Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері

КІРІСПЕ
1 Шәкәрім Құдайбердіұлы.қазақтың көрнекті ақыны
1.1.Абайдың ақын шәкірті
1.2. Шәкәрімнің әдебиетке қосқан үлесі
2.Өмір шындығын суреттеудің хас шебері
2.1. Шәкәрім шығармаларындағы көтерілген әлеуметтік мәселелер
2.2.Мағынасы тереңде жатқан ғибратты мұра
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

Зерттеу сипаттамасы. Әдеби туындының көркемдік әлемі қаламгердің ой қиялы және дүниетанымы мен сөз саптасына келіп тіреледі десек, қазақ өлеңінің кеңістігінде Абайдан соңғы ойлы өлеңнің өрнегін салған суреткер - Шәкәрім Құдайбердіұлы.
Зерттеу өзектілігі. Шәкәрім поэтикасындағы күрделі тақырыптарды дүниетанымдық тұрғыдан көркем бейнелеу үлгісін ғылыми саралау бүгінгі қазақ поэзиясының бастау көздерін анықтауға негіз болады. Соны ізденістер арқылы Шәкәрім өлең сөздерін жетілдіріп, рухани әлемімізді жаңа әдіс-тәсілдермен, бейнелік оралымдармен, жаңа сөз тіркестерімен образдық үлгілермен толықтырған. Шәкәрімнің поэтикалық әлеміндегі бейнелі суретті образдардың мәні қазақтың ғана емес, жалпы адамзаттық ақыл-ой дүниесімен астасып жататындығымен құнды. Қандай да бір мәселені тілге тиек етсе де ақынның ерекшелігі оны кең ауқымда алып, өлең өлшеміне өрісті оймен сыйдыра білген. Бұл қасиет сөз зергерінің шағын өлеңдерінде де, көлемді туындыларында да бөлекше бітімге, әсерлі айшыққа ұласқан. Ақын поэмаларының тақырыптық жүйесі, жанрлық түрі, идеялық және мазмұндық негіздері қазақ поэзиясындағы тың үрдісті танытады. Онда дәстүрлі шығыстық сөз саптау үлгісі мен батыстың дамыған әдебиетінің ықпалы өзара үйлесім тапқан. Шәкәрім Құдайбердіұлының көп қырлы шығармашылығы тақырыптық мазмұны, көркемдік болмысы алуан түрлі, әрі күрделі. Оның негізі қай қоғамның да көкейкесті мәселесі болып келген адам тұлғасы мәселесін көтеруде жатыр. Ақын шығармашылығының түп тірегін және шешуші мәнін құрайтын адам мен қоғамның, адам мен тылсымның (жар- жаратушы) мәселелерінің мәнін ашу іргелі зерттеуге негіз боларлық өзекті мәселе. Шәкәрім дүниетанымы өзі өсіп өнген жұрттың ауқымынан асып, бүкіл адамзаттық мазмұндағы ойлармен сабақтасып жататындықтан оның көркемдік әлеміндегі әрбір сөз қолданысы мен ой образының мәні терең. Сөз арқылы адам түзетпек болған сөз зергері шығармашылығының көркемдік поэтикасын ғылыми саралаудың аса маңызды қажеттілігі де осыдан туындайды. Өйткені барлық замандарға тән мәңгілік тақырыптарды (жан мен тән, өмір мен өлім, адам мен жаратылыс) бейнелеудегі поэтикалық үлгілер көнеден күні бүгінге дейін түрлі даму сатыларын басынан өткерді. Бұл жағдай Шәкәрім өмір кешкен аумалы-төкпелі трагедияға толы заманда ғана емес оған дейін де, бүгінгі күні де адамзат үшін аса маңызды тақырып. Ақын қалам тербеген аса елеулі тақырыптарда қоғам, әлеумет мәселелері терең ойшылдықпен көркемделіп ақын поэзиясы философиялық және терең әлеуметтік мазмұнға ие болады. Сонымен бірге руханиятымыздың өзгеше сипатты поэтикалық көркемдік болмысын қалыптастырып, аясын кеңейтеді. Әдебиеттің ежелден бергі обьектісі адам болмысы, адамды тәрбиелеу, жетілдіру болса Шәкәрім бұл тарапта қазақ қоғамының азаматын тәрбиелеудің өркениетті үлгісін әлдеқешан-ақ сомдаған, жеке адамды түзету арқылы қоғамды түзету, адам баласының өмір сүру барысындағы үздіксіз іздену, өзін-өзі жетілдіру мәселесіне ден қойғанда ғана тіршілікте үйлесім болатындығын ақындық шеберлікпен көркем бейнелеген.
Зерттеу мақсаты:
Қаламгердің Абай шығармаларымен тақырыптық және поэтикалық үндестігін сараптау арқылы ұлы ұстазынан үйрене отырып, өзгеше көркемдік әлем қалыптастырған даралық сипатын анықтау. Екі творчестволық тұлғаның тақырыптық, мазмұндық, идеялық, ұстанымдық және дүниетанымдық сабақтастығынан туындайтын сөз кестелері мен көркемдік амал-тәсілдерінде, өлең өрнектерінде бедерленетін ерекше қолтаңбаларын айқындау мақсат болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Қазақ әдебиетінің тарихы, 10 томдық, 6 том Алматы.- 354б.
2 Көркемдік щеберлік.-Абай,2004,N47.- 400б.
3 Нұрғалиев.Р. Күретамыр.-Алматы,1996.- 354б
4 Ахметов.Ш.Қазақ совет балалар әдебиеті.-Алматы,2000.- 365б
5 Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.
Алматы,1997 335б
6 Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47 320б
7 Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997 400б
8 Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты (мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек-452б
9 Көркем әдебиет туралы (мақала).- Еңбекші қазақ, 1927, 8, 9 тамыз.445б.
10 Жанай мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).- Тілші, 21 ақпан.354б
11 20-30 ғасырдағы қазақ әдебиеті Алматы 1997326б
12 Әдебиеттің ақтандық беттері 1995-331б
13 Нұрғалы.Р Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры, Астана 2002- 396б
14 Қирабаев.С Шындық пен шығарма, алматы 1981-321б
15 Балғынбайұлы.Ә.Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразелогиясы Алматы,1997.- 325б
        
        КІРІСПЕЗерттеу сипаттамасы. Әдеби туындының көркемдік  әлемі  қаламгердің  ... және  ...  мен  сөз  ...  ...  ...  ...  қазақөлеңінің кеңістігінде Абайдан соңғы ойлы өлеңнің өрнегін салған  суреткер  -Шәкәрім Құдайбердіұлы.Зерттеу  өзектілігі.  Шәкәрім  ...   ...   ... ...  ...  бейнелеу  үлгісін  ғылыми  саралау   бүгінгіқазақ поэзиясының бастау ... ... ...  ...  Соны  ізденістерарқылы Шәкәрім  өлең  сөздерін  жетілдіріп,  ...  ...  жаңа  ...  ...  ...  жаңа   сөз   ...   образдықүлгілермен толықтырған. Шәкәрімнің  поэтикалық  әлеміндегі  бейнелі  суреттіобраздардың мәні қазақтың ғана ...  ...  ...  ...  ... жататындығымен құнды. Қандай да бір  мәселені  тілге  тиек  етсе  деақынның ... оны кең ... ... өлең ... ... оймен  сыйдырабілген.  Бұл  қасиет  сөз   зергерінің   шағын   өлеңдерінде   де,   ... да ... ... ... ... ұласқан. Ақын  поэмаларыныңтақырыптық жүйесі, жанрлық түрі,  идеялық  және  ...  ...  ... тың  ...  ...  Онда  ...  шығыстық  сөз  саптауүлгісі  мен  батыстың  дамыған  ...  ...  ...  үйлесім  тапқан.Шәкәрім  Құдайбердіұлының  көп  қырлы  ...   ...   ... ... ... түрлі, әрі күрделі.  Оның  негізі  қай  ...  ... ... ... ...  адам  ...  мәселесін  көтеруде  жатыр.Ақын шығармашылығының түп  ...  және  ...  ...  ...  адам  менқоғамның, адам мен тылсымның (жар- жаратушы) мәселелерінің мәнін ашу  іргелізерттеуге негіз боларлық өзекті ... ... ... өзі  өсіп  өнгенжұрттың ауқымынан асып,  бүкіл  адамзаттық  мазмұндағы  ойлармен  сабақтасыпжататындықтан  оның  ...  ...  ...  сөз  қолданысы   мен   ойобразының  мәні  ...  Сөз  ...  адам  ...  ...   сөз   зергерішығармашылығының  көркемдік  поэтикасын  ...   ...   аса   ... де осыдан туындайды.  Өйткені  барлық  замандарға  тән  мәңгіліктақырыптарды (жан мен тән, өмір мен ... адам мен  ...  ... ... ... күні ... ... түрлі даму  сатыларын  басынанөткерді. Бұл жағдай  Шәкәрім  өмір  кешкен  аумалы-төкпелі  трагедияға  толызаманда ғана емес оған ... де, ... күні де ...  үшін  аса  ...  Ақын  ...  ...  аса  елеулі  тақырыптарда  қоғам,   әлеуметмәселелері ... ... ...  ақын  ...  ...  ... ... мазмұнға ие болады. Сонымен  бірге  руханиятымыздың  өзгешесипатты  поэтикалық  көркемдік  ...  ...  ...   ...  ...  ...  обьектісі  адам   болмысы,   адамды   тәрбиелеу,жетілдіру болса Шәкәрім бұл тарапта қазақ  ...  ...  ... ... ... сомдаған, жеке адамды түзету арқылы  қоғамдытүзету, адам баласының  өмір  сүру  барысындағы  үздіксіз  ...  ... ...  ден  ...  ғана  ...  үйлесім  болатындығынақындық шеберлікпен көркем бейнелеген.Зерттеу мақсаты:Қаламгердің  Абай  шығармаларымен  тақырыптық  және  поэтикалық   ...  ...  ұлы  ...  үйрене  отырып,  өзгеше   ...   ...  ...  ...   ...   Екі   творчестволық   ...    ...    ...    ...    және    ... туындайтын сөз кестелері  мен  көркемдік  амал-тәсілдерінде,өлең өрнектерінде бедерленетін ерекше қолтаңбаларын  айқындау  мақсат  болыптабылады.Зерттеу міндеттер:- ... ... ... поэтикалық ерекшеліктерін ашу,-Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларының дүниетанымына бойлау,  ақыл-ойынқалыптастырған негіздерді саралау.-Сөз зергерінің көркемдік жүйесінің  қалыптасуындағы  ...  ...  ...  мен  жыраулар  поэзиясының,  сондай-ақ  батыс  пен   шығысмәдениетінің әсер ықпалын  ...  ...  оның  ...  ...  өсу,көркемдік поэтикасының сапалық белгілерінің қалыптасу бағыттарын сараптау.Зерттеудің құрылымы. Берілген курстық ... ... бір  ... және ... ... тұрады.1 Шәкәрім Құдайбердіұлы-қазақтың көрнекті ақыныШәкәрімнің өз басы да, ... да - ...  ...  ...  ...  ...  поэзиясынан  ләззат  алған  адам,   оныңойланып, толғануы көп, уайым, қайғы ... ...  ...  мол  тартқанжан екеніне көз жеткізер еді. ... ... бұл сыр, ...  ... ғасырдың бас кезіндегі шымшытырық әлеуметтік оқиғалар  Шәкәрімдішар тарап ойға шомылдырған, негізінде ... ...  ...   тануғаұмтылған, әлемдік мәдениеттен хабары мол ақын өзі өскен ортаның  кем-кетігінжіті көрген. 1917 жылғы ... жылы  ...  ...  ...  туралыбіраз өлеңдер жазады, бірақ кейін бұл тақырыпқа терең бармайды.  Бірді-екіліөлеңін  «алашқа»  оның  ...  ...  олар  ...  жылы  сөздерайтады; қазақ халқының тәуелеіздігі, болашағы,  оның  жеке  ұлттық  мемлекетболуына байланысты деген ойға ... ... ... сөз жоқ,  сол  ... қилы ...  ...  қатысты  жай.  Ағартушылықты,  оқу,  ... ... ...  ...  ...  ...  сынап,  еңбекшіхалықтың ақысын жемеуге, оларды демеуге шақыра отырып, революция мен  азаматсоғыюы жылдарында  жан  тебірентер  ...  ...  ...  ...  дасонан. 1916 жылғы қозғалыс,  1917  жылғы  революция,  азамат  соғысы,  қазақауылын ...  ...  жер  ...  ...  ұлы  ...  дүбідіШәкәрім шығармашылығында солғын естіледі. Рас, ақынның бұл  кезде  қартайып,алдындағы сан  алуан  күрес,  ...  ...  ...  ...  титықтапқалған щағы еді. Алпыстан асар шағындағы өлеңдерінде ол  көбіне  өлім,  өміртуралы, жастық кетіп, кәрілік ... ... кеп ... ... және ... ... ... қызу берер ме,-Суылған тұла бой.Маған қарама, көңілім, мұңайыпСаған жеткізбес, кеткен ол ғайып-Жас өмір еткен ғой.Бұл алпысты, түскен ... ... ... ... опық ... ... ... тау арасында жеке, аскеттік өмір құруы да  оның  дүние  дүбірлеріненаулақ болайын ... ... ... де, көп ... ... бұл  да  ... Ақынның елмен, қауыммен арасы суи береді.  Күнбе-күнгі  тіршіліктен,халық тұрмысынан қолын үзеді. Сауытына тығылған  ұлудай  тас  ...  ... ... ... алас ұрып, толас таппаған ойына құлағын түреді.  Осыкезеңі туралы ақын өзі:Кейбіреу безді дейді елден мені,Есалаң айтады екен ... ... ... ... ми ... сау емес анық ... жалғыз, сендер елде қойдың алып,Ешкімнің кеткенім жоқ малын алып,Елу бес жыл ... ... ... ойға ... ...  ...  ақын  ...  да  өмір  «алаңына»  ермей,   өзініңфилософиялық, ... ... ... келген.  Ағайын  араздығы,  руталасы, ауыл ... ... ... жайлар  да  оның  аулақ  кетуінесебеп  болған,  өзінде  ...  ...  ...  бір  өлеңінде  осы   мәселеніқозғаған:Кейбіреу ... ... ... ... бала ... ... өлер дейді,Шатасып қартайған соң ақылынан.Мен болсам Толстойдай ... ... ... ... жоқ.Сырымды білетұғын сендер емес,Өлейін деп елсізге барғаным жоқ.Таза ой ойлай алмас үйде басым,Ойсыз сіңбес ішкен асым.Ой жемісін ... ... ... ... ... қара  үзіп,  жеке  шығып  кетуінің  себебі  бұл  ...  ... ... ой ... ... ...  бағдарлап  байқау  үшінжәне өзінің ынтық ісі — өлеңі үшін тыныштық іздеген; ... ...  ... ... келгендей.Ақын көптеген өлеңдер, поэмалар,  мысалдар,  нақыл  сөз,  әңғімелер  жазған.Қайшылық, кемшіліктері бола тұрса да, ақын ...  жаңа  ...  ... үнімен, ойлылығымен, сұлулығымен баурайды, тартады.Ақын шығармашылығының жайын, сырын,  өзіндік  ұғымын  білу  ...  ...  ... ... қалай қарады, қандай  баға  берді,  қалай  түсінді  дегенгекөңіл аударған дұрыс. Шәкәрім әдебиетке мүлде басқаша,  ...  ... ...  ...  ...  жаңа  тілек,  жаңа  міндет  ... ақын ... ... ретінде пайдалануды  көздейді,  көркем  сөзарқылы  халықты  мәдениетке,  ...  ...  ...  Бұл   ... қазақ әдебиетінің Абай мен Ыбырайдан келе жатқан  ...  ... әрі ... түскен ақын. Ақынның өлеңдерінен қандай мақсатты  жүзегеасыруды көздегенің аңғару қиын  емес.  Өз  елінің  мінін  ...  да,  ... ... да сол  ...  ...  өрге  ...  ниетінде  болғаныкөрінеді. Ескіліктің,  надандықтың  өзі  білетін  кертартпа  жақтарын  сынауарқылы ғана елді ... ... деп ...  өскен,  өмір  сүргенортасын ескерсек, осыдан артыкты, яғни белсенді ұранды, одан күту  де  ... ... ... ... ...  ...  ...  үлкен  жемісдеп қарауымыз қажет. Қазақтың көзін ашып,  көңілін  оятуды  ақын  ... деп ... ... ... ... ... сөзіммен ой саламын,  мазабермеймін,  оны  өрге  қарай  сүйреймін  деуі  -  ...   ...   ... ... ... дәстүріне лайық бір өзгешелігі  -  өз  тұсындағыбірсыпыра  ...  ...  өз  ...  ...  ...   ... ...  тұрған  ақыл  деп  ұсынбауы,  ...  өз  ...  ... ... ... ... ... байыпты сын кезіміен  қарай  білугешақыруы.XIX ғасырдың соңғы кезі мен XX ... ... ...  қазақ  әдебиетінәлеуметтік ой құралы, рухани күш дәрежесіне көтерген қазақ ақындарының  ... ... ол ... ... жазба әдебиеттің  «тіл  ұстартып  өнершашпақ,   наданның көңілін қойып көзін  ашпақ»  дәстүрін  ...  ...  ...   үлкен   талғаммен   карауды   —   Шәкәрім   ...  ...  ...  бірі.    Осы  арқылы  ол  ...   ... ...   жаңаша қалыптастыруды көздеді.Ақын өз тұсындағы қоғамдық  өмірдің бірсыпыра шындығың  орынды  көре  ... оған  өз ... ...   ...  Шәкәрімнің  өмір  сүрген  тарихикезеңінде патшалық Россиядағы жиһангерлік күштердің қанаушылық  саясаты  шетаймақтарда да ... өріс ...  ...  ...  ...  ... ... мәлім. Ғасырлар бойы  үстемдік  етіп  келген  надандық  пенқараңғылық қазақ қоғамында бұл ... ...  ...  ...  ... еді. ... өмірдің осы сипатты  ерекшеліктері  Шәкәрім  ақынныңназарынан тыс қалмайды.Япырау, бұл не деген наданшылық,Осынша жайлар ма жаманшылықЕсі шығып ... бәрі де ... ... ақыл ... ...  ...  ...  Ел  ішінде  билікке  таласып,  партия  құруды   қоғамөміріндегі ауыр  ...  ...  ...  деп  ...  ел  ... ...  ...  байыған  жолын  да,  амалын  да  тап  басып,  дәлкөрсетеді.  «Ел  ...  ...  мал  жиып  ап»,  -  ...  ...  ...   дәл   тиіп   тұр.   ...   ...   билікке   таласқан   пысық,атқамінерлердің түпкі, арам сырларын ақын тереңірек әшкерелей түседі.Партияның басшысы, ... осы, ... мол, ... ант, шашқан пара...Малмен сатып алған соң ел де оныкі,Қарсы келсең, басыңды қағып ... амал жоқ сен де ... ... көп итке ... келсең,Жаның қалар, тақсыр-ау, сен деп білсен.Немесе:Байдың асын сұм менен залым жейді,Ұрысы ұрлап, момынның ... ... ... ... мен ... пара,Бірін арам демейді бұл бейшара.Немесе:Қайдағы қу алдампаз төрге шықты,Осы күнде арамның жолдасы мол,Қу мен сұмды кім жиса, шын мықты сол.Ел ... ... ... бұл ... сөл  ...  шындығынынбірсыдырғы дәл,  анық  танытып  тұр.  Ақынның  осы  тақырыптағы  өлеңдеріненаңғарылатын  тағы  бір  жай  -   ...  ел  ...  ...  ...  ... сынағанда, өз тұсындағы кейбір ақындар сияқты бұрынғы  «батагөй,әділ билерді»,  «жақсыларды»  арман  етпейді,  ол  ...  ...  езі  ...  ...  бетін  ашады,  оларға  деген   өзінің   ...   ... ... адамгершілікті аңсайды.Билеуші тап өкілдерін сынауға арналған бірсыпыра шығармаларында  басқакөп ақын  көре  ...  ...  ...  ...  ...  да  ... Ақын жалпы байлар мен  ел  пысықтарының  бір  тілек,  бір  ... ... бай» ... ... ... ... ... мақсатты, саналы ақындық  санадан,  ойшыл,  қуатты,  мәндітолғаныстардан нәрленіп қоректеніп, сөздік-образдық жиһаз-жасауларды  ... ... Бұл ...  ...  ...  әлемі  мен  шеберліксырларын, көркемдік таным иесінің ойлау жүйесін таразылау, талдау,  тереңінеүңілу ... ...  ...  ана  ...  ...  суретшілдік  қуатын   сұңғылалықпенсезініп,  ішкі  мүмкіндіктерін,  ішкі   ағыс-астарларын,   ... ...  аша  ...  Оның  ...  ...  өнерпаздыққабілеті,  өмірлік,  көркемдік  тәжірибесі,  ересен  ғылыми  ізденістері   -поэзияда жаңашылдық рухқа, ... ... сан қилы ...  ...  ... әрі соншалықты қүпия, күрделі тоқылуға бейімдеді. Сондықтан да өлең-жырларында қисынды  логикалық  сөйлемдермен  қатар,  ...  ...  ... жағынан түсінуге ауыр сөйлемдер мен сөздер,  символикалар,  жұмбақаллюзиялар мен метафоралық мәні  алабөтен  сөз-образдар  ...  ... ... ... ... болсақ, ақын  онтология,  жаратылыстану,  этика,  эстетика,  логика  секілді  философиялық  пәндерді   ...  ...  ...  ...  ...   ... б.].1.1.Абайдың ақын шәкіртіҰлы Абай  «Жасымда  ғылым  бар  деп  ескермедім,  ...  көре  ... ... Шәкәрім адам өмірін  үш  кезеңге  бөліп,  оның  сол  ... ең ... ... ... ... ... насихаттайды,  сол  тұстағыалбырт жігердің бір сағатын да бос өткізбеуге шақырады. Шәкәрім өмір  сүргенкезеңдегі қазақ қоғамының  ...  ...  ...  ... мешеу  ортада  отырып,  жас  адамға  бірден-бір  ...  өнер  ... ... - ... Абайдың «Шәкіртсіз - ғалым тұл» деген нақылына сүйене  отырып,ғылымның  қоғамдық  ...  ...  әсер  ...  ...  ...  ... ол:Қай ғылымды білсеңіз де,Қазір оны елге жай.Құр ішіңде кеткенінше,Пайдалансын өзгелер,-дейді. Ақын ... жеке ... ... ғана ...  ең  ...  ... ... деген пікірді үсынады.  Бұл  тұжырым  ...  ... ... ... ... ... сөзіңде  ол:  «Жер  сықылдыпайдалы бол, Пайдалансын ел сенен», «От  ...  жылы  ...  ...  ... «Жел ... ... ... шаршағанын,  талғаньін»,  т  б.  дейді.Шәкәрім ғылымның және  ...  ...  ...  ...  ...  ... ғалымның ең алдымен нағыз адам болуын негізгі шарт ретінде қояды.Еңбек, еңбек ету,  ...  ...  ...  ...  ... ...  Ыбырай  мен  Абайға  дейінгі  кезеңінде  бұл  тақырыпжеткілікті  өріс  ала  алмаған  еді.  ...  мен   ...   ...   ... ... ... жаңаша көзқарас туды.  Ыбырай,  Абай  еңбектіадамдық қасиеттің ең негізгі белгісі  ретінде  таныды,  адал  ...  ... ... еңбектің  қоғамдық  өмірдегі  маңызын  жоғары  бағалады.Ыбырай мен Абайдан  кейін  бұл  ...  С.  ...   С.  ...  ... тағы ... мол ... мәлім.Адамның  адамдық  қасиетін  Шәкәрім  еңбекке  ...  ...  ... ...  келген  байлықты  немесе  өзгені  қор  ...  ...  ... ... ... ... ... айтады.Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи,Қазаққа көз сүзбестің қамы үшін жи.Арың сатпа, терің сат, адалды ... пен ... ар үшін ... адал ... ар үшін ... етуге үндеуі,  адамдық  ар  менеңбекті бір-бірімен байланысты түрде қарауы -  оның өмірден әділдікті  ... ізгі ... ... ... ерінбей, тояды қарның тіленбей» деп Абай айтқандай Шәкәрім:Еріибесең еңбекке дәулет дайын, Жараткан жоқ жатсын деп бір ... ... ... ... ... орнап қалған ұғымға Шәкәрімүзілді-кесілді қарсы.Анық байлық денеге біткен өнер,Білімдінің бәрі де ... ... жиып ... ... ... бір күн бар есеп берер,-дейді ол. Еріншектікті ақын көп шығармасында-ақ әшкерелейді?  Тұрмыстағы  еңбір зиянды құбылыстардың бірі ... ... ... ... ... ... ... бірі туады,Жоғалар сүйтіп адамдық.Еріншек таза жүре алмас,Қаракет жоқ ғылым жоқӨз ... ... «Жан мен дене әм ... ... өлеңінде:Білімсіз, әрекетсіз еріншекті,Күнәқар да болмаспыз өлі десек,-дейді., Жалқаулық пен еріншектікке бой ұруды бұлайша өлтіре  сынау  -  ... ... ... өзге ... ... ... ... Елең-селең бос жүруден безінуге шақырады ақын:Егін сал, не сауда қыл, ... ... ... ... қыл ...  сөз  жоқ,  ...  пікір.  Рас,  Шәкәрім  адал   еңбекті   ... ... ... ... бара алған  жок.  Оның  өскен  қоғамдықортасы да, ...  ...  да  ...  ...  ...  бермеді.Әйтсе де, оның парақорлық пен арамтамақтықты сынап,  адал  ...  ... ... ... ... адал  еңбекке  байланыстыруы  -   орындыуағыз ... ... ... сат ... ... ... сал, не ... қыл,  малыңдыбақ»  деген  жолдарды  ақын  ...  көп  ...  ...   ... өнерге шақырады, жалқаулықты,  бой-күйездікті  надандықты  сынайды,талапты бол дейді,Өмірдің өкінбейтін бір айласы,Ол айла - қиянатсыз ой тазасы.Мейірім, ... ... адал ... ... тату дос -  сол ... ... ақ пейіл, адал еңбек,Бұл төртеуін кім қылса, шын адам сол.Тағы да:Еңбекке шыда ебін тап ... түбі сары ... ... ... ... бәрі өз ... Шәкәрімнің әдебиетке қосқан үлесіАдамның қоғамдағы орнын ақын жоғары  бағалап,  оған  көп  жүк  ... ... Рас, ... ...  ...  ...  ...  атсыз  емес,нақты ортаны, нақты адамдарды мегзеп айтқан.  Мұңдай  ғибрат,  ...  ... да бар ... ... Бұл ... өлеңдер, негізінде,  жалаң  насихатемес,  ақынның  ...  адам  ...  ...  ойын  білдіретін  ақылсөздер, философиялық түйін, толғаулар. Жалпы  өмірге  әлеуметтік  көзқарасынбайқасақ рационализм сезіледі.  Оқудың,  ...  ...  ...  ... ... ... ... көп  айтылады.  Жеке  бастың  жетілуі  ақылға,білімге ... ... ... үнемі уағыздалып отырады.Шәкәрімнің өлеңдерінде «халқым, қазағым, туған ел-жұртым»  деген  ұғымжиі ұшырайды. Және оны ақын алуан ... ... ... ...  ... кілті, мазмұны есебінде ұсынады, Қай шығармасын  алсақ  та,  шаруасыжағынан артта қалған, оқу, ... озат  ...  тыс  ...  ... ... көреміз. Ақын көбіне налып  айтады,  кейіп  те  ...  ... ... ғана ... сөз ... ... ... да мұндай  жолдарыАбайға өте ұқсас. «Қазақ», «Тағы  сорлы  қазақ»  деген  өлеңдерінде  ... ... ... ... ... деп  ...  ...  ой,  идеядамытылады.Ойда жоқ өнер,.білім, жол табатын,Жалмауға жалықпайды өз маңайын.Мұның түбі не ... ... жан ... ... ... ... ... елім, қазағым, қалың жұртым,Көп айтып, уа, дариға не қылайын...Көретін көзі жоқ,Ұғатын сөзі жоқ,Қазақтың бұл күндеАты бар, өзі жоқТүзелер кезі жоқ,Түзетер тезі ... жүзі ... өзі ... ... ... дәуірде, ру араздығы қозып айла-сұмдық  жүріптұрған дәуірде береке, бірлік ... ... ел ішін ...  ...  ... ... ... деген қорытындыға келеді ақын.Бір ұрты май, бір ұрты ... да ... ... ... ... да бар.Жазасызды жазалап атақ алыпАқ жүрексіп жүретін паңдар да бар.Абайдың белгілі өлеңімен салыстырсақ, Шәкәрімнің  онан  көп  ...  ... ... ... ... ... ... жұртым,Ұстарасыз аузыңа түсті мұртыңЖақсы менен жаманды айырмадың,Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың...Бас-басына би болған ... ... ... жоқ па елдің сиқын.Сонымен  бірге,  елін,  халқын  қаншалықты  ...  оның  ...  ...   ...   ойлап,жақсы   жақтарын   ...   ...   ... ... ... ел ішіндегі залалды  қылықтарды  батылайтса,  жұрт  ...  ...  ...  ...  ұстасын  деп  істейтінін  ақынтебірене айтады.Мен қайғы жедім ғой,Қапы өттім ... ... қам ... де адам едің ... ... ... ... деп,Неге оларға тізгінің бересін деп.Елерткенге еліріп ере берсең,Ескерттім азып-тозып ... ... ... сөз ... ... ... ... мінін көп қаздым,Адам емес, аңсын деп.Бұл сөздерден ақынның халқына ... ... жаны ...  тілектілейтіні керініп тұр. Абай бастаған сыншыл реализм  сарыны  Шәкәрімде  оданәрі өріс алған. Сыншыл реализм ... ... ... аса елжірей,  жүрекауыра  жырланған  тақырып,  әсіресе,  орыс  ...  Н.   А.   ... бүл  ...  ...  ...  .  ...  мәлім.  Қазақәдебиетінде халық, жұрт, ел тақырыбын  көлемді,  аумақты  етіп,  арманы  ... ден ... ... жіті ... ... жүрегі қарыс  айрыла  жазған-  Абай ... ... ... ... ...  тоқталмағаны  кемде-кем.Шәкәрім шығармашылығында да мұның едәуір көтерілгенін көреміз.2.Өмір шындығын суреттеудің хас шеберіШәкәрім шығармашылығын қарастырғанда,  оның  ...  өмір  ... ...  мен  ...  ...  ...  ...  кетугеболмайды. Өз ортасының белгілі көрген адамы Шәкәрім  әлеуметтік  өмірдің  әралуан сұрқын ...  ...  және  ...  ...  ...  айқын  білдіріпотырған. Оның қоғамдық хүқық пен философияның жекелеген  ...  ... ... ... ... ... өзі  Шәкәрімнің  қатардағы  ақын  ғанаемес, ірі ... ... ... ... ... ... Шәкәрімге дейін де, оның өз шағында  да  діниелері мен басқа да «ақылгөйлердің» үнемі уағыздап келген жалған,  ... бірі ... ... біреуден  қорлық  керу  де,  зорлық  көрудетағдырдың  ісі,  оны  өзгерту  адамның  ...   ...   ...   ... ... Шәкәрім осы бір ескі, әрі теріс  ұғымды  батыл  сынағанақын.Кейбіреулер жазады қу өмір деп,Тұрағы жоқ алдамшы су өмір ... ... ... іс ... де ... көлеңке, я түс, у өмір деп...Кім үйретті дүниені жамандатып,Оны ... ... ... үйреткен білімсіз шала молда,Қу қазыққа байлаған табандатып.Қоғам өмірінде орын алып келген теріс түсініктер мен жалған ұғымдардың  ... ақын ... ... ...  Оның  надандық  пен  кертартпа  ұғымдардыуағыздаушыларды ... ...  сол  ...  ...  ...  қарасақ,үлкен батылдық, әрі көрегендік деп бағалауға болады.Ақынның «дүние  алдамшы»деген тұжырымға қарсы ұсынар кірі салмақты.Өмір емес ... - ... екем ... деп ... ... ... өмір қу деп елірме,-дейді ол. Демек, бұл арада ақын адамды  өзіне,  ...  ...  ... ... ... ... білуге шақырады, өзің жақсылыққа  ұмтылсаң,  өмірсені ... ... ... да ...  ...  жігеріңе  байланысты  дегенпікірді ұсынады. Оның бұл пікірінен өмірге тізгініңді беріп  ...  ... ... ... өзің ұстап, тілеген жағыңа бұр деген үлкен ой  туады.Мұны  Шәкәрімнің  қоғамдық  ...  ...   ...   ... ... ... өзі өмір сүрген қоғамдық ортада теңсіздік пен  әділетсіздіктіңмейлінше үстем болып ... да жете тани ...  Сол  ...  құтылудыңжолың көрсете  алмағанымен,  адалдықтың,  ақтықтың  жойылмайтындығына  кәмілсенді. ... ... ... ... белі ... ... да, ... өзгерілмес,- дейді.Ақынның бұл арада «адалдық өзгерілмес» деген сөзі  халық  өмір  сүрсе,адалдық та сол халықпен  ...  өмір  сүре  ...  ...  ...  туғанғаұқсайды. Ал «Ел бұзса  да»  дегендеғі  «ел»  әр  түрлі  билеуші  ... ... ... ел  ...  көпшілігінен-ақ  ешбір  адалдық,жақсылық күтпеген.Шәкәрімнің қоғам өміріндегі кейбір ... ... ... ... ... бағаларында терең ой байламдар жатыр.  «Қалқаман  -  Мамыр»поэмасында Шәкәрім Әнет бабаны былайша суреттейді.Әнет бабаң арғынның ел ... би, әрі ... ... ... үлгі ... әділ екен,Сол кезде тоқсан беске келген жасы.Қалай  болғанда  да,  әр  ...  адам  ...  әділ  ...   мен   ... ... ... шындық деп қарайды. Ақынның  Кеңгірбай  би,  ... ... ... да осы ... ... ... ... да, жоқты да ынтымаққа шақырған,  бірігіпіс істеуге үндеген жайттар бар-ақ:Онандағы біріңе-бірің пейіл ... тузу айт, ... ... ... ... онан да ... түгіл ит жесін ту бәлекет,-дейді.Бірігіп іс істеп, береке мен  күн  ...  ...  ...  ескіліктітұрмыс-тіршіліктің бәрін бірдей  жоққа  шығармайды.  Жақсы  жақтарынан  үлгіалуға шақырады. Ақынның Нысан ... ...  ...  ...  аударсақ,нысан абыздың «көріпкел білгіштігін» шын пейіл, адал  көңілімен  жырлайтынынкөреміз. Бұл да ескі-наным, сенімдерді  ...  ...  ...  ... ... түсінігін қадір  тұту  -  үлкен  парыз.  Шәкәрім  Құдайбердіұлыадам, оның орны мен ... ісі,  ...  ...  ақыл  мен  ой  ... мен  ...  түйсік,  сезім  жайында  жақсы  мен  жаман,  адалдық  ... ... ... ақтық  сияқты  мәселелер  туралы  көп  философиялықтолғаныстар, ... ... ... қазақ қоғамына,  оның  қауымдық,ұлттық ерекшеліктеріне,  оқу-білімінің  аздығына  ұйым-шылдықтың  жоқтығына,керенаулыққа ... ...  ...  ...  ...  көп  ... ... ісі,  алға,  болашаққа  қарау-Шәкәрім  поэзиясында  ... өріс  ...  ...  жеке  басының  жетілуі,  ақыл  мен  парасаткаұмтылу, адал ... кісі ...  ...  ...  қамын  ойлау-ақынның  жатпай-тұрмай тебірене  ойлаған  тақырыптары.  Көпшілігі  ...  ...  ... ... Абай алған шыншылдық, сыншылдық  сарын  анық  көрініп,  дамыпотырады.  ...  ...  ...   анық   реалистік   әдебиеттің   ... Өлең ... де сан ... ... ... құлпыра түседі.Жолдастыққа, достыққа берік  болу,  қайырымды  болу,  бір  сөзде  ...  ...  ...  мәселелерді  Шәкәрім  тек  ақыл   айту,белгілі  шындықтарды  тізу  жолымен  ...   оның   ...   ...   ... алып, сынау, мінеу әдісімен көрсетеді. Адамның  қоғамдағы  бір-біріне қатынасын, ... ...  ...  оның  ...  ...  ...  тереңдікті,  көргіштікті  байқатады.  Абай  көбіне  налып,  қиналыпайтса, бұл бір жайынан ренішін білдіріп, екінші ... ...  ...  ...  ...  жәндік  жаралмаған»  деп  басталатын  өлеңінде   ақынтабандылыққа, айнымастыққа келгенде кейбіреулерден ит артық одан алар  ... ... ... ... ... өзге ... ит  ...  достықты  итұмытпайды артық жері» дейді де, ақын ...  ...  ...  «жүз  ... бір ... жау ... ... бір қылығың  симаса  да»  деп  дәл  ... ... ... ... ... суреттелгені айқын  көрініп  түр.Әсіресе, «айни салып, дұшпаныңа қарай жүгіреді» деуі  нағыз  ...  ... ... сез. ... қатар, ақынның тым әсіре, асыра айтып  отырғанында ұғуымыз керек. Ол әдейі істелген. Түбегейлеп келгенде, әрине, адамнан  итартық бола ... оған қол қою ... Мұны  ақын  да  ...  ...  ...  ...  дос  жоқ»  деген  қорытындыны  ...  ...   ...   ...  емес,  ауыспалы  мағынасында  ...   ...   ...   ... ...  ...  ...  деген  тезиспен  қараса,  ақынның  өсіріп,үлкейтіп айтқан пікірі өзінең-өзі түсінікті.  Сатып  ...  ... ... ... ... болмағаны артық (оның орнына  жақсы  итболғаны дұрыс па, жоқ па, ол - екінші ... Бұл ... ... ... көтерілген әлеуметтік мәселелерҚазақ  халқының  рухани-мәдени   тарихында   ...   ... ... өзгеше құбылыс деуге лайық.Ақын жырлары -  жан,  ...  ...  ...  ...  ... мен ... зармұңын, өксік-өкінішін, бүкпесіз жайып  салады.  Әріақыл-ой мәдениетін, ...  ...  ...  ...  ... ... ... да  оның  ойлы-күйлі,  уақытты  өлеңдері  өскенортасының,  уақыттың,  халық  өмірінің  ...  ...  ... ... әрі ...  әрі  ...  ...  өз  жолын  тауып,өзіндік өрнектерімен өркендеткен өрелі тұлға. Абай өнерпаздығына тән  қасиет- ... ... ... (ахлах), тереңнен  толғайтындық  (пәлсапа),сыншылдық (критика),  суретшілдік  (художественность),  ...  ... ...  (лирика),  ащы  тілділік,  ызамен  күлетіндік  һәм  ... ... де ... және ... ... еді.Дархан арын өлең құрылысының табиғатын түбірінен қозғаған,  оның  ... ... ...  құбылтып,  толқытып  түрлендірген  жаңа-шылдығымен көзге  ...  ...  ...  ...  ... ... ғасырлар бойы келе жатқан  ұлттық  ...  ...  ...  мәні  мен  өлең   ... үні ... ...  ...  бойындағы  ізгілікті,  адамгершіліктіжаңғыртуды көксеген ақын «ар-ұждан»  мәселесін  ең  алдыңғы  кезекке  ... ойға ... ... ... білімі оқылса - [14, Б. 266 ].- деп тұжырымдайды.Ақын осы өлеңінде қазақ поэзиясына  Абай  алып  ...  түр  ... ... оны ... ... ... екі ...  ұйқасқақұрған ақын әрбір үшінші тармақты  ...  ...  ...  ...  ... тармағындағы сөз кестесі кейінгі жолдарда мүлде басқа  түрге  ие.  7-16тармақтардың кестесі ... ... ... ... де, ... ... алты  ... қайталауды сақтайды. Міне, осындай бір өлеңнің ішінен  тармақ,  буын,ұйқас құбылуы да қазақ поэзиясын түрі жағынан ... ... ішкі ... рухани құндылықтары жайындағы өлеңдерінде деАбай  қалыптастырған  идеялық-мазмұндық  және  көркемдік-стильдік   ... ... ... эстетикалық, танымдық деңгейін көтереді.Еңбекке шыда ебін тап та,Сабырдың түбі - сары алтын.Өзімшіл болма, көпті ардақта,Адамның бәрі -  өз ... пен ... ... ... жан сақта,Ол жолда өлсек, неміз кеттіМақсұтқа жетпей қалсақ та [14, 34 б.].Ақынның оқырманын  ...  ...  ...  ... ... ақын терең сыршылдықпен  қатар  өлеңнің  әуезді  ұйқасымен ырғағына аса талғампаздықпен ... ... ... ... ...  отыратын  терең  ойдың  астарынтүсіне ... жөн. Бір ... ... ...  ...  ... ... астарлы саясатты байқауға болады:Табылмас анық азат адам,Жаралыс билер заманды.Көрсетер мұқтаж, азап саған,Тартқызар өмір ... сені ... ... ... ел таппай,Қорлықта жылап, зарла да өт,Бостандық болар жер таппай [14, 32 б.].Мұнда патша өкіметінің қол астындағы отар ... ... ... ... мемлекеттің ұсақ ұлттар мен әлсіз  елдерді  отарлау  ...  ...  және  ...  ...  орта  ...  көзқарастары  емеурін  арқылыберіледі.Өкімет өшсе, залымдар көп,Арлыға өмір сүргізбес.Қарулы қасқыр ... ... ... ... [14, 32 б.].Шығыс, Батыс, орыс әдебиетінің озық  үлгілерімен  таныс  ...  ... ... жаңа ... мен жаңа ... алып ... поэзияға үлкен  талаптарқоя білді. Осындағы «қарулы қасқыр»- ... ... ...  Олардыңқорқау қасқырлар сынды ашқарақтығын ақын осылайша  бейнеледі.  Бұл  да  ақынқаламына  тәне  ...  ...  ...  ...   ...   аңсаған   ақыншығармасының негізгі идеясы – тәуелсіздік.Жан деген неМүлде өле ... ... сөне ... өрлеп,Дене жөндепЖәне мен деп келе ме? [12, 150 б.].- деп, ақын өмір мен өлім  ...  ...   ...  ...  ... соны жаңалық  алып  келді.  Өлең  Абайдың  ...  ...  ...   түр   ...   ...   енгізбегенімен    мазмұн    тереңдігіменерекшеленеді. Қазақ ... ...  мен  ...  түрлендіруімен,  жаңашатүр мен мазмұн әкелуімен ақын өлеңдері өміршең. Поэзияға  жоғары  талап  қоябілген ол өлең  ...  ...  ...  ...  ...  Өзі  ... ... нақты да, жинақы көрсете біледі.Ақын бейнелеген лирикалық кейіпкерінің  басты  міндеті  -  ...  ... ... ізгі ... ... ...  жоғары  болу.  Яғни  мінез-құлқы, болмыс-бітімі ...  ...  пен  арды  ту  ...  елі  мен  жерінсүйген,  жаратушысына  ...  ...  ...  ...  жеке  ... ... кейіпкер бейнесін сомдағанда дараланады. «Шын  нұр»,  «шынасық», «таза ой», «таза жан», «тәтті тіл», «от жүрек» т.б.  сөз  ... ... ... ... оның  ...  ...  айқындапкөрсетіп отырады. Ақынның танымында адам өте күрделі,  ол  тек  қана  ... қана ... ... қоса оның ...  жан  әлемі  күрделі  құбылыс.Қазақтың дәстүрлі поэзиясындағы адам мен табиғат тұтастығын, жаңаша  сипаттатереңдете  ...  ...  ...  ...  мен   ...   ... күйін,  тынысын  адам  тіршілігіне  ұқсату  ...  ... ... Ақын ... ...  «сұм  жүректің  оянбауы»,«жебір  ұлық  қылдай  іс»,  «өлі  жүрек»,   «көңілдің   ...   ... ... ... ақыл», «күншіл мұндар» сынды сөз  тіркестерінен  декөруге болады. «Қабағынан қар жауған қараңғы бұлт,  «Жаралы  біздің  ...  ...  ...  т.б.  ...  бейнелі   тіркестер   арқылы   қазақпоэзиясына жаңа бір психологиялық оралымдар ...  Адам  ішкі  ... ... ... ... аша көрсету арқылы жүрегінде  жақсылыққаорын жоқ, өз мінін көрмейтін, өтірікпен күн өткізген адамдардың  образын  ... ... бір ... ... мұндар», «өлі жүрек» метафорасын қолданыпадамның кері кеткен  кейпін  берсе,  «алжасқан  ми»,  ...  ой»,  ... ой» ... теңеулер арқылы кейіпкерлер жандүниесіне тереңдей  енеді.Ақын осы ... ... ... ... ...  қоймаған  сөз  тіркестерінжиі қолданады. «Өлі жүрек» тіркесі жөнінде М.Базарбаев:  «Тас  ...  ... ... ... «өлі ... деуі (өзімшіл мұндарды)  поэзияда  ауыспалымағынасында бұрын кездесе бермейтін жаңалық (өлген  адам,  немесе,  сезімсізсуынған жүрек жайында ... ... ... яғни  ...  тіке  мағынасында:бірақ адам бейнесін беру үшін айтылған түрін ... ...  [8,  ...... болатын. Ақын жаңа сөз тіркестерін, метафора,  теңдеулердіқолданғанда образдарды ... ... ... ...  ...  тереңдетіп,адам,  қоғам,  табиғат  болмыстарын  нақыштауға  көмекші  құрал  қылып  алыпотырады. ... ақын ... ... ...  сөз  ...  ... әрлеп отырады. «Аз ақыл», «сұм ақыл»,  «саяз  ақыл»,  немесе  «тазаақыл», «шын ақыл» т.б. Ақын - Ақыл» ... өзін екі ... ...  Еңнегізгісі адам болмасындағы «таза ақыл»  категориясы  деп  түйеді  ол.  ... ... ақыл ақты ... ... ... ... - деп аша түседі.Ол адамзат баласын таза ақыл билесе ғана,  өмірі  мәнді  болады  ...  ...  Осы  ...  ...  поэзиясында  философиялық  дүниетанымдықжүйенің жаңа лебін алып келгені анық байқалады.Рух деген дінсіз таза ақыл,Мінсіздің ісі шын мақұл.Айуандағы ақыл ол ... ғана ... – аз ... оқы нанбасаң [8, 231 б.].Оған ақынның мына жыр жолдары дәлел: «Ақылдың  көзін  байлама,  Білгішдеп басшы ... Ал, ... ... ... ...  ...  ... көрінбейтін дерексіз  заттарға  жан  бітіруі,  яғни  ...  ... Ақын ... ойым ... ... ... мақұлға» немесе  «тереңой», «шалғыншы ой» т.б. сияқты  сөз  тіркестерін  ақыл  мен  ой  ... ... ... ... ... ойым,Әлемді шарлағанҚиын іске әдейі арнаған [12, 223 б.].Әрбір ... ой мен ... ... терең мән  беріп  «ой»  ұғымынжоғары қояды. «Ой» ұғымының мәнін ашуда да жаңа ...  ...  ... ... жасап, қазақ поэзиясының мазмұны  мен  түріне  ... ... ...  ...  сапасын  арттыру,  бейнелі  тіркестерарқылы адамның рухани әлемін  ...  жаңа  ...  ...  ... адам ... ... негізделеді.Мысалы,  «нұр»  –  метафорасын  қолдану  ...  ...  ...   ...  ...  ...  «Жар»  -  абстрактылы  ұғымы  да   ...   ... ... ақын ... ... ... ... терең мазмұнды«жар», «нұр» сөздерінің  көркемдік  сипаты  әсіресе  ...  атты  ...  ...  кеңінен   қолданылып,   ақынның   суреткерлік   талантынтанытатын қасиетке айналды.«Ақ жүрек», «ақ ... ... ... ... «шатақ дін», таза дін,т.б. тіркестер  мазмұнға  сай  бейнелі  ...  ...  ...  ... ... «ақ жүрек» сөзінен,  белгілі  бір  тас  түйін  бұлжымайтынұғым жасап, ...  сөз  ...  ...  ...  мен  ...  сөзенгізді.«Шын таза жан» ақын  поэзиясында  адам  болмысын  бейнелеудегі  тыңнанәкелген  лирикалық  ...  ...  ...   ...   «Шын   таза   жан»жаратушының махаббатына ... жан. Осы ... ... ...  ақынҚасиетті құрандағы ілімге жүгінген.  Өйткені,  ...  ...  «Шын  ... ... – «таза ақыл» мен «ақ жүрек»,  «ақ  ниет»  тәңірісіне  құлшылыққылатын рухани таза адам.Ақын «Көз» сөзінде түрлендіріп  ... ... «іш  ...  ... ... «жан көретін көз  керек»,  «көкірек  көзің»,  «қайғырған  біздіңкөңілден»,  т.б.  тіркестер  арқылы  жаңа   ...   ...   ... жыр-толғаулардағы қасиеттерді  Шәкәрім  ақын  «Ескі  ақындық»атты өлеңінде әсем өрнекпен бедерлеп, бүкіл  ...  ...  ... ... ... ... тән қыранның ұшқаны, ақ  бөкеннің  желісі,тұлпардың жүрісін, сағымдай желдің құбылуын  жыраулар  дәстүрінен  үзілмегеналтын ... ... ... ескі ... тұлпар жүрісін,Міне, байқа мұнысын.Кейде жорға, кейде жел,Бұлдыр ... асар бел [6, 141 ... ... ... қасиеттерге басымдық  беріп  жағымсыз  қылықтықалай жоюдың жолдарын  көрсетеді.  Ақын  үшін  руханилық  ...  ... бір жолы – ... ... ... кедергі  болатын ішкі  дүниедегінашар белгілерді жоюдың жолдарын да ақын  поэтикалық  өрнекпен  ... ... ... жалқаулық, ашу сияқты  психологиялық  күйлердіңадами қасиеттерді тұмшалайтын ... ... -  ... - ... ... ... адамдық [6, 102 б.].Адамның өзін-өзі жеңіп тәннің емес, жанның ... ...  ... ... ...  ...  ...  айшықты  да  әсерлі  образдарынтуындатады.Сондай-ақ ақын сөздің мәні мен  маңызына  айрықша  мән  ...  ... қоя ... Ақын ұғымында сөз құдіретті, ерекше – бір әлем.  Сөз  адамөмірін айшықтайтын әрі адам танымын танытатын дүние.  ...  ...  ... ... ... сөз ... ...  мән-мағыналарын  ашып  немесеауыспалы  мәндегі  түсінік  ...  ...   ...   орнымен   депайдаланған.Шошыма, достым, сөзімнен,Сөз - Құдайдан ... ... көр ... ... су [6, 286 ... сөз құдіретіне қояр талабы Абайдың  «тілге  жеңіл,  жүрекке  жылытиер» талабын тереңдете ... сөз бен түзу ой ... сыйы емес ... қылма, жаным, қой,Мені күндеп егеспе! [6, 123 б.].Он бір буынды дәстүрлі  қара  өлең  үлгісімен  ...  ...  ... ... ... ақынның көтеріп отырған мәселесі, ұстанымы  менмақсаты терең де мәнді. Ол өлең ... қояр ... ... ... қалауына тап келгендей,Болғанын, болашағын айт көргендей.Керістен тартып жырды жебелі оқтай,Дәл тигіз қалағанға қас мергендей [11, 139 б.].Ақын  өз  ...  ...  ...   ...   терең   бойлаудыміндеттейді, өзінің өмір жайындағы түсінігін,  ұстанымын  көкейтесті  арман-мақсаттарын бір ауыз өлең  ...  ...  ...  танытады.  Өлеңніңсөзі мен түрін, ырғағы мен  бунағының  қатар  жымдасып  келіп,  ... ... мән ... ... ... ұйып жатсын,Тазартып жүрек кірін жуып жатсын.Қаңсыған шөл даланы қанықтырып,Жыр тасып, дариядай құйып жатсын, – деп түйіндейді [10, 140 б.].Осы шумақтың ... ... ... ... артар жүгінің  салмақтылығыкөрінеді. Ахмет Байтұрсынов  ұсынған  өлеңнің  түр  -  ...  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ақын  өз  ... сақтап отырған. Өлең сөзінің қуаттылығы ақынның жүрегінен шығып,  ... ... ... ... өміршеңдік сипат иеленген:Арыңның болсын өлең айнасындай,Көрікті, көптің ортақ пайдасындай.Жосылып жатсын артта жортқан жолы,Арынды ... ... ... [10, 140 б.], – ... ақын.Яғни Шәкәрім өлең өнерін өзі ғана биік деңгейге көтеріп  қоймай,  өлеңжазуды көпшілік жүрегіне жету үшін өлең ... мен ... ...  ... ... іші мен ... тең келетін көркем дүние  жасау  жауапкершілігінақындарға жүктейді. Абай ұстанған «іші ... ...  ...  өлең  ... де  өзіндік  өрнегімен  тереңдеткен.  Осылайша  ...  ақын  ... ... ... поэзияны жаңа мазмұн, соны түр  жаңалығыменбайытты.Шәкәрім – өлеңге аса  құрметпен  қарағандығы  ...  ...  ... өнер және ... ... ... өлең ... «қиыннан  қиыстырып»,ерекше  өрнек  салуынан  және  ырғағына  ...  ...  мен   бай   ... ... ...  поэма  жанрындағы  шығармалары  «Еңлік  -  Кебек»  ...  аз  ...  ...  пен  ...   ...   ...   сыры»,«Дубровский» «Сөз алдынан» деген сөз басымен басталады. Бұларға ортақ жай  ... ... сөз басы ... ... ...  онда  ақынныңадам,  өмір,  қоғам  ...  ...  ...  ...   ... ... осылайша бастау – ақын қаламына тән ерекшелік.Абайдан  кейінгі  Пушкин   шығармаларының   қазақ   ...   ... ... ... ... ...  Ақын  ...  «Дубровский»  мен«Метель»  әңгімесін  1908-1912  ...  ...  ...  ...   әрбірсөзінің мәніне  терең  үңіліп  айрықша  мән  берген.  Оның  түпкі  ... ... ... сезімталдықпен  қарап  жалпы  адамзаттық  мәселелердіқозғайтын ойларымен өз жандүниесі де үйлесім тапқан.«Сөз алдында» адам баласының ... ... ... ...  ... шолу ... жер ... болған неше  түрлі  алапат  оқиғалар  менадам баласының бойындағы жат мінездер  ...  тиек  ...  ...  ... отырғандағы міндетін ақын:Мақсұтым: ғибрат үшін айта кетпек,Адамға үлкен міндет – талап етпек.Орыс ... оны ұғып ... ... ... әр іске адам жетпек, – деп түсіндіреді.Ақын бұл шығарманы ... ... ... ... мұны қазақтың бәрініңбірдей қабылдай алмайтындығын да  ескертеді  [13,  412  б.].  Еркін  аудармаарқылы  да  ақын  ...  ...  ...   ұлттық   дүниетанымымызға түсінікті ... мен  ...  ...  ...  ...  ...  Сөз  ...  әрбір  жолы  пәлсапаға  құрылып,ақынның өмір,  дүние  ...  ...  ...  ...  ... ... да осы жүйемен бастайды:Жер айналмай тұрмайды дүние жай,Келер, кетер ... із ... ... көп ... бір ... ... деген бір бай [13, 412 б.].Осындағы  «келер,  кетер»  сынды   бір-біріне   ...   ... ... салыстыра қолдану - Шәкәрімнің  поэзиясында  жиі  кездесетінкөркемдік тәсіл. Осылайша ақын  ...  ...  ...  ...  ойлыпәлсапаларын өлең өрнегі арқылы жеткізе білу шеберлігін  дастандарында  оданәрі жетілдіре түседі.  Ол  –  ...  ...  ...  ...  озық  ... ... сөз шебері.Ақылсыз мал мен мансап кім екенін,Сырты – адам, іші – шошқа, сұм ... ... ар ... адам ... ... шын екенін [13, 412 б.].- деген шумақтардан ақын  ...  тән  ...  ...  ... болады. Осындағы «ақылсыз мал», «сырты  -  ...  «іші  –  ...  ...  образдар   ақынның   «арлы   адам»,   «толық   ...   ... ... ... ...  ...  екі  жолында  ақыннныңбүкіл шығармасына ... ... ... ... «иманды адам» образын  суреттегендүниетанымы  айқын  көрінеді.  Шәкәрім  ...  ...  ...   ... ... ұғымға сай еркін аударған.  Сонымен  қоса  ақын  ...  ...  өз  ...  ...  ...  Ол   ...   ...   қазақпоэзиясына тән, шынайы да, шыншыл түрде, төл туынды ретінде сөйлетті.Ақын ... ... сөз ... ...  ойды  ...  сақтай  отырыперкін аударған. Шәкәрім Пушкин шығармашылығының идеяларына ғана  емес,  оныңәділетсіздік, надандық пен зұлымдық, ...  ...  ...  ... ар ... адам жан дүниесіне терең үңілуіне қызыққан.Дубровский мал сүймей, адам сүйгішҚиянат, залымдықты көрсе күйгіш.«Мал сақтама, ар сақта» деп ойлайды.Адамдық әділетті ерте ...... ... [13, 413 ... ... садақасы, Жаным  арымның  садақасы»  деген  халық  даналығынұстана отырып, тәржіманы ұлттық дүниетанымға  ...  ...  ... ... ... ... де ...  қазақи  нақышпен  еркінде, жатық туынды жасауы қазақ поэзиясын  тақырыптық,  ...  ...  ... бір ... көтерді.Ақын монолог, диалог, кейіпкер сөзі, авторлық баяндау сынды  ... ... ... кейіпкерлер  бейнесін  ашуда  шебер  қолданабілген.Надандау Троекуров ғылымға ... ... елге ... ... көп ... ит ... – деп,Үйінен үзілмейді мың-сан қонақ [9, 414 б.],– деген ... ... ... оның кім ... мол ... ... мен  ...  аудармалары  жөнінде  А.Исмакова:  «Иное  предпочтениеобнаруживается в казахских переводах. Не ... ... Абая к  ...  ...  А.С.Пушкина  «Евгений  Онегин»,  Ш.Кудайбердиева  к«Дубровскому» рассказам Л.Н.Толстого. При этом мы знаем  также,  что  ...  Дюма  еще  во  ...   ...   Абая   ...   ...  как  ...  ...  о  дальних  странах.  Этих  имендостаточно, чтобы понять и определить ... ... ...  ... деп ой ... [9, 134 ... ұстазы Абай салған сара жолды дамытып, өрісін кеңейткен,  шәкірттікізетінен еш уақытта  жаңылмаған.  Ақынның  «Жастарға»  ...  ...  ... ... адалдығы айқын аңғарылады.  Мұнда  Абайдың  рухани  тұлғасысомдалып, оның биік болашағымен  ...  ...  үлгі  ...  ...  Абай  бейнесі  –  ...  ...  ...  ... Абай – бір ... жол ... ... сөзді ұғарлық.Амалы жоқ, айналды енді бізге,Күн туды етегіне жабысарлық [8, 33 б.].-деген жолдарда Абай халықтың рухани  әлемін  ...  ...  ... ... ... ...  етуші  ретінде  танылады.  Шәкәрім  ақын  Абайтұлғасын  болашақ  ...  ...   ...   оның   ...   ... ... рухын терең түсіне отырып оны көркем бейнелей  білген.Абай шығармаларының өзегіндегі адам  тәрбиесі,  ...  сүю,  ... ... ел ... ... дамуға  қол  жеткізу  мәселелерін  деШәкәрім ақын ... ... жоқ бұл ... ойға ұнарлық,Өзін-өзі тексеріп, бой сынарлық.Білім іздеп білуге кесел ... көзі ашық бос ... [8, 33 ... бойындағы имандылық қасиеттердің туындауын адамгершілік  ақыл-ой,білім, еңбек бәрі де ізгілікке  ден  қойған  ...  ...  ...  дегенпайымдау да – Абай үлгісі. Екі ақын да адам  ...  ...  ...  жолы  ...  білімді,  ақылды,  еңбекті  бірінші  кезекке   қояды.Көрсеқызарлық, арамдық, залымдық, өтірік,  ...  ......  ізгіқасиетін тежейтін залалды іс. Бұл тек қана жекенің  іс-әрекеті  ғана  емес, халық бойынан аулақ, сылып тастайтын зиянкес ... баса ...  ... ... ... бірі – Абайдың рухани дүниесі, Абайдың  ізгілікжолымен жүріп,  тағлымын  тану  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... – Абай көркемдеп, келістіре жырлаған  үрдістің  ...  ...   ...   ...   ...   ... ... жан,  өлім,  өмір,  адамгершілік  туралы  ойлары  да  Абайдәстүрінің ықпалы екеніне дау жоқ. Абай ... ... ...  ...  ... ... ... сүйген, әдiлеттi ту  еткен  махаббат  иесі  ретіндесомдалған.  Алайда  «толық,   түзу   ...   ...   ...   ... ғана ... ... те адам ... Аллаға  құлшылық  ету,  iшкiдүниесін жетілдіру, қанағат, рахым,  мейiрiм,  ынсаб  қасиеттерін  ұстану  –адами ... ... ... да ақын ... ... ...  ... Сонда толық боласың елден бөлек» – деп тұжырымдайды.Шәкәрім өлеңдері ащы шындық пен ... үнге ...  ...  сезімдеңгейі ерекшеленіп, дербестік дәрежеге жеткен, дараланған  тұлға  ... діни ... мен қоса ... ...  ...  ...  ... жүйені біріктірген, рухани таза жанды дәріптеген:Айнымайтын ақ ... ... ... адамның,Таппасы жоқ бұл өмірде.Осынымды ұқ, балам! [12, 270 б.] Екі ғұлама көзқарастарындағы ортақ желі – өлім мен өмір  ...  ...  ... ... Жаратушы бір құдай, діндер қанша көп болса да, адамзат  әртүрліболса да, ... ... бір ......  ...  ...  жәнежомарт деген ойлардың сабақтастығы анық аңғарылады.Ал Шәкәрім жан мен тән ... сөз ... жан  ...  ...  ... Абай ... «ақыл мен жан – мен өзім», Шәкәрім болса «Ақылды  жан,тән қамы үшін жұмсап  жүр.  ...  ...  ...  деген  ұғым  басым.  Өміржайындағы Абай толғаныстары мен ойларын Шәкәрім  өзгеше  сипатта  суреттейд.«Ойлай ... у ...... Абай ... ... жатқан ғибратты мұраШәкәрiм ақыл ұғымына терең мән бере отырып, таза ақыл ұғымын ұсынады.Ақын ... ...  да  ...  ...  ...  ...  «Бас  көзiменқарасаң, нәпсi – жалған, Анық ақыл көзiмен қарағанда, Өзiн берер қалыңға  олқызды алған [9, 50 б.] – ... ақын ... ... ...  ұғымдарына  да  жаңаша  мән-мағына үстейді: «Нәпсi ... ... ...  ...  Мұның  емiн,  тегiнде,сол аша ... [12, 50 б.]. Яғни ... ......  ...  ... ... тосқауыл қоя  алмаған  адам  нәпсiсiне  де  тосқауыл  ... ... ұят, ар, ... мейiрiм, талап сияқты тағылымды  қасиеттердiдамыту арқылы нәпсiге тежеу салады. Ақынның ...  ...  жан  ... – оның ... ... жетістіктерінің бірі.Шәкәрімнің алдына қойған үлкен мақсатының бірі – «түзу адам» мәселесі.Мұны ... оңай емес ... ақын ... ... ... ақын ең  ... үлкен талап қояды,  онысы  білімін  арттыру,  көп  іздену,  еңбектену.Поэзиясындағы «түзу адам», «шын таза ... ...  ...  ...  ... ... үнемі  баға  беріп  отырады.  Осы  ұғымдарды  ашу  ақынға  ... Өлең ...  ...  мән  ...  ақын,  шығыс  шайырларының  өлеңүлгісіне, ...  төл  ...  орыс  ...  озық  ...  ... оны ... ... пайдалана білді. «Жақсы  адам»,  «таза  ... ... ... ... ... ...  сөз  қолданыстарын  пайдаланады.Мысалы: «Шын таза жан», ... ... ... ой», «шын  сыр»  сынды  тіркестербар.Ақын поэзиясындағы сұлу да, әсерлі қолданыстар, логикалық  дәлдік  пенойлау, тұжырым ... ... ... пен  ...  ...  ... өнерінің сыр, сымбатын, айшығы мен мазмұнын бірлікте ...  ... ... ... ... ашты» деген ойлы да, әуезді де, мазмұнды  оралымыақынның поэтикасының ерекшелігін танытатын дүниелер.  Осы  ...  ... ... да ... ... поэзиясына  қомақты  туындылар  әкелгенісөзсіз.  Оның  «Еңлік-Кебек»  поэмасы  мазмұн  мен  түр   ...   ... ... ... ... мен идеясы зор туынды.Шәкәрімнің  қазақ  ұғымына  жатық  бай  тілмен  берілген   ...   ... ойлы ... мен ... толы өлең ... бір  ерекшелігіпоэманың соңында тақырыпты қорытындылап, өз ойын айтып отырады.ҚорытындыЕң басты тұжырым өз ... озып  ой  ...  ақын  ... сан ...  ...  ...  бай  екендігі  сипатталды.Қаламгерлік мақсатының негізгі арқауы – түзу  адам  ...  ...  ... орта  ...  ...  түрлі  оқиғалар  ықпалында  емес,  адамның  ішкідүниесінде өтетін сапалық  өзгерістердің  ...  ...  ...  ... ...... шығармашылығының негізгі ерекшелігі. Сол арқылы  ұлтын,жерін сүйген, жалпы адамзатты сүйген адам ... ... әсер  ету  ... ... ... қару ету ... көздеген. Сондықтан да  ақын  өлеңніңмәні мен мағынасына, бүкіл көркемдік сапасына аса ...  ...  ...  ... ... ... табыла білген.Шәкәрім  мұрасының  құндылығы  –   оның   рухани   ...   ... Ең  ...  ол  өзі  өсіп  ...  қазақ  жұртының  халықтықмұрасын терең  меңгеріп,  асылын  бойына  жинақтаған.  Сондықтан  да  ...  ...  ...  өзге  әсер  ...  ізгі  ...   ... ... алған. Шәкәрім  адамның  ізгі  қасиеттерін  дамыту  жолдарынайқындап, бұл тұрғыда адамзаттық игі ...  ...  ...  ... ... дұрыс бағалай отырып, қазақ жұртшылығы үшін мұсылмандық  жолқұран  ...  ...  ...  ...  Сол  ...  ...   «Жаратушы»ұғымдарын жаңғыртып, оны бүкіл дүние тіршліктің түп  негізі  етіп  ... ... Ақын ... әсер ... орыс  ...  игі  ... ... аударып жалпы адами  құндылықтарды  бағалаудағы  ортақойларының  үйлесім  ...   ...   ...   көлемді   эпикалықтуындыларындағы тың ізденістер мен өзгеше өрнектер  көркемдік  ...    ...    ...    ...    ...     ... поэтикасы – сан-алуан  суретке  толы,  өмір  құбылыстарынкөркем айшықтаған күрделі ... ... ... қасиеттердің туындауын адамгершілік  ақыл-ой,білім, еңбек бәрі де ізгілікке  ден  қойған  ...  ...  ...  ... да – Абай ... Екі ақын да адам  ...  жағымсыз  мінездердіжоюдың  жолы  ретінде  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... залымдық, өтірік,  өсек,  надандық  –  ...  ... ... ... іс. Бұл тек қана  ...  іс-әрекеті  ғана  емес,халық бойынан аулақ, сылып тастайтын зиянкес екендігін баса айтады.  Ендеше,осылардан арылтатын құралдың бірі – ... ... ... Абайдың  ізгілікжолымен жүріп,  тағлымын  тану  дейді  Шәкәрім.  Ақыл,  жүрек,  ақжүрек,  ... ... – Абай ... келістіре жырлаған  үрдістің  заңдыжалғасы.  Шәкәрім   ...   ...   ...   ... ... жан,  ...  өмір,  адамгершілік  туралы  ...  да  ... ... ... дау жоқ. Абай ... ... адам»  бейнесi  –алланы сүйген, адамзатты сүйген, әдiлеттi ту  ...  ...  иесі  ...  ...  «толық,   түзу   адам»   ...   ...   ... ғана ... ... те адам ... ...  құлшылық  ету,  iшкiдүниесін жетілдіру, қанағат, рахым,  мейiрiм,  ынсаб  қасиеттерін  ұстану  ... ... ...  ... да ақын «Ақыл, қайрат, жүректi  бiрдейұста, Сонда толық боласың ... ... – деп ... әдебиеттер тізімі1 Қазақ әдебиетінің тарихы, 10 томдық, 6 том ... 354б.2 ... ... 400б.3 ... ... 354б4 Ахметов.Ш.Қазақ совет балалар әдебиеті.-Алматы,2000.- 365б5 Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен ... ... 335б6 ... ... ... тілі мен ... 320б7 Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997 400б8 ... Қ. ...  ...  ...  оқытушылар  инсти-  туты(мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек-452б9 Көркем әдебиет туралы (мақала).- ... ... 1927, 8, 9 ... ... мен ... ... ... (әңгіме).- Тілші, 21 ақпан.354б11 20-30 ғасырдағы қазақ әдебиеті Алматы 1997326б12 Әдебиеттің ақтандық беттері ... ... ... ... ... ... ... 2002- 396б14 Қирабаев.С Шындық пен шығарма, алматы 1981-321б15 Балғынбайұлы.Ә.Қазіргі  ...  ...  ...  мен  ... 325б  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы6 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы. Шәкәрім шығармаларының текстологиясы14 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь