Астрофотометрия элементтері. Жұлдыздық шамалар

Астрофотометрия. Астрофизиканың маңызды тәсілдерінің бірі - астрофотометрия, яғни аспан шырақтарының шығаратын сәулелерін (радиациясын) өлшеу. Осы мақсат үшін қолданылатын құралдарды фотометрлер дейді. Фотометрлердің сәулені қабылдайтын негізгі бөліктері: фотопластинка, фотоэлемент, термоэлемент, болометр.
Сәуле қабылдағыштың бір түрі өзіміздің көзіміз.Көз, фотопластинка, фотоэлемент жиілігі әртүрлі сәулелерді бірдей сезбей, тек оларды екшеп, сезеді. Көз өте-мөте сары (толқын ұзындығы 0,55 микрон) сәулелерді жақсы сезеді. Кәдімгі фотопластинка өте-мөте күлгін (толқын ұзындығы 0,45 микрон) сәулелерді сезгіш. Бірақ осы кезде, көз атымен сезбейтін инфрақызыл сәулелерді сезетін пластинкалар бар. Ал, термоэлемент пен болометр әртүсті сәулелерді бірдей сезеді. Аспан шырағынан келген жарықтың көзіміздің тор қабыршағын жарықтандыруын осы кезде жалтырау деп атайтын болды.
Ертедегі аспанды бақылаушылар жай көзбен қарап аспандағы барлық жұлдыздарды жалтырауына қарай 6 шамаға бөлген. Дәл өлшеулер жүргізіп қарағанда осылай бөлуде математикалық негіз бар болып шықты: 1-шамадағы жұлдыз 2-шамадағыдан 2,5 есе (дәлірек алғанда, 2,512 есе) жарығырақ, 2-шамадағы 3-шамадағыдан әлгіндей есе жарығырақ болады екен. Мысалы, Темірқазық жұлдызы және Жетіқарақшының жеті жұлдызының алтауы 2-шамадағы, ал Арктур бірінші шамадағы жұлдыз болып саналады.
Сонымен жұлдыздар өзінің жалтырауымен және жұлдыздық шамасымен сипатталатын болды.
Фотометрлердің кейбір түрлерін қарастырайық. Жарық қабылдаушы – көз (теңгеру фотометрі). Бұл фотометрде бақылаушы трубадан қарап жалтырауын өлшегелі отырған жұлдызбен қатар, жанып тұрған электр лампасының кішкене қылын – «салыстыру жұлдызын да» көреді. Бақылаушы бұл жасанды жұлдыздың жарықтығын нашарлатып отырып, әлгі өлшегелі отырған жұлдыздыкімен теңгереді. Неше есе нашарлатқаны белгілі болады; ендеше осыған сүйеніп әлгі жұлдыздың жалтырауын де есептеп шығарады. Фотометрияда көзбен бақылаудың маңызы төмендеп, оны күннен күнге механикаландырып келеді.
Жарыққабылдаушы – фотопластинка. Осы кезде фотографиялық фотометрия көп қолданылады. Неғұрлым жұлдыз жарығырақ болған сайын, солғұрлым фотографиялық негативтерде оның дөңгелекше кескінінің диаметрі үлкендеу болады және ол кескін солғұрлым қараңғылау болады. Сонда, жұлдыздың жалтырауын дөңгелекшенің диаметрін өлшеу арқылы да, қараюының дәрежесін өлшеу арқылы да есептеп шығаруға болады.
Мұндай әдіспен Күн атмосферасы, тұмандық сияқты аумақты объектілердің жалтырауын анықтаумен қабат, олардың әр жеріндегі заттардың қалай таралуын да анықтауға болады. Пластинканың қараюының дәрежесін өлшейтін құралды микрофотометр дейді. Жарық қабылдағышы термоэлемент не фотоэлемент болатын фотометрлер де астрономияда жаппай тарап келеді. Аспан денесінен келген жарық тесікше терезеден өтіп, не термоэлементке не фотоэлементке түсіп, электр тогын (термо не фототок) туғызады. Бұл токты өлшеу арқылы жарықтың энергиясын анықтауға болады.
        
        Астрофотометрия элементтері. Жұлдыздық шамалар. Астрофотометрия. Астрофизиканың маңызды тәсілдерінің бірі -  астрофотометрия, яғни ... ... ... сәулелерін (радиациясын) өлшеу. Осы мақсат үшін қолданылатын құралдарды фотометрлер дейді. Фотометрлердің сәулені қабылдайтын негізгі бөліктері: фотопластинка, фотоэлемент, термоэлемент, ... ... бір түрі ... ... фотопластинка, фотоэлемент жиілігі әртүрлі сәулелерді бірдей сезбей, тек оларды екшеп, сезеді. Көз өте-мөте сары (толқын ұзындығы 0,55 ... ... ... ... ... ... ... күлгін (толқын ұзындығы 0,45 микрон) сәулелерді сезгіш. Бірақ осы кезде, көз атымен сезбейтін инфрақызыл сәулелерді сезетін пластинкалар бар. Ал, термоэлемент пен ... ... ... ... ... Аспан шырағынан келген жарықтың көзіміздің тор қабыршағын жарықтандыруын осы кезде ... деп ... ... ... ... жай көзбен қарап аспандағы барлық жұлдыздарды жалтырауына қарай 6 шамаға бөлген. Дәл өлшеулер ... ... ... ... ... ... бар ... шықты: 1-шамадағы жұлдыз 2-шамадағыдан 2,5 есе (дәлірек алғанда, 2,512 есе) жарығырақ, 2-шамадағы 3-шамадағыдан әлгіндей есе жарығырақ болады ... ... ... ... және ... жеті ... алтауы 2-шамадағы, ал Арктур бірінші шамадағы жұлдыз болып саналады.Сонымен жұлдыздар өзінің жалтырауымен және жұлдыздық шамасымен ... ... ... ... ... ... ...   -  көз (теңгеру фотометрі). Бұл фотометрде бақылаушы трубадан қарап жалтырауын өлшегелі отырған ... ... ... ... электр лампасының кішкене қылын  -   көреді. Бақылаушы бұл жасанды жұлдыздың жарықтығын нашарлатып отырып, әлгі ... ... ... ... Неше есе ... ... ... ендеше осыған сүйеніп әлгі жұлдыздың жалтырауын де есептеп ... ... ... ... маңызы төмендеп, оны күннен күнге механикаландырып келеді.Жарыққабылдаушы  -   фотопластинка. Осы кезде фотографиялық фотометрия көп ... ... ... жарығырақ болған сайын, солғұрлым фотографиялық негативтерде оның дөңгелекше кескінінің диаметрі үлкендеу болады және ол кескін солғұрлым қараңғылау ... ... ... ... дөңгелекшенің диаметрін өлшеу арқылы да, қараюының дәрежесін өлшеу арқылы да есептеп шығаруға болады.Мұндай әдіспен Күн ... ... ... ... ... ... ... қабат, олардың әр жеріндегі заттардың қалай таралуын да ... ... ... ... ... ... құралды микрофотометр дейді. Жарық қабылдағышы термоэлемент не фотоэлемент болатын фотометрлер де астрономияда жаппай тарап келеді. Аспан денесінен келген жарық ... ... ... не  термоэлементке не фотоэлементке түсіп, электр тогын (термо не фототок) туғызады. Бұл токты өлшеу арқылы жарықтың энергиясын анықтауға болады.Мұндай ... өте ... және ... адамға тәуелді емес. Соңғы жылдарда шыққан электрондық фотокөбейткіш деген құралдар арқылы фотоэлемент ... өте ... ... да ... мүмкіндік туды.Болометр  -  бұл да түскен жарықтың энергиясын өлшейтін құрал. Мұнда түскен жарықтың ... ... ... ... ... ... өзгереді, сондықтан ондағы ток күші өзгереді. Токтың күші бойынша жарық энергиясын есептеп шығарады. Болометрдің пластинкасын спектрдің әр ... ... ... ... ... ... өлшеуге де болады. Аспан денелерінің  радиацияланған фотометриялық бақылаулар арқылы өлшегенде физикадағы сәуле шығару ... т.т.) ... көп ...  ... ... анализ негіздері. Спектрлік анализ. Аспан денелерінен келетін сәулелерді талдап тексергенде, олардың құрамы өте күрделі екендігі ... Ол ... ... ... ... электромагниттік толқындардың жинағы екен: оның ішінде ұзын толқынды радиотолқындары, инфрақызыл сәуле, көзге көрінетін ақ сәуле, ... ... ... ... бар.Біздің көзімізге көрінетін ақ жарық толқын ұзындығы микронның 0,4 (микрон-0,001) нен бастап 0,8 болатын жай (монохромат) сәулелердің жинағы.Құранды (күрделі) ... жай ... ... жіктейтін құралдар шыны призма (кейде кварц призма), не дифракциялық решетка болады.Егер құранды ақ жарықты шыны призмаға түсірсек, оны құрайтын жай ... шыны ... ... ... ... олар ... ... сынады да, жолындағы экран бетіне барып түскенде, бәрі экранның бір ... ... ... ... ... түседі. Ал толқын ұзындығы әр түрлі сәулелер біздің көзімізге әртүрлі түсті болып көрінеді (егер  ... ... ... ... ... ... ... бетіндегі әлгі әр түрлі жай сәулелер жіктеліп түскен жерде әртүсті жолақтарды  -  спектрді көреміз.Күрделі жарықты жай ... ... ... оның құрамын зерттеуді  спектрлік анализ дейді.Егер құрал спектрді тек көзбен ... ... ... ... үшін ... ... онда ... ал спектрді фотографиялау үшін арналған болса, онда спектрограф дейді. Бұлардың құрылысы бірдей, тек спектрограф болғанда спектрдің ... ... ... ... қойылады.Аспан денесінен келетін жарықтың спектрін түсіру үшін спектрограф пен телескопты, ... ... ... ... ... дәл ... етіп біріктіреді.Спектрдің түрлері. Заттың күйіне қарай және оның қандай жағдайда тұруына ... ... ... үш түрі ... не ... ... бірімен бірі жалғасып жатқан әр түсті жолақтардың бірінің жинағы. Мұндай спектрді қызған күйдегі қатты, сұйық заттың бәрі де және ... ... мен ... ... ... ... мен атомдары иондалған газдар береді.Сызықша немесе жолақ спектр дегеніміз қарңғы аралықпен бөлінген жеке-жеке әртүрлі ашық сызықтардан ... ... ... ... ... сиретілген газдар мен булар, мысалы, қызған күйде не электр тогы өткен кезде береді. Жұтылу спектрі дегеніміз үздіксіз спектр беретін жарық ... ... ... газдар не булар тұрған кезде шығады. Мұның түрі көлденең қара сызықтармен айғыздалған тұтас спектр болады. Мұны газдар мен булар өздері ... ... ... ... өздері жиілігі қандай сәулелерді шығара алатын болса соларды ... ... ... неміс физигі Кирхгоф заңы бойынша түсінуге болады.Молекулалардың немесе олардың қосылыстарының спектрі бірқатар жалпақ жолақтардан тұрады; бұл жолақтардың ... өте ... ... ... 	Газ не бу ... әрбір элементтің өзіне тән сызықша спектрі бар  -  сызықтың ... ... ... ... ... әр ... ... Мысалы, натрий буының спекрті толқын ұзындықтары  және болатын қос сары сызықтан тұрады.Спктр химиялық элементтің ен-таңбасы. ... ... бір ... екінші элементтен оңай ажыратуға болады және әр ... ... ... ... ... ... тұрған зат қандай элементтерден құралғанын айыруға болады. 	Күн мен ... ... ... ... ... шығаратын атом. Ендеше неғұрлым спектр сызықтары жарығырақ болса, солғұрлым ол сызықтарды шығаратын атомдар саны да ... болу ... ... ... ... қанша екенін де бағалап білуге болады.Тәжірибенің көрсетуіне қарағанда газдың қысымы көбейген сайын, оның спектріндегі сызықтар жалпая береді және жаңадан сызықтар ... ... ... қарап жұлдыз атмосферасындағы қысым туралы түсінік ала аламыз.Температура күшейген кезде атомдар мен ... ... Ал ... ... ... ... ... нормаль күйдегіден өзгеше. Ендеше спектрға қарап температураны да анықтауға болады.Спектрдің түріне қарап аспан ... ... және ... ... туралы да мәліметтер алуға болады. Себебі, жарық пен электр және магнит құбылыстарының арасында ... бар ... ... егер ... ... ... магнит өрісіне қойса, спектр сызықтары   -  бір сызықтың ... екі не үш ... ... ... ... ал ... ... өрісі болған кезде сызықтар жалпаяды.Лекция №12.Жұлдыздар,  олардың спектрлік классификациясы.Жұлдыздар. Жұлдыздар Ғаламдағы ең көп таралған объектілер. Космос затының 98%-ы осы газ ... ... ... ... оның ... ... және радиусымен анықталады. Жұлдыздармен алғашқы танысу олардың түстерінің әртүрлілігіне бірден назар аудартады. Ал ... ... ... келе бұл ... одан да ... ... көзіміз жетеді. Әдетте жұлдыздардың спектрі үздіксіз болып келеді.Спектрлердегі ... ... ... ... ... саны мен ... ... классификацияның бұл принципі алғаш рет Гарвард обсерваториясында қолданылды. Гарвард классификациясында спектрлік типтер  (кластар) латын алфавитінің: О, В, А, Ғ, G, K және М ... ... ... Бұл ... ... жұлдыздар температурасының жоғары екендігін үздіксіз спектр сызықтарының интенсивтілігінің жолғарғылынан білуге болады. Сол себепті бұл жұлдыздардың түсі көгілдірлеу болып келеді.В ... Бұр ... ... ... сызықтары ең интенсивті болып табылады. Сутегі және кейбір иондалған элементтердің сызықтары жақсы ... Түсі ... А ... ... ... ең ... ... жетеді. Иондалған кальцийдің және кейбір металдардың сызықтары әлсіз көрінеді. Жұлдыздың түсі  - ақ. Ғ ... ... ... ... ... Иондалған металдардың сызықтары күшейе бастайды. (әсіресе кальций, темір, титан). Түсі - әлсіз сары.G класы. Иондалған ... ... ... ... Түсі-сары.К класы.  Сутегінің сызықтары байқалмайды, яғни температура төмендегені. Жұлдызыдң түсі ... ... ... ... Металдардың сызықтары әлсірей бастайды. Титан және басқа джа молекулалық түзілістердің сызықтары басым.С класы.Бұр ... К және М ... ... ... ... сызықтарының бар болуымен ерекшеленеді.S класы. Бұл класқа жататын жұлдыздар М класынан титан қышқылының орнына ... ... ... болуыиен ерекшеленеді.Лекция №13.Галактикалар түрлері және олардың құрылымы.Сыртқы пішіндеріне және жарқырауна байланысты ... ... ... ... және ... емес пішінді болып бөлінеді.Эллипстік галактикалар (Е) суреттерде эллипс пішінді болады (кеңістікте - ...  ... ... центрге қарай ығысады.ішкі құрылымы жоқ. Спиральді галактикалар (S)  бақыланатын галактикалар ... ең көп ... ... ... және Анромеда тұмандығы осы типке жатады. Бұл галактикаларға ... ...  тән. ... ... ... ... галактикаларды Sa, Sb, Sc типтерге бөледі. Sa типтес галактикаларда тармақтар қатты байланған және ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұқсас болып келеді. Sc типтес галактикаларда тармақтар кеңінен жайылған, ... ... ... Sb типтес галактикалар аралық қасиетке ие. Сфераоидалық   құрамдар Sa галактикаларда жақсы дамыған және Sc галактикаларда ... ... ... ... ... спираль тәріздес галактьикалардың құрылымы ортақ қасиетке ие. Олардағы үш құрамды  көрсетуге болады: жұлдыздық диск, ... ... және ... ... ... Галактиканың құрылымы соңғысына ұқсас.Линзатүрдес галактикалар (S0) сырт пішіні эллипстікке ұқсас, бірақ олардан ерекшелігі жұлдыздық ... ... ... ... жағынан олар спиральдіге ұқсас және олардан айырмашылығы жазық құрамының болуында. Кез-келген галактика, егер оны ... және жас ... ... ... онда ол ... болып көрінеді.Дұрыс емес пішінді галактикалар (Ir) симметриялы есем пішінді болады, ондағы ыстық жұлдыздар спираль тармақ ... ... ... ... Олардағы жұлдыздардың массасы дискіні құрайды жәнежазық құрамды болып келеді. Өзара әрекеттесетін галактикалар. Бақыланатын галактикалардың бірнеше проценті өзгеше немесе өте бұрмаланған ... ... ... ... ... пішіні жақын жерде басқа галактикалардың болуымен түсіндіріледі. Бұл жағдайда галактикаларды өзара әрекеттесетін деп атайды. Олар газды және жұлдыздық тұмандықтар ... ... ... ... Галактикалардың көпшілігінеде өте жарық орта тұсын бөліп көрсетуге болады. Олар орталық қойылу ... ядро деп ... Бұл ... ... қте ... ... ... Осындай өте жоғары тығыздық болғанымен жұлдыздар соқтығысуы болмайды.Кіші галактикаларда ядро байқалмайды немесе өте нашар байқалады, мыс. ... ... ... ... . ... Галактика.Ғалам құрлымы. Кеңісттіктің зерттелген бөлігін сан мыңдаған жұлдыздар толтырады. Соның бірі-Күн.Жұлдыздар кеңістікте біркелкі орналасқан, олар Галактика деп аталатын жүйелер ... ... ... ...  - ... ... ... т.б.Жұлдыздар - газды шарлар. Жұлдыздарда температура өте жоғары, сондықтан жұлдыздарда қатты немесе сұйық денелер болмайды. Олардағы бөлшектер гравитациялық ... ... ... ... ... ... ... өте күрделі трактория бойымен қозғалады. Біздің Галактика- Құс жолы өз осі ... ... ... өте зор- жарық 300000 м/с жылдамдықпен таралса, онда ол Галактиканың бір шетінен екіншісіне жүздеген млн жыл ... ... ... ... ... ... ... Жерден галактикалар тек тұманды дақтар тәріздес көрінеді, сондықтан оларды ертеректе галактикадан тыс тұмандықтар деп атаған. Тек ... ... ... ғана ... ... жұлдыздарды көруге болады.Галактикалардағы жұлдыздар біртексіз орналасқан, центрге жинақталған (спираль). Олардағы жұлдыздар арасындағы кеңістік газ, тозаң, элементар бөлшектер, электромагниттік ... ... ... ... ... ... өте төмен. Күн мен көптеген жұлдыздар мен олардың жиыны-біздің галактика деп аталатын жүйені ... Оған ... өте көп ... ... ... ... ... аспанды кесіп өтетін ақ жолақ тәрізді көрінеді, ол-Құс жолы деп аталады.Күн - Галактиканың көптеген ... бірі ... ... Күн- ... ... ... ол ... қоршалған. Планеталардың серіктері болады. Жердің серігі- Ай. Күн жүйесіне сонымен қатар астероидтар (кіші планеталар) мен ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздары мен басқа галактика жұлдыздары да Күн жүйесі сияқты жұлдыздар болуы мүмкін.Басқа галактикалар, ол-Андромед тұмандығы. Оның денесі эллипс ... ... біз оны ... бір бұрышпен көреміз. Андромеда тұмандығы біздің галактиканың дәл көшірмесі. Себебі ондағы жұлдыздар ... ... ... және ... ... өтетін процестер онда да жүреді. Бұл бір ғана мысал, негізінде осындай жүздеген, мыңдаған ... ... ... Құс ... ... жазықтығында орналасқан. Егер біз кеңістікке галактика жазықтығына перпендикуляр бағытта қарасақ, онда ақ жұлдыздарды аз мөлшерде көреміз, ал егер галактика ... ... ... өте көптеген жұлдыздарды көре аламыз (сурет.0.2.).Құс жолындағыжұлдыздар, газ және тозаң бұлттар Галактика центрі бойымен өте жай айналады, олардың ... бір ... 100 млн жыл ... ... ... өмірі өте күрделі, өзгермелі. Пайда болады, өшеді, бірігіп кетеді.             Құс жолы ... ... ... ... ... сақина, ал біздің Галактика  -  алып жұлдыздық арал.Жарықтың бір жылдың ... ... ... ... жылы деп аталады.Қазірірде, 21-жұлдыздық шамға дейінгі және аспан аясындағы, барлық жарығырақ жұлдыздардың саны ... ... ... болып шықты.Бұл біздің жұлдыздық жүйенің  -  Галактиканың- жұлдыз "әулеттік" түгел қамти алмайды.Галактиканың өлшемдері өте алыстан көрінетін ... ... ... ... ... цефейдтер мен ыстық ерекше алыптар. Галактика диаметірін 30000 пк, яғни 100000 жарық жылдамдығы деп дөңгелектеп алуға болады, бірақ оның ... ... жоқ.1 ... 3,26 ... жылы = 206265 ... м= 3*10-13 км.Галактиканың центрінде диаметрі 1000-2000 пк ядро-жұлдыз шоғырының зор түйдегі-орналасқан. Ол бізден 10000 пк-тей (30000 жарық жыл) қашықтықта, ... ... ... орналасқан, бірақ түгелімен дерлік космостық тозаң бұлытымен перделеніп жүр.Галактика ядросының ... ... ... және ... ... ... енеді. Бас тізбектің жоғарғы жағындағы жұлдыздар, ерекше алыптар, және ... ... ... ... ... ... да, едәуір жұқа қабат немесе диск түзеді. Осы дискінің жұлдыздары ... ... ... газ бұлты орналасқан. Субергежейлілер мен алыптар ядро мен Галактика дискісінің төңірегінде сфералық жүйе түзеді.Жұлдыз шоғырлары мен акоциялары жұлдыз шоғырларын екі ... ... және шар ... деп айналады.Шашыранды шоғырлар бос тізбектің әдетте не ондаған, не жүздеген жұлдыздарынан жәнеаздап центрге қарай топталатын ерекше алыптардан құралады. ... ... ... ... ... цефеидтер болады.Шашыранды шоғырлардың өлшемі- бірнеше парсек, Олардың мысал- Торпақ шоқжұлдызы ... ... мен ... ... Егер ... ... қаратсақ, құралсыз көзге көрінетін 6 жұлдыздардан тұратынтоптың орнынателескоптың көру өрісінде, шашылған маршындай ... ... ... ... ... топталатын шар тәрізді шоғырларының өлшемі- ондаған парсек.Шар тәрізді және шашыранды шоғырлар үшін ... ... ... ... ... ... газ бен тозаңда кіреді, ал бұлар шар тәрізді жұлдыз шоғырларында бақыланбайды.Қазірде 100-ден аса шар тәрізді және жүздеген шашыранды шоғырлар бар ... ... ... ... ... алыптардың шашыранды топтпры байқалады, оларды совет ғалымы академик И.А.Амбарцумян О-ассоцалар деп аталады. ... ... ... алыс және олар, жұлдыз шоғырларындай емес, өзара тартылыспен шатаспаған.  
        
      

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астрофизика пәні, негізгі мәселелері5 бет
Галактикалар классификациясы8 бет
Жаңа заман ғылымы кезеңі. Екінші жаратылыстық - ғылыми төңкеріс5 бет
Жердің әлем теңсіздігіндегі орны14 бет
Компьютер23 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Айнымалы жұлдыздардың классификация күйлері30 бет
Астрометрия ғылымы32 бет
Астрофизикалық құбылыстарды моделдеу үшін cuda қолдану78 бет
Жұлдыздардың жылтылы мен жарықтылығы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь