзеге асырады.Бюджет ... ...  ...  ...  оның  ...  ... ... экономика және б/жБюджеттік  бөлімнің,  бюджет  бойынша  инспекцияның  негізгі   міндеттерімыналар болып табылады.:қала,  ...  ...  ...  ...  ...  ішкі  ...  және  жұмылдыру  және   үнем   ...   ...   ...   ... ... бюджетінің жобасын жасау бойынша жұмыстарды орындау;қала, аудан бюджетінің орындалу барысына бақылауды жүзеге асыру,  ... ... ...  ...  ...  орындалуын  қамтамасызету, бюджет кірістерін көбейтуді із-дестіру және шығыстарды үнемдеу бойыншаұсыныстарды дайындау;бюджеттік ... ... ... ... жергілікті  органдарыныңшешімдерін  және   бюджетті   ...   ...   ...   ...   қаржыоргандарының нұсқауларын қатаң сақтауды бақылау.Олыстық, қалалық қаржы  басқармаларының  және  аудандық  қаржы  бөлімдерініңкірістер  ...  ...  мен   ...   ...   бөлімдері   мынажұмыстарды жүргізеді:мемлекеттік бюджетке салықтар мен кірістердің жылдық түсімдерін жобалаудыжәне бұл ... ... ... ету  ...  ...  ... ... түсетін салықтық және басқа  төлемдердің  және  халықтыңсалықтық төлемдерінің түсімін бақылауды жүзеге асырады;мемлекеттік  бюджеттің  бюджетке  ...  ...  және   ... ... ... ...  бөлімінің  атқарылуы  туралы  есептеменіжасайды;бюджет алдындағы міндеттемелердің  орындалу  барысын  ...  ...  ...  ...  бойынша  оперативтік  шаралар  қабылдайды,бюджет ресурстарын көбейту бойынша ... ... ... және оның ... кірістері бөлігінде  атқарылуы  туралыесепті қарауға қажетті материалдарды даярлайды.Материалдық өндірісті және ... емес  ...  ...  ... бюджетке  сәйкес  тиісті  бағыныштағы  кәсіпорындарды,  ұйымдардыжәне  ...  және  ...  ...   және   ...   болжамдарының,жоспарларының   және   көрсеткіштерінің    орындалуына    қарай    ... ... ... ... ... және  мақсатты  жұмсалуынаалдын ала, ағымдағы және кейінгі бақылауды жүргізеді.Жергілікті қаржы ... ... ... ...  тәртіптісақтауды  бақылау  кіреді.  Осы  мақсатпен  олар  шаруашылық  органдар   менмекемелер әзірлеген ... мен ... ... мен  ... ... ...  бөлімшелерінің  бухгалтерлік  есептері  менбаланстарын қарайды.Облыстық,  ...  ...  ...  аудандық  қаржы  бөлімдерініңкірістердің түсімдерін болжау және  ...  ...  ...  ... ... бюджетке салықтар мен кірістердің жылдық түсімдерін  болжаудыжәне бұл кірістердің түсімдерін қамтамасыз ету  ...  ...  ... ... ...  ұлттық  шаруашылығы  бойынша  салықтықжәне басқа төлемдердің және халықтың салықтық төлемдерінің бюджетке  ... ... ... ... ...  ...  және  ...  төлемдерге  қатысыжайында мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі туралы есептеме жасайды;бюджет  алдындағы  ...  ...  ...  ...  жасайды,бюджетке  кірістердің   түспеуін   болдырмау   ...   ...   ... ... ... көбейту жөнінде ұсыныстар дайындайды;бюджет жобасын қарауға және мемлекеттің кірістері жайында оның  атқарылуытуралы есепке қажет материалдарды дайындайды.Материалдық өндірісті және ... емес ...  ...  бөлімібекітілген бюджетке  сәйкес  тиісті  бағыныштағы  кәсіпорындарды,  ұйымдардыжәне  ...  ...  ...  ...  ...  және  олардыңөндірістік және қаржылық болжамдарының, жоспарларының және  көрсеткіштерініңорындалуына қарай бюджеттік қаражаттардың үнемді  және  ...  ... ала, ... және ... ... ... ... органдарының  міндеттеріне  мемлекеттік  қаржы  ... ...  ...  Осы  ...  олар  ...  органдары  менмекемелері  жасаған  жоспарлар  мен   қаржыландырудың   жеке   жоспарларыныңдұрыстығы   мен    ...    ...    ...    ... ... ... мен баланстарын қарайды.Мемлекеттің кірістерін жұмылдыру бойынша аса маңызды  функцияларды  Салықслужбасы ... ...  ...  ның  ...  ...  ... – Салық комитетінен  және  органдарынан – облыстардың,  қалалардың,аудандардың комитеттерінен тұрады (12.3 параграфты қараңыз).Салық  комитетінде  ...  және   ...   ...   ...   ... ... түсуін, міндетті зейнетақы  жарналарының  және  Әлеуметтіксақтандырудың  ...  ...  ...  ...   ... және дер ... аударылуын қамтамасыз ету жөніндегі, сондай-ақ  салықтөлеушілердің салықтық міндеттемелерін орындауына салықтық бақылауды  жүзегеасыру жөніндегі негізгі міндеттер ... ... ... ... ... ... ... мен бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдердің  толық  түсуінқарастыратын заңнаманың сақталуын бақылау;  ...  ...  ...  ... ... актілермен белгіленген салықтық  емес  төлемдердің  түсуінбақылау;өзінің құзыры шектерінде салықтық саясатты қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... төлемдер әкімшілігін жүргізудіңәдіснамасын әзірлеу; салықтар және бюджетке төленетін басқа міндеттітөлемдер бойынша мем-лекеттік есептемені жинаудың нысандары мен ... ... ... ...  ...  ...  төлеуші-лерінің мемлекеттік тізілімін жүргізу; салық төлеушілердің, салық  салынатынобъектілердің және салық салумен байланысты ... ...  ...  ... және ... кіріс бөлігін ағымдағы болжауға қатысу; трансферттік бағалардықолдану кезінде ... ... ... асыру;өзінің құзыры шектерінде салық және бюджетке  төленетін  басқа  міндет-тітөлемдердің түсуі жөнінде, сондай-ақ акцизделетін  ...  ...  мен  ...  ...  ...  ...  өзара  іс-қимыл  және   ынты-мақтастық;ынтымақтастықтың экономикалық аспектілері бар халықаралық келісім-шарттармен келісімдердің жобаларын ... ... ...  ...  атқарылуы  мен  тоқтатылуы  мәселе-лерін жеке және заңи тұлғаларға түсіндіру жөніндегі  жұмыстарды  ұйымдастыружәне жүзеге асыру;салық ... ... ... алу ... ...  ұйымдастыру  жәнежүзеге асыру;заңнамамен қарастырылған өзге функциялар.Комитетке оған ...  ...  ...  мен  ...  ... ... көп ... берілген, атап айтқанда:өз құзыры шектерінде салықтық міндеттеемелердің туындауы;  ...  ... ... ... және ... ... төлеушінің ақшалай  құжаттарына,  бухгалтерлік  кітаптарына,  есеп-теріне,  қаржылануырудың  дара  жоспарларына,  ...  ...  ... есеп ... мағлұмдамасына  және  салықтық  міндеттеме-лерді  ...  ...   өзге   ...   ...   ...  ...  ...  талаптарды  сақтай   отырып,   тексеружүргізуге;Қазақстан  Республикасы  заңнамалық  ...  ...  ...  ...   ...   ...   орындауға   байланысты   салықтөлеушінің бухгалтерлік  құжаттамаларын,  ...  ...  ...  ...  есептерін,   мағлұмдамаларын   және   өзге   құжаттарынтексеруді жүргізуге;салық төлеушіден ... ... ...  ...  ...  ... ... және бюджетке төленетін басқа  міндетті  төлемдерді  есептеу  ментөлеу (ұстап қалу мен ... ...  ...  ...  толтыру  бойыншатүсіндірмелерді, сондай-ақ салық  және  бюджетке  төленетін  басқа  міндеттітөлемдердің, жинақтаушы ... ... ... ...  ... ...  сақтандырудың  мемлекеттік  қорына  аударылатын  әлеуметтікаударымдардың дұрыс  есептелуін  және  уақтылы  төленуін  ...  қалу  ... ... ... ... ... ... Республикасы заңнамалық актілерінде белгіленген  тәртіппен  са-лықтық тексеруді жүзеге асыру  барысында  ...  ...  ...  ... ... ... салық төлеушіден алып қоюға;олардың орналасқан жеріне қарамастан табыстар алу үшін пайдаланылатын кезкелген салық салу  объектілері  мен  ...  ...  ...  ... ... ... мүлікін (тұрғын үй-жайлардан басқа)  түгендеуідіжүргізуге;Қазақстан  Республикасының  Үкіметі   бекітетін   тізбе   бойынша   ... ... ... ... ақпарат алуға;заңи тұлға мен дара кәсіпкерге;салық салуға байланысты мәселелер бойынша ... ... ...  ...  мен  ...  ұйымдарын  реттеу  және  қадағалау   ... ...  ...  ...  ...  орган  белгілеген  тәртіптеәрекетсіз заңи тұлғаға;заңнамада  белгіленген  ...  ...  ...   ... ... ...  және  мәслихаттың  депутаттығына,сондай-ақ жергілікті өзін-өзі  басқару  органдарының  ...  ...  ...   ...   және   оның   ...   ...   ...  банктік  және  заңмен  қорғалатын   өзге   құпияны   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   талаптарды   сақтай   отырып,   банктерден   немесе    ... ... ... ... асыратын  ұйымдардан  оның  банктікшоттарының ... және ... ... ...  осы  ...  ... мен ... туралы мәліметтер алуға;Салықтық  кодекстің  Ерекше   ...   ...   ...   ... ...  ...  ...  әдіспен  айқындауға;  ҚазақстанРеспубликасы заңнамасына сәйкес соттарға  талаптар  ...  және  ... ... өзге де ... ... комитетінің аппараты  мынадай  басқармаларды  кіріктіре-  ді:  ... ... ... ... ... қам- ...  ету,  ірі  салықтөлеушілердің әкімшілігі мен мониторингі, кірістерді  талдау  және  ағымдағыболжау, салық төлеушілер  монитрингі,  ...  ...  ...  ... ... қамтамасыз ету, заң және т.б.  басқармалары.Кедендік  бақылау  ...  ...  ...  эко-   ...  ...  жөніндегі  функцияларды  жүзеге  асыра  отырып,   ... ... ...  ...  ты  ...  ...  службасыныңоргандары арқылы мемле- кеттің  қаржылық  ресурстарының  айтарлықтай  үлесінқұрайтын кеден баждары мен ... ... ... органдарының құрылымы облыстық кеден басқармала-  рын,  кедендерді,кеден ... ... ... ... ... комиттерінің міндеттері мыналар:салық төлеушілер мен салық салынатын объектілерді  уақтылы  есепке  алудықамтамасыз ету, салықтар мен ... ...  ...  ...  төлемдердіесептеудің дұрыстығын, төлеудің то- лықтығы мен уақтылығын бақылау;есептелген және төленген салықтар мен ... ...  ...  ... есепке алу;салықтар  мен  бюджетке  басқа  ...  ...  ...   ар-   қылыесептемені жасау;бюджетке  салықтар  мен  басқа  төлемдерді   ...   және   ...  ...   есеп   ...   ...   және   ... ... әзірлеу;салық заңнамасын қолдану жөнінде нұсқаулық  және  әдістемелік  ... оқу ... ... ...  аудандар,  қалалар  және  қалалардағы  аудандар-  дың    ... ... ... ...  кез  ...  ...  және  ...  құқықтық   нысандарғанегізделген заңи тұлғалардың,  шетелдік  заңи  тұлға-  лардың,  қазақстандықжәне шетелдік жеке  ...  ...  ...  ...  ... есептеріне, қаржыландырудың  дара  жоспарларына  (сметаларына),ақшасы- ның ... ...  ...  және  басқа  құндылықтары-  на,есеп айырысуларына, мағлұмдамаларына және  ...  са-  ...  мен  ... төлемдерді есептеумен  және  төлеумен  байланысты  өзге  құжаттарғатексеру ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   сауда,кассалық және өзге үй-жайларды, көлік құралдарын, бас- қа  сақтау  орындарынкәсіпкерлік қызмет үшін және  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бай-  ланысты  кәсіпорындар   мен   ...   ... ... ... заңнамасын бұзған ұйымдарға, мекемелерге және аза- маттарға  «Салықжәне  бюджетке  төленетін  басқа  міндетті  ...  дер  ...   ... ... ... ... мен ...  айыппұлдардықолдануға;ұйымдар мен азаматтардың салық заңнамасын бұзуды жою жөніндегі ... ... ...  есеп  ...  ...  тоқтата  тұруға,салықтарды, айыппұлдарды және  өсімпұлдарды  уақтысында  төлемеген  жағдайдасалық  тө-леушілердің  мүлкін,  ...  ...  ...  ...  ...  және  ...  төлемдер  бойынша  мерзімді  ұзарту   жәнебөліктеп төлеуге мүмкіндік беруге, салық  ...  ...  ... ... жүзеге асыру ке-зінде басқа құқықтарды пайдалануға.Салық  комитеттерінің  лауазымды  ...  ...  тағы  ...  өздерінің  қызметтік  міндеттерін  орын-  дамағаны   ...   ...  ...  ...  нәтижелері  мен  қорытындыларын   ...  және  жа-  рия  ...  ...  ақапаратты  бұрмалағаны  үшін,пайдакүнем  мақсаттарында  сөз  байласқаны  үшін,  коммерциялық  немесе  ... ... ... мен  ...  ...  ...  ... үшін, олардың заңға қарсы  іс-қимылда-  рымен  келтірілген  моральдықнемесе материалдық зияны үшін жауапкершілігі болады.Елімізде ... ... ... ... ... ...  ...  бюджеттің  атқарылуын  бақылау  жөніндегі  ... ... ол ...  тікелей  бағынатын  және  есеп  ...  ...  ...  ...  ...   ...   асыратынмемлекеттік орган болып табылады.Есеп   комитетінің    ...    ...    ...    ...   ...   ...    Республикасы    Президентініңактілерімен, сондай-ақ осы комитет туралы Қағида да айқындалған.3.3. Шаруашылық  ... ... ... ...  шаруашылық  салаларының  қаржысын   ...   ... ... ... ...  серіктестіктердіңқаржы басқармаларымен бөлімдері және қаржы службалары жүзеге асырады.Қоғамдық ұйымдардың қаржысын осы ұйымдардың  қаржы  бөлімдерімен  ... ... мен  ...  ...  ...  ...  басқа  функцияларымен:  жоспар-лауды  (болжауды),  есепке  алудыорындаумен        қоса        ...         ...         ...   істейді.   Бұлоргандар жүйенің шаруашылық-қаржылық  қызметін  талдайды,  қаржыны:  ...    ...    ...    ...     ...  ...  тауар-материалдық  құндылық-тарды  тартуды,   өнімсізшығыстар  мен  ысыраптарды  қысқартуды,  ...  ...  ... ... және ... ...  ...  жұмылдыруды,ресу-рстарды пайдалануды жақсартуды,  шығындарды  төмендетуді,  табыстылықты(рентабелділікті) арттыруды  пайдалана  отырып  оның  ...  ... ... дайындайды. Олар  сонымен  бірге  ведомствоға  қарастышаруашылық   бірлікте-рінің   қаржылық   ...   ...   ... әдістемелік материалдар дайындайды.Министрліктер мен басқа жоғары органдардың қаржы басқармаларының аппаратыжиынтық  қаржыны  болжау  (жоспарлау),  ...  мен  ...   ... ... ... ... ...  асырады,  ведомствоға  қарастышаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы бөлімдерінің жұмысын  ... ... ... ... дербес құ- рылымдық бөлімшеболып табылатын қаржыбөліміжүзеге асы-рады. Шағын фирмаларда ... ... қоса ... ...   ...   бұл    буынында    рынок    жағдайларында    бас-қаруқаржылықменеджментдеп  ...  және  ...  ...   субъектілердіңкәсіпкерлік қызметі арқылы және  со-ның  шеңберінде  әлеуметтік-экономикалықүдерістерді  және  ақша  ...  ...  ...  ...   ... Кәсіпкерлік қызмет  қауіп-қатерлі  болып  келеді  және  ... мен ... ... ...  қызметтер  көрсе-туден,  мүліктіпайдаланудан табыс (пайда) алуға бағытталған.Төменгі  буындарда  қаржылық  менеджменттің  объектілері  ...  ... ... ... ...  құқықтар,  жұмыстар  және  қызметтер,ақпарат, зияткерлік  ...  ...  ...  материалдықемес игіліктер.Қаржылық  менеджмент  уәждемелерге   –   ...   ...   ... мен  ...  ...  анықтайтын  мақсаттарды  іске  асыружөніндегі  қызметке  негізделеді.  Уәждеме  іскерлік  белсенділікті,   ... мен ... ... ... ...  ...   субъектілердің   қаржы   бөлімдері   (службалары)кредиттік  және   есеп   ...   ...   ...   ...  және   басқалардың)   жаңа   ны-сандарын   пайдалана   отырып,оперативті  қаржылық  ...  ...   ...   ... ...  серіктестіктерінде  қаржыны  басқаруды  басқа   функцияларменқатар,  жоғарғы  органдар  –   олардың   ...   ...   ... ... ...  ...  –  акционерлердің  жалпыжиналысы үйлестіріп отыра-ды. Атқарушы орган  –  ...  ...  ... ... ... ...  басқару  жөніндегі  лауазымды  адамдардыңқұрамына   мыналарды   кіріктіреді:   ...   ...    ... ... ол ... (қоғамның) тиісті  бөлімшесіне–  қаржы  бөліміне,   ...   ...   ...   ...   немесе   оныңбағынышындағы жеке қызметшілер – шару-ашылық жүргізуші субъектінің  қаржылыққызметінің бағыттары жөніндегі ... ... ... ...  бөлімінің  құрылымы  (3.1.  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...   жұмыстыңбағыттарын   кіріктіреді.Қаржы   бөлімінің   типтік    ...    ... ... ...  ...  жоспарлау,оперативтік жос-парлау мен бақылау, экономикалық талдау топтары); банк  ... ...  ...  ...  ...  есеп  ...  сатыпалушылармен есеп айырысу, кінәрат-талап  топа-ры).  Валюталық  операциялардыжүзеге асыратын кәсіпорындар-да ... топ ... ... ... ... экономика  немесе  қар-жы  жөніндегідиректордың   орынбасары,   ...   ...   ...    ... қоғамда), қаржы  менеджерлері  басқаруы  мүмкін.  Бұл  лауазымдыадамдарға басқа  экономикалық  службалар:  ...  ... ... талдау секторы және т.б. бағынуы мүмкін.3.1. Шаруашылық  жүргізуші ... ... ... ... субъектінің қаржы бөлімі    ||Жоспарлау-эко-но|Банктік |Есеп айырысу|Бағалы    ... ...  ...    ...      ... ||                |кассалық|            ...    ||                ...            |          ||                ...    |            |          ||                ...  |            |          ||Т О П Т А Р                                      ... ...         ||Жалпымемлекеттік    |Қоғамдық        ...        ||ік       |лық      ...     ||         |         ...         |         |,               ||         |         ...         |         ...        ||         |         ...       ||         |         ...         |         ...         |         |қ,              ||         |         ...         |         |ық, ...      ||         |         ...   ||         |         ...  ||         |         ... ... ||         |         ...        ...                          ...    |і  |                          ...      ||П а р л а м е н т т |                ||і к (д е п у т а т т|                ||ы қ) б а қ ы л а у  |                ||А У Д И Т О Р Л Ы Қ Б А Қ Ы Л А У    ...   және   ...    ... жүзеге асырылады.Мемлекеттікқаржылықбақылау–бұзушылықтарды анық-тау,  жою  және  болғызбаумақсатында бақылау  объектілерінің  Қазақстан  Республикасының  бюджет  ... ... ... және ... ... жүзеге асырылатын бақылау.Мемлекеттік қаржылық бақылау оны жүзеге  асыратын  органға  қарай  ... ішкі ... ... ...  ...  тиісті  деңгейіне  қарайреспубликалық және жергілікті мемлекеттік  басқару  деңгейінде  жүргізілетінбақылау болып бөлінеді.Сыртқы бақылау–Республикалық ... ... ... ...  ... ... тексеру комис-сиялары жүзеге  асыратын  мемлекеттікқаржылық бақылау.Сыртқы бақылауды: 1) республикалық деңгейде Республикалық бюджеттің атқа-рылуын бақылау жөніндегі есеп ... 2) ... ... ... ... ... асырады.Ішкібақылау–ішкі бақылау жөніндегі орталық уәкілетті ор-ган және оны ішкібақылау службалары жүзеге асыратын мемле-кеттік қаржылық бақылау.Мемлекеттік  қаржылық  ...  ...  ...  мен  меншікнысанына қарамастан бақылаудың кез ... ... ...  ... ... мемлекеттік би-лік пен басқару органдары жүргізеді.Мемлекеттің қаржылары  жүйесінде  ...  ...  ...  ...  және  ...  ...   ...   бақылау   және   т.б.   ... ...  ...  ......  РеспубликасыныңҮкіметі, жергілікті атқарушы органдар,  бюджетке  ...  ...  ... ... ... ... ... республикалық  және  жергіліктібюджеттерден қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер,  олардың  ведомстволықбағыныштағы  ...   ...   ...   ...   ...  ...  ...  кепілдендірген  қарыздарды  пайдаланатынжеке және заңи ... ... ... ... ...  сәйкестіккебақылаужасау−   бақылау   объекті   ...   ... ... және  өзге  заңнамасының  талаптарына  сәйкестігінбағалау;2)қаржылықесептеменібақылау−  бақылау  объектінің  ...   ...  және  ...  ...  ...  негізділігін  және   уақтылығынбағалау;3)  тиімділіктібақылау─  сәйкестікке  және  қаржылық  ...  ...  ...  ...   мемлекеттік   органдардың   ...  ...  тура  және  ...   ...   қол   ... және ...  бағдарламалардың  іске  асырылуын,  көрсетілетінмемлекеттік қызметтерді,  байлаулы  гранттарды,  мемлекеттік  және  ...      ...      ...      ...       ...  ... ... қызметінің экономиканың, әлеуметтік саланың немесе  жекеалғанда мемлекеттік басқару саласының (сферасының) ... ...  ... және ... ... ...  ...  органдары  өкілеттігі  шегінде  бақылаудыңтөмендегідей түрлері жүзеге асырады:1) кешендік бақылау−  ...  ...  ...  ...  ... ... бойынша тексеру және бағалау;2)  тақырыптықбақылау−  бақылау  объектінің  нақты   ...   ... ... ... ... және ... ... тексеріліп отырған мәселе шеңберінде бақылаудың негізгіобъектімен өзара қатынастар  мәселелері  бойынша  ғана  жүргізілетін  ... ...  ...  мемлекеттік  қаржылық  бақылау   органдары   басқамемлекеттік органдармен бірлесіп жүргізетін бақылауы.Барлық өкілдікті ... ... ... тиісті бюджет  жобасын  жәнеоның  атқарылуын  сессияларда  жыл  ...  ...  ...  ...   асырады.Өкілдікті органдардың жоспарлық-бюджеттік және салалық тұрақты  комиссияларымаңызды  бақылаушылық  функцияларды  орындайды,  олар  алдын   ала,   ... ... ... жобасын және оның атқарылуы туралы есепті  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  соның  ішінде  қаржы-кредит  орган-дарының   да   бақылаушылыққызметін бағыттап ғана қоймайды, сонымен бірге өздері  де  ...  ... ... асырады. Үкімет мемлекеттік бюджетті жасауды және  атқарудыбақылайды, мемлекеттің қаржылық саясатын жүзеге асырады.Өздерінің құзырларына сәйкес бақылаушылық функцияларды  ...  ... ... ... ...  ...  ...  олардың  жүйесіне  кіре-тін  шаруашылық  жүргізуші   субъектілердіңқаржылық-ша-руашылық  қызметіне  ...  Оның   ...   ...  ...  ...  ...  орындалуын,   материалдық   жәнеқаржылық  ресурстардың  үнемді  пайда-ланылуын,   меншіктің   ... ... ... ... бақылау -тексеріс  жұмысының  мән-жайынбақылау, қырсыздық, ысырапқорлық және нысапсыздық фак-тілерін бұлтартпау.Ведомстволық бақылау шеңберінде  ішкішаруашылықтықбақылау,  яғни  ... ... ... ... ...  ...  менмекемелерде) жүзе-ге асырылатын  бақылау  жүргізіледі.  Бақылау  функцияларыбұл жағдайда қаржылық-шаруашылық қызметтің  ...  ...  ...  ... сайынғы үдерісімен байланысты. Бақылаудың бұл түрі  өндірістің  бастапқыбуындарының ... ... ... ...  ...  ... ...  жәрдемдеседі,  ысыраптарды,  қаржылық  тәртіптің  ... ... ... бағытталған.Рыноктық қатынастар жағдайларында ішкішаруашылықтық бақылау оның  бұрынғыұғымындағы  ...  ...  ...   барады:   мемлекеттік   кәсіпорындардашаруашылық  есеп  ынталандырмалары   және   меншіктің   ...   ...  ...  оның  орнын  басуы  тиіс.  Шаруашылық   ... есеп ... әр ... ...  ...  ... іс ...  жұмыскердің,  кәсіпкердің  жеке  мүдделігі  өзінеөзінің бақылау қажеттігін алып ... ... ... ... бақылау: алдынала бақылау, ағымдағы  жәнекейінгі  бақылау  болуы  мүмкін.  Бақылаудың  ...   ...   ... ... қызметіне тән.Алдыналақаржылықбақылауақшалай  қорларды  жасау,  бөлу   және   ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... тәртіпті бұзуды алдын ала ескертуде зор маңызы  бар.  Бұл  ... және ... ... ... ...  жүзеге  асырудың  негізіболып   табылатын   құжаттар   –   бюджеттердің,   ...   ...    ...  дара  ...  ...  ...   және   кассалыкөтінімдер және т.б. тексеріледі.Ағымдағықаржылықбақылауқаржы    жоспарларының    атқа-рылу    ... ... ... ... ... барысында  тауар-материалдыққұндылықтар мен ақшаны жұмсаудың  нормалары  мен  нормативтерінің  ... ... ... ... орындалуына, бұ-рын  берілгенресурстардың пайдаланылуына  сай  келуін  тексере-ді.  Сөйтіп,  бұл  бақылаушаруашылық-қаржылық операциялардың ... ... ... ... ...  операциялар  жасалғаннан  кейін(бюджеттің кірісі мен  шығыс  ...  ...  ...  ... ақшаны пайдаланғаннан кейін және т.с.с.) жүргізілетін  бақылау,ол алдын ала бақылау  мен  ағымдағы  бақылау  кезінде  ...  ...  ...  ...  Бұл  жағдайда   қаржылық   тәртіптің   жай-күйіанықталады, оны бұзушылықтар, ...  ...  ...  ...  жою  ... ... ... (аудит)Рыноктық   қатынастардың   қалыптасуы   жағдайында   қаржылық   ... аса ... ... бірі  ...  ...  ... болып табылады, бұл мем-лекеттік  емес  шаруашылық  ...  ... және ... қаржы, бақылау, есеп  санында  қызметтің  сан  алуантүр-лерінің ... ... ... ...  бұл  ...  қызмет  түр-лерінің  бірі  –тәуелсіз аудиторлық ұйым мен кәсіпорын, компа-ния, банк,  сақтық  ...  ...  ...   ...   (контракт)   негізіндеқаржылық-шаруашылық қызметінің жай-күйін тексеру. Оны біліктілік  комиссиясыат-тестаттаған  «аудитор  біліктілігінің  берілуі»  ...   ...   ...  ...  ...  ...  ...  кооператив   пенмемлекеттік кәсіпорынды қоспағанда, аудитор-лық қызметті жүзеге  асыру  ... ... ...  ...  ...  ... ... экономикалық мәні кәсіпорындардың, компаниялар-дың,  фирмалардыңсан алуан ұйымдық-құқықтық нысандарының  іс-әрекеті  кезінде  меншік  ... оны ... ... ... ...  ...  фирманың  жай-күйі  туралыобъективті ақпарат  беретін  тәуелсіз  ұйымдар  меншігінің  тұрақты  ... ... ... ... ... ... ... ке-зінде  өтімділік,кредиттік, валюталық  және  басқа  тәуекелдердің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  істеуі  кезінде,  банк  сферасында,сенімгерлік  ...  және   ...   ...   құн   ...   басқанысандарында өте көкейкесті қажеттік.Аудиторлық  тексерулердің   нәтижелерін   ......   ...   ...   ...    мүдделі    ... ...  және  өзге  ...  ...  ...  ...  креди-торлар,инвесторлар  және   мұндай   ақпарат   ... ... ... ... бар ... тұлғалар.Аудиторлық бақылаудың (аудиттің) негізгі мақсаты – шаруа-шылық  жүргізушісубъектілердің   қаржылық-шаруашылық    қыз-метінің    ...    ... ...  ...  ...  ...  ...  ақпараттықжүйелерінің  сенімділігін  бағалау.  Аудиторлық  ...   ...   ... болжам қызметіне үлкен мән беріледі,  ол  тапсырыс  берушілергеөздерінің іскерлік саясатының тиімді  стратегиясы  мен  ...  ... ... ... ... ... ...  институт  нысанында  дамып,рыноктық экономиканың ажырағысыз бөлігі бо-лып отыр.Қазақстан Республикасында «Аудиторлық қызмет туралы» заң  жұмыс  ... ... ... ... асыру үдерісін-де мемлекеттік  органдар,  заңижәне жеке тұлғалар, аудиторлар, аудиторлық ұйымдар және кәсіпқой  ... ... ... ... ... қызмет–бұл қаржылық есептеме мен басқа ақпарат аудитін жүргізужәне ...  ...  ...  өзге  ...  ...  жөніндегі  кәсіпкерлікқызмет. Аудиторлық ұйымдар  аудиттен  басқа  өз  қызметінің  бейіні  ... ... ... ... ... ... мыналар  жатады:  тәуелсіздік;объективтілік; кәсіби біліктілік; құпиялылық; адалдық; ұйымдардың  стандарт-тарын және Әдеп ... ...  ...  ...  ...  ... практикасына сәйкес айқындалатын,Қазақстан Республикасы  заңнама-сынақайшы келмейтін өзге қағидаттар.*Әдеп кодексі─аудиторлардың кәсіби қызметінің әдеп ережелерінің жиынтығы.Аудит – Қазақстан  Республикасы  ...  ...  ...  ... және өзге ... ... ... пікір біл-діру мақсатымен тексеру.Аудит Қазақстан  Республикасы  заңнамасына  қайшы  ...  ...  ...   ...   жариялауға   Бухгалтерлердің   халықаралықфедерациясы   жанындағы   Халы-қаралық   ...    ...    ... жазбаша рұқсаты бар ұйымдар мемлекеттік тілде және орыс  тіліндежа-рияланған халықаралық аудит стандарттарына сәйкес жүзеге асырылады.Аудиттің түрлері міндетті аудит  және  ...  ...  ...  ажыра-тылады.МіндеттіаудитҚазақстан  Республикасы  заңнамалық  актілерінде  көздел-гентәртіппен  және  жағдайларда  жүргізіледі.  Міндеттіжылсайынғыаудиткемыналаржатады: банктер, кредиттік ... ... ...  ... ... ... ...  және  бағалы  қағаздар  рыногын-да  қызметістейтін ұйымдар, ... ... ... ... ...  ... басқару  жөніндегі  компаниялар,  шетел  қатысатын  кәсіпорындар,ашық халықтық ... ... ... ... және  жылдық  қаржылықесептемені  мерзімді  ...  ...   ...   ...   ... есептемемен бірге аудиторлық есепті де жариялауға міндетті.Бастамашылықаудитаудиттелетін субъектінің не оған қатысушының  бас-тамасыбойынша  бастамашы  мен  ...  ...  ...   ...   жүргі-зугежасалған келісімшартта көзделген  нақтылы  міндеттері,  мерзімі  мен  көлеміескеріле отырып ... ... және ішкі ... ... ... ...  нысаны,ішкіаудит– шаруашылық жүргізуші субъектіні бақылаудың  ве-домстволық  ... ... ...  ...  ...  ішкі  ...  жүйесініңажырағысыз  бөлігі.Ішкі  аудит  шаруашылық  жүргізуші   субъектінің   тілегібойынша  және  ...  ...  Ішкі   ...   объекті   қаржылық   ... ... ... және ... ...  түрлері  бо-луы  мүмкін.Бұған қолда барды және ...  ...  ...  ...  ресімделуінтексеріс,  директивалар  мен  бұйрықтарды  ...   ...   ...  ...  ...  ...   ... операцияларын бақылау және т.б. кіреді.Аудит мынадай дәйекті стадиялар ... ... ... ... ... ... жүйелеу);2)  аудитор объектісі туралы ақпарат алу және оны ... ... ... ... және ... әзірлеу;4) бақылау жүйелерін тексеру және оның тесттері;5) аудит рәсімін жүргізу;6) аудиторлық қорытындыны қалыптастыру.Аудитор – бұл ... ... ... ...  ...  ...  ...  куәлігін  алған  жеке  тұлға.Ауди-тор   аудиторлыққызметті  бір  аудиторлық  ұйымның  ...  ғана  ...  ...  ... ... ғана ... бола алады.Аудитордың  міндеттері  мемлекеттік  бақылаудың   міндеттері-мен   ұқсас:тексерілетін ақпараттың, жасалынған шаруашылық  операциялардың  ... ... ...  ұйым  –  ...  ...  ...  асыру  үшін   құрылғанкоммерциялық  ұйым.  Ол  жауапкершілігі  шектеулі  се-ріктестіктің  ... ... ... ... ... ... Республикасында аудиторлық қызметтітиісті аудиторлық ұйымдарды – Қазақстан  ...  ...  ... ғана ... асыра алады.Аккредиттелген кәсіпқой  аудиторлық  ұйым  –  аудиторлар  мен  аудиторлықұйымдардың  ...  ...  ...  ...  ...  коммерциялықұйым.  Кәсіби  ұйымның  аккредиттелуі  ...  ...  ...  ... ... куәлік-пен расталады. Аккредиттелген куәліктің  ҚазақстанРеспубликасының бүкіл аумағында күші бар.6.4. Қаржылық бақылаудың әдістеріҚаржылық бақылау әр ... ... ... ... амалдармен,  оныжүзеге асырудың құралдарымен) жүргізіледі. Нақтылы әдісті  қолдану  қаржылықбақылауды  жүзеге  асырушы  ...  ...  ...   ...  ...  мен  мақсаты,  бақылау  іс-қимылының  пайда  болуыныңнегізі ... ... ... байланысты болады.Қазіргі  кезде  қаржылық  бақылаудың  мынадай  әдістері   пайда-ланылады:тексеріс (барлық құжаттар бойынша барлық ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  дүркіндік  тексеру),қадағалау (кәсіпорында қаржылық  қаражаттардың  жай-күйімен  жалпы  танысу),тексеру (құжаттаманы, ... ... және ...  ...  тексеру),  қарапшығу,  қаржы  жоспарларының  жобаларын,   ...   ... ... ... ... баяндамаларды  тыңдау,  лауазымды  адамдардыңақпараттары және басқалары.  Бұл  әдістердің  ...  ...  ... ...  жасайтын  тым  көп  жекеленген  ...  ...  ...   ...    ...    ...    ...       мен       ...        ...        ... бақылаумақсатындасалыстыру және  басқалары.Аталған   жалпы   әдістер   түрлі   ...    ...    ... ... ... ала және ағымдағы бақылауды жүзеге асырудың негіз-гі  әдісі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тексерулерге   актілер,анықтамалар жасалынбайды. Бүкіл іс тыйым салу және  тоқтату  туралы  жазбашанемесе ... ... ... ... ...  қаржылық  бақылау  бірнеше  әдіспен  жүзеге  асырыла-ды.  Оларғажататындары:  тексеру,  ...  ...  ...  ...  ... ... тақырыптық болуы мүмкін.Есептемені  шоттық  тексеру−бұл  бухгалтерлік  есептердің,  баланстардың,салықтық  есеп-қисаптардың  ақиқаттығын  тексеру.  Ол  үш   ...   ... ... ... ... әр түрлі  нысандары  көрсеткіштерініңкелісушілігі айқындалады; екінші кезеңде  ...  ...  ...  ...   ...   жазбалармен   салыстыру   жүзегеасырылады; үшінші кезеңде бастапқы құжаттардың мәліметтері  бойынша  ...   ...   ...    Мұндай    дәйектілік    шоттықтексерулерді бухгалтерлік есеп пен есептеменің қойылымына  ...  ... ... құралы етеді және қаржылық тәртіптің бұзылуларын  анықтауға  жәнеескертуге жәрдемдеседі.Тақырыптықтексеру– бұл бақылауға жататын объектінің ша-руашылық -қаржылықжұмысының жеке ... мен ... ...  ...  ...  ... дұрыстығын тексеру; шығындарды өнімнің өзіндік құнына жатқызудың дұ-рыстығын тексеру және ... бұл ...  ...  ...  ...  қызметтің   түрлі   нәтижелерін   анықтау   және   ...   ... ... жақсартудың жолдары мен факторларын негіздеу.Экономикалық талдауды шаруашылық органдардың  өздері  де,  сонымен  ... ... ...... ... ... фирмалары да  жүргізеді.Тексерулерменқарапшығудыбақылау    органдары    ...     ...  ...  ...  белгілі   бір   мәселелерібойынша   немесе   жұмыс   орнында   ...   ...   жеке   ...  ...  ...  бір  мәселе  (тақырып)  бойынша   жүргізеді.Сондықтан тексерулер ... ... ... ...  Тексеру  мен  қарапшығудың мақсаты шаруашылық және қаржылық  қызметтің  жекелеген  учас-кесініңжай ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады және шаруашы-лық  органның  құжаттық  тексеруінен  бұрынболады.Үстеметексеру–  тексеріліп  отырған  шаруашылық   ...   ... ...  ...  ...  ша-руашылық  операциялардыңнақтылы бейнелеп көрсетілуін тексе-ру  арқылы  бұл  ...  ... ...  ...  ...  әдісі  –   тексеріс–   кейінгі   (ке-лесі)бақылаудың  ...  ...  және  ...  белгілі  бір  кезеңдегі  шаруашылықжүргізуші субъектілердің қаржылық-шаруашылық қызметінің барлық  ...  ... ... ... терең тексеру, оны неғұрлым толық  қарап  ... әр ... ... органдар,  ең  алдымен  қаржы,  сонымен  біргеведомс-твоға  қарасты  ұйымдарға  ...  ...  ...   ... ... бұл ...  ...  бойынша  да,  сондай-ақ  басқақұзырлы  ......  ...  ...  ...  ...   ... мүмкін.Тексеруобъектібойынша  құжаттық,  нақтылы,  толық   жаппай,   іріктемелі,ішінара тексеріс  болып  ажыратылады.  ...  олар  ... ... тыс, кешендік болуы мүмкін.Құжаттықтексерістіжүргізген   кезде   есептер,   ...    ...  ғана  ...  ...  ...  әсі-ресе   бастапқы   ақшалайқұжаттар (шоттар, төлем тізімдемелері, ордерлер,  чектер,  бағалы  ... ... ғана ... ...  ...  ...  барақшаны, мате-риалдык құндылықтарды да  тексереді.  Толықтексерісдеп  белгілібір кезеңдегі ... ... ... ...  ...  ...           бақылау           ...   ...    ... мен ... ... бағытталады.Тақырыптықтексерістербір моделдегі бірнеше  кәсіпорын-дарда,  мекемелерденемесе  бірнеше  ...   мен   ...   ...  жеке  ...  ...   ...   Олар   сонымен   біргешаруашылық жүргізуші  субъектілердің  белгілі  бір  ...  ... және бұл ... бойынша  көлемді  материал  алуға,  оны  талдауға,тұжырым ... ... ...  ...  ұсыныстар  әзір-леуге  мүмкіндікбереді.Тексерістердіңтәсілдері: материалдық  құндылықтарды  түгендеу,  кассадағынақтылы  ақшаны   тексеру,   ...   ...   ...   ... және ...  ...  салыстыру,  құжаттық  және  үстеметексерулер. Көрсетілген тә-сілдер тексерістің  қойылған  мақсаттарына  қарайқолданылады.Әрбір ... пен ... ... әзірленуі тиіс, өйткені олардың  сапасыосыған  байланысты  ...   Бұл   үшін   ...   ...   қаулыларды,жарлықтарды   оқып-біліп,   ...   ...   ...   пен   тексеруматериалдарымен,  анықталған  бұзушылықты  жоюдың  нәтижелерімен   ...   ...   сын   ...    ...    ... зерделейді және т.б.Әзірлік жұмыстың негізінде тексеріс немесе тексерудің бағдарламасы,  ... ... пен ... ...  ...  ...  белгіленген  мезгілділігін  ескере   отырып   құрылады.Жоспарларда бақылаудың объектілері, тексерудің ... ...  ... мен аяқтаудың уақыты, атқарушылардың саны  мен  олардың  құрамы  жәнет.б.  белгіленеді.  ...   ...   ...   ...   ... ... ... тексеруді жүргізудің бүкіл  үдерісі  бірнеше  кезеңдердентұрады:   өкілеттіктерді   ...   ...    ...    ... ...  ...  ...  түген-деуді  жүргізу;  тексерілетінобъектімен,  оның   қызметінің   ...   жеке   ...   ... ... ...  ала  талдау;  тікелей  құжаттық  тексеріс  немесетексеру; тексеріс немесе тексеру материалдарын жүйеге  ...  акт  ... ... ... кемшіліктердің жойылуын тексеру.Тексеріс немесе  тексеруді  ...  ...  ...  ... ... байланысты болады. Тексерісакті(анықтамасы)– бұл  қаржылық-шаруашылық  қызметте  жібе-рілген  бұзушылықтың  жай   ...   ...   ... ... ... ... ... мақсаты, сәйкестігі  туралыдұ-рыс түйіндердің жинағы болып табылатын  құжат.  Оның  негізін-де  ашылғанбұзушылықты  жою  ...  ...  ...  ...    ... ... шара қолданылады.6.5. Қаржылық бақылауды ұйымдастыру негіздеріҚаржылық бақылаудың тиімділігі көп ...  оны  ...  ... ... ...  ...  мен  міндеттерін  айқын  етіпанықтаумен, қаржылық бақы-лауды жүргізудің нысандарын және  ...  ... ... билік  пен  басқарудың  мынаоргандары                                                         ... бұл ... ... ... ... тікелей  бағынатынжәне есеп беретін  мемлекеттік  қаржылық  бақылаудың  жоғары  органы  ...  ...  есеп   ... ... ... тұжырымдамасын  негіздей  отырып  қар-жылықбақылауды  жүзеге  асырудағы  заңнамалық  ...  рөлі  ...  ...             ...             субъекті              ... және ...  ...  түрі  ...  ...  ...   Бұл   ...  бюджеттің  шығыстарын  шамдандыратын  кез  келген  шаралардыбекіткен кездегі;бюджеттегі шығыстардың қабылданған  заңдардың  ...  ... ... жасалуына тексеріс кезіндегі мемлекеттің  шығыстары  болып  та-былады.Қазақстан Республикасының Парламенті мыналарға бақылауды жүзеге асы-рады:бюджеттік ресурстардың түсу ... ...  ...  де,  ... да ... ... ... қаражаттардың ысырапқорлығын  кесіптастауға;мемлекеттік  меншікті  пайдаланудың,  мемлекеттік  кәсіпорындардың  ... ... ... ... ... алуға және  жекешелен-діруге;арнаулы қорлар қаражаттарының пайдаланылуына;әр  түрлі  партияларды  ...  ...  ...  ақшалай  табыстарыныңкөздеріне, жарғылық мақсаттарға сәйкес бұл ... ... ... ала  ...  ...  мақсаты  осы  нақты  саяси,экономикалық және әлеуметтік жағдайлардағы қарастырылған  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...    тексерісқаржыландырудың  дара  жоспарларына  кіріктірілген  цифралардың   ... бір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Парламентағымда-ғы  бақылауды  және  республикалық  ...  ...  ...   ... ... иеленушілердің есебін тексерген кезде  әсіресе  кейінгі(келесі) ба-қылауды ... ... ... Бұл ...  ...  бақылаудыңнегізгі ныса-ны алдын ала бақылау болуы тиіс.Қазақстан Республикасы Парламентінде екі Палатада – Сенат пен  Мә-жілісте– арнаулы жұмыс ...... және ... ... коми-теттер  бар.  Бұлоргандар заң -жоба жұмыстарын,  палаталардың  құзырына  қатысты  мәселелердіалдын  ала  ...  және   ...   ...   ...   ... мемлекеттік бюджет қаражаттарының жұм-салуына бақылау  жүргізеді.Қаржылық-бюджеттік   ...   ...   ...    бағалаулар    менқорытындыларды шаралар қабылдау  үшін  ...  ...  ...  ... ... ... ... Үкіметке жібереді.Президент  жарлықтарының,  қаулыларының   және   өкімдерінің   ... ... ... ... ...  ...  ... үшін жауапкершілігін күшейту мақсатында  Президент  ап-паратындажұмыс   істейтін   ұйымдықбақылаубөлімібар.   ...    ...    ...   ...   ...   әкімшіліктердің    жә-немемлекеттік  басқарудың  басқа  органдарының   қызметін   ...   ... ... ...  ...  кемшіліктер  мен  бұзушылықтарды  жоюжөнінде қабылданған шаралар туралы  хабарлап  отырады,  Президент  актілерінтиісті тәртіппен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жасайды;  Президент  актілерінің  атқарылмауына   ... ... ... ... ... ...  ... және талаптарды жою жөніндегі ұсыныстарды  қарау  үшін  Үкіметке,әкімшілік басшыларына, мемлекеттік басқарудың басқа орган-дарына табыс  ...  ...  ...   жүзеге   асыруда   Аппаратқа   тексерілетіноргандардың басшылары мен лауазымды адамдарынан ... ... ... ... ... ...  ...  бақылау  сферасында  кең  өкілеттіктерберілген. Үкімет  Қазақстан  ...  ...  ...  жоспарын,экономиканың  сфералары  мен  секторла-рының,  салалардың,  өңірлердің  дамубағдарламаларын, инвести-циялық ... ...  ...  ...  қарауүдерісінде алдын ала бақылауды жүзеге  асырады.  Көрсетілген  іс-қимылдар-дыорындау барысында Үкімет олардың  жүзеге  асырылуына,  ...  ... ...  ...  ...  қаржыландырудың  толымдылығынаағымдағы бақылау  жасайды,  мемлекеттік  бюджеттің  жасалуы  мен  ... ... ... ... ... жүзеге асырады.Жалпымемлекеттік   бақылауды   жүзеге   ...   ...   ... және ...  жоспарлауминистрлігі, Ұлттықбанкі жатады.Қаржыминистрлігі,оныңҚаржылықбақылаукомитетіжәне аумақтық қаржы органдарыәлеуметтік-экономикалық сфе-раның  қаржы  саласын  тексереді.  Олар  ... дара ... және ... ...  сақталуын,  кірістер-ді  есептеудің  ...  ...  және  дер  ...   ... ...  заңдылығы  мен  мақсатқа  сәйкестігін,  бухгалтерлікесеп-қисаптың  және  ...  ...  ...   ...   ...   комитетінің   маңызды   функциясы    ...    және    ...  ...  ...  валюталықбақылаубо-лыптабылады.Мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының жүйесін:1) Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті;2) мәслихаттардың тексеру комиссиялары;3) Қазақстан Республикасының Үкіметі ... ... ішкі ... ... орталық мемлекеттік органдардың ішкі бақылау службалары;5)  облыстық  бюджеттен,  ...  ...  бар  ...  ...   ...   атқарушы   органдардың   ішкі    ... ...    ... ... ... ... және есеп ...  республикалықбюджеттің атқарылу-ын сыртқы бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік  қаржылықбақылаудың жоғарғы органы болып табылады.Мәслихаттардың тексеру ... ... ... сыртқымемлекеттік қаржылық бақылауды жүзеге асырады.Республикалық  бюджеттің  атқарылуын  бақылау  жөніндегі  есеп   комитетімынадай ... ... ... ... ... атқарылуын, оның ішінде  Қазақстан  Республика-сыбюджет жүйесінің қағидаттарына сәйкес бағалауды жүзеге асырады;өз қызметінің бағыттары бойынша тиімділікті бақылауды жүзеге ... ... ... алу мен есептемені жүргізуінің анықтығы мендұрыстығын бақылауды жүзеге асыру;орталық мемлекеттік органдардың ... ...  ... ... ... іске асырылуын бағалауды жүзеге асырады;республикалық бюджет қаражаттарын, пайдаланудың  Қазақстан  ... ... ... ... ...  ...  Парламентіне  өткен  қаржы   ...   ... ... ... туралы есепті ұсынады;Қазақстан  Республикасы  Президентінің  мемлекеттік  қаржылық   бақылаудыжүзеге асыруға ... ...  ...  ...  ...  ... ... Президентінің өзге жеке тапсырмаларын орындайды;Қазақстан  Республикасының  ...  ...  ...   ... ...  ...  ...  құқықтық  актілерді  сақта-мауының анықталған фактілері бойынша ұсыныстар енгізеді;республикалық ...  ...  ...  толықтығы  мен  уақтылығын,сондай-ақ республикалық  бюджеттен  түсетін  түсімдер  сомаларының  ... ... және ... ... ету тиімділігін бақылауды жүзеге асы-рады;республикалық бюджет  қаражаттарын  және  мемлекет  ...  ... ... ... ... ...  алу  ...  заңнамасы-ның сақталуын бақылауды жүзеге асырады;Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің активтерін пайдаланудың ... ... ...  ... ... асырады;сыртқы мемлекеттік  қаржылық  бақылауды  жүргізуге  ...  ...  ...  объектілері   лауазымды   адамдарының   тиісті   есептерінтыңдайды;бақылау және талдамалық іс-шаралар  ...  ...  ... жою ... шаралар қабылдайды;сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылау  жүргізу  тәртібін  айқындайды,  ... ... ... ... ...  ...  ...  ба-қылау жүргізеді, мәслихаттардың тексеру комиссиялары туралы  типтік  қағида-ны бекітеді;талдау мен зерттеулер жүргізеді, мемлекеттік қаржылық  ...  ... ... жүзеге  асырады,  мемлекеттік  қаржылық  бақылау  са-ласындағы оқыту бағдарламаларын іске ... ...  ...  және  өзге  заңнамасын  жетілдіру  жө-ніндегі ұсыныстар енгізеді, мемлекеттік қаржылық бақылау  ...  ... ... ... ... ... және келіседі;Қазақстан Рсепубликасының Үкіметіне, мемлекеттік органдарға және бақы-лауобъектілеріне  жіберілген  ұсыныстар  мен  тапсырмалардың  орындалуына   ... ... ... ...  ...  ...  және  Қазақстан  Республикасы  Прези-дентінің актілеріне сәйкес өзге өкілеттіктерді жүзеге асырады.Барлық   баспалдақтардың    ...    ... ... және  ...  ...  ...  ...  қараужәне  бекіту  үдерісінде  қаржылық  бақылауды  жүзеге  асырады.  Яғни   ... екі ... ... ала және ... ... ... асырады.  Ағымдағы  бақылау  олардыңқызметінде болғанымен негізгісі болып табыл-майды. Бақылаудың негізгі  әдісітексерулер болып ... ... ... ... ... ...  ... комитетінің функ-цияларына ұқсас,  бірақтиісті жергілікті деңгейге қатысты функ-цияларды орындайды.Мемлекеттік бақылауды ... ... ... ... министрлігініңзаңи  тұлға   құқығындағы   Қазынашылықкомитетіде   орындайды.   ... ... ... бірі  ...  ...  ... ... жүзеге асыру және бақылау болып  табылады.  Бюджет-тік   тәртіптің   ...   ...   ...   және   оны   ... ... ... ұйымдарда  жә-не  мекемелердеҮкіметтің қаржылық ресурстарын есепке алумен,  аударумен  және  пайдалануменбайланысты   ақшалай   ...   ...    ...    ... ... ... министрлігінің Салықкомитеті, оның аумақтық  ор-гандары  есептелгенсалық және бюджетке төленетін басқа мін-детті  төлемдердің,  ...  ... ... ... толық және дер кезінде  түсуіне  салықтықтексеру-лерді жүзеге асырады.Жер-жерлердегі қаржы  органдарының  бақылау  объекті  орта-лықтандырылғанақшалай қорларды ... мен ... ... мәселелері болып  келеді.Шаруашылық   жүргізуші   ...   ...   ...   ... Салық комитеті  мен  облыстардағы,  қалаларағы,  аудандардағыжергілікті   салық   комитеттері   ...   ...   ...    органдарыныңэкономикалық  санкцияларды  –  ба-ғалар  тәртібін  бұзғаны  үшін  айыппұлдарқолдануға ... бар. ...  ...  ...  ...  және  ... ... механизмі негіздерінің бірі бола бастайды.  Бұзушылықтар-даалынған табыстар, меншік нысанына  қарамастан,  даусыз  ...  ...  ...  ...  ...  ...  айыппұл   өндіріпалынады.  Кәнігі  (қасақана)  бұзушы-лықтар  жағдайында  материалдар  тергеуоргандарына ... мен ... ... сферасында қаржылык тәр-тіпті сақтауғаҚазақстанРеспубликасыныңэкономикалықжәнежемқорлыққылмыстылықпенкүресжөніндегіагенттігі(қаржыполициясы)де қатысады. Ол заңмен белгіленген өкілеттік-тершегінде жедел-іздестіру қызметін, ... ала ... және ... ... ... ... экономика мен қаржылық қызмет сферасында адам меназаматтың құқықтарына, қоғам мен мемлекет мүдделеріне қылмыстық жәнеқұқыққа қайшы өзге де қол ... ... ... оны ... ... ... және тергеуге бағытталған құқық қорғау қызметін жүзегеасыратын арнаулы ... ... ... ... (қаржы полициясы) органдарының негізгі міндеттері мыналар  болыптабылады:өкілеттігі шегінде мемлекеттің  ...  ...  ...  субъектілерінің,  қоғам  мен  мемлекеттің   ...   ...   ... қамтамасыз ету;салықтарды төлеуден жалтарынуға байланысты  қылмыстардың,  экономика  менқаржы саласындағы өзге де ... мен ... ... ...  ... анықтау, жолын кесу, ашу және тергеу;экономика саласындағы сыбайлас жемқорлық пен қылмысқа қарсы күрес  ісіндемемлекеттік ... ... және іске ... ... ... ... ... қарауына  жатқызылған  мәселе-лербойынша халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру.Агенттіктің  (қаржы   полициясының)   аумақтық   және   ...  ...  ...  ...  шегін-де  уәкілетті  органныңфункцияларын жүзеге асырады.Экономикалық қауіпсіздікті  қамтамасыз  ету  мақсатында  эко-номика  ... ... ... ... мен ... ... ...  алу,оларды анықтау, жолын ке-су, ашу және ... ...  ...  ... заңдарда көзделген шектерде салааралық үйлестіруді және  өзге  де  ... және ... ...  ...  ...  ...  ... орталық атқарушы органы уәкі-летті орган болып табылады.Өздерінің өкілеттігіне қарай  бақылау  ...  ...  ... органдар орындайды, олар негізінен бюд-жеттерді, олардың  атқарылуытуралы  есепті  қарау  және  бекіту  ...  ...  ...  ...  ...  службасы  орталық  мемлекеттік  органның  шешімі   бойыншақұрылады және ұйымдық және  функциялық  жағынан  ...  ...  ... ... ... ... ... службасы – орталық мемлекеттік органның бөлімшесі, ол өзініңқұзыры шегінде мемлекеттік  ...  оның  ...  және  ...  аумақтық  бөлімшелері  мен  ведомствоға   ...   ...  ...  ...   ...   ...   меке-мелердіңтауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) өткізуден түскен,  ...  ... ... ... ... ... асырады.Республикалық деңгейдегі ішкі мемлекеттік  қаржылық  бақылауды  ҚазақстанРеспубликасы Үкіметі ... ... ішкі  ...  ...  ...  ...  мемлекеттік   органдардың   ішкі   бақылау   службалары   ... ... ... ... ... ... деңгейдегі  ішкі  мемлекеттік  қаржылық  бақы-лауды  ҚазақстанРеспубликасы Үкіметі уәкілеттік берген ішкі  ...  ...  ...  ...   ...   рес-публикалық   маңызы   бар   қаланың,   астананыңбюджеттерінен   ...   ...   ...   ішкі    ...  ...  ...  ...  белгілеген  тәртіппен   жүзегеасырады.Ішкі бақылау службасы: мемлекеттік орган жұмысының сапасы мен өнімділігінарттыру мақсатында оның қызметінің бағыттары ... ішкі  ...  ... ... ... оның  ...  ...  мен  ведомстволықбағыныштағы  ұйымдарында   басқару   жүйесінің   жұмыс   ...   ... ...  ...  бірінші  басшысына  оны  жақсарту  жөніндеұсыныстар береді;  ...  ...  ...  ...  ...  өзге  заңнамасын  сақтауын  тексеруді  жүзеге   ...   ...  ...  және  ...  ...   іске   асырылуынбақылауды,  нәтижелерді  бағалауды  жүзеге  асырады;  ...   ... алу мен ...  ...  ...  мен  ...  ... асырады.мемлекеттік  органның  басшысы  анықтайтын  өзге  ...  ... ... ішкі ... ... ... уәкілетті ор-ган және  ішкібақылау  службалары  –   Қаржы   министрлігініңҚаржылықбақылаукомитетіжүзегеасырады. Оған мемлекеттің қаржылық ресурстарын  ...  ...  ...  кең  өкілеттіктер  берілген.Комитет   Басқармасы   министрліктерге,ведомостволарға,   ...   ...   ...   құқықтық    тәр-тіптіқорғау,қорғаныс  кәсіпорындары  мен  ұйымдарына,  ...  ...  ...  ауыл  шаруашы-лығына,  дайындаушы   ұйымдарға,білім  беру  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... бұқаралық ақпарат құралдарына тексерістер жүргізеді.Облыстарда  және  Астана  мен  Алматы  қалаларында  мемле-кеттік   бюджетқаражаттарын ... ... ... ... ... қарыздар  менҮкімет   кепілдендірген   қарыздарды,   бюджеттік    ...    ... және ... ... ... ...  ...  функ-цияларын  жүзеге  асыратын  облыс  және  қала  бойынша  Қаржы   ...  ...  ...  ...  жұмыс  істейді.Олар  бюджеттенқаржыландырылатын мемлекеттік  меке-мелер  шығыстарын  ...  ...  ...  мен  ...  ...   ...   орындалуынажұмсала-тын  қаражаттардың  дұрыстығын,  тиісті   бюджеттерге   мемлекет-тіккәсіпорындардың  табыс  ...  ...  ...   мен   ... ...  ...  орын-даумен,  мемлекеттің(өңірдің)  кірістері  мен  шығыстарын  бас-қарумен  қатар  бақылауды  жүзегеасырады. Сондықтан  ...  ...  ...  ,  ...  үшінбақылау ілеспе міндет болып табылады, яғни  ол  атқарушы-өкімгерлік  қызмет-пен  қатар  ...  ...  ...   мен   оның   ... ... және ...  ...  органдарының  бюджеттікқұқықтары  туралы  заңын  сақтауға,   кәсіпорындардың,   ...   ... ...  тәртіпті  сақтауға,  олардың  бюджеттік  және  меншіктіқаражаттар-ды дұрыс және заңды жұмсалуына  бақылау  ...  ...  ...  ...  мекемелердің  қаржылық  қызметіне   жә-не   ...  ...  ...   кәсіпорындар   мен   ұйымдардың   қаржылық-шаруашылық қызметіне ... мен ... ... ... ... ... ... нысанда жүзеге  асырылады  жәнеалдын ала  және  ағымдағы  бақылау  оның  айрық-ша  ...  ...  ... ... әдістері  тексе-рулер  және  есептемені  шоттық  тексеру.Салалық  басқармалардың  ...  ...   ...   ... ... ... бақылау алдын ала, ағымдағы  және  кейінгі  бақылаунысанында   жүзеге   ...   ...   ...    ...    қаржыжоспарларының жобаларын қарау, тексеріс-тер мен тексерулер  болып  табылады.Бақылау   ...   ...   ...   ...  қаржылық  бақылауды  республиканың  министрліктері  менведомстволары оларға бағынышты кәсіпорындарға,  ұйымдарға  және  ...  ...  ...   ...   жүргізуші   суб-ъектілердіңэкономикалық  службалары  –  ...  ...  ...  және  ... ... құрылымдарда (акционерлік  қоғамдарда,  жеке  меншіккәсіпорындары   мен   ...   ...   ...   және    ... ...  ...  немесе  меншік  иесі,  сондай-ақоның тапсыруымен аудиторлық фирмалар жүзеге асырады.Қоғамдық қаржылық  бақылау–  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  тексерушілер  алдына   қойылған   нақтылы   міндеттергебайланысты болады. Қоғамдық қаржылық бақылауды ерікті  және  ...  ...  ...  ...  ...  орындайды.  Қоғамдық   бақылаудыңоргандарына   шаруашылық   жүргізуші   субъектілердегі,    ... ... ... ... ...  бақылауы  жатады.Бұл  органдардың  қызметін-дегі  ...  ...  ...  ...   ... Әр ... ... ұйымдар (саяси  партиялар,  жастардың,  шығар-машылық одақтардың,  ғылыми,  ...  ...  ...  ...  және  еңбекардагерлерінің  ұйымдары,  қайырымдылық  қорлары)  қаржылық   ...   ... ...  сондай-ақ  ауди-торлық  фирмаларды  да  тарта  алады.Бақылаудың объекті – та-бысты алу көздерін және жарғылық ...  ... ... ... СҰРАҚТАРЫҚаржылық бақылаудың объективті қажеттігі неде?Қаржылық бақылауды жүзеге асырудың қағидаттарын және негізгі мін-деттерінатап шығыңдар.Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қаржылық бақылау қалай ұйымдастырылған?Аудиторлық қаржылық бақылау (аудит) дегеніміз не және оның мемлекет-тікқаржылық бақылаудан қандай айырмашылықтары бар?Қаржылық бақылау қандай әдістермен жүзеге ... ША ... ЛЫҚ ЖҮР ГІ ЗУ ... ТІ ... ... ... Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының жұмыс істеу негіздері7.1. Шаруашылық жүргізуші субъектілер ... ... ... ... ... және ... сферасы болып табылады, оның орталықтандырылмағанбөлігін құрайды. Елдегі ақшалай қатынастардың аса ... ... ... халықтың мұқтаждарын, өндірістік емес сфераның материалдықшығындарын қамтамасыз етудің көздерін –жасалатын коғамдық өнімді, ұлттықтабысты және ұлттық байлықты алғашқы бөлу-ді қамтитындықтан жәнекәсіпорындар ... ... ... ... ... ... бұл буынның қаржысықаржылардыңнегізгі,бастапқыбөлігіболып табылады.Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы қаржы ... аса ... ... ... ... ір-гетасын қалыптастырады, өйткені мұндаматериалдық және мате-риалдық емес игіліктер жасалады. Шаруашылық жүргізушісуб-ъектілер қаржысының сферасы шеңберінде материалдық, еңбек және ... ... ... ... бұл ... ... ... үдерісін қамтамасыз етеді. Өзінің материалдық тұлғалануыңда –бұләрбір нақтылы шаруашылық жүргізуші субъектілерде жасалатын және өндіріс-тідамыту мен оның ... ... ... ... ... арналымның оқшауланған ақшалай қорлары. Шаруашылық жүргізушісубъектінің қаржысы өндіріс-тің барлық стадияларымен және өндірілген өнімдіөткізумен ете-не байланысты, бұл ... ... ... ... ... осы ... ... әсер етуіне жағдайлар жасай-ды. Экономиканыңдағдарысты жағдайлары мұндай мүмкіндік-терді қатаң шектейді немесе олардыпайдалануды қиындатады.Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының болуы, жалпы ... ... ... ... өмір ... және эконо-микалық заңдардың іс-әрекетімен байланысты.Шаруашылықжүргізушісубъектілерқаржысыақшалай нысанда ұлғай-малы ұдайыөндіріс үдерісінің негізгі жақтарын білдіреді және экономикалық заңдардыңталаптарына ... оны ... ... септігін тигізеді. Ол ұлттықшаруашылықты одан әрі дамытуға қажетті ақшалай табыстар мен қорланым-дардыжасау, бөлу және ... үшін ... ... даму ... ... ... маңызды экономикалық тетігі, экономиканықайта құрудың қуатты құралы болып табылатын шаруашылық жүргізуші суб-ъектілердің берік әрі жақсы қалыптасқан ... ... ... ... ... бір ... ретінде олар басқа өндірістік қатынастардыңжиынтығында ұлттық шаруашылықты басқарудың төменгі буындарының ша-руашылыққызметінің тиімділігіне тікелей әсер етеді.Шаруашылық жүргізуші ... ... ... қоғам-дық-пайдалықызметтің сан алуан сфераларында өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс,көлік, жабдықтау-өткізу (делдалдық), сауда, дайындау, геологиялық барлау,жобалау қызметін, ... ... ... ... ... ... үй-коммуналдық қызметтерін, түрлі қаржылық-кредиттік, сақтық, ғылыми, білім,медициналық, ақпараттық, маркетингтік және басқа қызметтерді жүзегеасыратынкәсіпорындардың,фирмалардың,қоғамдардың,концерндердің,ассоциациялардың,салалықминистрліктерменбасқашаруашыльқоргандарының,шаруашылықаралық,салааралық,кооперативтікұйымдардың,мекемелердіңқаржыла-рын кіріктіреді.Меншік нысандарының ... ... жаңа ... ... әкелді: жекеше, кооперативтік (тауарлар, өнім өндіру, қызметтеркөрсету жөніндегі), акционерлік, аралас, шет елдердің кәсіпорындарымен жәнефирмаларымен бірлескен кәсіпорындар. Мемлекеттік кәсіпорындарды ... ... ... ... беру ... ... ... тәртібі өзгерді. Келесі саты мемлекеттік кәсіпорынды өтеуін төлепалу, оны ... ... ... және жекеше немесе бірлескен кәсіпорынға ай-налдыру болып табылады.Экономикалық реформалар барысында пайда болған мемлекеттік меншіктіреспубликалық, ... ... бөлу ... ... ... ... олардың бірлестігінің және коммерциялық негіздердегі бірлескенбасқару органдарының –қоғамдардың, ассоциациялардың, консорциумдардың ,концерндердің және т.б. ... ... да ... туғызады.Ұлттық шаруашылықтың әрбір саласы қаржысының бұл саланың техни-калық-экономикалық ерекшеліктерінен туындайтын елеулі айырмашылықтары бар. Бірақсонымен бірге ... ... ... мәні мен оны ... ... ... бұл ... жүргізудің ортақ қа-ғидаттарынажәне бірыңғай экономикалық заңдарға байланысты. Мұның бәрі олардың барлығынбастапқы ... ... мен ... алдын ала анықтайды.Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысыныңмәніжәнекөрінісініңсыртқынысандарыболады. Мәні деп қаржыны ерек-ше ... ... ... ... анықтайтын қаржының ішкі мазмұныұғынылады.Қаржының мәні  мен  көріну  нысандары  өзара  байланысты.  Бірақ  ... ... ...  ...  Қаржының  көріну  нысандары  оның  мәнінеқарағанда ...  жиі,  ...  ...  ...  ...  кәсіпорын-дардың мемлекеттік бюджетпен  өзара  қатынастарының  нысандары  бірнеше  ... және ... ...  ...  көпарналы  төлемдерден  оларпайдаға салық салуға, одан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бюджеттен  берілетін  қаражаттардың  кері  қоз-ғалысы негізінен өзін-өзі қаржыландыру  әдісімен  ...  ... оның ... ... және жұмыскерлері арасында ақшалай  қа-ражаттар қозғалысының нысандары ... ...  ...  ...  ...  болады  және  коммерциялық  негізге  ...  ...  ...  қалыптасу  әдістерінде  және  оларды  пайдалану   бағыттарындаөзгерістер болуда. Сонымен бірге қаржының мәні де  ...  Ол  ...  ғана  ...   ...   ...   ...   даму   деңгейімен,шаруашылық, әлеуметтік және мәдени құрылыста мемлекеттің  ауқымдарымен  ... ... ала ... ... ... ... ең ... ұдайыөн-дірістік қатынастар. Өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну жүйесі өзгерістер-ге ұшырайды, бұл жүйені қайта құруға, өндіріс тиімділігін ...  ... ... ... ...  тұрақты  қажеттілік  болады.  Қоғамдықөнім мен ұлттық табыстың ұдайы өндірілуінің , рыноктық қатынастардың  да-муыүдерісінде кәсіпорындардың ... ... пен ... ...  ... ... ... жетілдірудің нысандары  мен  әдістеріөзгеруінің  ғылыми-техникалық  прогресті  тездетуде,  ...   ...  ...  ...  ...  ...   ...   жәнеқоғамдық  еңбек  өнімділігін  көбейтуде   ...   ...   ... ... ... ... мақсаты болады.Жалпы  қаржының  сияқты  шаруашылық  жүргізуші  субъекті-лер   ... ... ... бойынша экономи-калық әдебиеттерде бірыңғай  пікіржоқ. Шаруашылық жүргізуші субъектілер  қаржыларын  айқындайтын  экономикалыққатынастар ... не ... ... ... ... ... алу-сату, со-нымен бірге  шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  қаржылық  қа-тынастарынаәсер ететін, ... өзі ... ... ... ... етпейтін  еңбеккеақшалай  ақы  төлеу  кезінде  пайда  болатын  ақшалай  қатынастарды  қаржығажатқызуға болмайды деп ...  ...  ...  ... ... ... қатынастарды  қаржылық  қаты-настарғажатқызады, өйткені өндіру  мен  айырбастауда  қаржылық  қатынастардың  барынмойындайды. ... ...  ...  ...  ...  ...  табысқалыптасады, одан шаруашылық жүргізуші субъектжеткізуші тұтыну және  қорлануқорларын жа-сайды. Өткізу  барысы  жеткізілім  келісімшарттарының  ... ... ... ... қолданумен, жет-кізуші  мен  сатыпалушының       екі        ...        ...        ...        ... ... ...  ... ақшалай қатынастар арнаулы қорлар-ды:  еңбекке  ақы  төлеу,  тұтыну,айналым  ...  ...  ...  ...   тұрақтыпассивтер  бөлігінде)  қорларын  жасаумен  және   жұмсаумен   қоса   ...  ...  ...   ...   ...   ша-руашылық жүргізуші субъектілердің өндірістік  қорларының  ...  ... ... қатысады  деп  санайды.  Осы-ған  байланысты  шаруашылықжүргізуші   субъектілердің   қаржысы   ...   ... ... ... Оның ... жай  және  ...  ...  өндіріскезін-де  материалдық  және  ақшалай  қаражаттар  арасындағы  олардың  толықайналымы үдерісіне сәйкестікті қамтамасыз етуде ... Ол  үшін  ... ... өнім өндірудің жә-не өткізудің жоспарлары,  болжамдарыжәне  ниеттері,  белгіленген  экономикалық  ...  ...  ...  бір  ...  ...   ...   мен   ...   көлемдерінәзірлейді; шығыс-тар қандай дәрежеде  меншікті  қаржылық  ...  ...  ...  ...  ...  мен   ...   ...   уақытшатартылған  қаражаттары,  банк  кредиттері  есебінен,   ерекше   ... ... ... ...  ...  ...  анықталады.  Сөйтіп,шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметі-нің өнімдері,  олардың  капиталы  –негізгі  және  айналым  ...  ...  ...  ...   сферасындаадамның   тіршілік   қыз-метінің   аса   ...   ...   ... білім, мәдени және рухани құндылықтар ұдайы өндіріледі.Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бақылауфункциясыкәсіпорынэкономикасында маңызды рөл атқарады: есепсіз және бақылаусыз шаруашылықжүргізуге ... ... ... тек шаруашылық жүргізушісубъектілердің ішін-де ғана емес, сонымен бірге оның басқа субъектілермен,жоғарғы ұйымдармен және қаржы-кредит мекемелерімен өзара қарым-қа-тынастарында да жүзеге ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген қызметтерге және орындалғанжұмыстарға ақы төлеу кезінде бо-лады. Қаржы-кредит органдарымен өзара іс-әрекет кезінде ба-қылау бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуыкезінде, банк ... ... және ... ... ... ... ... субъектілердің  экономикалық  қызметі  сферасында-ғыөндірістік қатынастардың айрықшалықты өзіндік ерекшеліктері, таза  қаржы-лыққатынастардың басқа ақшалай  ...  ...  ...  ...  айналымымен  олардың  аса  тығыз  байланысы,   бірқатар   ғалымдардыңпікірлері бойынша, ... мен ... ... жалпы  белгілерге  қара-ғанда, жалпымемлекеттік қаржыдан елеулі айырмашылығы  бар  қаржы  жүйесі-ніңбуыны болып табылады дегенге ... ... ... ... егер  бұлбуынға кәсіпорынның  ақшалай  ...  ...  ...  ... ... ... ... – кәсіпорындар мен ұйымдардың  ақшалайшаруашылығы бар екені туралы мәселені қоюға болады.Қаржылық қатынастардың  құрамында  шаруашылық  ...  ...   ...   ...   ...   ... өнім ... түсім-ақшаалу, өткізуден тыс  табыстар  түсіру,  материалдық  шығындарды  ...  ... ... ... айыппұл төлеу және алу, бағалы қағаздарды  өткізу,басқа   кә-сіпорындардың   акциялары   мен   облигацияларына    ...  олар  ...  ...  мен  ...  төлеу  және   алуүдерісінде, коммерциялық несиелендіру кезінде қалып-тасады);өзініңеңбекұжымымен(бұл қатынастар  ...  ақы  ...  ...  ...  ...  ...  бөлу   және   тұтыну   қорынан   жұмыскерлергежәрдемақылар төлеуді,  сонымен  бірге  ...  ...  ... ... ... ... қаржылық ресурстарын  қалыптастыру  үшінүлес-тік жарналарды) ортақтастырады;мемлекетпен– бюджетке салықтар төлеу,  бюджеттен  ...  ... ... ... ... ...  кез-де,  соңдай-ақ  олар  бойыншатөлемдер алғанда, валюталық қорлар мен ресурстарды қалыптастырғанда;банктермен(қаржылық қатынастардың бұл тобы банк кредит-терін алу, ... ... ... ... ... ... уақытша пайдалануғабелгілі бір төлем мен бос ақша-ны беру, банк өткізетін бағалы қағаздарменжасалатын опера-циялар нысаны ... іске ... ... ... ... емес ... сақтандыру жөнінде;жоғарыұйымдармен–ішкісалалық қайта бөлу шегінде (пай-даны, табыстарды,капиталды қайта бөлу кезінде, жалгерлік тө-лемдер бойынша және ... ... ... ... ... үшін ... жарналар-ды (салымдарды) төлеу кезінде, сондай-ақ шаруашылық жүргізу-ші субъектінің пайдасын бөлгенде және оның бірбөлігін шартқа ... ... ... ... ... және ... ... субъектілердің қаржысына, бір жағынан,жалпыкаржылардыңэкономикалықтабиғатынсипаттайтынбелгілер, басқа жағынан,қоғамдық өндірістің түрлі сферасындағы қаржылар-дың қызмет етуінебайланысты ерекшеліктер тән. ... ... бұл ... тән ... негізгібелгілерді атауға болады:1) қаржылыққатынастардыңкөпқырлылығы, олардың ны-сандары мен мақсаттыарналымының сан алуандығы;2) өндірістікқұралдардың(капиталдардың)міндеттіболуыжәне олардықалыптастырумен, көбейтумен және қайта бөлумен байланысты катынастардыңпайда болуы. ... ... бұл ... ... ... олар ... өзі сияқты үз-діксізқозғалыста болады; сонымен қатар құндық нысандардың ... ... ... ... ... ... қызметінің кез келген мезетіндеөндірістік құралдар мате-риалдық-заттай және ... ... ... мүмкін;3 ) жоғары белсенділік,кәсіпорынның шаруашылық қызметі-нің барлық ... ету ... 4) ... жүргізуші субъектілердің қаржысы бүкілқар-жы жүйесінің  бастапқы негізі болып табылады.Сөйтіп,шаруашылықжүргізушісубъектілердіңқаржысыдепөнім(жұмыс,қызметтеркөрсету)өндіріп,сатукезіндеақшалайтабыстарды,қорланымдардыжәнеқорлардыжасаумен,бөлуменжәнепайдалануменбайланыстыэкономикалық(қаржылықнемесеақшалай)қатынастардыайтады. Ақшалай табыстар мен қорланымдарға мыналар жатады: өнімді, ... ... ... түсім-ақша; кәсіпорынның жалпы және тазатабыстары.7.2. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің сыныптамасыТолып жатқан шаруашылық жүргізуші субъектілер әр ... ...  ... және ... осы ... өзге түрі ... межелеудің  негіздемесіқаржыны ұйымдастыру-дың сипатына айтарлықтай әсер етуі ...  ...  ...  ...  ...  өндірістіңбарлық кәсіпорындары және рыноктық экономика жағдайларында  өзінің  қызметінкоммерциялық есеп негіздерінде жүзеге асыратын өндірістік емес сфераның  бірбөлігі ... ... ...  ...  мен  ...  ... ... шаруашылығы, ша-руашылық серіктестіктері,  ассоциациялар(бірлестіктер), ұлт-тық компаниялар  және  басқалары),  ...  әр  ... ... ...  және  ...  не  ол,  не  бұл  түрі  ... ... қаржыны  ұйымдастырудың  сипатына  елеулі  әсер  етуімүмкін (7.1 сызбаны қараңыз).Межелеудіңеңжалпыбелгісішаруашылық   ...   ...    ...                            ...                             ...       ...  ...  ...  ... ... ... негізі болып табылатын материалдық өнімдер  менигіліктерді жасайды. Бұл сферада жасалған өнімнің бір бөлігі  оның  салаларыішінде (өнді-рістік ... ... ... ... ...  ... соның ішінде өндірістік емес сфераға да бағытталады.Қызметкөрсетусферасықызметінің    ...    ...     ...  ...  ...  үдерісі,   әдеттегі-дей,   олардың   тұтынуүдерісімен ... яғни олар ... ... ... ... екі ... аталған қағидалы айыр-машылықтары  бұлсфералардың қаржысын ұйымдастыруға –  қаржыландыру,  өнімдер  мен  қызметтерқұнының жасалу үдеріс-теріндегі қаржылық  ...  ...  ...  ... қызметтің  қаржылық  нәтижелерін  қалыптастыру  –  қорланымдар-ды,табыстарды немесе пайданы бөлу және пайдалану кезінде де* Бірқатар жағдайларда ... ... орын  ...  мысалы,  білімберу-де,    ғылымда    —іскерліктің,    білімділіктің,     ... ... ... ... ... ... субъектілердің сыныптамасыәсерін  тигізеді.  Мысалы,  материалдық   сфера   қорларының   ... ... ... аяқталмаған  өндірісті  жа-саумен,  дайын  өнімжәне   өндірістік   емес   ...   ...    ...    ... ... орын алады.Сфералар ішінде  салалар,қосалқысалалар(ҰШЖ  жүйесінде  –  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... қаржыны ұйымдастыруда  бейнеленеді.  Салаға  бөлу  ... ... ... ...  ...  ...  тіпті  эко-номикалық субъектілердің қосалқы салалары  немесе  топтары  шеңберінде  оныңкөп әр алуандылығын  шамлайды.  Бұл  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  жасауда  өнім  түрі  айтар-лықтай ықпал етеді, бұл қорлардың толық айналымы ...  ... ... және ... ...  ...  ...  сипаты  бұл  жердеөндірістің ұйымдық-технологиялық тұрпатына  байланысты  болып  ...  ... ... ... ... ірі ...  орта  сериялық,  ұсақ  сериялық),дара өндіріс.Негізінен материалдық өндіріс ... ... ...  ... өндірістік циклінің  ұзақтығы,  маусымдылық,  климаттық  фак-торларәсер етеді. Маусымдылық  фактор  ауыл  ...  ...  ...  ... болады. Мұндай факторлар өндіріс шығындарының мөлшеріне әсер  етеді,мысалы, ұзақ циклді  немесе  маусымдылық  сипаттағы  өндірістер  ... ...  ...  ...  ...  мұның  өзі  кредиттердіпайдалану кезінде пайыздардың көп  сомасын  төлеуге  ұрындыра-ды;  құрылыстамаусымдық  қысқа  ...  ...  ...  ...  Табиғи-климаттықфакторлар  жалақыға,  сақтандыруға,  басқа  қосымша   шығын-дарға   ... ... ...  ...  ...  ...  Ақырындашығындардың көбеюі қызметтің  қаржылық  нәтижелеріне  әсер  ...  ... ...  ...  ...  өнімді  сату  кезінде  аз  табысалатын болады ... ... ... ... ... үшін  оны  ... ... әдістерін табулары тиісШаруашылық жүргізуші  субъектілерді  сыныптаудың  басқа  белгісі  олардыңқаржылыққызметініңсипаты–   коммерциялықжәнекоммерциялықемесқызметі    ... және ...  емес  ...  ...  ...  Қазақ-станРеспубликасы Азаматтық кодексінде бекітіліп берілген, онда заңи тұлға  ... ... ... ... ...  немесе  же-дел  басқаруқұқығындағы оқшау мүлкі бар және  сол  мүлікпен  өз  міндеттемелері  ... ... ... айтады. Өз атынан  мүліктік  және  мүліктік  емес  ... ... ие ... оларды жүзеге асыра  алады,  сотта  талап-кержәне жауапкер бола алады.Өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда ... ... ... не ... ... ... пайда келті-ре алмайтын жәнеалынған пайдасын қатысушыларына үлестір-мейтін (коммерциялық емес ұйым)ұйым заңи тұлға бола алады.Коммерциялықұйымболып ... заңи ... ... кәсіпорын,шаруашылық серіктестігі, өндірістік кооператив нысандарында құрылуы мүмкін.Коммерциялықемесұйымболып табылатын заңи ... ... ... ... ... қоғамдық қор, діни бірлестік нысанында жәнезаң құжаттарында көзделген өзге де ... ... ... және ... қызметпен өзінің жарғылық мақсаттарына сай келуіне қарай ғанаайналыса алады.Сыныптаудың бұл белгісіне ... ... ... ... ... түрлі қағидаттарына: коммерциялықесепкенемесе белгілі бір деңгейдешаруашылық жүргізуші суб-ъектілердің қажеттіліктерін жабатынбюджеттікқаржыландыруғаесептелген. Егер мекеме коммерциялық жәнекоммерциялық емес қызметті үйлестіретін болса, онда соңғысы ... ... ... ... ... ... қаржыланды-рылуынүйымдастыру, салықтар мен басқа міндетті төлемдерді төлеу, ... ... ... бөлу.Коммерциялыққызметтіңмақсатытабыс алу болып табыла-ды. Коммерциялықнегізде материалдық өндіріс сферасы кәсіпо-рындарының басым бөлігі жәнематериалдық емес ... ... мен ... ... бөлігі жұмысістейді.Өндірістік емес сфера мекемелерінің едәуір бөлігі: мемлекет-тік ... ... ... сақтандыру және қамсыздандыру, құқықтықтәртіпті қорғау, айналадағы ортаны қорғау, денсаулық сақтау мен ... ... және ... ... ... іргелі ғылымкоммерциялықемессектордақалып отыр. Коммерциялық емес қызмет табыс (пайда)алуға емес, бүкіл қоғам үшін, соның ішінде халықты әлеуметтік қорғаудықамтамасыз етуге қажет ... мен ... ... ... ... ... сыныптаудың маңызды белгісіменшіктіңбелгілібірнысанынатиістілігі (қатыстылығы) болып табылады.Заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасында ... екі ... жеке ... және ... меншік. Жекеменшіказаматтардыңжәне (немесе) мемлекет-тік емес заңи тұлғалар мен олардың бірлестіктеріретінде болады, жеке меншіктің айырықша түрі ретіндеқоғамдықұйымдардыңменшігі болады.Мемлекеттікменшікреспубликалықжәнекоммуналдықменшікболып ... ... ... ...  ...  ...  ...  нысандарының  көптеген  түрле-рін  (санын)  ...   әр   ... ... қа-лыптасуы мүмкін:1.  Мемлекеттік  меншікке  негізделген   ...   ... ...  ...  ...  және  ... жалпымемлекеттік міндеттерін шешу үшін;коммуналдықменшіктегікәсіпорындар–  тиісті  аумақ  халқы-ның  әлеуметтік-экономикалық  қажеттіліктерін  қанағаттандыру  ...  ...   ... ... бағынышта болады.Заңитұлғалардыңжекеменшігіненегізделгеншаруашылықжүргізушісубъектілер: әртүрлі тұрпаттағы шаруашылық серік-тестіктері, соның ішінде акционерлікқоғамдар, кооперативтік кә-сіпорындар мен ... ... ... ... заңи ... мен ... біріктіру негізіндегі бірлескенкәсіпорындар.Азаматтардың меншігіне негізделгенжекеменшіктішаруашылықжүргізушісубъектілер.Меншіктің жоғарыда келтірілген әр түрлі нысандарының қатысуындағыараласкәсіпорындар.Меншіктің ... ... ... мен меншік субъек-тілерінің құқығынтеңдей қорғау Қазақстан Республикасы заңна-масымен кепілденілген.ШаруашылықжүргізудіңұйымдыққұқықтықнысаныҚазақ-стан          ... ... ...  ол  ...  ...  субъектілердіңқұқықтық тәртібіне айтарлық-тай өзгерістер енгізді.Шаруашылық  жүргізуші  ...  ...   ...   ... мөлшерін ажырата білген жөн.Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ұйымдыққұқықтықнысандарыменшікнысанымен – мемлекеттік, жеке ... (әр ... ... ... ... ... субъектілер шағын,ортажәнеірі болуымүмкін.Заңнамалық  тәртіппен  қызметтің  әр  ...  ...  ...  ... ... ... және ұйымдық  міндеттерді  жедел  шешугемүмкіндік беретін  ...  ...  ...  олардың  дамуын  ынталандырумақсатында параметрлері ... ...  ...  ...  кәсіпкер-ліктің субъектілеріне дара кәсіпкерліктің, макробизнестің, шағын  және  ... ірі ... ... жатады.Шаруашылық    жүргізуші    субъектілердің    әр    түрлі    ...  сан  ...  ...  ...  ...  ...   қаржыжүйесінің бұл  буынының  қаржылық  механизмін  күрделілендіреді,  оны  ... ... ... ... ... ...  ...  қойылғанбасқаруды және қар-жылық үдерістерді бақылауды қажет етеді.Жалпы меншіктің әр түрлі ... ... ...  субъектілерініңқаржылары ортақ қағидаттарға негіз-делген. Алайда бұл  ...  ...  ...   ...   айырмашылықтар   кәсіпо-рындарды   басқару    механизмінің    кейбір    ...    ... ... және ... ...  ...  қаржылық  ресурстардықалыптастырып, бөлудің нысандарын анықтайды.Бұл ең ... ... ... ... көздері-не, табысты бөлугежәне бюджетпен өзара қатынастарды ұйым-дастыруға қатысты болып отыр.7.3. Негізгі ұйымдық-құқықтық нысандардың шаруашылық жүргізуші субъектілеріқаржысының ерекшеліктеріЭкономиканы ... ... ... дамуы мемлекеттік,  жекешенемесе  ұжымдық  меншікке  негізделген  түрлі  ұйымдық-құқықтық  нысандардыңшаруашылық жүргізуші субъектілерінің қалыптасуын қажет  ...  ...  ... ... емес ... ... негізгі буыны ретіндегі шаруашылық жүргі-зуші субъект меншікнысандары мен шаруашылық  жүргізудің  әр  ...  ...  ... мен ... дамуы кезінде жұмыс істейді.Меншік нысандарына қарай шаруашылық  жүргізуші  субъ-ектілердің  қорларынқалыптастырудыңерекшеліктеріболады.Мысалы,  ...  ...   ...   ...   ...   ... ... қорлары мына  көздер  есебінен  құрылады:  меншіктікөздер (амортизациялық аударым-дар,  таза  ...  банк  ...  ...  шығарудан   тү-сетін   қаражаттар);   мемлекеттік   кәсіпорындардақаражаттардың бұл көздері қажет жағдайларда  ...  және  ...  ...   ...   ...   ...   кооперативтерде   –кооперативмүшелерінің үлестік жарналарының қаражаттары. Практикада көбінесе  меншіктіңаралас нысандарымен шартта-сылған ... ... ...  оларды  құрудыңаралас  ны-сандары  кездеседі.  Мысалы,  негізгі  құралдар  мен  айналымдағыактивтердің ... ...  ...  ...  мемлекеттік  коопе-ративтердежұмыскерлердің  үлестік  жарналары  ...  рөл   ...   ... ... да ...      ...       қорларының       ...       ...       ...  ...  дивидендтер;  үлестік  та-быстар,   бюджеттің   ... ... және ... тыс қорларды өтеу.Үлестікжарнанегізіндежұмыс    істейтін    ...     ... ...  ...  кә-сіпорындардың  қаржысынұйымдастыру  мұндай   кәсіпорындар   қаржысының   қалыптасу   және   ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  бөлудіңерекшелікте-рімен  анықталады.  Мұндай  кәсіпорындардың  құрылтайшылары  ... ... ...  ...  қаражаттар,  мүліктің  әр  түрлітүрлері (үймереттің,  ғимараттың,  жабдықтың  және  ...  ... ... табиғи ресурс-тарды, мүлікті, зияткерлік  (интеллектуалдық)меншікті пайдала-ну құқықтары) түрінде ... ...       ...       туралы»       ...        ... ...  ...  ... ... бөлінген, өз қызметі-нің негізгі мақсаты пайда  түсірудеп есептелетін және заңи тұлға болып табылатын коммерциялық ұйым.Шаруашылық серіктестігінің ... ... ... ... ... сенім серіктестігі;** Сенім серіктестігі өзінің бүкіл мүлкімен серіктестіктің  міндеттемелерібойынша қосым-ша ... ...  алып  ...  ...  ...  кәсіп-керлік  қызметіне   қатыспайтын   жауапкершілігішектелінген қатысушыларды кіріктіреді.3) жауапкершілігі ... ... ... ... бар серіктестік;5) акционерлік қоғам;Толықсеріктестіктіңтабысы мен залалдары қатысушы-лар арасында,серіктестіктің жарғылық ... ... ... ... ... ... ... осылай бөлінеді.Қаржылық қатынастардың акционерлікқоғамғасәйкес белгілі бір ерекше-ліктері акцияларды ... және ... ... ... ретінде қолданғанда көрінеді. Бұғанакционерлікқоғамдарқызметініңұйымдық нысандарының әр алуандығы мүмкіндіктуғызады. Қаржыны ұйым-дастыруға акциялар категорияларының (кәсіпорынныңакциялары, еңбек ұжы-мының акциялары, акционерлік қоғамдардың ... ... ... жай ... әр ... әсер ... ... баланстықтазатабысызаңнамамен қарастырыл-ғантәртіппен анықталады. Тазатабыс(салықтарды төлегеннен кейін) қо-ғамныңқарамағында қалады және акционерлердің арасында дивидендтертүріндебөлінеді,резервтерге,өндірістідамытуғанемесе қоғам жиналысы-ның шешіміменқарастырылған өзге ... ... ... ... ... 15 пайызынан кем емес мөлшерде резервтік капитал ... ... ... ... жай акциялар бойынша дивиде-ндтертөлеуге құқығы жоқ:қоғамның  жағымсыз меншікті капиталы кезінде;егер қоғам төлеу ... ... ... ... жауапберсе.Қоғам жарғыға сәйкес салықтарды төлегеннен кейін қызметшілер ішінде бөлуүшін ... ... бір ... ... ... ақшалай сыйақы немесеакциялар түрінде бөле алады.Дивидендтеракциялартүрінде(табыстыңкапиталғаайналуы),облигациялармен,тауарлармен,егербұлжарғыдақаралса,төленебереді.Меншіктің акционерлік нысаны экономикалық жағынан ... ... ... ... және ... ... ... танылған нысан болыптабылады. Ол ұсақ меншік иелерінің көпшілігін –акция ... ... ... немесе салалардың қаражаттарын неғұрлым тиімдіқалыптастыруға қатысуға араластырады (тартады), қаржылық ресурс-тардыңқызметтің аса басымырақ сфераларына ... ... ... ... ... құндылығына қаражаттардың жеке иелері үшін, тіпті жекеқаржы институттары үшін қиын ... ... ірі ... ... ... Акционерлік кәсіпорынның көлемі тек оның рыноктықсұранымының ауқымымен, басқарушылықпен, рыноктың даму перспективаларыменғана сәйкестенеді. Акцонерлік нысанның аса ... ... ... бір кәсіпорынның басқа кәсіпорынның қызметіне оның акцияларын ... ... ... ... Бұл ... әр ... нұс-қалар пайдаланылады:кәсіпорындарға –шикізатты жеткізушілерге қатысу;рынокты иемдену үшін  басқа  ...  ...  ...  кәсіпорындарғақатысу;өнімнің орнықты өткізімін қамтамасыз ететін сауда және  көлік  кәсіпорын-дарына қатысу;пайда алу мақсатымен неғұрлым ... ... ...  ...  ...  ...  ...   ұйымдық-құқық-тықнысандарға қарағанда айтарлықтай орнықтылығы болды. Бұған табысты  (пайданы)қоғамның қалыптасу мүддесіне ... ... бас ... ...  ...  ... тұрақты  табыстылықты  қамтамасыз  етуге  және  ...  ... ... ... бағытталған  қосымша  күрделі  жұмсалым-ды  жүзегеасыру есебінен қол жетеді. «Шектеулі  жауапкершілік»  яғни  тек  ...  ...  ...  ...  жауапкершілік  қағидаты-ның  іс-әрекет етуі дара  қаражаттар  негізінде  пайда  бола  алмайтын,  ... ... ... алу және  жоғары  табыстылық  көзқарасы  тұрғысы-нан) кәсіпорындар құру үшін алғышарт болып табылады.Акционерлік  ұйым  негізінде   ...   ...   ... ... ... ... бір мақсатқа жету үшін біріккен және құқықтың  дербессубъекті  –жаңа  заңи  ...   ...   ...   ...   ... Әдеттегідей, корпорация  қатысушылардың  үлестік  меншігін  ...  ...  ...  ...  кәсіби  басқарушылардың  (менеджер-лердің)басқару  функцияларын  орындауын  қарастырады;  шығарылатын  ...   ... ... ... ...  көп  таралған  түрі  холдингболыптабылады. Әр түрлі елдерде өндірістік және  коммерциялық  ...  ... ... аталады.Холдингтіккомпаниянемесехолдинг–бақылау  не  бірыңғай  экономикалық  жәнеқаржылық саясат жүргізу үшін ... ...  ...  бағыттап  отырумақсатында олардың акцияларының бақылау пакеттерін иеленуші басты  компания.Экономикада едәуір  ...  ...  Бұл  ...  ... ... ... жұмыс істейді:шаруашылықжүргізуқұқығына негізделген кәсіпорындар;жеделбасқаруқұқығынанегізделген (қазыналық кәсіпорын)  кәсіпорындар.  Бұлқұқық  қазыналық  кәсіпорынның  меншік  ...  ...  және  өз  ... ... ... ... мен мүліктің  мақсатына  сәйкес  заң-намалық актілерде белгіленген шекте сол мүлікті иелену, пайдалану және  оғанбилік ету құқығын ... ... ... ... ... табылады.Мемлекеттік меншіктің түріне қарай кәсіпорындар: 1) республикаменшігіндегі кәсіпорындар – республикалықмемлекеттіккәсіпорындар; 2)коммуналдық меншіктегі кәсіпорындар –коммуналдықмемлекеттіккәсіпорындарболыпбөлінеді; Басқа ... ... ... кәсіпорын еншілесмемлекеттіккәсіпорын болыптабылады. Мемлекеттіккәсіпорынміндеттітүрдемемлекеттапсырысынорындайды.Мемлекеттіктапсырыс–бюджеттердіңнемесемемлекеттікбюджеттентысқорлардыңқаражаттары есебінен тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтердіжеткізіліміне берілетін мемлекеттік басқару органдарының тапсырысы (яғниқорытындыланған және ... ... ... ... ... ... ... көтере сатып алу арқылы іске асырылады.Мемлекеттіксатыпалулар–мемлекеттің мұқтаждары үшін тауарлар, ... ... ... алу. ... ... басқаруоргандарының бір нәрсеге және бұл органдардың нысаналы функциялар менміндеттерді орындауымен байланы-сты қажеттіліктері, олар салықтөлеушілердің тиісті бюджеттер мен бюджеттерден тыс қорлардашоғырландырылған ... ... ...  ...  ...  негізі  міндет-мақсаты  (арналымы)қоғам мен .мемлекеттің қажетіне карай ...  ...  ... ... шешу ... ... ... қорғаныс қабілетін материалдық жағынан  қамтамасыз  ету  жәнеқоғам мүддесін қорғау;экономиканың жеке меншік секторы қамтыған  ...  ...  ... ... ... мен ... бірінші қажеттіктегі тауарлар-ды (жүмыстарды , қызметтерді ) өндіру;мемлекеттік монополияға жатқызылған немесе мемлекеттің  функциясы  бо-лыптабылатын сфералардағы қызметті жүзеге асыру.Қазақстанда, ...  ...  ірі  ...  істейді,олар арқылы елдің экономикалық қауіпсіздігін  қамтамасыз  ететін  ... ... ... ... ...  ...  мен  ...  сақ-талынады.Экономиканың  мемлекеттік   секторын   ...   ...   ...  ...  ...  «ұлттық  компания»  (соның  ішінде  мұнайлықоперацияларды  ...  ...  ...  компания,  жер  қойнауын  пайдаланубойынша  ұлттық  компания,  ...  ...  ...  ұлттық  темір  жолкомпаниясы), «ұлттық холдинг», «ұлттық басқарушы  компания»,  «дамудың  ұлт-тық институттары» ... ...  ...   құрылған   акционерлік   ...   ... ... ... ... ... ... холдингке  жатады  жәнеҚазақстан  Республикасы   ...   ...   ...   ... ұлттық экономиканың негізін  құрайтын  стратегиялық  маңызды  са-лаларда қызметін жүзеге асырады.Ұлттықбасқарушыкомпания–құрылтайшысы мен бірден бір  ...  ... ... ... ... ... қызметінің не-гізгі  мақсатыоған меншік құқығында жататын дамудың ұлттық  институттары  мен  басқа  заңитұлғалардың акциялар ... ... ... ... ...  ...  мен  бірден  бір  акционері  Қазақстан   ... ... ... ... ... ... ... оған  қарас-тыұлттық компаниялар мен  өзге  акционерлік  ...  ...  ... басқару үшін құрылған.Мемлекеттік корпоративтік басқару институты – ұлттық холдинг және ұлт-тықбасқарушы компаниялар сияқты  ...  ...  ...  ... және  ...  ...  үйлестіруді  едәуір  жақсартуға,  сіл-кіністі жобаларды ойдағыдай іске  ...  және  ...  қор  ... ынталандыруға жағдай жасайды.2005 жылы «Самрұқ» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі Қазақстан-дықхолдинг акционерлік қоғамы  мен ... ... даму қоры ...  холдингін  құрудың  негізгі  мақсаты  корпоративтік   басқарудыжетілдіру арқылы ұлттық ... ... ... ...  АҚ-ныңмақсаты Қазақстан экономикасының барлық  секторларында  инвести-циялық  жәнеинновациялық белсенділікті арттыру және ынталандыру болып анықталған.Бұл ретте ұлттық ... пен ...  ...  ...  ...  ... қағидаттары мыналар болып табылады: компаниялардың  бәсекеге  қабілет-тілігі мен экономикалық белсенділігін арттыру;  компанияларды  корпоративтікбасқарудың  жақсы  ...  ...  ...  ...  ... ... ... Үкіметке жәрдемдесу. Белгіленгенді  іске  асыруакционер мен директорлар ... ... ... ...  ... ...  ұлттық  компаниялар  мен  даму  институттарын  ...  ... АҚ-ы мен ...  АҚ-ның  белсенді  қатысуы  жолымен  ...  ... ... ...  ...  темір  жолы»  ҰК  АҚ,  «Қазпошта»  АҚ,«КЕГОК» АҚ, «Қазтелеком» АҚ, «Қазмұнайгаз» ҰК АҚ  ...  ... ... ... ... қорына «Қазақстанның  ин-вестициялыққоры» АҚ, «Қазақстанның даму банкі» АҚ, «Шағын  кәсіпкерлікті  дамыту  қоры»АҚ, Ұлттық инновациялық қор АҚ, ...  ...  мен  ...    ...     ...     сақтық     корпорациясы»     ... ... ... АҚ және ...  шаруашылықжүргізуші субъектілері акцияларының мемлекеттік пакеттері жи-нақталған.Бұл құрылымдар өз топтарындағы ұлттық  ...  ...  осы  ... ... енгізуге, олардың жұмысының экономикалық жағынан тиімді  ... үшін ашық ...  ...  ...  2008  жылы  холдинг  және  «Самрұқ-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» атымен біріктірілді.Экономиканы  және  ...  ...  ...  бойынша  бірлескен   іс-қимылдардың  жоспарына  сәйкес  «Самрұқ-Қазына»  оны  іске  ...  ... ... ...  ...  Қор  осы  ...  барлық  бағыттарыбойынша іс-шараларды іске асыруға қатысады.Егер халықаралық тәжірибеге назар аударатын  болсақ,  осы  ...  ... жоба ... жүзеге  асырылған  екен.  Онда  қызмет  ...  ... ... «Темасек» атты холдинг бірінші болып  құрылған.  Бұл  ... ... ...  ...  ...  және  Қытайда  қолдаутапқан.Корпоративтік басқарудың толыққанды теориясы өткен  ғасырдың  80-жыл-дарықалыптаса  бастады.  Ол  ...   ...   ...   ... оның ... ... ... мен  басқа  да  мүдделітұл-ғаларының   арасындағы   ...   ...    ...    ... арттырудың негізгі элементтерінің бірі болып табылады.«Самрұқ  Қазына»  қорының  құрылуы   мемлекет   қатысатын   ...  ...   ...   капитал   мен   қызметтердің,   өндірістердіңтиімділігін арттыруға, әлемдік  ...  үшін  ...  ... мен ... қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.Бірінші бағыт – қаржы секторын тұрақтандыру. Бұл бағыттағы негізгі мақсатбанк секторының  қаржылық  ...  ...  Осы  ...  Қор  ... ... және ... жүйе құрушы банктерінің  жәй  акцияла-рын сатып алады, сондай  –ақ  банктерге  бағынышты  қарыз  бен  ... ... ... ... Қор  ...  ...  талаптарын  өзгертужөніндегі шараларға кіріседі.Екінші  бағыт  –  Астана  мен  ...  ...   ...   ... ең жоғары санын аяқтау азаматтарды арзан бағамен  жаңа  тұрғынүймен қамтамасыз ету, сонымен қатар ипотекалық ...  бар  ... ... Қор екінші деңгей –  банктерінде  жеңілдікті  мөлшерлемебойынша 15 жылға бірқатар кредиттік  желілер  ашады.  Өз  ...  ... ... ... 15 ... дейін  ерте  өтеу  құқығында  қарызалушылардың әртүрлі топтарына ипотекалық кредиттер беретін болады.Мынадай кредиттік желілер ... мен ... ... ... жатқан объектілерде тұрғын үй сатыпалуға 10,5%-дан жоғары емес түпкілікті мөлшерлемелер бойынша ипотекалықкредиттер.Соңғы 3 жылда алынған қолданыстағы ипотекалық ... ... және ... ... ... ... қол-даныстағыипотекалық қарыздарды қайта қаржыландыру.Үшінші бағыт – шағын және орта бизнесті қолдау.  Бұл  бағыт  шеңберіндегінәтижелер – ... ... ...  ...  ...  ... қамту және осының есебінен жұмыс  істеп  тұрған  бизнесті  қолдау,сондай-ақ жаңа ... және ... ... ... Бұл ... ...  жәнеорта бизнес субъектілеріне БВУ арқылы 14%-дан аспайтын тиімді  мөлшерлемелербойынша 7 жыл мерзімге берілетін болады.  Кепілдер  про-блемасын  шешу  ... ... ... қаражаттардың қол  жетімділігін  қамтамасызету  үшін  ...  ...  ...  қоры  ...  және  орта   бизнескеберілетін кредиттерді ... ... ... ...  ...  ... бизнес тұрақты өтілімдермен қамтамасыз ету  үшін  «Самрұқ-Қазына»  қорыжергілікті қоюшыларды дамыту бойынша іс-шараларды жандандырады.Төртінші бағыт – ... ... ... Бұл ...  ...  ... негізгі операторы «Каз Агро» ұлттық холдингі болып табылады.Бесінші бағыт – индустриялық және инфрақұрылымдық жобаларды  іске  асыру.Бұл  ...  ...   ...   –   жаңа   ...   пен   инфрақұрылымныңобъектілерінің сондай-ақ жұмыс орындарын құру.Қазақстанда экономикалық дамудың өзгеше өңірлік «локомотивтері»  ретін-деәлеуметтікдамуменкәсіпкерліктіңөңірліккорпарациялары құрылуда.Әлеуметтіккәсіпкерліккорпарациялар(ӘКК)– бұл  ...  мен  ... ... ... пайда алу мақсатымен  өзінің  қызметін  жүзеге  асы-рушы  орнықты  ...  ...   ...   ... айырмашылығы сол, алынған  пайданы  ӘҚҚ  мүдделеріне  құрылған  ... ... ... немесе мәдени мақсаттарын іске асыру  үшінқайта ... ... ... ӘКҚ Ұлттық қорының  өңірлік  өкілдіктеріболып ... ... ... жергілікті жерлердегі инвестициялық  жоба-ларды үйлестіру жүзеге асырылады. ӘКК  оларға  коммуналдық  ...  ... ... жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды  (олар  жаңа  бизнес  ... ... беру ... әр ... ... қалыптасып отыр.Әрбір ӘКК өзінше дамудың өңірлік  институты  ...  ...  және  ... ... ... ... ... холдингтік компания  болыпесептеледі.Бұдан ары, басқару тәжірибесінің жинақталуына  және  ...  ... ... ... ӘКК өңірлік және халықаралық рыноктарға шығуды  қоса,ӘКК кеңейетін және олардың жауапкершілік сферасы әртараптанатын бо-лады.Бұл компаниялардың  ...  жаңа  ...  ...  ...  және  ... ... кооперацияларды күшейтуге бағытталған.Еншілескәсіпорын– өз мүлкінің есебінен басқа мемлекеттік  кәсіпорын  құр-ған заңи ... ... ... құру  құқығын  шаруашылық  жүргізу  құ-қығындағы ... ғана ... ... ... ... ... ... ішінде монополияға қар-сызаң талабы күшіндегі  кәсіпорынды  ықшамдау,  негізгі  кәсіпорынның  ... ... заңи ... етіп  ...  ...  ...  ...  тиімділігінарттыру үшін қосымша және мамандандырылған өндіріс құру,  негізгі  өндірістіоған тән емес қызмет пен функция ... ... ... ... фирмалар қатысқан  бірлескенкәсіпорындарболып  табылады.  ... ... ... ... мөлшерде  қатысушылардың  салымда-ры(жарналары) есебінен құрылады. Бірлескен кәсіпорындар  заңнамамен  белгілен-ген  салықтарды  ...  ...  ...  ...  оның  ... пайдаланылмаған  сомасына  қолданыстағы  мөлшерлемелер  ...  ...   ...   ...   ...   ...   бірлескенкәсіпорындарды құрудың және  олардың  іс-қимыл  етуінің  тәртібі  заңнамаменбелгіленген. ... ... үлес ...  ...  ...  ...   ...   соның   ішінде   олардың   салықтардытөлегеннен кейін қалған табысы-ның (пайдасының) бір бөлігін  валюта  ... ...  ...  ұлғаймалы  өн-діріске  жұмсалымға  салу  ... ... ... ... ... меншігін құқықтық  қорғауғакепілдіктер беріледі.Экономиканыңкооперативтіксекторыбірыңғай   ұлттық   ...    ... бірі ... табылады. Рыноктық қатынастардың қалыптасу  барысындаменшік  нысандарының   ...   ...   жаңа   ...   ...  бұл  ...  ...  ...  дамуына   және   дәс-түрлісалаларда оның кеңеюіне кең жол ашты.Қазіргі кезде кооперация жүйесінде ... екі ... ... ... және ... ... ... істейді.«Өндірістік  кооператив  туралы»  заңда  ... ... ... үшін ... ...  ...  жеке  ... және мүшелерінің мүліктік салымдарын (үлестерін) біріктіруіне не-гізделген ерікті бірлестігі  делінген.  ...  ...  ... өндіріп, жұмыс атқарады,  шаруашылық  жүргізуші  субъектілерге  жәнехалыққа ... ... ... ... ұйым және заңи тұлға болып  табыла-ды.Ол жеке кәсіпкерлік үшін заңнамалық актілермен тиым ...  ... кез ... ... ... ... ... бар.Өндірістік кооператив мүлкін жарғылық салымдар, оның қызметінен  алын-ғантабыстар, заңнамамен тиым салынбаған өзге де ... ... жыл ... ... ... ... есебінен ре-зервтіккапитал  құра  алады,  ол  ...  ...  ...  ...   ...  ...  ...  етуге  және  көзделмеген  шығыстардыөтеуге ... ... ...  жыл  ...  ...  анықтала-ды.Салықтар мен бюджетке төленетін басқа міндетті  төлемдер  ...  ... ... ... ... ... қалады және  оның  мүше-лерініңжалпы  жиналысы  мен  ...   ...   ...   ... бөлінеді.Тұтынукооперативі  сауда-саттық  және  тұрмыстық  қызмет  көрсету  ... ... және  ...  азаматтардың  қажеттіліктерін  қанағаттандырыпотырады. Тұтыну кооперативтері сонымен ... сан ...  ...  ... ... ... яғни ... тұрпаттағы кооперативтер бола алады.Қазақстан  Республикасы   заңына   сәйкесселолықтұтынукооперативімү-шелікнегізде оның мүшелерінің (пайшыларының) материалдық және өзге де  ... үшін өз ... ... ...  ...  біріктіружолымен жүзеге асырылатын азаматтардың ерікті бірлестігі деп таны-лады.Заңи тұлға да ... ... ... мүше бола ... ... ... коммерциялық емес ұйымдар  болып  табы-ладыжәне  кәсіпкерлік  қызметпен  өздерінің  ...  ...  ...  ... дәрежеде ғана айналыса алады.Селолық тұтыну кооперативтері сауда, дайындау, өткізу, өңдеу, қызмет көр-сету, жабдықтау ... және ... тиым ... өзге де  ... ... үшін ... (үлестік) жарналар есебінен құрылады.7.4 Шаруашылық жүргізуші субъектілер меншігін жаңғыртудың қаржылықерекшеліктері және оның әртараптандырылуыШаруашылық жүргізудің рыноктық жүйесін қалыптастыр-ғанда маңызды проблематауарларды өндіру,  бөлу  және  ...  ...  ...  шаруашылықшешімдерді  қабылдауда  монополизмді  жою,   шаруашылықтың   натуралдануына,респуб-лика өңірлерінің тұйықтанушылығына және  ...  ...  ...  ...  ...   Қазақстанда   бұл   ...   шешу   ... ... ... ... пен  бә-секені  дамыту,  монополияғакарсы  ...  ...  ...  ша-руашылықта  өндірісті  кішірейту  жәнеәртараптандыру  есебінен  қосарлас  өндірістік   ...   ... ... ... алу және  ...  ...  меншіктібасқа нысандарға жаңғыртубұл нысандардың әралуандығын қамтамасыз етуі  тиіс,мұның  ...  ...  ...  пен  ...  ...  нақтышаруашылық-  тарды  қалыптастыру  үшін  ...  ...  ...  пен  ...  ынталандырады,  жұмыскерлерді  еңбек-тің  ... ... ... жасайды.Мемлекетиелігіненалу−     бұл     мемлекеттік     меншік      ...  ...   ...   мен   тиісті   ... ...  ...  сүбъектілердің  деңгейіне  беру,  сатыласшаруашылықтық байланыстарды ден-гейлестікпен  ауыстыру;  мемлекет  иелігіненалу ... ... ... ... ...   ...   ...   муниципалдық    меншік-ті    ...   ...   ...   ...   көлік   және   байланысқұралдарын, ғимараттарды,  акцияларды,  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...  өтеусіз   беру.   Жекешелендіру   мемлекеттіккәсіпорындарды  акцияландыру  не-месе  ...  жеке  ...  сату  ... ... мемлекет  иелігінен  алудың  және  меншікті  жеке-шелендірудің негізгінысандарымыналар болды:мемлекеттік кәсіпорынды акционерлік  қоғамға, басқа шаруашылық   ... ... ... ... құру);мемлекеттік  кәсіпорынды  немесе  мемлекеттік  ...   ...  ...  ...  ...  ...  ...  заңи  тұлғалардыңконкурс бойынша немесе аукционда өтеуін төлеп алу;холдингтер мен акционерлік ... ...  ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінің ұқсату және  қызметкөрсету кәсіпорындар  акцияларының  меншік  иесінің  шешімі  бойынша  өтеуінсатып ... ... алу және ...  ...  ...  ... ... және каржылық сауықтырудың  ма-ңызды  факторы  ...  ...  ...   ...   ...   ...   мүмкіндік   беретінкәсіпкерлікті дамыту үшін кепілдемелер жасайды. Жекешелендірудің  шаруашылықжүргізу-ші субъектілер мүлкінің кұны шығарылатын өнімге немесе  ... ... ...  ...  оның  ...  ...  рентабелділігін,  кәсіпорынның   даму   перспективаларын,   ... ... ... ала ... ... құны негізінде анықталады.Мемлекеттік    кәсіпорындарды    ...    ...    ...     жәнежекешелендіруден алынған  қаражаттар  мемлекеттік  ...  ...  ... ... ... ... егер  бағалау  кезінде  жекешелендірілетінкәсіпорын  құны  берешек  мөлшері-не  азайтылмаған  ...  оның  ...  ...  ...  алынған  қаражаттарды   пайдаланудыңтәрті-бі мен бағытын Қазақстан Республикасының  Парламенті  анық-тайды.  ...   ...   ...   мемлекеттік   борышты   өтеу,    экономиканытұрақтандыру,  ...  ...  ...   ...   ...   өндірістікқұрылымдарды, жаңа рыноктық құры-лымдарды құру қажеттігімен үйлестіріледі.Қайтақұрылымдаудәрменсіз        кәсіпорындарды        ...        ... ... ... жою ...  ... ... перспективалы бәсеке-ге қабілетті  шаруашылық  объектілергеөндірісті  технологиялық  жағынан  негізделген  саралаудың   іс-   ... ... ... объектінің қаржылық  жағдайының,  со-ныңішінде банктерге, бюджетке,  ...  ...  ...  деңгейініңмониториингі (зерделеу) болады.Стратегиялық маңызы  бар,  мемлекеттік  тапсырысты  ...  ...    ...     алып     ...     объектілерге     ...               ...  ...   оның   ...   ...   тиістімемлекеттік құры-лымдардың, қаржы- кредит  мекемелерінің  кәсіпорынды  ... және ...  ...  ...  ...  салу,  өндірісті  мүмкінболатын қайта кескіндеу, өткізім рыногын  қалпына  ...  ...  ... ... ...  мен  пассив-терін  ретке  келтіру,  залалсызжұмысты  ...  ету,  ...  ...  ...  ...   ...   өндірістік,   қаржылық-экономикалық    іс-қимылдарыныңжүйесін  қарастырады.   Санацияланатын   кәсіпорындарды   ...   ... ... жүзеге асырылады.Бірыңғай мүліктік кешендер ретінде одан ары жұмыс істеуі мақсатқа  сәйкесеместігі анықталған  ...  ...  ...  ...  қайтақұрылымдау мына әдістердің бірі-мен жүргізіледі:1) бірнеше перспективалы рентабелді объектілерді құрумен кәсіпорындысаралау; 2) заңнамамен белгіленген тәртіппен жұмыс істеп тұрған ... ... 3) ... белгіленген тәртіппен артық мүлікті алу жәнеоны сату немесе кейін өтеуін сатып алу құқығымен жалға беру;4) кәсіпорынды жою және оның  ...  ...  (  ...  ...  ... ... ... бірге санациялау  қайта  құрылымдық  соттан  тыс  ...  ...   ...   ...   ...    ... ... жеткен жағдайларда  қолданылады  (екінші  рәсімзаңнамаға сәйкес, бо-рышқордың дүниесін ... ... ... ... ... ... ... емес деп таныл-ған шаруашылықжүргізуші  субъектілер   сот   тәртібімен   ...   ...   ... ... ... ...  ...  қарастырылған  арнаулыбелгіленген рәсімдерге сәйкес жойылуға жатады.Рыноктық экономикада заңи тұлғаларды  қайта  ...  ...  ... ... шығу ... нысандары қолданылады.Қосылымдарменжұтылымдар–  қаржылық   операциялардың   тобын   белгі-леугеарналған ұғым, бұл ...  ...  ...  ...  ... бәсекелік артықшылықтарды алу және ұзақ кезеңде бұл объектінің  құнынбарынша көбейту мақсатымен біріктіру.Қосылымдар  мен  ...  ...   ...   ...   дәрежесікүшейетіндіктен қосылым  және  жұтылым  ...  ...  ... ... табылады, ірі мәмілелерді монополияға  қарсы  органдар  бақы-лайды.Қосылымдар  мен  жұтылымдар  ...  ...  ...   ... бәсекенің өсуімен, өндіріс технологиялары  мен  басқаруды  үнеміжаңартуға негізделген  дамудың  инновациялық  тұрпатына  дамыған  ... ... ... ... ... ... өзгеше нысаны концессия–  келісімшарт  бойыншамемлекеттік меншіктің объектілерін, сондай-ақ  концессионердің  қа-ражаттарыесебінен жаңа объектілерді ... ... ... ... және  тиімдіпайдалану  мақсаттарында  уақытша  иеленуге  және  ...  беру   ...  ...  ...  ...   ...   ресу-рстарыныңкеніштері , темір жолдар, автомобиль  жолдары  ,  ...  әр  ... ... ірі ... және шаруашылық объекті-лері  беріледі.Қазақстанда өндірістің прогрессивті ұйымдық-технологиялық  және  экономи-калық нысаны – кластерлердамып келеді .Кластер  ...  ...  ...  ...  сан  алуан  түрлерінің  бірнеше  кәсіпорындарында  технологиялықөзгертіп ... ... ...  ...  ...  шикізаттан  дайын  өнімшығаруға дейінгі циклді біріктіреді . Бұл  ретте  көлік  ...  ... ...  өндірушілердің  аумақтық  жақындығының  артықшылығы  болады.Кластер қатысу-шыларының арасында  шаруашылықтық  қатынастар  келісімшарттықнегізде ұзақ уақытты ... ... ал ...  ...  ... ... болып қала береді.БА ҚЫ ЛАУ СҰ РАҚ ТА РЫШаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының мәні неде?Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы қандай белгілермен ... . ...  ...  ...  ...  ...  ... жүргізуші субъектілер қандай белгілер бойынша сынып-талады жәнеосы белгілер бойынша олардың сыныптамалық айрықшылықтары-ның ерекшеліктерінеде?Қаржының мазмұнына шаруашылық жүргізуші субъектілердің ұйымдық-құқықтықнысандары қалай әсер ... ... ... ... ... ... ... каржысын ұйымдастырудың ерекшелікте-рі қандай?Шетелдің қатысуындағы бірлескен кәсіпорындар  қалай жұмыс істейді?Экономиканың ... ... ... және ... ... жаңғыртудың негізгі нысандарының мемлекет меншігінен алу-дың,жекешелендірудің, қайта құрылымдаудың ерекшеліктері неде ?Қазақстан Республикасында меншікті жаңғырту бағдарламаларының ... мен ... ... ... ... жұмыс істейтін шаруашылық жүргізушісубъектілердің қаржысы8.1. Коммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... ... ... та-быс (пайда) алумақсатында құрылады және қызметтің бұл түрі рыноктық экономиканың негізіболып ... Олар ... ... ... ... ... ... алады:мемлекеттікжәнемуниципалдықкәсіпорындар;шаруашылыққоғамдарменсеріктестіктер;өндірістіккооперативтер.Бұдан бұрын атап өтілгендей, коммерциялықнегіздерде материалдық өнді-ріс сферасы кәсіпорындарының басым бөлігі жәнематериалдық емес сфера ұйымдары мен ... ... ... жұмысістейді: коммерциялық банктер, сақтық ұйымдары, қаржы сек-торының басқамекемелері (жинақ ақша-депозит мекемелері, ... ... ... бағалы қағаздар рыногы мен ақша-кредит рыноктарына қызметкөрсететін әр түрлі меке-мелер), сауда-делдалдық кәсіпорындар, еріктіқоғамдық қорлар, трасттық компаниялар және басқалары.Коммерциялық ... мен ... ... ... ... ... бірі ретінде құн түріндегі ІЖӨ-ні жасау, бөлу және пайдалануүдерістерін қамтиды. Олар негізінен ІЖӨ мен ҰТ жасалатын материалдықөндіріс сфера-сында ... ... ... ... ... ұйымдардың қаржысы материалдық өндіріс кәсіпорындары (ұйымдары)қаржысының мазмұнымен және ... ... ... ... келеді.Коммерциялықкәсіпорындарменұйымдардыңқаржысыдепөндірістіккапиталдардықалыптастыру,өнімөндіріп,оныөткізу,меншіктіқаржылықресурстардыжасау,қаржыландырудыңсыртқыкөздерінтарту,олардыбөлужәнепайдалануүдерісіндегіэкономикалыққатынастардыайтады.Мұндай экономикалық қатынастарды жиі ақшалай немесе қар-жылық қатынастардеп атайды, қаржылық қатынастар ақшалай қа-тынастардың бір ... ... ол ақша ... ... ғана ... болады жәнеорталықтандырылған және орта-лықтандырылмаған ақшалай қорлардықалыптастырып, пайдала-нумен қосарлана жүретіндігін біз жоғарыда атапкөрсеткенбіз.Коммерциялық кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... негізделген, олардың  қа-тарына  мыналар  жатады:  коммерциялықесеп  ...  ...  ...  дербестік,  өзін-өзі  өтеу,  өзін-өзіқаржыландыру, қаржылық-шаруашылық қызметтің  қорытындысына  ынталылық,  оныңнәтижелері  үшін  жауапкершілік,  ...  ...  ...   ... ... барлық нысандарының  теңдігі;  қаржылық  резервтердіңболуы.1.Коммерциялықесеп–  шаруашылық  жүргізуші  субъектілер-дің   шаруашылық-қаржылық ... ... ... ... ...  және  ...  әдісі.Мемлекеттік меншіктің шаруа-шылық жүргізуші субъектілеріне  сәйкес  дәстүрлі«шаруашылық есеп» терминін қолдану қолайлы, жеке  ...  ...  ...  «коммерциялық  есепті»  қолдану  қолайлы,  алайда   бұл   ұғым-дардыңэкономикалық тұрғыдан маңызы бірдей. Коммерциялық есеп ...  ...    ...     ...     оның     ...     ... пайдалануға  бөліп  берілетінінбілдіреді. Ша-руашылықты жүргізудің әдісі ретіндегі коммерциялық есеп  қағи-даты шығындарды шаруашылық қызметтен алынған  табыспен  ...  және  ... ... ...  ...  ...  ...  жүргізуші  субъектілердің  қаржылық  тәуелсіздігі  ... ... ... ... ...  ...  ...  босболады;қаржылық  қатынастар  субъектілерінің  жұмыстың  нақты  ...   ...  ...  ...  үшін  ...  экономикалық  жауапкер-шілігі болады;коммерциялық  есеп   жағдайында   ...   ...   ... сақтық ұйымдарымен және  мемлекетпен  көптеген  өзара  қарым-қа-тынастары қалыптасады.Коммерциялық есеп қағидаты кәсіпкерлікнысанда іске  асырылады.  ...  ...  ...  ...  ...  ...   қағида-тын,мүлікке иеліктің бостандығын және қызмет ... ...  іске  ...   ...   ...   және   ...   ... жасайды.Коммерциялық есептің айқындаушы қағидаттары өзін-өзі өтеушілік пен  өзін-өзі қаржыландыру болып табылады.Өзінөзіөтеушілік–  шаруашылық  жүргізудің  негіз  ...  ...   ... ... ...  өз  ...  ...  жұмыстарды,  көр-сетілген қызметтерді) өткізуден түсетін түсім-ақша есебінен оны өндіру  жәнежеткізілім   жөніндегі   ...   ...   ...   ...   ... ... шегі  –  залалсыздық,  яғни  кірістер  мен  шығыстардыңсандық теңдігі.Шығындарда өзін-өзі өтеушілікке жету – ... өнім ... ... ... ... ... ... рыноктық ортаға бейімделу кезіндегі кәсіп-орын қызметінің бастапқы кезеңінің мақсаты. Рыноктық қатынастар  жағдайын-дажақсы даму перспективасы бар ... ... ...  бар  ...  ... пайдалана алатындықтан  кәсіпорын  рентабелді  жұмыс  істеуі  тиіс;бірінші  жағдайда  ...  ...  ...  ...   ... ... пайдалану мүмкіндігі бар.Жеткізушілер, банктер, бюджет, әр түрлі кредиторлар тарапынан  кәсіпорын-ға қойылатын  талаптар  мен  ...  ...  ...  ... ...  қаражаттарының  жетіспеуімен  байланысты  тұрақты  ...  ...  ...  бір  ...  ...  (сауықтыруды),қайта ұйымдастыруды,  тәуелсіз  басқаруға  беруді,  сатуды  немесе  ... ... ... белгіленген тәртіппен банкрот деп жарияланады.Өзінөзіқаржыландыру–   рыноктық   экономика   жағдайларында   шаруашы-лықжүргізуші субъектілердің шаруашылық  ...  ...  ...  ...  Бұл  ...  өнім  ...  мен  ...  жүргізуші  субъек-тініңөндірістік-техникалық базасын ұлғайту жөніндегі шығындардың  толық  өтелуіненегізделеді, ол әрбір шаруашылық  жүргізуші  субъект  ...  ...  ... ... ... ... есебінен жауып отыратындығын  білдіреді.Қаражаттардың уақытша жетіспеушілігі кезінде оған деген қажетті-лік  банктіңқысқа мерзімді ...  мен  ...  ...  есебінен  (ағымдағышығындарға пайдаланылады) және ұзақ мерзімді  кредиттер  есе-бінен  (күрделіжұмсалымға  ...  ...  ...   мүмкін,   олар   шаруашылықжүргізуші субъектінің қарамағында қалатын пайданың есебінен өтелінеді.Рыноктық экономика мен жекешелендіру  ...  ...  ... ... қағидатын  қамтамасыз  етуге  акционерлік  капитал-ды,бағалы  қағаздар  ...  ...  мен  ...   қаржылық   опера-циялардан алынған табысты (пайданы) пайдалану арқылы қол жетеді.Бюджеттік және салалық қаржы көздері өзінің маңызын  ...  және  ...  ...  ...  ...  құрылуын  қаржыландыруға,   кон-версияға қолданылады.Өзін-өзі   қаржыландыру   ...   ...   ...   ...     ...     ... меншікті ресурстарын өз  бетінше  ұйымдастырып  басқаруға,  тарты-латын және ... ... ... ... салуға  құқық  берілген.Мемлекет кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын қайта бөле алмайды.  ...   ...   ...   реттеу    бюджетке    салық    алудың,амортизациялық  ...  ...  ...   түсім-ақшаны   бөлудің,бағалы қағаздарды өткізудің, ... ... ... ...  және  ... мен ... белгілеу арқылы жүзеге асырылады.Шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  қаржылық  ...   ... ... ... ... үшін ... ...  қаржы-лықсанкциялардың  жүйесімен  анықталған.  Бұдан  басқа,  ...  ...  ...  ...  бойынша  меншікті  мүлкімен  жауаптыболады.Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық жауапкершілігі  кәсіп-керліктәуекелді сақтандыру жүйесімен және кәсіпорындардың қаржылық  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ар-туыменкүшейіп келеді.Шаруашылық  қызметтің  нәтижелігіне  мүдделілік  бірдей  дәрежеде   кәсі-порындар  мен  ...  ...   жеке   ...   және   ... тән ... Бұл қағидатты іске асыру лайықты еңбек  ақы  төлеумен,мемлекеттің ... ... ...  таза  ...  (пайданы)  тұтыну  менқорланымға бөлуде экономикалық жағынан  негізделген  үйлесімдерді  сақтауменқамтамасыз етілуі  ...  ...  ...  ...  ... ... ... тұтқасы олардың  өздері  тапқан  қаражатта-рыесебінен әлеуметтік-мәдени мақсаттарға жұмсалатын ... ...  ... бір ... – шаруашылық жүргізудіңтиімділігін арттырудың ынталандырмаларын жасау  мен  іске  асыру  үдерісініңекі жағы.Сөйтіп, екі экономикалық категорияның – ... ... ...  шаруашылық  жүргізуші  субъектілер  сферасында  қаржы  мен   ... ... ... ...  ...  ...   субъекті-лердің   қаржылыққызметі өндірістің мақсаттарына, міндеттері-не, оларға  жетудің  белгіленгенәдістеріне  жетудің  ...  мен  ...  ...  оның  ...  ...  ...   ала   ...   білдіреді.   Есеп-қисаптарнегізінде және бел-гіленген қаржылық нормативтерді пайдалану арқылы  арнаулықұ-жатта – қаржы  жоспарында  ...  ...  ...  ... ... ... жүргізуші субъектілер  болжалды  қызметіфакторларының  тұрлаусыздығы  жағдайында  қаржылық   көрсеткіштерді   ... ...... ... ... қолданылады, яғни  қол-дабар  мәліметтерді  зерделеудің,  өзгермелі   факторларды   ғылыми   ...   ...   және    ...    ... жүргізуші субъектінің қаржылық дамуының болжамы жасалады.  Болжамшаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық ... ...  ... және ... ... ... үшін қызмет етеді.Шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  ірірек  шаруашылық   құрылымға   ... ... ... және  ...  ...  ...  ... қаржы  жоспарларының  көрсеткіштері  бұл  ұйымдардың  жиынтыққаржы жоспарларына біріктіріледі.3.             ...              ...              ...   ...   ... түрлі нысандары – мемлекеттік, жеке меншік, шетел  мемлекеттерініңжәне  олардың  заңи  ұйымдары  мен  ...  ...  ... дамуының мемле-кет кепілдігінде жүзеге асырылады. Меншіктенуші  өзбілгенін-ше  өзінің  мүлкіне  ...  ...  ...   және   ... оған қатысты  заңға  қарсы  келмейтін  кез  ...  ... ... кез ... ... және ... тиым ...  өзге  деқызмет үшін пайдаланады.4. Шаруашылық  ...  ...  ...  ...  ......  ...  деңгейлерінде  қаржылықрезервтердің(резервтіккапитал,  тәуекел  қоры)  болуы.  ...  ...  әр  ...  ... және  ...  қорлардың  мөлшеріне  пайызбен,  пайда  немесетабыстан тұрақты  нормативтер  бойынша  аударымдар  арқылы  ...  ...  ...  ...  болатын  қаржылық  қиыншы-лықтарды   жоюға   жәнешаруашылықтардың қызметіне  ...  ...  ...  ...  ... ... ... жоспарында қаралмайтын өндірістік  және  әлеуметтікдамумен байланысты шығындарды  (ойда  болмаған  шығындарды)  қаржы-ландыруғаарналған.Рыноктық экономика  жағдайларында  ...  ...  ... ... ...  өзгерістер  болуда.  Әріптес-кәсіпорындар-дыңарасында деңгейлес байланыстар күшейіп келеді, олардың банк жүйесімен  ... ... ... Бұл ... ...  ...  бас  ... үлгідегі құрылымдарды – экономикалық мүдделермен, бірыңғай  акцияларменжәне мемлекеттің мүліктегі  үлесімен  байланысты  ...  ...  ...   құрылымдарды   жасауда   көрінеді,   бұл    құрылымдар    ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...  шикізатпен,  материалдармен,  жиынтықтылаушы  бұйымдармен  өзін-өзіқамтамасыз етеді, бір-бірінің және ... ...  бос  ...  ... ... мемлекетті рынок жағдайларында өндірісті басқару және материал-дық-техникалық  қамтамасыз  ету  жөніндегі  оған   тән   емес   ...   ...    ...    ...    ...    ...  ...  қаржылық  дербестігі  жасалады,   кәсіпкерлік   пенбәсекенің  бостандығы  ...   ...   ...   ...  үшін  ...  ...   ...   ұлттық   шаруашылықтаөндірістің әртараптануы қамтамасыз етіледі.8.2. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық ... ... ...  ...  ...  ... қорларды – белгілі бір мақсаттарға  арналған  ақшалай  ... ... ... ... ... ...  қозғалыстаболады: түседі, қордаланады, жұмсалады.Шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  қаржылық   практикасында   кәсіпо-рындардың,  жеке  ...  ...  ...  ұлттық  шаруашылықтың  өндірістік,шаруашылық және әлеуметтік қызметіндегі мақсат-міндеттеріне қарай  әр  ...  ...  Өз  ...  ...  ...   экономикалықжағдайдың өзгеруіне қарай кейбір қорлар жойылса, кейбірі  өзгертіліп,  ... жеке ... ... Ұзақ ...  бойы  шаруашылық  жүргізуші  суб-ъектілерде экономикалық ынталандыру қорлары – материалдық  ...  ... ... ... әлеуметтік даму қоры, көпшілік  қолды  тауарлар  қоры(халық ... ... ... және ...  ...  ... ... ынталандыру үшін) жұмыс істеді. 1992 жылға дейін  ұлғаймалыұдайы  өндірісті   ...   және   ...   ...   ...   ... қор ... Министрліктер мен ведомстволарда жал-пы  салалықсипаттағы   шығындарды   қаржыландыру,   ведомствоға   қарасты   ...  ...  ...  көмегін  көрсету  үшін  ... ... ... мен ... ...  ...  ...  экономикалықынталандыру қорлары бойынша орталықтандырылған қорлар мен резервтер,  бағаныреттеу қоры және басқалары.Қаржылық ... ...  мен  ...  ...  ...  то-лықнемесе  ішінара  түрде  бұл  ...  ...  ...   ... қызметті басқаруда пайдалану үшін бейнеленеді. Жекелеген  қорлар-дың қозғалысы қаржының көлемін, нысанын, пайдалану  мөлшерін  неғұрлым  ... ...  ...  ...  бір  ...  ...  белгіленген(жоспарланған), сондай-ақ іс жүзінде қол жеткен ... ...  ... ... де ... ...  ...  есеп-қисап  үшін  бастапқы  мә-ліметтер ретінде қызмет етеді. Мысалы, белгілі бір кезеңде кәсіпорынның  тұ-тыну қорын  ...  ...  ...  бір  жұмыскеріне  шаққандағы  бұлмөлшер оның материалдық  және  әлеуметтік  ...  ... ... ... ... жұмыс істеуі үшін неғұрлым елеулілерімен       ...       мына       ...        ...        ...     ...     шаруашылық     жүргізушісубъектілер  басқа  да  мақсатты  ақшалай  ...  ...  ...  ...    және    әлеуметтікинфрақұрылым дамуына қатысудыңүлестікқоры және ... ... ... иесі ... ... бергеншаруашылық  жүргізуші  субъект  (ұйым)   мүлкінің   ...   ...  ...  және  ...  ...  ...  ... өнді-рістік капиталды, материалдық емес активтерді, айналым  құрал-дарын  сатып  алудың  көзі  болып  ...   Оның   ...   ... қызметті жүзеге асыруға қажетті  жағдай-лар  жасалады.  Жарғылыққордың  мөлшері  шаруашылық  қызмет  ...  ...  ...   ... ... ин-вестициялар (күрделі жұмсалым), таза табыс  есебіненболатын  айналым   капиталының   өсімі,   ...   ... ... және ... басқа молықтырылуы  нәтижесінде  көбейеді;негізгі құралдарды шығару  немесе  беру,  оның  тозығын  есептеу,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... қо-ғамның жарғылық қоры қор  рыногында  акцияларды  орналасты-рукезінде акционерлердің қаражаттары есебінен жасалады.Шаруашылық жүргізуші  субъектілердің  қарамағында  ...  ... яғни ... мен ... төлемдерді төлегеннен кейін  кәсіпорындармен ұйымдар кешенді қорларды– тұтыну қоры мен қорлану қорын ... ... ... ... жұмыскердің (өндірістік және өндірістік емес) еңбегінеақы төлеу шығындары; ақшалай төлемдер, соның ішінде жылдың ... ... ... ... үшін ... ... ... жіберілетінақ-шалай және натуралдық нысандардағы қаражаттар;материалдық көмек:еңбек және әлеуметтік жеңілдіктерді белгілеуге жұмсалатын қаражаттар;шаруашылық  жүргізуші  субъектінің   ...   ...   ...  мен   ...   ...   ...   табыс-тар   (дивидендтер,пайыздар);оңтайландырғыштық ұсыныстар, өнертабу және  жаңалық  ашу  үшін  ... ... ... жеке сипаттағы төлемдер.Сөйтіп, тұтыну қоры еңбекке ақы төлеуге  бағытталған  қара-жаттар  (өнім,жұмыстар   және   ...   ...   ...    ...    жәнежұмыскерлерді материалдық көтермелеу  мен  түрлі  ...  ...  ... жүргізуші субъек-тінің  қарамағында  қалдырылатын  таза  табыстыңбір бөлігі есебі-нен құрылады. Қор ... ...  жеке  ... ... ... ... қарамағында қалатын та-быс (пайда);негізгі   капиталды   қалпына   келтіруге   жұмсалатын    ... ... ... ... түскен түсім-ақша;банктердің кредиттері;жәй ақцияларды қосымша шығару;басқа көздер есебінен қалыптасады.Қорлану қоры:ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз ету шығындарын қар-жыландыруға:негізгі және айналым капиталдарын молықтыруға;ғылыми-техникалық ... жаңа ... ... қорғау шараларын жүзеге асыруға;өндірістік  инфрақұрылым  объектілерін  (автомобиль  жолда-рын,   есептеуорталықтарын, жөндеу,  ...  ...  және  ...  ...  ... ... ... қатысуға;құрылысты және әлеуметтік  инфрақұрылым  объектілерін  (тұр-ғын  үйлерді,клубтарды, демалыс үйлерін,  пансионаттарды,  сана-торийлерді,  ... ...  ...  спорт  объектілері  мен  ғимараттарын,қосалқы   ауыл   ...   ...    ...    ...    қатысуғапайдаланылады.Ірі кәсіпорындар мен ұйымдар тұтыну мен ... ... ... ... мен ... ... жағынан ұқсас мынадай жеке-жекеқорлар көздерін құрып, пай-далана алады:жалақы,еңбеккеақытөлеу,өндірістідамыту,әлеуметтікдамуқорлары.Ұдайыөндірістік  шығындарды  үздіксіз  қаржыландыру-ды  ...  ...     ...  ...  көшу  жағдайында   олардың   маңыздылығы   ... ... ... ... жүргізуші  субъектілердің  өздеріменшікті  қаржылық  ...  ...  ...  құрылымдары   (нормативтікаударымдар негізінде), ма-мандандырылған сақтық ұйымдары  (сақтандыру  әдісіарқылы)  және  мемлекет   (әр   ...   ...   ...   ... жағдайы нашарлаған  кездепайда болған қосымша шығындарды  жауып,  ...  ...  ... ... ету. Қор ... ... қорлану  және  басқақорларына жіберілмес бұрын оның қарамағында қалатын табыс есебінен  ... ... үшін ... жеткіліктілігі жағдайында).Шаруашылық жүргізуші субъектілердің валюталыққорларывалюта қаражаттарыныңесебінен мына көздерден қалыптасады:экспорттық валюталық ... ... ... ... солардың ішінде шетел, басқа қаржы мекемелері-нің жәнешетелдік заңи тұлғалардың валюталық кредиттерінен; ішкі валюта ... ... мен ... пунк-тері арқылы валюта сатып алу;бейрезиденттер көрсететін қаржылық көмек (гранттар).Өнімдерді, жұмыстар мен ... ... ... ...  ...  заңмен  белгіленген  салықтар  тө-ленгеннен   кейін   шаруашылықжүргізуші субъектілердің  валюта-лық  ...  ...  Бұл  ...  ...  ...  ...   ...   салымдарнысанын-дағы және т.б. нысандардағы,  егер  бұл  дивидендтер  мен  ...  ...  ...  ...   ...   алынған   болса,қаражаттарды орналастырудан  алынған  шетелдік  ...  ...  ... ... ... ... субъектілердің  ортақ  міндеттердішешу үшін ерікті не-гізде  ...  ...  ...  ...  ... ... ... бірақ қолданылып жүрген  валюта  заңна-масыныңшеңберінде өздерінің қарап шешуі бойынша ... ... ...  ...  ...  ...   ...   өндірістік,   әлеуметтік-мәдени   дамуынажұмсалады; валютаның бір бөлігі еңбек ұжымдарының шешімімен халық  тұтынатынше-тел тауарларын, ... ... және ... ...  ...  алуғажұмсалуы мүмкін. Валюталық қорлардың қаржысы  ізгіліктік  және  қайырымдылықкөмек көрсетуге де пайдалануы мүмкін.  Шаруашылық  жүргізуші  ... қоры ... бір ... қосалқы жеткізушілерге –  әріптес-терге бере алады; бұл түсімдердің көлемі келісімшарттық  негізде  ... ... ... ... ... оты-рып, шешілді.Жөндеуқорыкәсіпорындарда негізгі капиталдарды жөндеудің барлық  түрлерін:күрделі, орташа, ағымдағы түрлерін  жүргізу  үшін  жасалады,  олар  ... мен ... ... құны  ...  ...  ... ... болашақ шығындарға қарай жөндеу  қорына  ауда-рылатынаударымдардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  көлемі  негізгі  капиталдардың   жай-күйімен   және   тозығыныңдәрежесімен  анықталады.  Ішінара  ...  ...   ...   ... ... ... есебінен жабылуы  мүмкін.Бұл  шығыстар-дың мөлшерлері сондай-ақ салық салу ережелерімен реттеледі.8.3.  Өндірістік  капиталдар   және   ...   ...   ... ... ...      ...      және      коммерциялық       қызметінегізгіөндірістіккапиталдарды–   ...    және    ...    ... ...  ...  ...  ...  бұлай  бөлінуіолардың  айналымының  сипатымен  және  дайын  өнімді  жасаудағы   ... ... ... құрал-жабдықтар өндіріс үдерісі-нің материалдық-техникалық  негізі  ...   ...   ...   ...   ... ... ... қалыптасуы, олардың жұмыс істеуі  менұлғаймалы ұдайы молайтылып отыруы  қаржылардың  ...  ...  ... ... ... еңбек  құралдарын  сатып  алу,  пайдалану  жәнеқайта қалпына келтіруді  ...  ...  ...  ...  ақшалай  қорларқұрылып,     пайдаланылады.     Қаржының      арқасында      ...  ...  ...  ...  ...  ...... мен  еңбек  заттарын  сатып  алу,  көбейту  немесе  олардың  орнынтолтыру үшін қаржылық ... ... ... жетеді. Еңбек  құралдарымен еңбек заттарынан  тұра-тын,  құндық  ...  ...  ...  құрал-жабдықтары негізгі және айналым капиталдары болып табылады.Қазіргі  жағдайда  ұзақ  пайдалану  айналымынан  тыс  ...   ... бірі – ... емес активтер.Материалдықемесактивтер–  жылдықжиынтық табыс алу  үшін  ұзақ  мерзімді  (бір  жылдан  артық)  ...  ... ... емес объектілер. Олардың кәсіпорын  активтерініңқұрамында  пайда   болуы   рыноктық   қатынастарға   ...   ... ... практикасына  жақындасты-ру  қажеттігіне  байланыстыболып отыр.Негізгі өндірістік  капиталдар  мен  ...  емес  ...  ... ұзақ ... бойы ...  және  өзінің  құнын  біртіндеп,  бөліп-бөліп  тозығына  ...  жаңа  ...  ...   ...   Көшу   ... ... ...  амортизациялықнорма,  ал  бұл  үлестіңақшалай көрінісін амортизациялықаударымдар деп ... ... ... шығындарына кірікті-ріледі және  өнімдіөткізуден түсетін табыстан (түсім-ақшадан)  қалыптасады.  ...  ... ... аяқталғаннан кейін амортизациялық  аударымдардың  жинақталғансомасы сан жағынан қорлардың өздерінің құнына тең  болады;  бұл  қаражат-тарнегізгі капиталдардың тозу  және  ...  шығу  ...  ...  яғни  толықайналымы аяқталғанға дейін оларды  ...  ...  ...  ...  ...  капиталдарды  қаржыландыру  көздерінің  бірі  ...  ...  ...  ...   амортиза-циясының   нормалары   кәсіпорын   ... ... ... ажыратылуы мүмкін: олар  пайдаланудың  бар-лық мерзімі  ішіндегі  негізгі  капиталдардың  баланстық  ...  ... ... ... ... ...  ...  кезеңінің  басынданеғұрлым жоғары үлестер  (региссиялық  әдіс)  белгіленуі  ...  ... ... заңнамасын-да  тіркелген  активтердің  (негізгі  құралдармен материалдық емес активтердің) ішкі топтарының ...  ...  ... ... ... ...  Шаруашылық  жүргізу  прак-тикасындасонымен   бірге   ...   ...   ...    ...    үшінжеделдетілген  амортизациялық  әдіс  пайдаланыла-ды.  ...  ... ... ... мен оны ... жұмсалатын шығындардың  мөлшері  арқылыжәне  осыған  сәйкес  ...  ...  ...  ...   ... ... әсер етеді; бұл салықтарды  өндіріп  алу  және  кә-сіпорындардың қарамағында қалдырылатын табысты пайдалану  кезінде  ... ...  ...  ...  ...  ...   мен   ...   қорларынкіріктіреді,  олар  әр  ...  ...  --   ...   және   ... ... ... әр ...  жақтарын  көрсетеді.  Олардыңбір бөлігі – өндірістікбосалқықорлареңбек заттарының (предметтерінің)  құнын(шикізаттың,   сатымдық   ...   ...   ...   және   ...  ...   ...   ...   бөлшектердің),   сондай-ақбелгіленген ең аз немесе шектік мөлшерлердің шектерінде  еңбек  құралдарыныңбір бөлігін де ... ... және  тез  ...  ...  ...  ......  өнімді  жасау   үдерісі-не   тартылғанзаттардың құнын ... ... ...... ... ...  ... кезеңде өндірілетін, бірақ кейінгі кезеңдерде өнімнің өзіндік  құныесебінен өтелетін заттар.Айналысқорларыайналыс   сферасымен   байланысты;   ...    ...  ...  ...  ...  ...  және   банктердешоттардағыақшалай                                                ... ... ...  ... айналысты қауыштырады.Екі элемент те – айналым өндірістік қорлары мен  айналыс  қорлары  құндықнысандардың:  ақшалай,  тауар,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ауысым-дары  жолымен  қаражаттардың  тұрақты,үздіксіз толық айналы-мын қамтамасыз етеді.Айналым өндірістік ... мен ...  ...  ...  ақшалайқаражаттар  шаруашылық   жүргізуші   субъектінің   ...  ...  ...  ...  ...  өндірістің  әр   түрлітұрпаттары мен түрлері кезінде айтарлықтай ажыратылады. Мәселен  өндірістік-шаруашылық   қызметі   ...   ...   ...    ...  ...  ...  шаруашылық  жүргізуші  субъектілерде,машина жасауда,  жеңіл  өнеркәсіпте  көлік  және  кепілді  босалқы  ... ... ... ... үлес ... ... болады;  бұлсалалар-ға  айналым  қаражаттарында  аяқталмаған  өндірістің   ...   ... ... болады;  бұл  құрылыс  саласы,  ауыл  шаруашы-лығы  үшін  десипатты;   ...   ...   ...   ...   ...    Айналымқаражаттарының  жекелеген  элементтері  айналымының  әр   ...   ... ... қаражаттарының құрамы мен құрылымының факторлары олар-дың жалпы  мөлшерінде  және  сонымен  бірге  қаржыландыру  мүм-кіндіктеріндебейнеленеді.Айналым ... ... ... ... ... ... ... және қызметтерді өткізгеннен кейін және шаруашылықжүргізуші субъектілердің шоттарына түсім-ақша түскеннен кейін жүзегеасырылады, мұның өзі келесі толық ... ... ... ... ... алу-ға жағдай жасайды.Өндірістік қорлардың толық айналымының жоғары баяндал-ған үдерістеріжұмыс істеп ... ... үшін ... бо-лады.Жұмысістептұрғаншаруашылықжүргізушісубъектілерденегізгі және айналымкапиталдарының орны өнімді (қызмет-терді) сатқаннан кейін және тиісті табыстүскеннен ... ... Бұл ... амортизациялық аударымдарнысанында тозған негізгі капиталдардың орнын толтыру үшін қаражаттарқалыптастырылады, ал өнімді өткізуден алынған табыстың ... ... ... ... ... тауар-ма-териалдық құндылықтардысатып алуға бағытталады.Жаңашаруашылықжүргізушісубъектілердіқұрунемесеолардыкеңейтукезіндеқаражаттардың едәуір бөлігіқұрылтайшылардыңжарналары,акциялардысатудантүскенқаржылыққаражаттардытартуесебіненқалыптасады;мемлекеттіккәсіпорындарүшін–бұлбюджеттікжәнемемлекеттікбюджеттентысқорлардыңқаражаттары.Қаражаттардың бір бөлігі басқарудыңжоғарғыбуындарының–бірлестіктің, ассоцияцияның, министрліктердің, ведомстволардыңорталықтандырылғанқаржылықресурстарыесебіненавансылануы ... ... ... көзі ... пайдаланылып келеді.Жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші субъектілердеөндірістіккапиталдардыңөсімінқаржыландырудыңкөзіолар-дыңкәсіпорынныңқарамағында қалдырылатын және тікелей осы мақсатқа бағытталатын, сондай-аққаржылық қорлар – ... ... қоры ... ... өндірістік жәнеәлеуметтік даму қоры, қаржылық резерв, басқа инвестициялық қорлар ар-қылыжұмсалынатын таза табыс (пайда) болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... үшін ұзақ мерзімді,айналым капиталдарын қар-жыландыру үшін қысқа мерзімді кредиттерпайдаланылады. Өндірістік капиталдарды көбейтудің көзі бұдан басқа,айналымнантысактивтердің(негізгікапиталдың)қайтаинвестицияланатынбөлігі,айналымактивтерініңшашыратылатынбөлігі,кредиторлықберешек,борышқорлықбағалықағаздардың(облигациялардың)эмиссиясы,лизингболып табылады. ... ... ... ... ... ... ... топтастыруға болады. Айналым қаражаттарының асамаңызды құрамды бөлігі меншіктіайналымқаражаттарыболып та-былады, өйткеніолардың болуы, сақталымдылығы, басқа қа-ражаттармен ара салмағы нақтылырыноктағы ... ...  ...  ...  ... жүргізуші субъектілердің меншіктіқаражаттарынақұрылтайшылардыңалғашқы жарналары,  амортиза-циялық  аударымдар  және  таза   табыс  (пайда)жатады.Алғашқыда шаруашылық ...  ...  ...  ...  ... ... емес активтерді, айна-лым құралдарын сатып  алудыңкөзі жарғылықкапиталболып табылады. Оның  қаражаттары  есебінен  ... ... ...  үшін  ...  жағдайлар  жасалады.  Жарғылық  капи-талдың көлемі бухгалтерлік ... ... ... және  ... ... ... бағалаудың алғаш-қы критерийі қызметін атқарады.Кейінгі негізгі капиталдарды сатып алуға шаруашылық  қыз-мет  нәтижесіндекәсіпорында пайда болған қорланымдар пайда-ланылады. Оларға ең ...  ... ... ...  ...  ...  аударымдар  ментабыс (пайда) жатады.Мемлекеттік   кәсіпорындарда   өндіріске   ...    ... ... қаражаттар мен  орталықтандырылған  бюджеттентыс  қорлар,  ал  мемлекеттік  емес   кәсіпорындарда   ...   ... ... ... одан әрі дамыту кәсіпорындардың  ішкі  ресурстарымен ... ... ... жүзеге асырылады.Тартылғанқаржылыққаражаттаракцияларды   орналасты-рудан,   еңбек    ұжымымүшелерінің,  заңи  және  жеке  ...  ...   ...   ...  ...  ұзақ  ...   ... капиталдарды қаржы лизингі негізінде сатып  алу  және  ... ... ...  ...  ...   кәсіпкерлік   қызмет   бастауыныңобъективті алғышарты болып табылады. Бұл қыз-меттің  нәтижелері  дайын  ... ... мен ... ... ... ... Шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметінің қаржылық нәтижелеріӨндірістік капиталды пайдаланудың сипаты арнаулы қар-жылық көсеткіштерденкөрінеді және ... ... ... ... ... ... айқындалады.Түсім-ақшаның ауқымы кәсіпорынның (ұйымның), фирманың өнім өндіру мен оныөткізуге   жұмсаған   ...   ...   ...   көлемінебайланысты болады.Бөлудің           ...           ...           ... ...  ...  ...  жұмыстар  менкөрсетілген қызмет-тер үшін шаруашылық  жүргізуші  ...  ... ақша ... сомасы. Ол өзіндік  құнды  пайданы,  акциздерді,қосылған құн салығын кіріктіреді.Өткізілген  өнімнен  ...  ...  ...  ...  ...  өткізудентысоперациялардан–  негізгі  капиталдарды,  басқа  мү-лікті және т.б. ... ... ... ... ... мүмкін.  Қосылған  құнсалығы, акциздер, өнімнің бағасына қосылатын құнның бірқатар басқа  элемент-тері ( сауда және өткізім ... ... ...  шаруашылық  жүргізушісубъектіге жатпайды, тек ол бюджетпен және  басқа  ұйымдармен  есеп  айырыс-қанда ...  ...  оны   ... ... ... ... мен жұмыс күшін сатып алуға  жұмсалынғаншығындардың ... ...  ...  ...  ...  ... қаражаттар ( шикізат, материалдар, отын, энер-гия,  құрал-жабдықжәне т.б.) шығындарының және қажетті еңбектің жиынтығы. Шығындардың  ...  ...  ...  ...  кіріктірілетін   өнім,тауарлар, қызметтер  өндіруге  және  оларды  өткізуге  ...  ... ... ... ... ...  ...  өндіру  менөткізудің салалық  және  басқа  ерекшеліктеріне  байланысты  болады.  Алайдажалпы бұл шығындар ... ... ...  ...  мына  элементтербойынша топтастырылады:материалдық  шығындар  (қайтарылатын  қалдықтардың   құны   ... ақы ... ... ... ... ... ... қорлар бойынша амортизациялық аударымдар;басқадай шығындар.Өнім, жұмыс және қызметтер өлшемінің өзіндік құнын ... ...  ... ... кезінде шығындар өндірістің сипаты  мен  құрылымы  еске-рілетін салалық әдістемелік ұсыныстармен анықталатын баптар бойынша  топтас-тырылады. Осы ... үшін ... тура және ... ...  ... ... және кешенді болып сыныпталуы мүмкін.Өнімөткізудентүскентүсімақша(қосылған құн салығы мен акциздер-сіз) жәнеоны өндіру мен өткізуге ... ... ... ... ... Оған шаруашылықжүргізуші субъектілердің негізгікапиталдарымен басқа мү-лігін өткізудентүскен табыс, сондай-ақ өткізудентысоперациялардантүскен табыстар қосылады.Өнімді өткізу кезінде түсім-ақша мен өзіндік құн арасынан ... ... де ... ... Сондай-ақөткізуоперацияларынантысзияндардаболуы мүмкін: алынған айыппұлдардантөленгендердің асып түсуі, валюталық есеп-қисаптар мен операциялар бойыншатеріс бағам айырмасы, кү-ші жойылған тапсырыстар ... ... ... ... ... ... ... ысыраптар және т.б.Жалпы аталған құрамды бөліктер кәсіпорынның баланстықтабысы(пайдасын)немесе зиянын құрады.Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... ... бейнелеп көр-сетіледі, ол тауар-материалдық босалқы қорларды,орындалған жұмыстарды, көрсетілген қызметтерді өткізуден алынған табыс-тардан басқа, қосылған құн салығын, акциздерді, ... ... ... ... ... құнын және сату мен бағаданшегерімдерді алып тастағаннан кейінгі сыйақы (мүд-де), яғни пайыздар,дивидендтер, ... және ... ... ... ... да ... өткізуден алынған табыс пен оның өзіндік құны ара-сындағы айырымжалпыпайданықұрайды. Алайда бұл сызба бойынша өзіндік құн бүкіл шығыстардыбейнелеп ...... бір ... ... ... және әкімшілік шығындары (жалпышаруашылық және әкімшілік арналымышығыстарының сомасы); өткізуге (тауар-материалдық босалқы қорларды ... ... ... ... ... мүлікті жалдау үшін жәнепай-ыздар бойынша басқадай шығыстар) бойынша ... ... пен ... ... ... ... не-гізгі қызмет бойыншасальдоланылған қаржылық нәтижені бей-нелеп көрсетеді және«негізгіқызметтеналынғанпайда(немесезиян)» деп аталады.Негізгіемесқызметтеналынғанпайда(немесезиян)– ... ... ... ... ... ... және т.с.с. алынғанқаржылық нәтиже.  
        
      

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 109 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары мектептегі тәрбие теориясы8 бет
Информатикада Adobe Photoshop программалық оқыту құралын үйрету технологиясы66 бет
Кәсіптік білімнің электрондық оқулықтарын құрастырудың функционалдық – модульдік технологиясы45 бет
Бернард шоу3 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқу тәжірибесінің қорытындысы туралы есеп беру6 бет
Оқушылардың ауылшаруашылық машиналарын жөндеу мамандығына қызығушылығын қалыптастырудың әдіс –тәсілдер жүйесі76 бет
Реляционды мәліметтер базасы27 бет
1930-40 жылдардағы ана тіліндегі математика оқулықтары және олардың ерекшеліктері64 бет
5в050700 «Менеджмент» мамандығы 1-курс студенттері үшін іс-тәжірибеден өту туралы есебі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь