Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері

Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері Кеңестік Қазақстан тарихының деректерін жинастыру және оларды ғылыми-жарияланымдық мақсатта пайдалану Азамат соғысыныңаяқталып (1918—1920), бейбіт құрылысқа көшу кезінен бастау алады. Алғашында мерзімді баспасөз материалдары мен ресми құжат үлгілеріне сұрыптау жүргізілді. 1921 жылдыңтамызында Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының Академиялық орталығы А. Байтұрсыновтың жетекшілік етуімен ел тарихы мен мәдениетінің жазба дерек көздерін жинау, зерттеу және насихаттау жөнінде ұсыныс көтерді.
Сол жылдың күзінде құрылған ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағаты ұйымдар мен мекемелерден түскен құжаттарды мұрағат қоймаларында мақсаттюрі жоспарлы түрде жинап, сақтауға кірісті. 1922 жылы қарашада құрылған Партия тарихының («Истпарт») (РК(б)П және Қазан төңкерісі тарихын зерттеу жөніндегі комиссия) қазақ бюросы тарихи мәні бар құжаттар мен революциялық оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардың естеліктерін жинай бастады.
Төңкеріс пен Азамат соғысы жылдарында және Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде көптеген тарихи деректер біржола жоғалды, бүлінді немесе ұрланып, жойылып кетті. Деректердің үлкен бөлігі Қазақстаннан тысқары жерлерде сақталды. 1925 жылы Қазақстан астанасын Қызылордаға көшірген кезде осы құнды мұрағаттық деректемелер Орынборда қалып қойды. 1928-1929 жылдары мұрағат мекемелерін Қызылордадан Алматыға көшіргенде де деректер мен құжаттық материалдардың белгілі бір бөлігі жоғалды. Оңтүстік Қазақстан, Жетісу жәнеСырдария облыстарының тарихына қатысты құжаттардың елеулі бөлігі Ташкентте қалып, Өзбекстанның мемлекеттік мүлкі саналды.
Республикалық мұрағат мекемелері объективті және субъективті қиындықтарды жеңе отырып, жазба деректерді бір орталықта жинау мен сақтау, сондай-ақ оларды зерттеу мен жариялауды ұйымдастыру бойынша қыруар жұмыстар атқарды. Бірыңғай мұрағаттық тораптардың қалыптасуы мен орнығуына орай, республикада тарих ғылымының құжаттық негізі қорланып, ұлғая түсті.
1927—1929 жылдары республиканың Партия тарихы бюросы жанынан партия құжаттарын сақтау үшін арнайы мұрағаташылды. Кейіннен бұл мекеме Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтының мұрағаты - КОКП OK жанындағы Марксизм-ленинизм институтының бөлімшесі (ауызекі тілде партархив -партмұрағат) деп аталды. 1994 жылдың 14 қаңтарынан бастап бұл мекеме Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты деп аталады. Қазан төңкерісінің 10 жылдық мерейтойы қарсаңында (1927) партия тарихы комиссиясы Сәкен Сейфуллиннің басшылығымен тарихи оқиғаларға қатысушылардың 100-ге жуық естеліктерін жинады. Бұл естеліктер партмұрағаттың ғылыми құндылығы бойынша жоғары баға алған №811 қорының негізін қалады.
        
        --------------------------------------------------------------------------------Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері[өңдеу]Уикипедия  --  ашық энциклопедиясынан алынған мәліметКеңестік Қазақстан тарихының деректемелері Кеңестік Қазақстан ... ... ... және ... ... мақсатта пайдалану Азамат соғысыныңаяқталып (1918 -- 1920), бейбіт құрылысқа көшу кезінен бастау алады. Алғашында мерзімді баспасөз материалдары мен ... ... ... ... ... 1921 жылдыңтамызында Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының Академиялық орталығы А. Байтұрсыновтың жетекшілік ... ел ... мен ... ... ... ... ... зерттеу және насихаттау жөнінде ұсыныс көтерді.Сол жылдың күзінде құрылған ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағаты ұйымдар мен мекемелерден түскен ... ... ... ... ... ... жинап, сақтауға кірісті. 1922 жылы қарашада құрылған Партия тарихының () (РК(б)П және Қазан төңкерісі тарихын зерттеу ... ... ... ... ... мәні бар ... мен ... оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардың естеліктерін жинай бастады.Төңкеріс пен ... ... ... және ... ... ... ... көптеген тарихи деректер біржола жоғалды, бүлінді немесе ұрланып, жойылып кетті. Деректердің үлкен бөлігі ... ... ... ... 1925 жылы ... ... ... көшірген кезде осы құнды мұрағаттық деректемелер Орынборда қалып қойды. 1928-1929 жылдары мұрағат мекемелерін Қызылордадан Алматыға ... де ... мен ... ... ... бір ... ... Оңтүстік Қазақстан, Жетісу жәнеСырдария облыстарының тарихына қатысты құжаттардың елеулі бөлігі Ташкентте қалып, Өзбекстанның мемлекеттік мүлкі саналды.Республикалық мұрағат ... ... және ... ... жеңе ... ... деректерді бір орталықта жинау мен сақтау, сондай-ақ оларды ... мен ... ... ... қыруар жұмыстар атқарды. Бірыңғай мұрағаттық тораптардың қалыптасуы мен орнығуына орай, республикада ... ... ... ... қорланып, ұлғая түсті.1927 -- 1929 жылдары республиканың Партия тарихы бюросы жанынан партия құжаттарын сақтау үшін ... ... ... бұл ... ... ... ОК ... партия тарихы институтының мұрағаты - КОКП OK жанындағы Марксизм-ленинизм институтының бөлімшесі (ауызекі тілде партархив -партмұрағат) деп ... 1994 ... 14 ... ... бұл ... ... Республикасы Президентінің мұрағаты деп аталады. Қазан төңкерісінің 10 жылдық мерейтойы қарсаңында (1927) партия тарихы комиссиясы Сәкен Сейфуллиннің басшылығымен ... ... ... 100-ге жуық естеліктерін жинады. Бұл естеліктер партмұрағаттың ғылыми ... ... ... баға ... №811 қорының негізін қалады.Партиялық мұрағаттар қорында сақтауға іріктелінген құжаттар кешенінің ... ... ... - ... - КОКП-ның қазақстандық ұйымы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің шешімдері мен қаулылары, Қазақ облыстық комитеті (Кыробком, 1921-1925), ... ... ... ... ... ... Компартиясы OK (1937-1991) секретариаты Бюросы отырыстарының хаттамалары, олармен бірге жолданған құжаттар, республикалық және жергілікті партия ұйымдары пленумдарының, мәжілістерінің, құрылтай жиналыстарының ... ... ... ... комитеттері мен ұйымдарының, партиялық, кеңестік бақылау органдарының, халық комиссариаттары мен ... ... мен ... ... ұйымдардың жұмыстары туралы есептері, талдау жазбалары, анықтамалар, баяндамалар, хаттар, статистикалық мәліметтер және басқа құжаттар құрады. Бұл ... ... ... ... қоғам шеңберінде жасалған тарихи ақпараттардың күрделі де кең жүйесін сипаттайды.Бұл ... ... ...  --  бастауыш партия ұйымдарының белсенділерінен бастап Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті номенклатурасының басшы қызметкерлеріне дейінгі сан мындаған адамдар ... ... ... ... ... ... ... болуында. Партиялық іс құжаттар адамның қызмет баспалдақтарымен жүріп өткен әрбір қадамын  --  өмірбаян дерегін, мінездемелер мен анкеталарды, ... жай ... шығу ғана ... олар ... ... ... бүкіл халықтың тағдыры туралы үлкен тарихи мәні бар мәліметтерге де толы.  осы 4-томында саясат, экономика, мәдениет пен тұрмыс ... ... ... ... ... жекелеген тұлғалардың тағдырына дейін жан-жақты суреттейтін орасан мол деректердің жоғарыда аталған тобы кеңінен пайдаланылды.Екі деректемелік қордың жасалуы және бұған қоса ... ... және ... ... екі ... ... Қазақстандағы тарих ғылымының дамуына кері әсерін тигізді. Соған сәйкес, ғылымның екі бағыты - ... ... ... мен оған бағынышты азаматтық тарих ғылымы қалыптасты.Бұған дейін республика Ағарту халық комиссариатына бағынышты ... ... ... ... 1938 ... ... КазКСР Ішкі істер халық комиссариатының қарамағына берілді. Мұрағаттарда жартылай әскери ... ... ... ... мен ... ... ... Ұзақ жылдар бойы онда жабық мекеме рухы, ерекше құпиялық пен тарихи құжаттарды халықтан жасыру ахуалы үстемдік құрды.Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ...  мен аса құпиялық бақылауға алынып отырды. Жалпы алғанда, кеңестік дәуірде жазба деректер сан жағынан ... есе ... ... ... ... және одан ... ... кеңес дәуіріндегі тарихтың қайнар көздеріне орны толмас зиян келтірілді.40-70-жылдардағы ... ... ... ... қоймаларының партиялық қорларынан, тарихи құндылығы жоқ деген желеумен, Қазақстан тұрғындарының ... ауыр ... ... ... ... алып тасталынды және отқа өртелді. Олармен бірге партия комитетгері мен үкіметтік құрылымдар ... ... ... мен ... ... ... (немесе сыни пікірлер) бар құжаттар да жойылды. ... ... ... ... ... да ... шаралар жүзеге асырылды. Мәселен, 1941 жылғы шілде-тамыз айларында ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағатында ... ... ... ... ... ... ... Кеңесінің қорынан (№30 кор) 1920-1929 жылдардың 172 мұрағаттық ісі жойылу үшін алынды. Осылайша 1944 жылдың тамызында ... ... 610 ... ... 1945 ... ...  --  желтоқсанында 1929-1936 жылдарға қатысты 2310 мұрағаттық іс өртелді.[1].Жаппай саяси ... ... ... ... ... ізсіз-түзсіз жоғалып кетті. Қалған істерге , ,  ... ... ... олар ... ... ... ұсталды. КК(б)П OAK Өлкелік Комитеті ЧК-ОГПУ-НКВД ПМ салалық мұрағаттарында Алаш қозғалысына қатысушылар, оппозициялық топтар мен ... ... әр ... әсіресе 20-жылдары республиканы ұлттық мүддесін табандылықпен қорғағандар туралы құжаттар сақталды. 20 -- 30-жылдардың соңында бұл материалдар ... ... ... идеологиялық науқан мен тазалаудың негізіне алынды. Қызметкер орган тарапынан тұтқындалып,  деген ат алысымен-ақ, тиісті қорларды ... ... ... және оның ... ... ... алынып тасталды. 4-томында деректемелер ретінде пайдаланылған құжаттар, өзінің сипаты жағынан, мұрағаттық ... # ... ... # қоғамдық ұйымдар, # жеке тұлғалар тарапынан жасалынған үлкен үш тобына ... ... ... қарай бұл құжаттар нормативтік-реттеуші (заңдар, жарлықтар, қаулылар т.б.), ... ... ... есеп беру ... ... бөлінді.Осы томды жазу барысында пайдаланылған КырОАК, БОАК, КазОАК, КСРО және КазКСР Жоғарғы Кеңестері қабылдаған заңдар, заң күші бар нормативтік құжаттар ... мен ... ... ... мен ... ... құрылымы мен қызметтік құзыретінің шектерін белгілеуге негіз болды. РК(б)П - БК(б)П - КОКП Орталық Комитеті мен оның Қазақстандағы ... ... мен ... ... бір міндеттерді шешуде олардың Пленумдарының, мәжілістері мен съездерінің нұсқауларымен бірдей ... ... ... ... ... ... нығайтуды мақсат етті. Ірі саяси-шаруашылық қайта құруларды және ... ... ... ... ... тәркілеу т.б.) жүзеге асырар алдында биліктің барлық үш тармағының - ... ... ... ... ... ... Атқару комитетінің (ҚазОАК) және республика Халық Комиссарлары Кеңесінің (кейіннен - Қазақстан Компартиясы OK, КазКСР ... ... және ... ... ... қаулылары қабылданды. Орталық билік пен басқару органдарының ресми құжаттарынан кейін кәсіподақтардың, комсомолдың, бүкілқазақстандық  басшылығының қабылдаған қаулылары деректемелердің ... ... ... ... ... ... ... тарихында алғаш рет жеке адамдар қалдырған деректер - мұрағаттық жеке істер материалдары, анықтамалар, хаттар, өтініш-арыздар, ... ... және ... кеңінен қолданыс тапты. Ғылыми айналымға алғаш рет енгізілген, оның ішінде бұрынғы жабық қорлар мен арнаулы ... ... ... ... ... сөзсіз қызығушылық тудырады. Мұрағаттық қорлардан алынған деректердің көрсеткеніндей, егер елдің жоғары басшылығының нұсқау ... ... ... өзгеріссіз жетіп отырған болса, ал төменнен жоғарыға жолданған құжаттар формасы мен мазмұны жағынан айтарлықтай өзгерістерге ... ... ... басшы партиялық-кеңестік органдарға жіберілген кұжаттардың басым бөлігі әр денгейдегі басқару аппараттарында биліктің қалауынша қайтадан , ... ... онда ... ... мен оқиғалардың мазмұны өзгеріп, басқаша бағаланды. Шаруашылық пен мекеме және ұйымдардың жұмысы туралы ақпараттар мен есептер ... ... ... ... ... ... ... жүйеленді, қажетінше тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Уездерден ... ... ... ... ... тұрғыда қатаң тексеріліп, жинақталды. Құжаттарға қатысты мұндай ... ... ең ... органдарында - республикалық партия, кеңес органдарында және Қазақстан үкіметінде жүзеге асырылды. Бұл әрекеттер саяси конъюнктураның айтуымен жасалды. Тарихи деректеме болуға ... ... ... өмір ... ... ... олар социалистік және коммунистік  жолданған бір ... ... ... секілді мәлімдемелерге ұқсады. Қағаз беттерінде сан мәрте тексерілген, Коммунистік ... ... ... ... барынша тиімді деректер ғана қалдырылды. Және осыған орай  мұрағаттарының қорларына Компартия ... оның тек ... және ... ... ... басқан жасампаздық ісін куәландыруға оңтайлы саяси мәнді құжаттар алынды. Партия идеологиясы мен саясатына кайшы келетін куәліктер мұрағаттарда сақтауға қабылданбады, ал ... ... ... ... ...  белгісі соғылып, олар жабық қорлар мен арнаулы ... ... ... тарихи маңызды құжаттардың ауқымды бөлігі қоғамнан және коммунистердің өздерінен де жасырын ұсталды.Мұрағаттық сақтауларға негізінен орыс ... ... ... ... ... республикалық партиялық мұрағатта  --  Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы ... ... ... ... мұрағат қорларында қазақ тіліндегі құжаттардын үлесі 3-5%-дан асқан жоқ.Қазақстан тарихы бойынша деректемелердің ендігі бір үлкен тобы кеңестік кезеңнің ... ... ... ... ... жарық көрген алғашқы құжаттық-деректі басылымдар РК(б)П Жарғысы, бағдарламалық құжаттары, жекелеген нұсқаулары, Кеңес үкіметінің декреттері болды. Орыс және қазақ тілдерінде басылған, ... ... ... ... ... таратылған бұл кітаптар мен кітапшалар мұрағаттар мен кітапханалар қорларынан да мол орын ... ... ... ... ... жиі ... социалистік жаңғырту барысында басшылыққа алынған материалдар жарияланатын баспасөз басылымдарын, атап айтқанда, РК(б)П Кыробкомы мен БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті бекіткен қаулыларды, ... ... ... ... ... мен ... шешімдерін [2]/ жиі пайдаланады. БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф. Голощекиннің [3]. және оның ... ... мен ... ... жиі және ... таралыммен басылып отырды. Қазақ АКСР-і Кеңестерінін съездері мен Қазақ Орталық ... ... ... ... ... ... ... құнды мәліметтер кездеседі. Одан кейінгі жылдары нұсқаулық сипаттағы ... ... ... заң ... ... ... және талдау тұрғысындағы материалдар кең көлемде жарияланып отырды. Кеңестік кезеңдегі тарихи құжаттардың алғашқы жинақтарының жарық ... ... ... ... байланысты. Т. Рысқұлов дайындаған  (Ташкент, 1922),  (Ташкент, 1925) жинақтарындағы деректердің басым көпшілігі Қазақстанның оңтүстігіндегі тарихи оқиғаларға [4]. ... ... ... ... тікелей қатысқан адамдардын өздері жинаған құжаттар мен ... ... ... ... ақпарат береді және сондықтан да бұл жинақтар кеңес кезеңіндегі отандық деректанудың бүкіл барысындағы құнды дүниелер болып табылады.Қазақ тіліндегі ... ... ... 1925 жылы ... ... көрді. Ол  деп аталды және 1924 жылдың 12-18 ... ... ... ... ... есебі ретінде шықты.[5]. Осы кітаптың арқасында, бүгінгі оқырмандар А. Байтұрсыновтың, Ә. Бөкейхановтың, М. ... X. ... Е. ... Н. ... И. ... М. ... және ... ұлттық мәдениеттің, ғылымның, әдебиет пен өнердің даму ... ... ... ... бағдарламалары мен оқулықтар жөніндегі көзқарастарын түпнұсқалық деректерден оқып зерттеуге мүмкіндік алды.Сәкен Сейфуллин  романымен (Қызылорда, 1927) қазақ мемуарлық әдебиетінің ... ... ... ... ... жеке бақылау-бағамдауына және нақтылы сенімді деректерге сүйене отырып, тарихи оқиғалардың және революция мен Азамат соғысына тікелей қатысушы жүздеген адамдар ... ... ... ... ... ... мен оқиғаларды бейнелеудегі айқын саяси ұстанымдары және қарама-қарсы лагерьлердегі адамдар әрекеттеріне баға берудегі таптық көзқарастарына қарамастан, Сәкен Сейфуллиннің шығармасы ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін ең жиі пайдаланылатын деректеме болып ... ... ... халқы ұлт-азаттық қозғалысының тарихы, атап айтқанда, Алаш ... ... ... ... оның ... ... ... жарық көрді. 1927 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің (Казкрайком) саяси тапсырысы бойынша А.П. Бочагов жинаған құжаттар кешені идеологиялық ... ... деп ... Ол ... алға ... ... міндет бойынша, Қазақстандағы Компартияның басты қарсыласы Алаш қозғалысының толық талқандалғанына куәлік ететін нақты деректерді тандап алу керек болатын.Алашорда мен  ... ... ... отырып, А. Бочагов қажетті деректерді таңдап ала алмады, ... ... ... ... ... баға ... осалдық танытты. Мұны Н. Мартыненко да орындай алмады, оның  жинағы (1929), республиканың идеологиялық басшылығының ... ... Алаш ... сынаудың орнына оны көбірек насихаттаған болып шықты.[7].Кейіннен, 1935 жылы бұл жағымсыз оқиға, С. Брайнин мен Ш. Шафироның  кітабынын ... ... ... тағы да ... 1935 ... 15 ... БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюросы, олардың өз кітаптарына қосымша ретінде енгізген құжаттары  ... ... деп ... [8]. және ... ... алып ... ал ... мен баспагерлерді қатаң жазалау туралы шешім қабылдады. Бұл Коммунистік партия идеологтерінің Алаштың талқандалуын құжаттық-дерек жинақтар арқылы негіздеуге ... ... ... болды. Бұдан кейінгі кеңестік кезеңде тек жекелеген құжаттарды және олардың үзінділерін, міндетті түрде берілетін ... ... ... ... ... ... Алаш ... қара күйе жағылып отырды.Жоғарыда аталған құжаттык-деректі үш жинақтағы деректемелер ... ... ... ... ... сырт ... Бұл кітаптардағы материалдар, әсіресе Алашорданың жетекшілері мен белсенді қызметкерлерінің, сондай-ақ  партиясы мүшелерінің тізімі жарияланған Н. Мартыненконың жинағы өз ... 1929 -- 1931 және ... ... ... қуғын-сүргін кезеңінде қазақ зиялыларының таңдаулы өкілдерін қуғындау әрекетінде НКВД үшін таптырмайтын негіз болды.[9].30-жылдары бірінші кезекте партиялық-идеологиялық мазмұндағы құжаттық жинақтар ... ... сол ... ... археографиялық ережелер бойынша, Кеңестердің алғашқы қазақстандық съездерінің мұрағаттық материалдар жинақтарының жариялануы отандық деректанудағы елеулі түрде алға ... ... ... ... ... Жазушылар одағы бірінші съезінің қазақ тіліндегі стенограммаларының жарық көруі ... ... ... ... өмірдің елеулі жетістігі еді.[12]. Естеліктерді жинау мен жариялау ісін ұйымдастыруда да алға ... ... Бұл ... кейінгі жылдары да, әсіресе әскери-патриоттық тақырыпқа арналған бірнеше шағын кітапшалар [14]. басылып шыққан Отан соғысы жылдарында жалғасын тапты.Соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... айтарлықтай кеңейе түсті. Бірінші кезекте 1941 -- 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қазақстандықтардың қатысуы туралы ... ... ... ... мақсатты түрде іздеу және жүйелеу жұмыстары басталды. Мұрағатшылармен және тарихшылармен бірлікте тер төге жасалған жұмыстардың нәтижесінде, ... шығу тегі ... әр ... ... көздерге - мұрағат құжаттарына, майдан мен тылдан жолданған хаттарға, мерзімді басылымдар ... ... және ... ... ... ... көрді.[15]. Соғыстың соңында КСРО-ның жоғары ерекшелік белгілерімен марапатталған жауынгерлер туралы алғаш рет ... ... бар  ... ... ... құжаттарды жариялау ісінде қалыптасқан дәстүрге сай, қоғамды социалистік қайта ... КОКП мен ... ... ... ... ... ... назар аударылды.[16]. Қазақстанның тарихи жеңістерін  В.И. Лениннің есімімен байланыстырған құжаттар мен естеліктердің ... ... ... ... ... Қазан социалистік революциясының тарихы туралы, оның ішінде деректанушылық тұрғыдағы жарияланымдар бірінші кезекке ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарынан бастап коммунистік жүйенің соңғы күндеріне дейінгі тақырып ауқымын қамтыды. Ол кезде аса өзекті деп ... бұл ... ... ... адамдар санасында Қазақстанда жүргізіліп отырған лениндік ұлт саясатының әділдігі және Қазақстанның мемлекеттік құрылымы халықтардың өз тағдырын өзі шешу және өзін-өзі ... ... ... ... ... туралы сенімді орнықтыруы тиіс болды.[18]. Осындай тұрғыдан іріктелген ... ... ... ... ... ... болып көрмеген жетістіктер мен женістердің, индустрияны дамытудағы табыстардың,[19]. ауыл шаруашылығын реформалаудың,[20]. мәдени төңкерісті ... ... [21]. ... негіздемесі ретінде пайдаланылуы қажет болды. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың қызметі жөніндегі мұрағаттық құжаттар ... ... ... ... ... жеке ... ... алғашқы басылымдары қатарында А.В. Затаевич, Ә. Жангелдин және А. Имановтың құжаттар мен материалдар жинақтары[23]. жарияланды. Олардан кейін іле-шала революционерлер және ... ... ... ... ... ... ... басылды.[24]. Мұндай жинақтарды шығару үшін Қазақстан КП ОК-ның келісімі алынды. Сондықтан 80-жылдары тек Т. Рысқұлов пен А. Иманов туралы ... ғана ... ... жартысынан бастап, қазақ әдебиетінің ақталған классиктері Сәкен Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров және басқалардың отызыншы жылдары тыйым салынған шығармаларынын жарық ... ... ...  ... ... туралы деректер де жариялана бастады.  шараларына қатысушылардың естеліктерін ... ... ... ... деректанудың маңызды бөлігі ретінде саналды.[26].Қоғамдық-саяси сипаттағы естеліктермен бірге, өткен жылдардың рухани өмірінің шынайы суретін бейнелеуге көмектесетін, мәдениет қайраткерлерінің естеліктері де ... ... ... Қазақстандық тарих ғылымының артта қалушылығы мен деректік негізінің зиян шеккендігі ... ... жеке ... табыну әшкереленгеннен кейін айқын болды. Тарихи зерттеулердің деректік негізінің әлсіздігі 1957 жылдың 5-11 мамырында Алматыда өткен Қазақстан, Қырғызстан, ... ... және ... ... ... ... ... сессиясында атап көрсетілді. Деректердің жеткіліксіз пайдаланылуы салдарынан кеңес жылдарындағы Қазақстан мен Орта Азия ... ... оның ... ... ... қарағанда әлдеқайда нашар зерттелгендігі атап өтілді. Тарихшылар жергілікті материалдарды назардан тыс қалдырып, негізінен басқарушы органдардың құжаттарын пайдаланды.[28].Коммунистік ... ... ... ... ... жүргізуі тұтастай алғанда Қазақстан тарихының деректік негізіне орасан зор зиян келтірді. Коммунистік партия тарихи ақпараттың барлық дерек көздерін өзінің қатаң ... ... оны ... мен жариялауды барынша шектеді. Осындай саясаттың салдарынан ... ... ... проблемалары және ұлттық сана мен дәстүр жөнінде айтылатын деректемелер ашық жариялауға жатпайтын материалдардың ... ... ... ... ... ... жылдардағы құрбан болғандар саны мен жаппай ашаршылық жағдайлары, саяси қуғындау мен оның құрбандары - режимнің жаппай ... ... ... ... қаза ... , халық санағының көрсеткіштері, т.б. жөніндегі материалдар бұқара көпшіліктің назарынан жасырын ұсталды. 1931 -- 1933 ... ... ... ... мен ... ... құжаттарында көбінше үзік мәліметтер ғана сақталған. Сол кездің жағдайын неғұрлым шынайы бейнелейтін баяндама жазбалары мен ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... деректемелік негіздерін бұлайша жасанды түрде шектеу түпнұсқа деректерге үстірт қараудың ... ... ... ... ... бағаланбауына алып келді.Кеңестік кезеңде ресми басқару органдарының, әсіресе Коммунистік партия органдары ... ... ... ... ... ... КОКП құжаттарынан алынған мәліметтер ең дұрыс деректер деп саналды. Сондықтан қазіргі ... үшін ... ... ... ... көз ... мәселесі басты проблема болып отыр.Кеңестік кезеңнің құжаттық деректемелеріне сыни ... ... ... партиялық-кеңестік құжаттар республиканың шынайы өткен тарихын толық бейнелеп бере алмайтындығын көрсетті. Партиялық құжаттарға шындықты өрескел бұрмалау, жалған ... ... ... ... ... қосып айту, кемшіліктерді жасыру тән еді. Деректер мен оқиғалар басқарушы ... мен оның ... ... ... ... ... Жан-жақты бақылау орнатылғанына қарамастан, олардағы мәліметтер және сандық-сапалық көрсеткіштер бойынша, ресми басылымдар мен ... ... ... мағлұматтар т.б. арасындағы айырмашылығы жиі байқалып отырды.Кеңестік тарих ғылымның ең осал тұстарының бірі қазақ тіліндегі деректемелердің пайдаланылмауында еді. Мәселен, коммунистердің ... ... ... ... ең ... ... ... тиіс саналған құжаттар жинағында осы мақсат үшін ... ... 145 ... ... тек үш ... қана ... ... аударылған болып шықты.[29]. Ал халықтардың интернационалдық достығын насихаттауға арналған  (А., 1990) деп аталатын құжаттар ... ... ... ... 5-6 ғана ... шамалы дүниелер енгізілген.[30]. осы томының авторлары жоғарыда ... ... ... ... ... ... көп жұмыстар тындырды. Қазіргі кезде зерттеушілер мемлекеттіктілдегі тарихи ақпараттардың жаңа деректерің тауып пайдаланады және бұрыннан белгілі ... ... ... ... бағамдайды.80-жылдардың екінші жартысында, КСРО-да демократиялық үрдістердің басталуымен бірге, қоғамдық күштердін қысымымен, Қазақстанда мұрағаттық құжаттарды пайдаланудағы негізсіз шектеулерді алып ... ... ... ... ... қол жетпейтін құжаттар мен деректердің жариялана бастауы таяуда ғана билік құрған кеңестік шындықтың тарихи деректеріне деген аса зор ... ... Ә. ... А. ... Ш. ... М. ... М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, К. Кемеңгеров, С. Сәдуақасов және басқалардың саяси ақталуы жаңа серпін берді. Олардың шығармалары мен ... ... ... ... тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге жаңа жол ашты. Ұзақ жылдар бойы құпия сақталып келген құжаттардың: арнаулы органдар ... ... ... ... отыратын республикадағы қоғамдық-саяси жағдайлар туралы мәліметтердің, партиялық-кеңестік ... ... ... ... тазалау мен жеке істер (партиялық істер, партиялық тергеу хаттамалары, ... ... ... т.б.) ... ... ... ... жүртшылық оң қабылдады.20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезіндегі күштеп ұжымдастыру және ашаршылық жөніндегі құжаттар мен ... ... ... комитеті мен Қазақстан Компартиясы ОК-ның 30-жылдар соңындағы жаппай саяси қуғындауға қатысты хаттары мен ресми құжаттары жеке жинақтар түрінде ... ... ... ... ... әр ... республика аумағында әрекет еткен Кеңес режиміне қарсы пиғылдағы жастар топтары мен жекелеген тұлғалар туралы мәліметтер жарияланды.[31]. Теміртаудағы ... (1959), ... пен ... ... (1979), ... ... (1986) туралы құпиялық белгісі алынып тасталған жекелеген құжаттар алғаш рет ... ... ... ... жарық көрген  жинақтарының үш басылымы объективті шындықты ресми құжаттар және наразылық ... ... мен ... ... ... ... ... талпынысы болды.[32]. Құпияландырылған құжаттарды жариялау ісіне құқық қорғау органдарының да бірқатар қызметкерлері ... ... ... құжаттарды жария етудің, сондай-ақ Кеңес өкіметінің ұжымдастыру мен ашаршылық жылдарының ақиқатын, ... ... КСРО ... дейінгі кезеңдердегі Кеңес билігіне қарсылықты басып-жаныштау барысындағы кемістіктер мен қылмыстық ... ... ... ... ... тақырыптар бойынша жекелеген деректердің жарық көруі нәтижесінде халықтың ұлттық ... ояна ... ... ... ... ... көрген құжаттық жинақтардың кеңестік қоғам тарихын тек оң мағынада, билікке тиімді ... ғана ... ... көзі анық ... Шындықты бұлайша боямалау зерттеушілер тарапынан наразылық тудырды. Оның үстіне, жарияланатын құжаттар мен материалдар, статистикалық мәліметтер мазмұны коммунистік ... ... ... ... ... ... соны мен 90-жылдардың басындағы кеңестік кезеңге арналған жарияланымдарда қарама-қайшылыққа жол беру үрдісі айқын ... Бұл ... ... нақты дәлелсіз өкініш білдіру бағытындағы жарияланымдардан айқын ... ... ... ... ... мен жазушылар бейімдік танытты. Кеңес өкіметінің теріс жақтарын ашудың қалың дүрмегінде олар тарихи оқиғаларды түпнұсқа ... ... өз ... ... ... ... жол ... Соның салдарынан оқырмандар қандай да бір оқиғаның деректемелік негізіндегі ғылыми талдауының орнына, уақыт пен жағдайдан тысқары алынған эмоциялық-публицистикалық туындыны ... ... ... ... ... ... ... тарихи деректемелерді ғылыми мақсатта пайдалануда түбірлі өзгерістерге негіз салынды. Тарихшылар бұрын құпия ... ... ... қол ... ... пен ... ... бұрынғы партиялық мұрағаттар жабылды. Олардың қорлары мемлекет меншігіне өтті. ... ... ... мен ... құпия сақталған құжаттарына жол ашуда халық депутаты, академик М.К. Қозыбаевтың басшылығымен 1931-1933 жылдардағы күштеп ұжымдастыру, аштық, жаппай саяси қуғын-сүргін жағдайларын ... ... 1991 ... 8 қарашасында құрылған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Комиссиясы үлкен жұмыстар атқарды. КазОАК мен ҚАКСР Халық Комиссарлары ...  (1928 ... 27 ...  (1928 ... 13 ...  (1930 ... 19 ... қаулыларын және басқа да нормативті құжаттарын, сондай-ақ басқарушы ... ... ... ... ... және ... ... зерттей келе, Комиссия салихалы ғылыми баяндама және қорытынды ... Ол 1992 жылы 21 және 22 ... ...  мен  ... жарияланды. Комиссия, бұдан да басқа республикалық, ведомстволық және жергілікті ... ... ... ... ... ... мәліметтерді, сондай-ақ режимнің қалауымен арнайы сақтауға түскен мерзімдік басылым материалдарын тиянақты тексеруден өткізді. Кең ауқымды талдау ... ... ... Комиссия, КР Жоғарғы Кеңесінің алдына 1928 -- 1932 жылдар қаулылары мен заң актілерінің тізімін, оларды пайдалануға шектеуді алып ... ... ... 1000-нан астам құжат көшірмесі Комиссия  қосымшатүрінде ұсынылды.Қазақстан Республикасы Парламенті қабылдаған  (1992),  (1998 ... 22 ... КР ... ... және ... деректемелерді пайдаланудың қордаланған проблемаларын жаңа жағдайларға сәйкес шешуде маңызды рөл атқарды. Мұрағаттық қорларды пайдалануды демократияландыру және мұрағаттар ... ... ... ... ... қадамы болып табылатын аталған заңдық актілерде зерттеушілер мен жұртшылық үшін бұрынғы қол сирек жететін ... ... ... қол жетпейтін мұрағаттық құжаттардан шектеулерді алып тастау жөнінде бірқатар ... ... ... ... Республикасының  (1993 жылғы 14 сәуір) Заңын іске асыру жөніндегі кең ауқымды шаралар барысында, республика мұрағаттарында ізденіс ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс қозғау негізінде заңсыз үкімдер шығарған ОГПУ-НКВД-нің  жеке істері мен  ... ... ... Бұл ... ... және ... қатар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдар өкілдері де қатысты. Олардан құрылған комиссия 5Т)-жылдары, ... ... ... ... ... ... дейін жеткізілмеген саяси айып тағылғандарды ақтау ісін шын ... ... ... бел ... ... Бұл жұмысты атқару мұрағат мекемелері, тарихшылар, қауіпсіздік органдарының қалтқысыз көмегі арқасында мүмкін болды.Кейінгі жылдары Қазақстан тарихшыларының алдында ... ... ... ... ... көре ... ... деректерді бір жүйеге түсіру және жариялау міндеті тұрды. Қазақстан тарихының  объективті түрде ашып көрсету үшін қажетті дереккөздер ... ... ... тура келді. Тарихшылар ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды кең ауқымда және күштеп жүргізу, дәстүрлі агроқұрылымды жою, жұт ... ... ... ұрынуы мен үдере босуы мәселелері бойынша қосымша материалдарды іздестіріп табу ... тер ... Бұл ... бір бөлігі  (1991),  (1996),  (1998) жинақтарында [34]. жарияланды. Солармен бір уақытта тарихшылар А. Тәкенов пен Қ.С. ... М.К- ... Ф.А. ... және ... жаңа ... ескере отырып, жинаған соғысқа дейінгі жылдар құжаттары жарық көрді.[35].Осы ... ... ... ... қауымының ірі өкілдерінің дүниетанымы мен рухани мұрасын зерттеуде айтарлықтай ... бар ... ... ... болды. Мәселен, Қазақстан тарихында алғаш рет ұлт-азаттық қозғалыс тарихы дереккөздерінің көкжиегін айтарлықтай кеңейтетін Алашорда қайраткерлері шығармаларының жинақтары басылып шықты.[36]. Калың ... ... Ә. ... А. ... М. Шоқайдың және басқалардың еңбектерімен танысуға тұңғыш рет мүмкіндік алды.  партиясының тағдыры туралы осы ... ... К. ... ... ... ... айтылады.Кеңестік тарихтың айрықша күрделі кезеңі 1937-1938 жылдар болып табылады. Бұл уақыт туралы шындықты қалпына келтіру үшін ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының күш-жігерін жұмылдыру қажет болды. Мұрағаттар мен мұражайлардан, кітапханалардан алынған, азаматтардың жеке пайымдауларынан жинақталған әр алуан ... мол қоры ... ... ... жабық болған мұрағаттарға қол жеткізіп, азаматтарды жаппай қуғын-сүргінге ұшыратудың тарихын барынша тиянақты зерделеуге мүмкіндік ... ... мәні бар ... ... ... С. Жандосов, академиктер М. Қозыбаев және М. Баймаханов басшылық еткен қазақстандық  тарихи-ағарту қоғамы тарапынан да ...  ... ... ... ... ... ... жөнінде жергілікті дереккөздерден де көптеген мәліметтер жинады, ал бұл өз кезегінде  () және ... ... мен ... ... басып шығаруға септігін тигізді.Сондай-ақ саяси қуғындауға ұшыраған  қайраткерлері, қуғын-сүргін құрбандары,  жатқызылған ұлттық зиялы қауымның өкілдері туралы және партиялық-кеңестік ... ... ... ... жеке іс ... ... құжаттар жинақтары басылып шықты.[37]. Қуғын-сүргінге ұшыраған басшы қызметкерлердің, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің құжаттық мұраларын жарыққа шығаруға ерекше көңіл бөлінді.[38].М. Қойгелдиев, А. ... және ... Ә. ... М. Тынышбаевтың, С. Қожановтың, Т. Шонановтың еңбектерін басып шығарды.[39]. Жарияланған мұрағаттық құжаттар көрнекті мемлекет және Қоғам қайраткерлерінің, сондай-ақ Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... олардың өмірі мен қызметінің айтулы сәттерін нақтылауға мүмкіндік береді.[40]. М. Дулатов, Н. Құлжанова және басқалар туралы естеліктер мен құжатты-деректі басылымдар ... ... ... ... ... мен АЛЖИР-лік тұтқын әйелдер отбасы мүшелерінің құжаттары мен естеліктері жарияланды.[42].Жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының белсенді қолдауы жағдайында, 90-жылдары республиканың барлық ... көп ...  () ... ... ... ... соғыс майдандарында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің рухына ұрпақтар тағзымы болып табылатын бұл басылым олардың есімдерін тарих ... ... ... ... ... ... ... Кейінгі жылдары әскери-тарихи тақырыпқа жазылған басқа да құжатты басылымдар жарық көрді.[43].Тарихшылар мен мұрағатшылардың тізе ... ... ... ... ... көп тер ... даму жолы туралы сыр шертетін құжаттар мен материалдар жинақтары дайындалды.[44]. М.О. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік пен оны өткізу кезеңінде жаңа ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті К. И. ... 100 ... орай ... ... республикадағы ғылым мен ғылымтанудың даму тарихы жөніндегі деректемелер ретінде ... ... ие ... ... ... ... ... байланысты Қазақстан тарихы бойынша орыс, қытай, араб және басқа да деректемелік материалдары бар көптомдықтар шығару ... ... 2004 жылы  ... ... Сейфуллиннің атақты  мемуарын алғаш басылған жылындағы (1927) мәтінін қалпына келтіріп жарыққа шығарды. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ... және ... ... ғалымдары мен ҚР Президенті мұрағатының қызметкерлері  көптомдық құжатты жинағының ... үш ... ... Бұл ... XX ... бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс, қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі жайлы баға жетпес сирек қазыналар енді.[48]. Аталған басылымның материалдары ... ... ... ... ... деректемелік негіз бола алады.Зерттеулерде бұрын кеңес дәуірі ... ... ... алынған деректемелердің мазмұны жаңа көзқарастар тұрғысынан бағаланады. Кеңестік кезеңдер тарихын зерттеуге ... жаңа ... ... ... ... бұрынғы тұғырнамалық ұстанымдар алынып тасталыпты. Оларды іріктеудегі әсіре талғампаздыктан бас тартып, зерттеушілер бұрын субъективті мәселелер ретінде назарға ... ... ... ... ... ... ... нақты жағдайлары, жеке адамдар мен тұлғалардың берген куәліктері ... ... ... ... бөле бастады.Ғалымдар М. Бурабаев, К. Нүрпейісов, М. ... Д. ... ... ... ... ... ... мәні маңызды құжаттар мен материалдардың тұтас бірқатарын жариялады.[49]. Зерттеулерге мұрағаттық құжаттардың толық мәтіндерін енгізу тәжірибесі, әсіресе жеке тұлғаларға қатысты жиі ... ... Д. ... ғылыми айналымға Ресей мұрағаттарынан алынған, мазмұны жөнінен сирек кездесетін деректерді енгізуі ғалымның айтарлықтай табысы болып табылады.[51]. О. ... ... ... Т. ... өмірі мен қызметі туралы жаңа материалдар тапты.[52]. Ұлттық республикалар мен облыстардың жауапты қызметкерлерінің 1926 жылғы 12-14 карашада Мәскеуде өткен ... ... деп ... басқосуы стенограммасынын толық мәтінің М. Қазыбек пен Г. Маймақов алғаш рет ... ... ... тәуелсіздік жылдарында тарихи деректемелердің маңызды құрамды бөлігі болып табылатын көптеген естеліктер басылып шықты. ... ... және ... ... ғалымдардың, жазушылар мен өнер қайраткерлерінің естеліктері болып үлкен үш топқа бөлінеді. Бұл әдебиеттерден, уақыт куәгері ретінде ... ... ... ... ... О. ... Ж. ... Н. Ондасыновтың, сондай-ақ Д. Қонаевтың, I. Омаровтың және басқалардың естеліктерін [54]. атауға болады. Ғалымдардың ғылыми-педагогикалық қызметі,[55]. әдебиетпен өнер ... ... және ... ... [56]. ... ... ... олардың авторлары өмір сүріп, жұмыс істеген уакыттың жағдайын жаңаша ой сорабынан өткізуге көмектеседі.Кеңестік кезең ... ... ... ... ... ... да ... орны үлкен. Осы томның деректері қатарында  академиялық басылымдарында бұрын назарға алынбаған газет, журнал материалдары пайдаланылды. ... ... ... ... ... ... ... айналымға енбеген материалдарын осы қатарға жатқызуға болады. Отандық тарихтың деректемелік негізін кеңейту ісіне құжатты ... ... ...  (1993 ... шыға ...  (1998),  (1998), ,  ... сондай-ақ жоғары оқу орындарының мерзімді ғылыми басылымдары өз үлестерін қосты. Бұл жарияланымдардың ғылыми-танымдық мәні ... ... ... ... ... ... мен хрестоматиялардың жаңа буынын шығаруға мүмкіндік тудырды. Мектеп оқулықтары партия съездерінің бір ... ... ... ... ... ... Қазақстанға еріксіз қоныс аударуы туралы мұрағаттық құжаттар жинақтары жарық ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтері бар шетелдік құжатты-деректік жаңа басылымдарды ... ... ... ... ... ғалымдары шет елдердің мұрағаттық қоймалары мен кітапханаларындағы деректерді жоспарлы түрде іздестіріп, пайдалануға кірісті. Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеу ... ... ... Н.Ә. Назарбаев еліміздің Орталық Мемлекеттік мұрағатына Франциядағы М. Шоқай қорынан алынған құжаттар мен материалдарды табыс етті.  ... ... ... ... тарихына қатысты шет елдерде сақталған деректерді іздестіру мен олардың көшірмесін алу бойынша кең көлемді жұмыстар жүргізілді.[58]. Бұл іздестіру ... одан әрі ... ... ... ... ... материалдарды іздестіру мен жинау және олардың деректемелік негіздерін толықтыру ісіне мемлекет ... ... ... өз ... ... ... ... Үкіметінің 2005 жылғы 1 наурыздағы № 183 қаулысымен Астана қаласында  мемлекетгік мекемесі шаңырақ көтерді. Алматы қаласында оның ... ... ... ... ... ... мен пайдалану жөнінен тарихшылардың, мұрағатшылардың, қоғамтанушылар мен гуманитарлық ғалымдардың біріккен бай тәжірибесі жинақталды. Соңғы онжылдықтарда Қазақстанда тарихи деректерге қатысты ... жаңа ...  --  ... деректану, археография, құжаттану ісі жолға қойылды. Мұрағат қорларын қалыптастыру мен ... ... ... ... ... он өзгерістер көрініс тапты. Осының бәрі тарихи деректердің ғылым мен рухани құндылықтардың ерекше маңызды саласы ретіндегі ... ... ... ...  
        
      

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көрнекті тілші-ғалым филология ғылымдарының докторы профессор Мархабат Томанұлы Томановтың туғанына 80 жыл толуына орай өткізілетін «Филологияның қазіргі кезеңдегі басымдықтары: дәстүрі мен болашағы» атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция мақалаларының жинағы435 бет
Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы46 бет
СУБД Access-те деректер базасын құру және оны өңдеу9 бет
Түркістан өлкесіндегі кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс (1918-1924 жылдар)125 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
Өлім жазасы4 бет
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі20 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
В. П. Юдин еңбектері Қазақстан тарихының деректік негіздері64 бет
Жалпы кеңестік кезеңдегі тарпына қысқаша шолу9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь