Ұлттық киімдер

I. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
II. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Қазақ әйелдерінің ұлттық көйлектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2.2 Қазақ халқының ерлер киімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.3 Қазақтың ерлер және әйелдер бас киімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
2.4 Қазақ ұлттық аяқ киімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
III. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
Қазақ халқының киімдерінде халықтың шығу тарихы, экономикалық, әлеуметтік және климаттық жағдайлары бейнеленген ертедегі салт-дәстүрлері көрініс тапқан.
Қазақтар құланның, киіктің және жолбарыстың терілерін, сондай-ақ қара түсті жанаттың, су тышқанның, бұлғынның және сусардың, ақ түсті тышқанның, күзеннің үлбірлерін аса бағалы деп санаған. Сусар мен бұлғынның үлбірлері басқа мамық жүнді аңдардың үлбірлеріне қарағанда қымбат бағаланған. Теріден тондар тігілген. Мамық жүнді аңдардың үлбірлерінен жасалған тондарды қазақтар ішіктер деп атаған. Жанаттың үлбірінен дайындалған тон - жанат ішік, қара түлкінің үлбірінен тігілген тон - қара түлкі ішік, алтайдың қызыл түлкісінің үлбірінен жасалған тон - қызыл алтай түлкі ішігі деп аталған. Жоғары түкті жібекпен көмкерілген үлбірлі ішік қыз жасауындағы ең қымбат мүліктердің бірі саналып, бас тон делінген. Қазақтар аққудың, гагара мен құтандардың да мамығынан жасалатын ішіктердің дайындау техникасын білген. Оған 1878 жылы Ақмола көрмесіне қойылған гагара мамығынан тігілген ішік мысал бола алады. Гагара мамығынан дайындалған ішіктің тағы бір түрі Қорғалжын көліне таяу орналасқан ауылдан кездесті. Ол шымқай қара түсті ұзыншалау төртбұрыштардан құрастырылып тігілген және онша кең емес, қара жолақтармен жиектелген. Гагара құсының жақсы терілерін және оған сәйкес үлбірді таңдау үлкен талғам мен іскерлікті талап еткен. Бақсылардың киетін аққу мамығынан тігілетін дәстүрлі күртешелері мен шекпендерінің өзіндік мағыналары болған. Үлбірден тігілетін ішіктер шұғамен, жібекпен, қамқамен, және т.б. қапталған, олар қолданылатын матасының атауына немесе түсіне қарай ажыратылған. Көк шұғамен қапталып, түкті шұғамен жиектелген ішікті << көк тон >> деп атаған. Оны тек қана атақты адамдар киген.
Халық киімдері қоршаған орта, тұрмыс жағдайлары, климаты әсерімен, сондай-ақ, көшпелі халықтың талап-сұраныстары (мысалы, ерте қимылдамай ұзақ отыру қажеттігі және т.с.с.) есебінде дамып қалыптасты.
Қазақстанның Орталық мемлекеттік мұражайында қазақтың ұлттық киімдерінің үлгілері сақталынған. Солардың арасында қазақтың батыр, ақындарының және атақты өнер майталмандарының да киімдері кездеседі . Мысалы, қазақтың атақты әншілері Күләш Байсейітова, Жамал Омарова, Роза Бағлановалардың сахналық костюмдері сақтаулы тұр.
Мұражай экспозициясынан Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің зайыбы Фатиманың бешпенті және қазақтың белгілі ағартушы ғалымы Ш.Уәлихановтың кіші қарындасының шапаны да ( астары аққу мамығынан тігілген ) орын алған.
Қазақ халқының дәстүрлі киімдері де басқа халықтар киім түрлері сияқты ерлер, әйелдер және балалар, сыртқы, маусымдық, мерекелік және күнделікті киімдер болып бөлінеді.
1. Сатыбалдинова Б.С., Сәлімбаева М.А.
Тігін өндірісінің технологиясы
Оқулық. – Астана : Фолиант, 2008 ж.
2. Тәкішева Г.Ә., Асанова Б.Е.
Киімді модельдеу және көркемдік безендіру
Оқулық. – Астана : Фолиант, 2008 ж.
3. Асанова С., Птицина А.
Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнер тарихы
Оқулық. – Астана : Фолиант, 2008 ж.
4. Асанова А., Айдынбекова Ж., Нұрпейісова С.
Киімді конструкциялау
Оқулық. – Астана: Фолиант,2008 ж.
        
        ЖоспарыI.КІРІСПЕ.............................................................................................................3II. НЕГІЗГІ БӨЛІМ2.1 Қазақ әйелдерінің ұлттық көйлектері........................................................42.2 Қазақ халқының ерлер киімі.......................................................................92.3 Қазақтың ерлер және әйелдер баскиімдері...............................................122.4 Қазақ ұлттық аяқкиімдері...........................................................................19III.ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................21IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ...  ...  ...  халықтың  шығу  тарихы,   экономикалық,әлеуметтік және климаттық жағдайлары  бейнеленген  ертедегі  салт-дәстүрлерікөрініс ... ... ... және жолбарыстың терілерін, сондай-ақ  қаратүсті жанаттың, су тышқанның, бұлғынның және ... ақ  ...  ... ... аса бағалы деп санаған. Сусар  мен  бұлғынның  үлбірлерібасқа мамық жүнді аңдардың үлбірлеріне қарағанда қымбат бағаланған.  ...  ...  ...  ...  ...  үлбірлерінен  жасалған   тондардықазақтар ішіктер деп атаған. Жанаттың  үлбірінен  дайындалған  тон  -  ... қара ... ... ...  тон  -  қара  түлкі  ішік,  алтайдыңқызыл түлкісінің үлбірінен ...  тон  -  ...  ...  ...  ...  депаталған. Жоғары түкті жібекпен көмкерілген үлбірлі ішік қыз  жасауындағы  еңқымбат мүліктердің бірі ... бас тон ... ... ...  ...  ...  да  ...  жасалатын  ішіктердің  дайындау  техникасынбілген. Оған 1878 жылы ... ... ... ...  ...  ... ... бола алады. Гагара мамығынан дайындалған ішіктің  тағы  бір  түріҚорғалжын көліне таяу ... ...  ...  Ол  ...  қара  ... төртбұрыштардан құрастырылып тігілген және  онша  кең  емес,  қаражолақтармен жиектелген. Гагара ...  ...  ...  және  оған  ... ... ... ... мен іскерлікті талап еткен.  Бақсылардың  киетінаққу мамығынан тігілетін  ...  ...  мен  ...  өзіндікмағыналары болған. Үлбірден тігілетін ішіктер шұғамен,  жібекпен,  қамқамен,және т.б. қапталған,  олар  қолданылатын  матасының  ...  ...  ... ... Көк ... ...  ...  шұғамен  жиектелген  ішікті> деп атаған. Оны тек қана атақты адамдар киген.Халық киімдері қоршаған орта,  ...  ...  ...  әсерімен,сондай-ақ, көшпелі халықтың талап-сұраныстары (мысалы, ерте қимылдамай  ұзақотыру қажеттігі және т.с.с.) есебінде дамып қалыптасты.Қазақстанның  Орталық   ...   ...   ...   ...  ...  сақталынған.  Солардың   арасында   ...   ... және  ...  өнер  майталмандарының  да  киімдері  кездеседі  .Мысалы, қазақтың атақты әншілері  Күләш  Байсейітова,  ...  ...  ... сахналық костюмдері сақтаулы тұр.Мұражай  экспозициясынан  Бөкей  ордасының  ханы   Жәңгірдің   зайыбыФатиманың бешпенті және  ...  ...  ...  ...  ... ... ... да ( астары аққу мамығынан тігілген ) орын   ...  ... ... ... де басқа халықтар киім түрлерісияқты ерлер, әйелдер және балалар, сыртқы, маусымдық, мерекелік жәнекүнделікті киімдер болып бөлінеді.2.1. ... ... ... ... ... киім – ... киімі» деген  ұлы  адамдар.  Қазақ  халқыныңұлттық киімдерінің түрі де үлгісі  де  еш  ...  кем  ...  жоқ.  ... ... ...  этнографиялық  мұражайлары  мен  көрмелерінен  орыналған.   Ұлт   мәдениетінде   ...   ...   ...    ...   ...   ...   ...   жүрген.   Ат,   ...   ...  ...  деп  ...  Ертеде  халық  шеберлері  қазақтыңболмысына тән, кигенде ыңғайлы әр ... киім ... ... ... ... ... ... дәрежесіне қарай.2. Жас ерекшеліктеріне қарай.3. Жөн - жорағылға сәйкес.4. Бір киер ... Діни ... ... ... ... ... киімдер,  сыртқы  киімдер,  сулықкиімдер, ерлердің бас киідері, әйелдердің бас киімдері,  аяқ  ...  ... ... - ... ... Түсі ашық жақсы  маталардан  тігіледі.Ертедегі ... тік ... ... әрі ұзын ...  Етегінен  жоғары  бірнемесе  екі  ...  ...   ...  маталар  тігіледі.  Мұндай  көйлектіжелбіршек көйлек немесе қос етек  көйлек  дейді.  Көйлек  -  әйел  ... ... ...  ...  жібек,  креп-  сәтен,  органзы,  креп  -  шифонматаларынан тігілген, баулармен, моншақпен, стразбен, жылтырақ  ...  ...  ...  және  ...  қамқамен   өңделген.   Әшекейлеріжапсырма, біз кесте,  тығыз  кесте,  ришелье,  аралас  ...  ... ... мен ... ... көйлектері аса бай  әшекейленеді.Ұлттық  көйлектер  жібек,  ...   ...   ...   ...  Көйлектер  белінен  бөлінеді   де   белі   резеңкемен   ... төрт ... және ... шеңбер немесе жарты шеңбер  пішінді  болуымүмкін.Әдетте белдемше етегін ... бір ... ... ...  ...  Желбір  ені  жиілігіне  және  ...  ...  ...   Кейтүрлерінде белдемше  қиықтарына  қосымша  қиықтар  қосылуы  мүмкін.  Осындайқосымшалар  бұрыштан  ...  ...   ...   ...   ...   ... арқылы орындалады. Белдемше  етегі  ызбамен,  жиектікпен,  алтыннемесе  күміс  шашақтармен  әшекейленеді,  желбірлері   ...   ... ... ... ... ... ... келеді. Жағалары  мойынтүбінен дөңгелене ойылған болуы  мүмкін.  Сондай-ақ  қайырма  жазық  жағалы,тіктеме жағалы да ... ... ... ... ...  ...  ортатігісіне түсірілетін сыдырма  арқылы  немесе  түймелі  ілгекпен  бекітіледі.Мойын ойындысы желбірлермен, алтын  және  ...  ...  ...  ... ... ... тектес және аралас  ою-өрнек  түрлерімен  кестеленуіде мүмкін. Қондырма жеңінің көлемдері әр түрлі, мысалы, жең ...  ... ... ... жең аузынақарай  кеңітіледі  немесе  қаттамаға   бүрмеленіп   ...   ...  ...  ...  ...  келуі  мүмкін.  Ертеде  осындай  пішіндікөйлектерді төре тұқымының әйелдері киген.Қазақ халқының әйелдер киімдерінің  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...  ...  үйлесімділігіне   жәнепропорцияларының  әр   түрлілігіне   қарай   айырмашылықтары   ...   ...   ...   ...    ...    ...    ... ұзақ  сақталуымен  де  түсіндіріледі.  Әр  аймақтың  өзіне  тәнерекшелігіне байланысты.Қыз ... ... тар,  ...  жаға  –  жеңі  ,  ... ... ... келеді.  Келіншектер  ашық  маталардан,  бүрмелерменәшекейлі кестеленген көйлектерді кимейтін. Бірақ  жас  келіншектерге  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  киюгерұқсат етілетін.Қыздар  киімі  алтын  және  күміс  жіптермен,   майда   ...   ...   ...    ...    ...    ...   қымбат   және   жартылай   қымбат   ...    ... үкі ... бас ...  ...  ... көз тартарлықтай етіп  дайындалған.  Өте  жеңіл,  ұзын  көйлектердіңетектерін, ... ... ... ... ... желбіршектер  салынған.Өте әдемі көрінетін  көйлектері  жұқа  ...  ...  ...  ... одан ... ... көрсету мақсатында  көйлектің  жағасы  аса  нәзікталғаммен ... ... - өте жұқа ... ... етегі  ағындатылған,белінің қою бүрмесі бар көйлек. Жеңі ... ол да ... ...  ... ... халқының киімдерін  зерттеген  белгілі  зерттеуші  Р.Ходжаеваныңайтуы бойынша жоғарыда сипатталған көйлектер XIX ғасырдың екінші  жартысындапайда ... Ал, одан ... ... әйелдері ерлер жидесі  сияқты,  бірақодан ұзындау және кең пішімді көйлектер киген.Тұрмысқа шыққан әйелдердің ашық  ...  ...  ...  ... киюі  ұят  саналған,  ал  ...  ...  киім  ...  ...  ...  Жас  әйелдер  тығыз  матадан   тігілген,   өте   бай   ...  -  ...  ...  ...  ...  бастарына  ақ  матаданшаршылай қатталатын, ұштары иыққа түсетін жаулық тартқан.Қазақтың әдет – ... ...  ...  бала  ...  ...  ... ... қарағанда етегі ұзын болған, оған желбіршек  салынбаған,оның үстінен көйлек, белінің алдыңғы жағынан металдан жасалған  қапсырмамен,кейде ... ... ... Бастарына кимешек  және  оның  сұлама,  ... ... ...  Олар  сырт  ...  ...  алды  ...  жасырыптұруға есептеліп тігілген. Өйткені әйелдердің үйден  шыққанда  шаштарын  екібұрымға немесе одан да көп ... ... ашық  ...  ...  ...  ...  мерзімінде  әйелдер  киіміне  шапан,  шеті  ...  ... ... жылы ... ...  Қазақстанның  оңтүстігінде  және  Жетісу   өлкесінде   әйелдербарқыттан ... жұқа ... ...  осы  ...  ...  кеңбелбеуге бүрмеленген, түймемен немесе қапсырмамен түймеленген  кең  ... ... ... ... ... кейде  үлбірмен  әрленген.  Оныңтағы бір түрі шалғы деп аталып, белін екі айналдыра кең ызбамен буған.Орталық және ...  ...  ...  ...  байланыстықамзол астынан күмістен шекілеу әдісімен  жасалған,  әшекейлерімен  әрленгеншытыр деп аталатын көйлектер киген.Оңтүстік-Шығыс ... ...  ...  ...  ... ... бойлай жапырақ тәрізді жұқа темір белгілер  тігілген  жармакөйлек киген. Осындай көйлек  ірі  ...  ...  тана  ...  ... ... ... аймақтарындағы әйелдер  көйлегінің  жағасынатамақша делінетін металдан жасалған  әшекейді  қадаған,  қамзолына  күмістенақша   ...   ...   ...   ...    сым    тізбектердіәшекейлеген.Ересек әйелдер жөн көйлек киген.  Жөн  көйлек  -  еркін  ... ... Оның ...  ұзын  ...  жеңі  жоқ,  белі  сәл  ... тігімдер жүргізілген қалталары бар қамзолдар киген.Орталық  Қазақстанда  осындай  қамзолдар  түйе   ...   ... ...  түймелермен  қатар  түймеленген.  Ал  Оңтүстік-Шығысташыттан немесе сәтеннен  дайындалған  құшақ-белбеулермен  жай  ғана  ... ... ... ... ... ... орамадан биік  көрінетіндейбоп оралған орамалмен немесе шалмамен толықтырылған кимешек тартқан.Әйелдер  суық  ...  ...  ...   ...   ...  ...  ...   аңдардың   терісінен   тігіліп   үлбірментысталған ішіктер киген. Осындай ішіктер киім  иесінің  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   белі   төментүсірілген,  қатпарлы  ...  ...  ...  бар,  ...   ... ... ...  қайырма  жағалы  кең  пішімді  көйлектің  түрінкездестіруге болады.Қазақ  ...  ...  ...  бір  ...   ...   дамбалсаналады. Дамбал - түзу  сызықты  пішімдермен  тұтас  бір  ...  ... ... өзбек,  тәжік  халқының  шалбарларына  ...  кең  ... ... ... Олардың балақтарын етіктің ішіне салып киген.2.2. Қазақ халқының ерлер киіміҚазақ халқының ерлер  киімі  әйелдер  киіміне  қарағанда  бір  ... ... Ол ...  ...  ...  ...  ...  матадан  тігілгеншапаннан,  үйде  тоқылатын  шұғадан  дайындалған  шекпеннен,   қой   ... ... ... боялған, балағы етік ішіне салынатын  кең  шалбардан,саптама етіктен, киізден жасалған шұлық байпақтан және ... ... ... ... зерттеуші белгілі ғалым Р.Ходжаеваның  пікірібойынша XVIII-XIX ...  иық  ...  ...  ...  емес  ... Сол ... жейде - өте кең, жеңі ұзын,  мойны  ашық,  үшбұрыштыойықты,  ойығы  дәл  сол  ...  ...  ...  ...   сырылғанжолақпен көмкерілген желбегей.XIX  ғасырдың  ортасынан  бастап  ...  ...   ...   ... бар, ... тіліктер  түсірілген,  кең  қайырма  жағалы  немесетіктеме жағалы түрлері пайда болды. Басында ... ...  ...  ... екі ... баулармен байлайтын болған, кейінірек -  оны  өңіржиекпенкөмкерген, түймелеу үшін оған ілмекке түймеленетін түймелер қадаған.Жігіт костюмі ерекше көзге түскен.Оған ...  ...  ақ  ...  тіктеме  жағалы  көйлек  тіккен.Көйлегінің қолтық астына қолтықшалар салынған. Көйлекке қолданылған  матадандамбал шалбар тіккен. Ол ... ... кең, екі түзу ... ...  ... ... сәл ... болып келетін астыңғы  тұсына  қима  қойылу  арқылыекі  ...  ...  ...   ...   ...   ...   салу   үшінқайырған.Осы іш киімдердің  үстінен  жігіт  ...  ...  ...  ... ... иық  ...  бірі  бешпентті(Қазақстанның  солтүстікжәне    шығыс    аймақтарында),     ...     ...     ...     жеңсізкөкірекшені(Қазақстанның орталық және батыс аймақтарында) киген.Оңтүстік Қазақстан жерін мекендеген ерлер бешпентінің белі сәл  төментүсірілген, қынама  ...  ...  ...  ...  ...  қаусырылып,  біртүймемен ғана түймеленген. Оның ішінен киілетін ... ...  ... жұқа ... ... ... жағалы және қиғаш  түймеленген,  шалбардыңішіне  ...  ...  ...  белдікпен,  кейде  матадан   жасалғанқұшақпен белбеуленген.Кең белбеулі, белбеуінде түймесі бар  ...  сәл  ...  ... ... орыс ... пішімінің ауысуымен пайда болды.  Құлын  жәнекиік  ...  ...  біз  ...  ...   жас   ...  ...  жиі  ...  Маусымға   байланысты   бешпенттердіңастарлы түрлері де боды.  Қыс  ...  ...  қой  және  ...  ішіктітондар, түлкінің үлбірінен дайындалған тымақ,  былғарыдан  жасалған  ... ... ... ... ...  қыс  киімдерінің  бірі  үлбірденнемесе жүннен астары бар күпі болған.Ерлер киімі жинақталып құрамына өте ... келе  ...   деп ...  ...  ...  ұзын  шекпен  де  ...  Оны  ...  ... ерекше сапалы киіздің шаршы  бөліктерінен,  түгін  өңіне  қаратыптіккен. Оның шаршы жағасы  көбінесе  ...  ...  ...  ...  ...  жаға  ...  пішілген.  Оны  малшылар,   жылқышылар   қысмезгілінде сырт киім  есебінде  киген.  ...  ...  ...  ... сол ... ... ... негізгі элементі болып табылады.Еркек киімдерінің ең қымбаттысы — аң терісінен ... ...  ... ... ... ... ...  ішік,  жанат  ішік,  түлкі  ішік,  қасқырішік, күзен  ішік  ...  ...  ...  ...  Аң  ...  ... ... шұға, мауыт, үш  топ  барқыт,  атлас,  көк  берен,  ... ... ... ... ... да ширақы  маталармен  тыстаған.  Кейдеосы материалдарды бірнеше түсті жібек жіптермен кестелеп,  сумоншақ,  маржантізген ... ... ... ...  ...  зер  ...  кейде  бөлектігілген кестелермен сыртынан қаптап киген.  Ішіктер  кейде  ...  ... ... ... ... болып келген.Шапан көбінесе жүн тартылып бидайланып тысталған.  Кей  жерде  шапандыәуелі астар мен бидайын қабып алып,  тысты  ...  ...  бос  жабу  ... кей ... тура ... ...  ...  кейде  сыритын  болған.Мұндай  шапанды  «сырмалы  ...  деп  ...  ...  көбінесе  қайырмажағалы, кейде тік жағалы бешпент түрінде кездеседі.  Қайырма  жаға  шапанныңбір ... тік ... ... ... екі ... ... көбінесе иленген күздік  қой  терілерінен  тігіледі.  Орта  денеліадамдарға 11—12 қойдың  ...  тон  ...  ...  шап  ...  ... ... таңлықтары, мойын терілері бөлек  алынады,  яғни  олар  тонтігісіне пайдаланылмайды. Тондардың ... ... ... ет жағы  ... томар бояумен боялады. Тонды  тебен  инемен  басып  тігіп,  немесешалып тігіп  кестелейді.  Кейде  ...  ...  ...  ...  тон  датігеді.  Қаптама  ...  ...  әр  ...  ...  ...  ... аң терілерінен қайырма жаға жасап, етек-жеңіне жұрын ұстайды.Жарғақ, тайжақы деген өң киімдерді тайдың, құлынның  терісінен,  ... ... ...  Оларды  да  малмаға  салып  илеп,  еттерін  қырып,қабыққа,  қынаға  салып  өңдерін  ...  ...   ...   ...  жаға-жеңдерін  әшекейлейді.  Кейде  ...  ...   ... аң терісінен жұрындап қояды.  Әдетте  тайжақы  мен  құлын  жарғақтыбешпенттің, бешпент күпі сияқты жеңіл ... ... ...  ...  мен  ...  киімі  құрылымы  жағынанересек  адамдардың  кішірейтіліп  алынған  түрдегі  киіміне  ...  ... пен ...  ...  ...  кеудешелер  мен  шалбарлардан  басқасыныңүлкендер киімімен ұқсастығы  олардың  өз  балаларын  тезірек  ересек  ... ... ... ... – жаңа туған нәрестеге кигізетін көйлекше.Жарғақ шалбар – иленіп, әбден өнделген жұқа теріні қазақтар  «жарғақ»дейді. Қызғылт түске  боялып,  ...  ...  ...  ...  терідентігілген шалбарды «жарғақ шалбар»  деп  атаған.  Бұл  сәнді  киімді  кезіндебатырлар, бектер мен ... ... ... ... ... бас киімдеріЕрге тән бас киімдер: тақия, бөрік, тымақ, құлақты бөрік  (құлақшын),қалпақ, шалма, башлық, жалбағай.  ...  ...  аң  ...  ... сырып тігеді.Ерлер бас киімдерінің негізгі  түрі  болып  ...  ...  ... ... ... саналған. Оның құндыз бөрік, пұшпақ  бөрік,  қарабөрік және т.б. ... бар. Олар ... ...  ...  ...  Далалық  жерлерде  түлкі  тымақ,  ақ  киізден  ...  ...  ...  ...  ...  құлақшын  тәрізді,  астарлы  ...  ...  ...  ...  ...  тақия  таптырмас  баскиімдер қатарына жатқан.Шығыс Қазақстан ерлер тақияны астыңғы бас киім ретінде міндетті  түрдекиген. Оларды сапасы және түсі әр ... ... ... ... олар  ... астарланған, кейде олардың  арасына  жүн  немесе  мақта  салынғанмата қабаттары болған.  XIX  ...  ...  ...  ең  көп  ... ... ... үшбұрышты қимадан тұратын қалқаны  мен  төбесінен  5-7см еңділікте ауызы сәл кеңейтілген.Бас киімнің келесі түрі қалпақ  -   ...  ...  ...  ... бас киім ... ...  Оны  ақ  ...  тіккен.  Кейде  киіздіңтүсін оданда ағарта түсу үшін киізді басу барысында бор ... ... ... үш  түрге  бөлінеді.  Бірінші  түрі  артына  біртегіс ... ... ... ... ... Сайының бүйіріне  тіліктертүсіріп, тілік енімен жиектері қайтарылған. Қалпақтың екінші  түрі  зәкірдіңбейнесін ... ... ... тар, ...  ...  болып  келген.Қалпақтың тігілмеген жарты ай пішінді ...  аса  ...  және  ... ... ...  ...  жоғарғы  жақ  бөлігі  екі  немесе  ... ... ... Қалпақтың осы түрі XVIII  ғасырда  кездеседі,  ... ... ... жойыла бастаған.  Қалпақтың  үшінші  түрі  бірдейүшбұрышты  пішім  ...  төрт  ...  ...  тігу  барысында  төбесідөңгелектенген конус тәрізді болуы жоғарғы бөлігінің  ...  ... тек ... ... тән ...  ...  башылығы  жәнеқысқы түлкі тымағы болған. Екеуі бір - ... өте  ...  тек  қана  ...  ...  ...  ...  қарай  ажыратылады.  Оларалдынан  маңдайы  мен  көзін,  ...  ...  ...  ...  ...  жан ... тігілген  төбеден  тұрады.Қазақтарда  башлық  ... ... ...  кездеседі.  Солардың  ішінде  ең  көп  таралғаныкүләпара ,  ол  Орта  Азия  ...  ...  бас  ...  ... кулутэ, суукеле) күл, кэл сөзінен туындаған. Осы  ... ...  ...  ...  немесе  жалбағай,  Арал  жағалауында  ...  ...  ...  ...  ...  қолданылған.  Башлықтықолдан тоқыған, түйе  жүні  шұғадан  дайындаған.  Түлкі  ...  ... ... ... және ... ... дейін  белгілі  қысқы  бас  ... ... ... Ол ... және  ...  ...  бір  -  ... арқылы біріккен  төрт  үлкен  қалақтан  тұрады.  Төбесінің  негізгікиізден  дайындалған  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... астарланған. Дала қазақтарының атақты  адамдары  барқыттантігілген алтын күймешелерімен өсімдік тектес  өрнектер  кестеленген.  Олардыастыңғы бас ... ... ...  Биік  ...  ...  ернеуі  қымбатүлбірмен көмкерілген.Ер адамдар дастархан басында  ... ...  ...  ...  Ер  жеткенбалалар мен ұл  балалар  жібек,  алтын  және  ...  ...  ...  ...  кестеленген  тақиялар  киген.  Кейде  Қазан,  Бұқара,  Ташкентқалаларында дайындалған тақияларды кию үшін сатып алған.Жекей ... — жаз бен  ...  ...  әрі  ...  әрі  ...  елтірітымақты айтады. Жекей-сәнді деген сөз.  Жекей  тымақты  дүрия,  шағи  сияқтыжібек маталармен  тыстап,  ...  оның  ...  ...  ...  түріп  киеді.Бөрікті де әр түрлі үлгіде қозы, қой, түрлі аң терілерінен ...  ... ... ... кейде жұмыр етіліп  жасалады.  Ал  оңтүстік  аймақтардақой ... ... ... ... ... ... неғұрлым  жүнді  де  жылытүрлері Орал, Гурьев жағында жиі кездеседі. Жетісу, Семей,  Өскемен  жағындажалпақ және биік ... ... көп. ... ақын, әнші, сауыққой салдар  менөнерпаз жастар өте сәнді тігілген шошақ  төбелі  құндыз  бөрікке  үкі  ... ... да ... мен ... көп. Етегі аласа, төбесі төрт  сайболып келетін кестелі шошақ  тақиялар  оңтүстікте  ...  ...  ... ... киіз үй сияқты тақиялар  орта  жүзде  көбірек  кездеседі.  ... ... ... биік ... мен тостаған сияқты  қаптама  тақиялар  кішіжүзге тән. Ерлер киетін тақияда теңге, моншақ, тана ...  Оның  ... ... ... «шырмауық» сияқты  өрнектермен  кестеленеді,  қолмен«таңдай»,«ирек», «қабырға» тігістерімен әдеміленіп сырылады.Әйелдер бас киімдеріХалық ... ең ... де, ең ... де  әйел  бас  ... ... Қазақтың ұлттық бас киімдерін XV ғасырдан бастап кие  бастады.Қазақтар бас  киімдеріне  ...  қай  ...  қай  ...  өкілі  екендігінтаныған.XIX ғасырдың екінші жартысынан  бастап  халық  киімдеріне  өзгерістерене  бастады.  ...  олар  ...  және  ...   Қазақстанда,   Ертісжағалауында, орыстарың  көп  тұрақтанған  ...  ...  ...  ... де бір ... ... ... әр аумақтарда әр түрлі  пішімдібас киімдер қолданылған. Қазақ халқының бас киімдері екі  топқа  бөлінеді  :ерлер бас ...   әр ...  ...  және  ...  ...  ... ... бас киімі - желек және шалма, екеуі де ақ  матадан  тігілген.Қыздар ерлер бас киімдерімен типтері бірдей  бас  ...  ...  ...   бас   ...   ...   ...   және   өте   байбезендірілуімен ерекшеленеді. Тақияны тұрмысқа шықпаған қыздар киген,  ...  кию  ...  деп  ...  Тақия  XVIII  ғасырдан  бастап   ... Ол ... Орта ... ... тараған.  ҚазақстанныңОңтүстік     аудандары   мен   Сырдария   жағалауындағы   қазақтар   ... ... алып ... XIX ғасырдың бірінші  жартысындағы  қазақтұрмысын  зерттеушілердің  көрсетуіне  қарай  қыздар  киетін   ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   талдағандаерлердікінен айырмашылығы болмаған.XIX ғасырдың соңында төбесі ...  ...  ...  ойылған,  оншабиік емес цилиндр пішінді тақия  пайда  болды.  Қыздар  тақиясы  ...  ...  ...  ...  ...  моншақтармен,   қымбат   тастармен,маржанмен, шашақтармен  әшекейленген,  төбесіне  көз-тілден  сақтау  ... үкі ... ...  -  ...  Қазақстанның  барқыттан  тігілген,алтын тігісті жіптермен ... ... ... үстінен  төбесін  ғанажауып тұрмай артына  түсірілетін  құрақ  мата  қосып  тігілген  бас  ... ... ... ... ... ... ... бас киім  түрі.Оны қамзол дайындайтын матадан тіккен. Ұмытылып кеткен осы  бас  киім  ... ... өзі  өз  ...  бір  тарих.  Қазақтардың  осындай  бас  киіміболғандығы туралы ... 1963 жылы  ...  ...  ...  болатын.Қазақстанның Орталық мемлекеттік  мұражайындағы  тізімнен  шығарып  тастауғаұсынылған көне заттардың ...  ...  ...  киюге  қоланылған,  түріадам танымастай  ...  ...  ...  Осыдан  кейін  қасаба  мұражайдасақтаулы  тұрған.  Қасаба  Бөкей  ордасының  ханы  Жәңгірдің  ...  ... киім ... ... - ... үлбірмен көмкерілген бас  киім,  оны  қыздарда  ... ... ... пішімі ерлер бөркіне ұқсас болған.  XIX  ғасырларда  оныңсыртқы түрі ұшы үшкір  биік  ...  ...   ...  ...  ... бас киім түріне өзгерген. Бізге жеткен экземплярына  қарағанда  қыздартымағы өңіне аударылмаған.  XX  ғасырдан  бастап  оның  жаңа  түрі  ... және ... ... ... ... төрт ... ... түрі  пайдаболған. Үлбірі қалқанды толық жаппаған, оның ...  ...  ...  ... ...  отбасының  қыздары  ғана  ...  ...  ... ... ... ... ала ... сайы ашық түсті  барқыттантігілген. Тымақтардың төбесін жібек шашақтармен,  ...  ...  ...  ...  әшекейлеген.  Кейде   тымақты   сайын   күміс   ... Ашық ... ... ...  ...  ...  ...  тымақөте  сәнді  көрінген.  Кимешектің  пішім  бөлшектеріне   ,   бас   ...  ...  мен  ...  ...  ... бірнеше түрлері бар. Кимешек жас ерекшелігіне қарай әшекейленген.Кимешектің ең ежелгі  түрі  ...  ...  Оны  ...  батысаймақтарындағы  арғындар  киген.  Ертеректе  өмір  ...  ...  ... ... ...  XIX ...  20-30 – жылдарында  да  киген,  ... ... ...  оның  ...  ...  ...  болды.  Бетті  көрсетугеарналып, ойылған мата бөлігін ... ...  ...  орап  ...  Онықию барысында оның  кәдімгі  кимешектен  айырмашылығы  ...  жоқ,  ... ... ... шеңбермен жауып,  арқасына  ұзын  және  кең  ... ...  ... тағы бір түрі бір ... ... тұтас пішіліп,  қыр  жағынатүсірілетін бір тігіспен тігілген және бетті ... ... ...  ... ... Кимешектің осындай  түрі  Жамбыл  және  Шымкент  облысында,Омбы  және  ...  ...  ...  орта  ...   қоңырат   руындасақталған. Қоңырат кимешектері бөлшектердің айырмашылығымен  ерекшеленеді  :оның төбесі тігілмеген,  басын  ...  ...  тұру  үшін  ...  ... мата бөлігі  тігілген.Осы нұсқаның  әр  түрлілігі  Қызылорда  қаласынды  кездеседі:  матаныңұзындығы енінен екі есе ұзын ... ... ... бойынша  тең  бөліпқаптап, бетін қынап тұратындай етіп жан – жақтарын тіккен. Пайда болған  екіқабатты шаршының  ...  ...  ...  ...  ...  –  алдыңғыжағына арналған. Оның  тігілмеген  төменгі  бұрышын  жарты  ...  ...  ...  ...  бұрышынан   бетті   көрсетуге   арналған   ... ... ұшын ...  ...  ойық  ...  матаны  бүрмелегеннемесе бүктетіп тіккен, онша  үлкен  емес  ...  ...  ...  ... және ...  ...  кимешектерінің  өң  беті  трапециятәрізді  немесе  үшбұрыш  ...  ...  ...  тар  ...   ... ... ... қалдырылады, әдетте артқы түзу емес  ромбы  тәріздіпішінді бөлігі  тізеге  дейін  ...  ...  ...  ...  ұзын  болған.Сырдарияның төменгі бөлігін мекендеген кіші  ...  ...  ...  ... ... ... өң беті ... тәрізді пішілген:  төменгі  ұзынжағы омырауды жапқан, ал жоғарғы бөлігі  бүрмеленген  және  бетті  ... ... ... ... ... ... жоғарғы ұшына тымақ тәрізді  төбетіккен.Оңтүстік Қазақстан әйелдер кимешегі  ұзындығы  бойынша  тең  ...  ...  ...  Пайда  болған  тік  бұрыштың  жартысын  диоганалыбойынша кескен және қиығы бойынша тіккен.  Тігіс  ...  ...  ... тең қабырғалы үшбұрыш пішіндес  болған.  Осы  жерден  бетті  көрсететінтесік жасап, бөлек дөңгелек ...  ...  ...  ...  ...  Пішубарысында  матаны  үнемдеу  үшін  ...  ...  ұшын  ...  ... ... қалған екі үшбұрышты бөліктерден тіккен.Кимешек  жас  ...   ...   ...   Ең   әдеміәшекейленген кимешектерді жас келіндер киген. Отыз жастан  ...  ...  және  ...  ...  кимешектерді   киюі   орынсыз   депсаналған, ал балалары есейген ересек әйелдер тек қана әр ... ...  ... ... ... ... кимешектер киген.  Әсіресе,  кимешектіңбетті көрсетуге арналған  ойығының  жиектері  әшекейленген,  ...  ...  ...  ...   және   арқаға   түсірілетін   ...   ...  ...  ...  ...  ...  түрі   болып   кестесаналған, оларды моншақ, маржан, күмістен жасалған  моншақтармен  ... бас ... ... ең ... – үйлену тойында  киілетінбас киім – сәукеле .Сәукеле – келіннің киелі  бас  ...  Ол  ...  ...  ... мен ... айтылады.Сәукеле – XIX  ғасырдың  соңына  дейін  қолданылған  ертедегі  киімніңбірі. ... ... ... той күні киген сәукелесіне қарай оның қай тектен  шыққаның,байлығын,  дәулетін  анықтаған.  Сәукеле  тәрізді  бас  ...  орта  ... ... да ... Әдетте сәукеленің қаңқасы ретінде  барқыттантігілген конус тәрізді бас киім қолданылған.  Оған  маңдайшасы  мен  ... ... ... соң оның ... биік конус тәрізді қызыл қоңыр  немесеқызыл түсті жұқа киіз матадан дайындалған, ... ...  ...  ... ... Сәукеле алтын  жалатылған  күмістен  жасалған  белгілермен,рубин   орнатылған   алтын   тәжбен,   екі   ...   ...   ...   ...   асыл   ...   ...   ...   салпыншақтарменәшекейленген.Күйеуге шыққан соң , бір жылдан кейін  әйелдер  өте  қарапайым  ,  ... де ... бас киім – ... ...  Бұл  –  ...  ...  ... және күміс немесе әр  түрлі  түсті  танамен  әшекейленген,  жарқырағанматадан  тігілген,  алтын  ...  ...  ...  ...  ... бір ... Ана ... кейін жас келіншек жоғарыда айтылған  баскиім түрі кимешекті киеді. ... ...  ...  түскен  келіншектін  үшіншібас киімі.Киім тігетін маталар:Аңдабы - жұқа ақ мата;Ақсаң - ақ мата ... - түгі ... ... ... - ... жібек мата;Бәтес - мақтадан тоқылатын жұқа ақ мата;Борлат - қызыл түсті жұқа мата;Бөз - ... ... ... - ... ... мата;Доқаба - сырты түкті барқыттың жақсы түрі;Дүрия - ... ... ... ... - беті ... жылтыр, қымбат мата;Қамқа - зерлі жіптен тоқылған жібек мата;Қатипа - жолағы бар жұқа ... ... - өңі ... ... ... мата;Мақпал - тығыз тоқылған түкті келген қалың мата;Мауыт - оң жағы майда ... ... ... мата;Торғын - қымбат,бағалы, жібек матаның бір түрі.Үлде - қымбат жұқа ... - жұқа ... ... ... - жұмсақ , майда түкті жүн мата;2.4. Қазақ ұлттық аяқ киімдеріӘйелдердің ұлттық аяқ киімдеріҚазақ халқының ... аяқ ... тән  ...  –  түзу  ... оң ... да, сол аяққа да сәйкес келетіндігі.  Осындай  қалыптыаяқ киімдер өте мықты және ұзақ ... ... аяқ ... ... жұқа  ...  ...  аяқ  киімдер  өтежақсы өңделген, қалың былғарыдан жасалған.Әйелдердің  ұлттық  аяқ  киімі  –  нәзік  ,  ...  ...  ...  ...  ...  аяқ  ...  ерлер  аяқ   киімдеріненайырмашылығы – қонышы ... ... ... сандал пішінді.Әйелдер мәсісі былғарының жеңіл және жұқа түрлерінен тігілген,  қонышыүлбірмен астарланған, қонышының сырт бетіне  ...  ...  ...  ою  –өрнектер әшекейленген. Қыздар мен  жас  әйелдер  мәсісінің  ...  ... ұшы ... және ... биік ...... ,құрымнан тігілетін ерлер мен әйелдердің аяқ  киімі.Түрлері : жым етік, қисық табан етік, жәй табан етік,  шоңқайма  ...  ... да, ... да ... ... ... ... тізеден  асып  қара  санғадейін жететін етік жырын етік, ішіне байпақ  салатын  етікті  ...  ... ... екі ...  ...  ғана  ...  ...  мұндай  етіктердітарамыспен көктеп, ағаш шегемен шегелеп  тігеді.  Кейбір  шеберлер  сықырлапжүрсін  деп  етік  ...  тоз  ...  ...  ...  сал  ...  менбозбалалар киген.Мәсі – өңделген жұқа теріден қонышына ою  салынып,  табансыз  ,ұлтансыз тігіледі. ... үйде ... ... аяқ ...... ...  ...  биіктеу,  сыртына  түрлі  өрнектерсалынып ... , ... ... ... ... аяқ ... етік – бұл қалыңдықтың  етігі.  Қалыңдықтың  етігі  де  ... ... ... ...  ...  ...  өкшесі  биік,табаныағаш шегемен шегеленіп тігіледі.  Қонышы  өңделген  теріден  түрлі  өрнектерсалынып, көкшіл бояуға боялып ...  аяқ  ...  ...  ...  ...   ...   ... біз кесте , аралас техника тәсілдері арқылы кестеленген.Ер аяқ киімдеріЕр адамдар  оңы  мен  солын  ...  бір  ...  ...  ... кие ... ... етіктерді  ұзақ  уақыт  киген.  Қазақ  халқыныңетіктерінің оң  сыңарының  сол  ...  ...  ...  кейінірек,еуропа мәдениетінің әсерімен пайда болды.Көшпелі қазақтар  арасында  ең  көп  ...  ...  аяқ  ... түрі саптама етік болып саналған. Ол үй жағдайында иленіп,  өңделгенбылғарыдан жасалған.Саптама  ...  ...  және  ...  аяздан,  желденсақтап тұратын киізден тігілген байпақ ...  Аяқ  ...  ең  ...  түрі  ...  ...  есептелген.  Ол  ең  ...   ...   ... ... ... ...  Мәсіні  негізінен  қарияларкиген, сыртқа шығарда мәсінің үстінен кебіс  кию  міндетті  саналған.  Соңғыуақыттарда өндіріс ...  ...    деп  ... ... ... қолданысқа түскен.Кедейлердің киген аяқ киімдері иленбеген теріден  жасалған  сандалдар,шоқай деп аталынған. Олар, ... , тас ...  ...  ...  ... үшін ... шарық деп аталатын етік киген.Мәсі – аяқ киімнің бір түрі ,  оны  ...  ...  ... ... сыртынан  кебіс  не  ластық  (галош)  ...  ...  ... ең алдымен мәсінің басын, қонышын жұқа  былғарыдан,  ұлтаның  қалыңбылғарыдан пішіп ... Одан соң ...  ...  ...  басын  қондырады.Осыдан кейін мәсінің қонышын тігеді.  Мәсінің  қонышын  қусырғанда  тігістіңарасына ... ... ... Мәсі — әрі  ...  әрі  жұмсақ  аяқ  киім.Оләсіресе тазалық үшін аса  қолайлы.  Соңғы  жылдары  жергілікті  ... ... ... ... Аяқ киімнің бұл түріне деген сұраныс  жылдан-жылға көбейе түсуде.ҚорытындыҚазақ  ...  ...  ...  жылдардың  көшпелі,   жартылайотырықшылдық   және   ...   ...   ...   ...  мен  негізгі   принциптері   жинақталған.   Олардан   халықтыңтұрмыстық ...  мен  ...  ...  ...  ...  ... ұлттық киімдері – халықтың  материалдық  мәдениетіндегі  айқынжәне өз ерекшелігі бар құбылыс: ол пішін логикасымен, құрылым  ...... ...  бояуының  қанықтылығымен  таңғалдырады.  Ұлттықкиім негізінде пішімнің қалыптасуы мен ою-өрнегінің орналасуы,түр –  ... ... сай  ...  мен  ерекшеліктер  жатыр.  Белгілі  бір  жасайырмашылықтарына  байланысты  сәнді  киім  мен  ...  ...  ...  ...  айырмашылық  болды.  Ғасырлар  бойы  ...  ... ... ... көркем безендірілуі  мен  құрылым  принциптеріретінде ... ... ... киім – ... ... ...  ұлы  ...  Қазақ  халқыныңұлттық киімдерінің түрі де үлгісі  де  еш  халықтан  кем  болған  жоқ.  ... ... ...  ...  ...  мен  ...  ...   Ұлт   мәдениетінде   бағалы   ...   ...    ...   ескерткіш,   белгі   ретінде   ...   Ат,   ...   ...  ...  деп  ...  ...  ...  шеберлері  қазақтыңболмысына тән, кигенде ыңғайлы әр түрлі киім үлгілерін жасаған.Ұлттық киім – көненің көзі. Оны болашақ  ұрпаққа  ...  ... оған ... ... жасап, қалпына келтіру басты парыз  болмақ.Біздің міндетіміз ұрпақтан – ұрпаққа мұра болып  келе  жатқан  қазақ  ... ... ... ... салт –  дәстүрдегі  тәрбиелеу  арқылы  өзұлтының мәдениетін мұра етіп ұштастыру.Бүгінгі  Қазақстан  –  мәдени  ...  ...   ...   ... болашағы –  келешек  ұрпақтың  қолында.  Келешек  ...  ата  ... ... ... салт – ... ...  қызығушылықпенқараса, оны танып білгісі келсе, бұл үлкен жетістік.Пайдаланылған әдебиеттер:1. Сатыбалдинова  Б.С.,  Сәлімбаева  М.А.Тігін өндірісінің технологиясыОқулық. – ... : ... 2008 ж.2. ...  Г.Ә.,  ...  ... модельдеу және көркемдік безендіруОқулық. – Астана : Фолиант, 2008 ж.3. Асанова  С., Птицина  ... ... ... және ... ... – Астана : Фолиант, 2008 ж.4. Асанова А., Айдынбекова Ж., ...  ... ... – Астана: Фолиант,2008 ж.  
        
      

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының ұлттық киімдері39 бет
Қазақ ұлттық киiмдері15 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы49 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы мәлімет8 бет
Ұлттық бас киімдерінің негізгі композициясы13 бет
Ұлттық киімдер тігу, оюлар ою21 бет
Ұлттық стильдегі пішімдер мен желбірлерді қолдана отырып, сахналық киімдерді жаңарту49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь