Жұлдыздар, жұлдыз шоғырлары, галактикалар

1. Жұлдыздар, жұлдыз шоғырлары, галактикалар
2. Галактикалар түрлерi, олардың қасиеттерi
3. Галактикалардың белсенді ядролары, квазарлар
4. Галактикалар шоғырлары.
5. Әлемнің ірімасштабты құрылымдары
Ғаламда жұлдыздардан (немесе ғаламшарлық жүйелерден) бастап, галактикалардың асашоғырларына дейінгі астрономиялық құрылымдардың күрделі иерархиясы бақыланады. Оның барлық сатыларында (деңгейлерінде) зат өлшемдері арақашықтықтарынан көрі әлдеқайда аз кеңістік аймақтарына жиналуға тенденцияны білдіреді, яғни өте біртексіз (Әлемнің мұндай құрылымдығы атом ядроларынан басталады деп те айтуға болады.) үлестірілген болады.
Мысалы, біздің Күн жүйесі затының негізгі массасы Күнде, көрінетіндей масса (~0,001МКүн) ғаламшарларда жиналған, ал ғаламшар аралық кеңістіктегі заттың массасы Күн массасына қарағанда елемейтіндей аз болады. Қашықтықтарды қарастыратың болсақ, Күн радиусы Күн мен ғаламшарлар арасындағы қашықтықтан едәуір аз болып табылады (мысалы, ол Күн мен Жердің арақашықтығынан 200 көп есе аз).
Күнге ең жақын жұлдыз болып табылатын Центаврдың Проксимасы Күннен 4,29 жарық жыл қашықтықта орналасқан, бұл Күн жүйесі өлшемінен шамамен 3000 есе, ал Күн радиусынан ~6107 есе көп. Ал жұлдызаралық кеңістіктегі заттың массасы жұлдыздарда жиналған массасының тек бірнеше пайызын құрайды.
Жұлдыздардың өздері де кеңісткте өте біртексіз, түрлі топтарға жиналып орналасады. Мысалы, жұлдыздардың жартысына жуығы қосарланған болып табылады, яғни бір-бірінен басқа жұлдыздарға дейінгі қашықтықтан әлдеқайда аз қашықтықта орналасады. Жұпқа кіретін жұлдыздардың арақашықтығы соншалықты аз болады, олар бір-біріне елеулі гравитациялық әсер етеді де, ортақ массалар центрі бойымен айналады. Тығыз қос жүйе жұлдыздарының арақашықтығы олардың радиусымен салыстырмалы келеді, бұл жағдайда гравитациялық тартылыс әсерінен заттың бір жұлдыздан екінші жұлдызға ағылуы байқалу мүмкін. Бұл жұлдыздар эволюциясына үлкен әсер етеді және түрлі стационар емес процестерге әкеледі. 3, одан да көп еселі жұлдыздар болады. Жұлдыздар бұлардан әлде-қайда ірі, жүздеген мынға дейін жұлдызды кіргізетін түзілістер де құрайды, оларды жұлдыз шоғырлары деп атайды. Жұлдыз шоғырлардың: шартәрізді және шашыраған екі түрі бар.
Шар тәрізді шоғырлар өздеріне бірнеше мыннан жүздеген мынға дейін жұлдызды кіргізеді, олар сфералыққа жуық көлемді толтырады және жұлдыздар концентрациясы шоғырлану центрінен шеттеріне қарай тез азаяды (шар тәрізді шоғырлардың центрлік аймақтарындағы жұлдыздар концентрациясы ондаған мын жұлдыз 1 пк3 ішіндеге дейін жетеді (салыстыру үшін, Күн маңайындағы концентрация 0,13 жұлдыз 1 пк3 ішінде)). Шар тәрізді шоғырлардың массалары 104-106 МКүн құрайды, сипатты өлшемдері 20-60 пк аралығында жатады. Галактикада бұл шоғырлар біртексіз орналасқан: олар галактика центріне қарай айтарлықтай қоюланып, оны қоршайтын созылған галоны құрайды, ал олардың галактикалық жазықтыққа қоюлануы аз білінеді (Галактиканың құрылысы туралы толығырақ төменде қараңыз). Галактика центрі бойымен айналудың орбиталары өте созылған болып табылады, қозғалыс жылдамдықтары ~220 км/с құрайды, бір толық айналым 108-109 жыл ішінде жасалады. Шар тәрізді шоғырланулар жұлдыздарының атмосферасындағы ауыр элементтерінің мөлшері 20-30 есе айырылуы мүмкін, бірақ қашанда да Күндегіден көрі әлдеқайда (кейде 100 есе) аз болады. Жұлдызаралық газ да өте аз болады. Біздің Галактикадағы шар тәрізді шоғырланулар оның ең кәрі мүшелеріне жатады – олардың жасы ~10 млрд жыл. Басқа галактикаларда жастау шар тәрізді шоғырланулар бар.
Шашыраған шоғырлар өздеріне 20 шақтыдан 1000 дейін, кейде 10 000 дейін жұлдызды қамтиды, олардың дұрыс пішіні жоқ болады. Салыстырмалы түрде тығыз ядродан және одан көрі сиретілген тәжден тұрады, жұлдыздар концентрациясы 1 пк-3 болады, ядро радиусы ~3 пк, тәж радиусы одан 2-10 есе көп болады, массалары әдетте ~106 МКүн құрайды. Шашыраған шоғырлар Галактика жазықтығында айтарлықтай қоюланған. Олардың көбісінің Галактика жазықтығынан қашықтығы 100-300 пк-тен аспайды. Галактика центрі бойымен айналу орбиталарының эксцентриситеті аз болады. Ауыр элементтерінің мөлшері тек 5 есе айырылуы мүмкін және орта есеппен алғанда Күндегідей болады. Жасы бірнеше миллион жылдан 5-10 млрд жылға дейінгі аралықты қамтиды.
Әлемде жұлдыз шоғырларынан да әлдеқайда ірі шоғырлануларды қамтитын құрылымдар бар. Жұлдыздар галактикалар деп аталатын жүздеген миллиардқа дейін жұлдыздан тұратын алып жүйелерді құрайды.
        
        Жұлдыздар, жұлдыз шоғырлары, галактикаларҒаламда жұлдыздардан (немесе ғаламшарлық жүйелерден) ... ... ... ... астрономиялық құрылымдардың күрделі иерархиясы бақыланады. Оның барлық сатыларында (деңгейлерінде) зат ... ... көрі ... аз кеңістік аймақтарына жиналуға тенденцияны білдіреді, яғни өте ... ... ... ... атом ядроларынан басталады деп те айтуға болады.) үлестірілген болады.Мысалы, біздің Күн ... ... ... ... ... ... ... (~0,001МКүн) ғаламшарларда жиналған, ал ғаламшар аралық кеңістіктегі заттың массасы Күн массасына қарағанда елемейтіндей аз болады. Қашықтықтарды қарастыратың ... Күн ... Күн мен ... арасындағы қашықтықтан едәуір аз болып табылады (мысалы, ол Күн мен Жердің арақашықтығынан 200 көп есе аз). ... ең ... ... ... ... ... Проксимасы Күннен 4,29 жарық жыл қашықтықта орналасқан, бұл Күн жүйесі өлшемінен шамамен 3000 есе, ал Күн ... ~6107 есе көп. Ал ... ... ... ... жұлдыздарда жиналған массасының тек  бірнеше пайызын құрайды.Жұлдыздардың өздері де ... өте ... ... топтарға жиналып орналасады. Мысалы, жұлдыздардың жартысына жуығы қосарланған болып табылады, яғни бір-бірінен басқа жұлдыздарға дейінгі қашықтықтан әлдеқайда аз қашықтықта орналасады. ... ... ... ... соншалықты аз болады, олар бір-біріне елеулі гравитациялық әсер етеді де, ортақ массалар центрі бойымен айналады. Тығыз қос жүйе ... ... ... ... салыстырмалы келеді, бұл жағдайда гравитациялық тартылыс әсерінен заттың бір жұлдыздан екінші жұлдызға ... ... ... Бұл ... эволюциясына үлкен әсер етеді және түрлі стационар емес процестерге әкеледі. 3, одан да көп еселі жұлдыздар ... ... ... ... ірі, ... ... ... жұлдызды кіргізетін түзілістер де құрайды, оларды жұлдыз шоғырлары деп атайды.  Жұлдыз шоғырлардың: шартәрізді және ... екі түрі бар. Шар ... ... ... бірнеше мыннан  жүздеген мынға дейін жұлдызды кіргізеді, олар сфералыққа жуық көлемді толтырады және жұлдыздар концентрациясы шоғырлану центрінен шеттеріне қарай тез ... (шар ... ... ... ... жұлдыздар концентрациясы ондаған мын жұлдыз 1 пк3 ішіндеге дейін жетеді (салыстыру үшін, Күн маңайындағы концентрация 0,13  ... 1 пк3 ... Шар ... ... массалары  104-106 МКүн құрайды, сипатты өлшемдері 20-60 пк аралығында жатады. Галактикада бұл шоғырлар біртексіз орналасқан: олар галактика центріне ... ... ... оны ... ... ... құрайды, ал олардың галактикалық жазықтыққа қоюлануы аз білінеді (Галактиканың құрылысы туралы толығырақ төменде қараңыз). Галактика центрі бойымен айналудың ... өте ... ... ... ... ... ~220 км/с құрайды, бір толық айналым 108-109 жыл ішінде ... Шар ... ... жұлдыздарының атмосферасындағы ауыр элементтерінің мөлшері 20-30 есе айырылуы мүмкін, бірақ қашанда да Күндегіден көрі ... ... 100 есе) аз ...  ... газ да өте аз ... Біздің Галактикадағы шар тәрізді шоғырланулар оның ең кәрі мүшелеріне жатады  -  олардың жасы ~10 млрд жыл. ... ... ... шар ... ... ... шоғырлар өздеріне 20 шақтыдан 1000 дейін, кейде 10 000 дейін жұлдызды ... ... ... пішіні жоқ болады. Салыстырмалы түрде тығыз ядродан және одан көрі сиретілген ... ... ... ... 1 пк-3 болады, ядро радиусы ~3 пк, тәж радиусы одан 2-10 есе көп болады, массалары әдетте ~106 МКүн құрайды.  ... ... ... ... ... қоюланған. Олардың көбісінің Галактика жазықтығынан қашықтығы 100-300 пк-тен аспайды. ... ... ... ... ... ... аз болады. Ауыр элементтерінің мөлшері тек 5 есе айырылуы мүмкін және  орта есеппен алғанда ... ... Жасы ... ... ... 5-10 млрд ... ... аралықты қамтиды.Әлемде жұлдыз шоғырларынан да әлдеқайда ірі шоғырлануларды қамтитын құрылымдар бар. Жұлдыздар галактикалар деп аталатын жүздеген миллиардқа дейін ... ... алып ... құрайды. Айсыз күзгі түнде барлық аспан арқылы өтетін Құс жолының жарық ... ... ... Оны ... арқылы қарағанда, оның көптеген жұлдыздардан тұратынын көруге болады. Бұл ... ... деп ... алып ... ... ... ... құралсыз көзбен көрінетін жұлдыздардың бәрі де біздің Галактика құрамына кіреді. Жалпы, біздің Галактикадағы жұлдыздардың саны 100 ... кем ... Жеке ... мен ... серіктерінен (ғаламшарлардан) басқа, Галактика құрамында қос және еселі жұлдыздар, сондай-ақ тартылыс күштерімен байланыстырылған, кеңістікте біртұтас қозғалатын, бірнеше ондықтан бірнеше миллионға ... ... ... жұлдыздық шоғырланулар бар (олар туралы жоғарыда айтылды). ... ... ... ... ... ... жұлдызаралық газ бен тозаң, магнит өрістері, ғарыштық сәулелену кіреді.XX ғасырдың басында телескоп арқылы көрінетін тұманды ... ... ... ... ... ... ... тұратын басқа галактикалар болып табылатыны дәлелденді. Оларға дейінгі қашықтық орасан жоғары болғандықтан, олардың құралсыз көзбен тек үшеуі жалтырауы ... ... ... ... Ал қазіргі заманғы телескоптар көмегімен миллиардтаған галактикаларды бақылауға болады. 4.2. Галактикалар түрлерi, олардың қасиеттерiГалактикалардың пішіндері өте әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... түрге бөлінеді. Морфологиялық ерекшеліктері бойынша, галактикалардың 4 түрге ... ... ... шамамен 25% жұмыр немесе эллипс тәрізді болады, оларды эллипстік деп атайды. Бұл галактикалар құрылымы, жұлдыздық құрамы және ішкі ... ... ... ең ... болып табылады. Олардың беттік жарықтылығы центрінен шеттеріне қарай біртіндеп, ... ... ... Олар ... ең ... ...  -  қызыл алыптар, жарқырауы жоғары жұлдыздар (аса алыптар) ішінде жоқ ... ... бұл ... ішіде кез келген бағыттарда жоғары (≈200 км/с) жылдамдықтармен қозғалады. Эллипстік ... ... мен ... кең аралықта:  ~1038-1045 эрг/с және 105-1013 МКүн сәйкесінше өзгереді.* ... ... ... 50% ... ... ... Галакттика да)  шиыршықты (спиральді) болып табылады. Мұндай галактикалардың ерекшелігі  -  оларда екі не одан көп ... ... ... ... ... ... ... ортасында балдж деп аталатын сфератәрізді жуандалуы бар жазық (қалындығы диаметрінен бірнеше есе аз) ... ... ... ... ... қарағанда, шиыршық тәрізді құрылымды, ал бүйірінен қарағанда дискті көреміз). ... ... ... ... ...  ... оның радиусына жақын сфератәрізді (дәлірек айтсақ, эллипс тәрізді) гало қоршайды. Шиыршықты тармақтардағы жұлдыздардың саны олардың арасындағы және галодағы санынан көп ... ... ... ең жарық ыстық жұлдыздар, жас жұлдыздық шоғырлар және жарқырайтын газдық тұмандықтар топталатындықтан үздік ... Ал ... ... ... ... аз ... орналасқан. Жұлдызаралық газ бен шаң да галода жоқ дерлік ... ... ... газ бен шаңның массасы жұлдыздар массасының бірнеше пайызына жетеді). Дискі мен галоны өте сиретілген және созылған тәж ... Оның ... ... ... ондаған есе көп болады. Тәждің толық массасы галактика жұлдыздарының ... ... ... есе көп, ... тәждің үлкен өлшеміне байланысты, оның тығыздығы диск пен галоның тығыздығымен салыстырғанда аз болады. Тәж өзін тартылыс арқылы білдіреді, бірақ ... ... онда ... да, ... ... да ... ... мұндай  массасының табиғаты әлі де толығымен белгісіз. Тәж массасына негізгі үлесін онда орналасқан жарқырауларының төмендігіне байланысты оптикалық ... ... ... ... аз ... көп ... ... мүмкін. Жасырын массаға негізгі үлесін әлсіз әсерлесетін элементар бөлшектер де (мысалы, нейтрино, егер оның тыныштық массасы нөлге тең болмаса) жатуы ... ... ... ... ... 10 кпк ... қашықтықта орналасқан.Әр шиыршықты галактика өз центрі бойымен айналып тұрады (жалпы айналыста болады).  Диск ... ... ... айнала шеңбертәрізді орбиталар бойымен, ал гало жұлдыздары созылған орбиталар бойымен қозғалады. Галактиканың ... ... ... сипатта болады  -  айналудың бұрыштық та, сызықтық та жылдамдығы галактика центріне дейінгі қашықтыққа ... ... ... ... байланысты заң бойынша). Жалпы айтқанда, галактикалық диск айналуының бұрыштық жылдамдығы центрге дейінгі қашықтық өскен сайын азаяды, ал сызықтық жылдамдық әуелі ... ... ... ... ... жетеді де, одан соң баяу азая бастайды. ... ... ... ... Күн ... аймағының (Күн Галактика дискінде, центрден шамамен 2Rдиск/3 қашықтықта орналасқан) айналу жылдамдығы максимал болып табылады (220-250 км/с ... Күн мен оның ... ... ... центрі бойымен толық бір айналымды шамамен 230 жыл ішінде жасайды. Бұл жұлдыздардың дөңгелектік қозғалыстан ауытқулары 20 км/с  - н көп емес ... ... ... ... ... бірдей қашықтықта орналасқан (Күн қасында орналасқан), бірақ ... ... ... ... реттелген айналуының жылдамдығы диск жұлдыздарынан көрі шамамен бес есе аз болып табылады. Олардың ... ... 200-300 км/с ... ... ... ... ... ал массалары 108-1012 МКүн аралықта өзгереді.* Зерттелген галактикалардың шамамен 20% линзатәрізді болып табылады. Олар ... пен ... ... ... ... орынды алады: олардың пішіні эллипсоид тәрізді болады, ал  беттік жарықтылығы центрінен шеттеріне қарай сатылы түрде өзгереді. ... ... ...  және  ... ... ... бөліктерінде кейде шиыршықты тармақтардың , маңдайшалар және сыртқы жарық сақина  көрінеді. * Галактикалардың қалған 5% ... емес ... ... ... ... ... дұрыс (симметриялы) пішіні әдетте жоқ болады. Жалпы айтқанда, бұл топқа жоғарыда айтылған топтың ... де ... ... ... ... ... ... Мысалы, пекулярлы (яғни ерекше, әр қайсысының пішіні өзгеше, қайталанбас ... ... да, оның ...  ... ... әдетте дұрыс емес галактикаларға жатқызады (кейде оларды жеке ... ... ... емес ... ... ~1043 ... ал ... 1010 МКүн болады.4.3. Галактикалардың белсенді ядролары, квазарларТүрлерге бөлудің белгісі ретінде шығарылатын сәулелену алынса, ... ... және ... бөлінеді. Жалпы айтқанда, галактикалардың көбісі тек оптикалық сәулеленуді емес, оған қоса ... де ... ... ... ... ... ... оптикалық аралықтағы қуатынан әлдеқайда аз болады, ал радиогалактикалардың радиожарқырауы оптикалық жарқырауымен саластырмалы, не одан едәуір көп ... ... Аққу ... Аққу А қос ... ... аралықта әлсіз көз түрінде көрінеді, ал радиоаралықта ол өте қуатты, жарық көз ретінде бақыланады. Мұндай галактикалардың радиосәулеленуі жылулық емес, ... ... ... Яғни ол ... ... ... ... қозғалып жатқан зарядталған бөлшектермен шығарылады.Галактикалардың тағы бір түрі  -  ... ... Олар ... ... ... өте аз, ал жарықтылығы жоғары жылулық емес ... ... ... көз бақыланады (атап айтсақ, көз өлшемі жарық бірнеше күн  -  бірнеше ай ішінде өтетін қашықтықтай ... ал ... ... 1037 Вт ... ... Бұл ... спектрінде қалыпты газдардың кең эмиссиялық сызықтар  бақыланатындығы галактика ядросындағы газдың өте жоғары жылдамдықпен қозғалыстар болатынын ... ... ... ... ... ...  ... және сейферттік галактикалар ядролары белсенді галактикаларға жатады, олар қалыпты галактикалар санының бірнеше ... ... Олар ... ... өте ... жылулық емес радиосәулеленудің шығарылуы, қуаты 1057 эрг/с жететін жарылыстар болуы, массалары миллиондаған күн массасын құрайтын газ бұлттарының лақтырып шығарылуы,  ... ... ... ... ... ... ... галактикалардың да ең белсенді және құпиялы бөлігі болып ... ... ... ... 3 ... бар.* ... ... жас, тез дамитын жұлдыздардың тығыз шоғырлануы орналасады.* Ядроларда аса жұлдыз, яғни қалыпты жұлдызға ұқсас, бірақ массасы өте ... ... ... ... аса ауыр қара ... орналасады. Онда жоғарыда айтылған құбылыстар қара құрдымның жұлдыздарды  ...   ... оған ... ... ... Соңғы уақытта бұл болжауды растайтын көптеген деректер ... 1963 жылы ... деп ... ... аз, ал ... энергиясы өте жоғары объектілер ашылды. Олардың өлшемдері біздің Галактикадан шамамен 104-105 есе аз, ал жарқырауы шамамен 104 есе көп. ... аса ... ... ... ... алатын ең алыс объектілер болып табылады:  оларға дейінгі қашықтық  - 1-10 млрд жарық жыл, яғни біз ... жас ... 10 млрд жыл ... ... күйінде көреміз. Мұндай аса қарқынды сәулеленуді тудырып, ұзақ уақыт ішінде ... тұру үшін ... ... ... ... қамсыздыра алатыны әзірше толығымен белгісіз. Квазарлар эволюциясының аса белсенді кезеңіндегі галактикалардың ядролары болуына көрсететін деректер бар.4.4. Галактикалар шоғырлары. Әлемнің ... ... да ... ең ірі құрылымдар болып табылмайды. Жұлдыздар сияқты, галактикалар да бірнеше мүшеден (галактика топтары) жүздеген және ... ... ... шоғырлары) кіргізетін құрылымдарды түзеді. Мысалы, біздің Галактика Андромеда ... және 30 жуық кіші ... ... ... ... ... құрайды, оның өлшемі ~0,8 Мпк. Ең жақын көршілес галактикалар топтары ... ... 2-5 мпк ... ... ... ... 10-20 Мпк аз қашықтықтарда мұндай топтың ондағаны табылған.Бізге ең жақын галактикалардың ірі шоғырлануы Бикеш шоқжұлдызында, бізден 20 Мпк жуық ... ... Оған 7 алып ... және 10 ... ... ... ... Оған кіретін жарқырауы жоғары және орташа галактикалардың жалпы саны 200 жуық, олардың шамамаен үштен бір бөлігі  -  ... жіне ... ...  -  ... (бұл осы ... ... басқа шоғырларда әдетте эллипстік пен линзатәрізді галактикалар басым болады, ал шиыршықты галактикалар өте аз болады). Бикештегі шоғырлану одан да ірі ... ... ... ... ... табылады. Ол галактикалардың Жергілікті тобы мен оның көршілерін де кіргізеді және Жергілікті аса шоғырлану деп аталады. Одағы галактикалардың ... саны 20000 жуық ... еске ... ... 60 Мпк ... Галактикалардың ондаған ірі шоғырланулардан құрылған басқа да ондаған аса шоғырланулар ... ... ... ... жеке де, ... ... ұжымдарға кірмейтін галактикалар шоғырланулары болады.  Аса ... ... ... ... олар ... ... өте аз ұяшықтар шекаралары бойымен жиналғандықтай болады ... ... аса ... бір ... ... ұяшықтар қабырғаларын тізетіндей болады). Сөйтіп, қазіргі заманғы түсініктер бойынша, Ғаламға ұялы, кеуекті құрылым тән. Ал ұяшықтардан ірі құрылымдар Ғаламда жоқ ... яғни ... ... ... ... ... ... өлшемінен көп масштабтарда қарастырылатын Ғалам құрылымсыз болып табылады. Сонымен, үлкен емес масштабтарда, мысалы Күн жүйесінде ... ... ... өте ... ... ... аса шоғырлар өлшемдерінен көп масштабтарда зат бірқалыпты үлестірілген деп айтуға болады. Сөйтіп, Ғаламның ... ... ... бір ... ... ... мен ... болмайды, яғни ірі масштабтарда Ғалам біртекті және изотропты болып ... ... ... ... ... ... ... алуға болады: аз көлемінде ол өте біртексіз, ал ... ... ол ... және ... ...  
        
      

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астрономия4 бет
Галактика7 бет
Галактикалардың белсенді ядролары7 бет
Галактикалардың динамикалық қозғалысы6 бет
Жердің әлем теңсіздігіндегі орны14 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Күн жүйесінің эволюциясы7 бет
Мазер туралы түсінік. Су мазерлерінің қасиеттері35 бет
Радиоастрономия тақырыбы5 бет
Шиыршықты галактикалар8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь