Күннің көрінерлік қозғалысы, атмосферасы, спектрі

Жылдың әр кезеңінде түн ортасында әр түрлі жұлдыздар кульминациялайды. Белгілі бір жұлдыздың түн ортасына сәйкес келетін кульминациясы жыл сайын қайталанып отырады. Осыған негіздене отырып Күннің жұлдыздарға қарағандағы орнының уақыт бойынша өзгеретінін және бұл қозғалыс жұлдыздық немесе сидерлік деп аталатын белгілі бір периодпен (Т=365,2564 тәулік) қайталанып отыратынын анықтауға болады. Егер Күннің жұлдыздарға қарағандағы орнын анықтағымыз келсе, оның жоғарғы кульминациясы нүтесі арқылы аспан сферасындағы қарама қарсы нүктесін тауып, жұлдыздық картадағы Күннің нақты орнын көрсете аламыз. Осылайша аспан сферасы бетіндегі Күннің бір тәулікте жүріп өтетін орташа жолы жуықтап алғанда 1° екенін анықтаймыз.
Күн спектрі және оның атмосферасының құрылысы.
Күннің және жұлдыздардың спектрі жұтылу спектріне жатады. Бұл тұтас спектрмен сызықша спектрдің қос қабатталуынан болған: жарқыраған тұтас спектрдің жүзі толып жатқан көлденең қоңыр сызықтармен айғыздалған. Бұл сызықтарды алғашқы (1815 ж.) зерттеген Фраунгофер сызықтары деп атап, олардың өте айқындарын латын әріптерімен (А,В ... деп) белгілейді.
Күн спектрінің қалай пайда болуын 1858 жылы Кирхгоф түсіндірді. Мынадай тәжірбиені қарастырацық. Электр доғасы тұтас спектр береді. Енді тұтас спектр беретін доға жарығын натрий буы арқылы өткізіп қарасақ, қабаттасқан әрі тұтас спектрді, әрі сызықша спектрді (жұтылған спектрді) көреміз, бірақ енді натрий сызықтары ашық емес, қараңғы болып көрінеді. Себебі, газ (натрий буы) өз жиілігі қандай сәулелерді шығара алатын болса, соларды жұтады (Кирхгоф заңы).
Егер Күн атмосферасы жоқ болса, онда фотосферадан келген жарық тұтас спектр берер еді. Себебі, фотосфера күшті қысым мен жоғары температура жағдайындағы иондалған газдардан тұрады. Бірақ фотосфераны қоршаған күн атмосферасы бар, ол да қызған, сонда да ол төмендеу температурадағы, газдардан тұрады, сондықтан мұндағы әр газ өзі шығара алатын сәулелерді жұтып қалады, сөйтіп спектрде пайда болған қараңғы сызықтарды көреміз.
Бұл сызықтардың ішінде натрийдің екі сары сызығы бар, ендеше Күн атмосферасында натрий да бар. Күн спектріндегі сызықтарды жердегі белгілі элементтердің сызықтарымен салыстыра келгенде осы кездегі Жердегі бар элементтің қазір алпыс алтысы күн бетінде бар екені дәлелденді. Ал Жердегіден бөтен элемент Күнде де кездескен жоқ. Осының бәрі әлемнің материалық бірлігін дәлелдейді.
Күн атмосферасында сутегі (көлемі 81%), одан кейін гелий (18%) бәрінен де көп екен. Гелий Күнде көп болғандықтан оның сары сызығы ә дегеннен оңай көзге түсіп, 1868 жылы әуелі Күн бетінде бұрын ашылды. 27 жылдан соң гелий Жерден де табылды.
        
        Күннің көрінерлік қозғалысы, атмосферасы, спектріКүннің көрінерлік қозғалысыЖылдың әр кезеңінде түн ортасында әр ... ... ... ... бір ... түн ... сәйкес келетін кульминациясы жыл сайын қайталанып отырады. Осыған негіздене отырып Күннің жұлдыздарға қарағандағы орнының уақыт бойынша өзгеретінін және бұл ... ... ... ... деп ... белгілі бір периодпен (Т=365,2564 тәулік) қайталанып отыратынын анықтауға болады. Егер Күннің жұлдыздарға қарағандағы орнын анықтағымыз келсе, оның жоғарғы ... ... ... ... ... қарама қарсы нүктесін тауып, жұлдыздық картадағы Күннің нақты ... ... ... ... ... ... ... Күннің бір тәулікте жүріп өтетін орташа жолы жуықтап алғанда 1° екенін ... Күн ... және оның ... ...  Күннің және жұлдыздардың спектрі жұтылу спектріне жатады. Бұл тұтас ... ... ... қос ... ... жарқыраған тұтас спектрдің жүзі толып жатқан көлденең қоңыр сызықтармен айғыздалған. Бұл сызықтарды алғашқы (1815 ж.) зерттеген ... ... деп ... ... өте ... ... әріптерімен (А,В ... деп) белгілейді.Күн спектрінің қалай пайда болуын 1858 жылы Кирхгоф түсіндірді. Мынадай тәжірбиені қарастырацық. Электр доғасы тұтас ... ... Енді ... ... беретін доға жарығын натрий буы арқылы өткізіп қарасақ, қабаттасқан әрі ... ... әрі ... ... ... ... көреміз, бірақ енді натрий сызықтары ашық емес, қараңғы болып көрінеді. Себебі, газ (натрий буы) өз жиілігі қандай сәулелерді шығара алатын ... ... ... (Кирхгоф заңы).Егер Күн атмосферасы жоқ болса, онда фотосферадан келген жарық ... ... ... еді. ... ... ... ... мен жоғары температура жағдайындағы иондалған газдардан тұрады. Бірақ фотосфераны ... күн ... бар, ол да ... ... да ол төмендеу температурадағы, газдардан тұрады, сондықтан мұндағы әр газ өзі шығара алатын сәулелерді жұтып ... ... ... ... ... қараңғы сызықтарды көреміз.Бұл сызықтардың ішінде натрийдің екі сары сызығы бар, ендеше Күн атмосферасында натрий да бар. Күн ... ... ... ... ... сызықтарымен салыстыра келгенде осы кездегі Жердегі бар элементтің қазір алпыс алтысы күн бетінде бар ... ... Ал ... бөтен элемент Күнде де кездескен жоқ. Осының бәрі әлемнің материалық бірлігін ... ... ... ... 81%), одан кейін гелий (18%) бәрінен де көп екен. Гелий ... көп ... оның сары ... ә ... оңай ... түсіп, 1868 жылы әуелі Күн бетінде бұрын ашылды. 27 жылдан соң гелий ... де ... Күн ... үш қабатқа бөледі, олар: айналдырушы қабат, хромосфера және таж (57-сурет).Айналдырушы қабат фотосфераға ең жақын қабат. Күн ... ... ... көбі осы ... ... ... ... жұтып жарық сызықтарды қоңыр сызықтарға айналдыратын болғандықтан бұл ... ... ... ... ... тұтылуы кезінде Айдың қараңғы денесі жарқыраған фотосфераның бетін перделеген кезде, жарық енді Күнатмосферасынан ғана келеді де, манағы қоңыр сызықтар  ... шыға ... ... ... ... ... түсі ашық қызыл болғандықтан ол солай аталған. Ол Күннің толық тұтылуы кезінде жіңішке алқызыл ... ... Ай ... ... көрініп тұрады. Бұл қабатта сутегі мен иондалған кальций көп. Телескоппен қарағанда бұл қабаттың үстіңгі беті ұдайы толықсып, сансыз көп ... ... ... шапшып, ұйытқып араласып жатады.Хромосфераның кейбір  жалындары оның бетінен шапшып көп жоғары көтеріледі, бұл атылып шыққан материяның қызған массасын протуберанец деп ... ... ... ... ... ... күн ... көтеріліп бара алады. Мысалы, 1946 жылы 4 июньде бір протуберанц 1680000 км-ге көтерілді, протуберанңдағы заттың қозғалыс жылдамжығы жүздеген километрге жетеді. Оны ... ... ... ... ... ... Протуберанцтардың әртүрлері бар екені байқалады. Күн бетінің кей жерлерінде көбінесе дақтардың маңында факел деп аталатын (фотосфераның өзге ... гөрі ... ... ... ... ... емес, Күн бетінің ыстығырақ жерлері.Күн атмосферасының ең сыртқы қабатын Күн тажы деп атайды. ... ... ... бұл ... маржандай нәзік, күмістей жалтырап Күннің жан-жағынан құлақтанып көрініп тұрады.Спектріне қарағанда Күн тажы өте сирек газдар мен еркін электрондардан тұрады, ал оның ең ... ... ... ... ... ... болу ... тажының фотосуретін коронограф деген құрал арқылы өте-мөте Күннің толық ... ... ... ... ... ... ... жасаған коронографтармен жабдықталған соңғы жылдар Алматы Алаьауының басында 2600 метр ... ... ... ... ... таж ... ... №8.Жер тобының планеталары.Жалпы шолу. Қазіргі кезде 9 ірі планеталар және 1600-ден аса кіші планетралар (астероидтар) бар екені мәлім.Күн жүйесінің орталық ... ... ... ...  ... ... ... 750 еседей артық, сондықтан Күннің орасан зор тартуының арқасында планеталар Күнді ... ... ... ... планеталардың бірталай сыпаты өзара ұқсас, оның бәрі де өздері жарық шығармайтын  салқын шарлар .Бәрі де ... бір ... ... де өз осін осы ... ... ... ... орбитталары дөңгелеке өте жуық эллипстер болады да, олардың орбита жазықтары эклиптика мен аз бұрыш ... бәрі де өз ... ... планеталар мен олардың серіктері, кіші планеталар, кометалар мен метеорлық денелер бәрі Күн системасын құрайды. Меркурий дәл күн ... ... ... (не Күн ... батыста ) көрінеді де, оны бақылау қиын, сондықтан оның жайын біз аз білеміз. Оны оңтүстік жақтарда , ... ... ... ... ... ... бақылау оңайырақ. Оңтүстік жақта іңір тіпті аз, Күн батысымен кенет түн болып кетеді. Оңтүстік ендіктерде эклиптека аспанда тіктеу ... да, Күн ... ... ... ... , сондықтан таңжарығы мен іңір жарығы көпке созылмайтын қысқа болады да, Мереурейдің қараңғылау аспан реңкінде көру оңайлау ... ... 9 ... ең ... және ол ... ең жақыны . Оның көленеңі (диаметірі) Жердікіден 2,5 еседей кіші ,ал массасы жердікінен 20 еседей аз Меркурий Күнге гөрі  2,5 ... ... ... ... ) 88-ақ күн . ... өз осін ... уақыты да осыған тең , яғыни 88күн болу керек. Ендеше Меркурийдің Күнге  ылғи бір ғана беті қарап ... да, бұл ... ... мәңгі созылып қатты ыстық (өлшеу бойынша 400С)қорғасынды балқытып тұрады да, екінші бетінде өмір бойы қараңғы түн мен суық ( - 200 С ) ... ... ... ... жұлдыздай болып, кейде аспандағы ең жарық жұлдыз Сириустей (Сүмбіледей) болып көрінеді. Ол телескоппен қарағанда Айдың ... ... ... ... ал ... ... ... Күннің аржағында, қашықта көрінгенде кішкене дөңгелек сяқты, ең ... ... ... ширек Ай сяқты, ал төменгі қосылысы (Күн мен Жердің екі арасындағы ) кезінде жіңішке орта тәрізді болады.Өзінің ... және ... ... ... Айға ... онда ... жоқ болу керек, өйткені оның күн жақ беті қатты ысығандықтан газ ... ... ... ... да, ... ... Меркурий оларды ұстап тұра алмайды. Шолпан. Бұл Күннен ... ... ... гөрі ... 1,5 ... ... )екінші планета, Жердің Күн жақтағы жақын көршісі. Сондв-ықтан, Шолпан ың беті недәуір ... және ... ... ... ... ... Күн мен ... кейінгі аспандағы ең жарық шырақ Шолпан болып көрінеді де, кейде тіпті оны күндіз де жай көзбен ... ... ... ең ... кезінде ол минус 4-шамадағы жұлдыздай болып, Сириустен 13 есе ... ... ... 12 600км ) және ... ... ... планеталардың ішіндегі бәрінен де Жерге ұқсасы Шолпан . Мұның жылы  (жұлдыздық айналысы ) 225 ... ...  ... фазалары (әртүрлі) жақсы көрінеді ;тура Күннің аржағына таман  барған кезде кішкене дөңгелек,бержағына таман ... ... ... орақ, бүйірге қарай ауып барғанда (элонгация кезде ) жарты ...  ... ... ... ... бір ... кісі ... айырыла алмайды .Өкініші сол, Шолпан Жергеең жақын келген ... ... ... ... ... көрінбей кетеді. Кейде осындай кезінде Шолпан  Күн мен Жердің екі арасынан өткеде дәл Күннің бетін басып өтеді. Бұл ... ... ... ... ... түрінде Күн бетіне проекцланады. Осындай кезде Шолпанның ... ... ... ... қою ... бар екенін , 1761 жылы Шолпан Күн бетін басып өткен кезінде  М. В. Ломоносов ашқан еді . ... ... ... ...  ...  одан ... ... бар.Шолпанның орағы айдікі сияқты болғанымен одан елеулі айырмасы бар. Шолпанның  оарағының ... ... ... таянып тұрады. Бұл құбылыс Шолпанды қоршаған атмосфера бар ... ... ... Шолпаның аржағында  тұрған Күннің сәулелері оның қою атмосферасынан сынып өтеді де, атмосфера қабатты жарқырап көрінеді . Кейде орақтың үштері ... ... ... ... ... ... ... көрінеді; мұндай түрін кейіннен   днп айтатын болды.	Күн сәулесі бізге ... ... өтіп ... ... ... спектірі жұтылған спектр болады. Оның спектрінде көмір қышқыл газынын жалпақ жұтылу жолақтыры байқалады,ал оттегі мен су буының сызықтары әзір табылған жоқ. ... ... ... ... қышқыл газы (СО2)басым болу керек.Телескоппен қарағанда Шолпанның беті тегіс жарқырап тұрады да қарауытқан дақ байқалмайды, сондықтан Шолпаның өз осіне айналатын ... осы ... ... ... Ол қою ... ... беті қандай екенін де  перделеп көрсетпейді. 1954 жылы үлкен рефлектор арқылы түсірілген Шолпан атмосферасынан  ... ... ... бар екені аңғарылды. Егер бұл жолақ оның экваторының бойын қуалай ... ... онда ... ... осі ... ... 32 0 бұрышпен көлбеген. Меркурий мен Шолпанның екеуінде де ... жоқ. ... ... гөрі ... екі ... ... алады. Термоэлементпен өлшеп қарағанда оның Күн жарық қылып тұрған бұлтының беті +60 0С-ға ... ... ал ... беті +100 С ... деп ... ... ыстықта Шолпанда тіршілік бар деп ойлау қиын Егер онда қаулаған өсімдік болса атмосферасында оттегі пайда болар еді. Сірә, Жердің ... ... ... ... пайда болмай тұрған кезде ондағы жағдай қандай болса, ... ... ...  да сол ... ... мүмкүн. Келешекте Шолпанда қаулап өсімдік пайда болып, атмосферасындағы мол көмір қышқыл газды денесіне сіңіріп, ... ... ... ... ... дүниесі өсіп -өнуі мейлінше ықтимал.Лекция №9.Күн жүйесінің үлкен планеталары.Юпитер (Есек қырған). Бұл Күннің 5,2 астаномиялық өлшем қашықтағы планета, сондықтан ... пен ... ... гөрі 27 ... аз ... ... 1 жылы ... 12 жылына тең.Юпитер Күн жүйесіндегі ең ірі алып -планета, оның көлемі (атмосферасын қоса алғандағы ) Жер ... 1300 есе ... ал ... 318 есе ғана ... ... оның тығыздығы аз, яғни Жер тығыздығының 0,25- дей ғана. Юпитердің көлемі үлкен болғандықтан, ол өзі қашықта болса да, ... ... ... ең ... ... Оның жалтырауы қашықтығына қарай  - 2,5тен  - 1,5 жұлдыздық шамаға шейін өзгереді. Юпитердің 4 ірі серігі ... 30 - 40есе ... ... де ... ... ... Сондай ірі плапнета болса да Юпитер өз осін өте тез 9 сағат 55 минутта айналады және оның әр ... ... ... ... , ... ... ... тезірек айналады. Осінен тез айналу салдарынан Юпитердің формасы жәй көздің өзіне айқын сығылыңқы болып көрінеді. ... ... ... бәрі де , оны ... қалың атмосферасы екені осы кезде әбден дәлелденді. Атмосферасының құрлысы өте ... біз оның тек ... ... ғана ... ... ...  ... температурасы  - 100 тан төмен болып ... ... ... ... ... ...  газ ... тек сутегі (Н2), улы саз газы метан (СН4) және аммиак (NН3) болады. Акадимек В. Г. ... ... ... ... ... да) ... 80% сутегі болу керек.Юпитердің ішкі құрылысы қандай екендігі әлі де жөнді шешілген жоқ. Кейбір ... оның ... ... беті қатып қалған қалың мұз деп ойлайды, бірақ бұл пікір дұрыс болмау ... ... оның ... ... ... ... ... қарағанда, Юпитердің өзінің ішінде оны жылытатын жылу көзі болу керек. ... ... ... өлшеу мұны дұрыстайды.Юпитер өзінің 12 серіктері мен өзалдына бір мол ... Оның 4 ... ... ... бинокльмен де көруге болады, оларды 1610 жылы Галилей ашқан еді. Юпитердің бір төрт ... ... ... яғни Юпитердің өзінің және қалған 8 серігінің айналасына қарсы айналады.Сатурн. Юпитерден кейінгі тағы бір алып планета ... Жәй ... ол ... ... болып көрінеді.Сатурнның ұрымтал келіп қарсы тұруы жыл сайын (378 күн өткен соң) дерлік болып тұрады, сондықтан оны жылдың көп ... ... ... және диаметрі Жердікінен 904 еседей артық болып, көлемі үлкен болғандықтан, оны кішкене (40-50 есе үлкейтетін) трубамен де көруге ... ... ... ... 905 ... ... болғандықтан беті көмескілеу болып егжей-тегжейі көрінбейді. Сатурнның массасы Жердікінен 95 есе үлкен. Ол Күнді 29,5 ... бір рет ... ... ... ... өте ұқсайды, оның да аммиак пен метаннан ... ... ... бар, ... ... ... байқалады, ол да өз осін шапшаң (10сағат 14 мин.) айналады. Сатурн Юпитерден гөрі де сығылыңқы. Сатурнның орташа тығыздығы, оның ... ... ... ... қоса есептегенде Жер тығыздығының 0,13дей ғана болады.Сатурнды трубамен қарағанда оның дөп-дөңгелек ғажап сақинасы көзге түседі.  ... ... еш жері ... ... ... ... тұрады. Сақина жалпақ болғанмен өте жұқа, қалыңдығы 20 кмдей ғана, кейде Жер сақина жазықтығына өткенде ол бізге қырынан ... де, ... ... 1952 жылы Сатурн сақинасыз көрінді, ал 1958 жылдар оның сақинасы мейлінше ашылып көрінді.Ұсақ сетіктерінен басқа Сатурнның 9 ірі серігі бар. ... ең ... ... Титанның атмосферасы бар екені анықталды және оның 1944 жылы түсірілген спектрограммада, Сатурнның өз атмосферасындағыдай ... газы бар ... ... ең ... 9-серігінің айналысы да Юпитердің алыс серіктерінікі сияқты кері бағытта ... ... ... ... ... ... Уран. Мұны 1781 жылы В.Гершель кездейсоқ ашты. Ол күнді 84 жылда бір айналып шығады. Уран ... ... ... жәй ... зорға-зорға ілінеді,ал бинокльмен оңай көрінеді. Ал, Уранның кейінгі планета Нептунды ... ... ... 1846 жылы ... мен Адамстың есептеп тапқан жерінен ашты. Нептун 8-жұлдыздық шамада болып, бәсең трубамен көрінеді.Бұл екі планетаның ... ... ... ... ... ... Жерден төрт еседей үлкен. Нептун Күнді 165 жылда бір айналып шығады, сөйтіп ашылғаннан бері әлі бір ... ... ... ... ... ... 1902 ... өлшем, Нептун 30 астрономиялық өлшем жерде. Спектрлік сызықтардың ығысуы бойынша анықтағанда Уран өз осін 10 сағ 48 мин, Нептун 15 сағ 48 мин ... ... ... ... де ... тұратын атмосферамен қоршалған, ал аммиак күшті  -  2000С суықтың әсерінен қатып қалған болу керек.Уранның қозғалысында қызық ... бар, оның ... осі ... ... 20 ғана ... ... сондықтан Уран Күнді  айналады деуге болады. Мұндағы жыл мезгілінің алмасуы біртүрлі тамаша: кей жерінде бірнеше жылдар бойы Күн атымен ... ал енді ... ... бойы Күн ... ... ... ... 5 кішкене серігі бар, мұның бәрі де оны кері бағытпен айналады. Нептунның 2 серігі бар.Күн жүйесінің ... ... ең ... ... ... 40 астрономиялық өлшемдей жерде, Күнді 248 жылда бір рет айналып ... ... 1930 жылы ... ... ашылды. Бұл планетаның бірталай ерекшелігі бар. Орбитасы эллипс ... ... 0,25), ... перигелий кезінде ол Күнге Нептунға қарағанда жақын келеді, ал афелий кезінде 50 астрономиялық өлшем жерге кетеді. Мұның орбитасының эклиптикаға ... де өзге ... ...  -  ... тек ең ... ... ғана ... болады. Бұл планета жайында әзірше мәліметіміз аз. Плутонның бетінің температурасы есептеу бойынша  -  2500 болу ...  
        
      

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқжұлдыздар. Ай және күннің көрінерлік қозғалысы6 бет
Венера планетасы61 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Жер тобының планеталары3 бет
Күн жүйесі планеталарының қозғалысы11 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Шымкен құс» ЖШС дебиторлық және кредиторлық қарыздар қозғалысын талдау және жетілдіру жолдарын ұсыну63 бет
Автомобильдің қозғалысы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь