Динамикалық хаостың сипаттамалары


Біз бұл бөлімде динамикалық жүйе қозғалысының хаосты, әлде реттелген болуын қалай анықтайтынын қарастырамыз. Қозғалыс режимдерінің ауысуына сай параметрлердің “күдікті” (кризистік) мәндерін анықтау ламинарлы ағыстың турбулентті ағысқа өткенде сұйықтықтардың тұтқыр ағысының аумалы жылдамдығын табу есебіне ұқсас. Бұл жылдамдық сипаттамалық ұзындыққа көбейтіліп және сұйықтың кинематикалық тұтқырлығына бөлініп нормаланған түрінде – Рейнольдс саны (Re) ретінде белгілі. Ғасырдан астам уақыт инженерлер мен физиктер Re шамасының нақты теориялық мәнін таба алмады, сондықтан гидромеханиканың көптеген есептері үшін (Re)кpиз эксперимент жүзінде анықталады. Осы сияқты механикалық және электрлік жүйелерде хаостың пайда болу критерийлері тәжірибе немесе сандық модельдеу арқылы табылады. Осындай жүйелер үшін детерминдік хаос пайда болатын “күдікті” параметрлерді табу тәжірибе қоюшылар мен теориямен айналысатындардың да жұмысына қажет.
Физикалық жүйеде хаостың пайда болу критерийлері екі түрлі болады: болжамдық ережелер (хаостың тууын жорамалдайтын) және диагностикалық құралдар (хаостың не бар, не жоқ болуын анықтайтын).
Хаосты тербелістерді болжау ережесі деп хаосты тудыратын басқарушы параметрлердің жиынтығын анықтайтын критерийді айтамыз. Физикалық жүйеде хаостың пайда болуын болжау жүйенің жуықталған математикалық моделі (одан критерий шығаруға болатын), немесе көптеген тәжірибелер жүзінде жинақталған мәлімет болуға байланысты. Хаостың туындайтынын болжайтын негізгі болжамдық модельге периодтың екі еселену критериі, гомоклиникалық траекторияның бар болу критериі мен консервативті хаостың резонанстарының бір-бірінмен қабаттасуы (Чириков критериі) сондай-ақ, алмасу және өтпелі критерийі жатады.
Хаостық тербелістердің диагностикалық критериі деп өлшеулер нәтижесінде немесе мәліметтерді өңдеу арқылы зерттелетін жүйе хаостық динамика күйінде болатындығын анықтайтын тесті атайды. Біз келесі диагностикалық сипаттамаларды қарастырамыз: Ляпунов көрсеткішін және фракталдық өлшемділікті (6-бөлім). Қазіргі кезде әр түрлі фракталдық өлшемділіктермен объектілерді зерттеу және оларды модельдеу тек физиктер мен программистердің айрықша құзіреті ғана болмай, әр түрлі ойламаған қолдану тапты. Фракталдық модельдің физикада қолдану жетістігі, біріншіден, көптеген процестер мен объектлердің фракталдық заңдылығының болуы. Егер зат таза газ күйінде немесе кристалл күйінде болмаса, онда ол сипаттық масштабтарының кейбір диапазондарында фракталдық құрылымға ие болады. Көптеген реттелмеген процестердің модельдері кездейсоқтықтың, немесе, динамикалық хаостың әр түрлі варианттарына негізделеді, олар да фракталдық қасиетке ие.
Қазіргі уақытта фракталдар мен олардың қолдануларына арналған көптеген әдебиет бар. Фракталдар тақырыбына өте көп әдебиет бар болса да, олардың жалпы анықтамасы жоқ. Біз [11]–кітапта келтірілген қысқа анықтаманы қолданамыз: құрылымдық, иерархиялық өзұқсас қасиеті бар объектілерді фракталдар деп атайды. Фракталдың геометриялық сипаттамаларының өзгерісі заттардың тегіс еместігін, олардың кеңістік-уақыттық құрылымын білдіреді. Объектің фракталдық қасиеттерін 6-бөлімде талқылаймыз.

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ДИНАМИКАЛЫҚ ХАОСТЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫ

Біз бұл бөлімде динамикалық жүйе қозғалысының хаосты, әлде реттелген болуын қалай анықтайтынын қарастырамыз. Қозғалыс режимдерінің ауысуына сай параметрлердің "күдікті" (кризистік) мәндерін анықтау ламинарлы ағыстың турбулентті ағысқа өткенде сұйықтықтардың тұтқыр ағысының аумалы жылдамдығын табу есебіне ұқсас. Бұл жылдамдық сипаттамалық ұзындыққа көбейтіліп және сұйықтың кинематикалық тұтқырлығына бөлініп нормаланған түрінде - Рейнольдс саны (Re) ретінде белгілі. Ғасырдан астам уақыт инженерлер мен физиктер Re шамасының нақты теориялық мәнін таба алмады, сондықтан гидромеханиканың көптеген есептері үшін (Re)кpиз эксперимент жүзінде анықталады. Осы сияқты механикалық және электрлік жүйелерде хаостың пайда болу критерийлері тәжірибе немесе сандық модельдеу арқылы табылады. Осындай жүйелер үшін детерминдік хаос пайда болатын "күдікті" параметрлерді табу тәжірибе қоюшылар мен теориямен айналысатындардың да жұмысына қажет.
Физикалық жүйеде хаостың пайда болу критерийлері екі түрлі болады: болжамдық ережелер (хаостың тууын жорамалдайтын) және диагностикалық құралдар (хаостың не бар, не жоқ болуын анықтайтын).
Хаосты тербелістерді болжау ережесі деп хаосты тудыратын басқарушы параметрлердің жиынтығын анықтайтын критерийді айтамыз. Физикалық жүйеде хаостың пайда болуын болжау жүйенің жуықталған математикалық моделі (одан критерий шығаруға болатын), немесе көптеген тәжірибелер жүзінде жинақталған мәлімет болуға байланысты. Хаостың туындайтынын болжайтын негізгі болжамдық модельге периодтың екі еселену критериі, гомоклиникалық траекторияның бар болу критериі мен консервативті хаостың резонанстарының бір-бірінмен қабаттасуы (Чириков критериі) сондай-ақ, алмасу және өтпелі критерийі жатады.
Хаостық тербелістердің диагностикалық критериі деп өлшеулер нәтижесінде немесе мәліметтерді өңдеу арқылы зерттелетін жүйе хаостық динамика күйінде болатындығын анықтайтын тесті атайды. Біз келесі диагностикалық сипаттамаларды қарастырамыз: Ляпунов көрсеткішін және фракталдық өлшемділікті (6-бөлім). Қазіргі кезде әр түрлі фракталдық өлшемділіктермен объектілерді зерттеу және оларды модельдеу тек физиктер мен программистердің айрықша құзіреті ғана болмай, әр түрлі ойламаған қолдану тапты. Фракталдық модельдің физикада қолдану жетістігі, біріншіден, көптеген процестер мен объектлердің фракталдық заңдылығының болуы. Егер зат таза газ күйінде немесе кристалл күйінде болмаса, онда ол сипаттық масштабтарының кейбір диапазондарында фракталдық құрылымға ие болады. Көптеген реттелмеген процестердің модельдері кездейсоқтықтың, немесе, динамикалық хаостың әр түрлі варианттарына негізделеді, олар да фракталдық қасиетке ие.
Қазіргі уақытта фракталдар мен олардың қолдануларына арналған көптеген әдебиет бар. Фракталдар тақырыбына өте көп әдебиет бар болса да, олардың жалпы анықтамасы жоқ. Біз [11] - кітапта келтірілген қысқа анықтаманы қолданамыз: құрылымдық, иерархиялық өзұқсас қасиеті бар объектілерді фракталдар деп атайды. Фракталдың геометриялық сипаттамаларының өзгерісі заттардың тегіс еместігін, олардың кеңістік-уақыттық құрылымын білдіреді. Объектің фракталдық қасиеттерін 6-бөлімде талқылаймыз.

Бұл бөлімде хаостық тербелістер пайда болатын белгілі физикалық жүйелер мен математикалық модельдер үшін тәжірибе, сан арқылы анықталатын критерилерін қарастырамыз. Бұл критерилер физикалық және сандық тәжірибелер арқылы анықталады. Біз осындай жағдайдарды екі себепті талдаймыз. Біріншіден, хаостық тербелістерді зерттеген, хаостық тәртібі бар бірнеше жүйемен танысу пайдалы, сол арқылы қандай жағдайда хаос туатыны анықталады. Осындай қарапайым жағдайлар күрделі жүйелерде хаостың пайда болу шарттарын түсінуге көмектеседі. Екіншіден, теориялық критерилерді белгілеген кезде теорияны тәжірибемен салыстыратын қандай да бір тест қажет.

Пуанкаре бейнесі
Динамикалық жүйелерге математикалық өңдеу жасағанда {х(t1), х(t2),..., х(tn), ..., х(tN)} мәліметтердің уақыттық іріктелуін бейне деп атайды, ол үшін мына белгілеу енгізілген: хn ≡ х(tn). Қарапайым детерминдік бейнеде хn+1 шамасын хn мәні бойынша табуға болады. Бұны көбінде мынадай түрде жазады:
. (1)
Бұндай жазылудан айырымдық теңдеуді тануға болады. Бейне ұғымы бұдан да көп айнымалыларға жалпыланады. Осылай, хn - М компонентті вектор бола алады; хn= (Y1n, Y2n,...YMn), сонда (1)-теңдеу М теңдеулерден тұратын жүйе болады.
Мысалы, [х(t), (t)] фазалық жазықтығында бейнеленген бөлшектің қозғалысын қарастырайық дейік. Егер қозғалыс хаосты болса, онда траектория фазалық кеңістікті толтыруға тырысады. Бірақ, егер біз қозғалысты үздіксіз бақыламай, динамикалық сипаттамаларын тек жеке кезеңдерде тіркесек, одна қозғалыс фазалық кеңістіктің нүктелер тізбегімен беріледі (1-сурет). Егер хn х(tn) және уn (tn), онда фазалық кеңістіктің бұл нүктелер тізбегі екі өлшемді бейнені береді
(2)
(х2, у2)
(х1, у1)
(хn+1, у n+1) (хn, у n)
y(t)=x(t)
.
х(t)

1-сурет. Пуанкаре бейнесінің схемалық суреті
(х2, у2)
(х1, у1)
(хn+1, у n+1) (хn, у n)
y(t)=x(t)
.
х(t)

1-сурет. Пуанкаре бейнесінің схемалық суреті
Егер tn іріктеу уақыты белгілі ережеге бағынса, бұл бейне Пуанкаре бейнесі деп аталады. Жеке бейсызық жүйелер үшін Пуанкаре бейнесін таза күйінде табу өте қиынға түседі (тек дифференциалдық теңдеуді аналитикалық жолмен шешкен жағдайларда мүмкін). Біз Пуанкаре бейнесін логикалық теңдеу үшін тұрғызамыз.
Популяцияның өсуінің ең қарапайым моделі логикалық теңдеу болып табылады:
, , (3)
мұнда хn - физикалық өлшемнің байқалуы, r - басқарушы параметр. Төменде логикалық теңдеудің шешімін іске асыру, Пуанкаре программасы және сәйкес графиктер келтірілген (2, 3суреттер). MatLab жүйесі арқылы алынған.
% Логикалық теңдеу және Пуанкаре бейнесін
% салуға арналған файлдың листингі

clear;
N = 1000;
M = 850;
r = 4;
h = 0.01;
x(1) = 0.1;
for i = 1:N-1
x(i+1) = r.*x(i).*(1-x(i));
end
j = M:N;
figure(1)
plot(x(j));
m = 1:N-1;
figure(2)
plot(x(m),x(m+1),'.');

2-сурет. Логикалық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Динамикалық күштер
Радиотехникалық динамикалық хаос генераторларының энергетикалық тиімділігін анықтау
Динамикалық қатарлар
Динамикалық облыс
Қозғалтқыштардың сипаттамалары
Динамикалық жүйелер
Кейбір астрофизикалық құбылыстарды динамикалық хаос теориясы әдісімен сипаттау
Динамикалық тізімдермен жұмыс
Мәліметтердің динамикалық құрылымы
Буындар түрлері және сипаттамалары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь