Мұхамеджан сералиннің өмірбаяны, бүтін шығармашылық мұрасы және ағартушылық қызметі

Кіріспе
1. М. Сералиннің өмірі мен шығармашылығы
1.1 М. Сералин . ағартушы.демократ ақын
1.2 Ақынның шығармашылығына арқау болған тақырыптар
2.Мұхамеджан Сералиннің қоғамдық.саяси қызметі
2. 1 М. Сералиннің қазақ қоғамының саяси саласына қосқан үлесі және маңызды мәселесі
2. 2 М.Сералиннің Қазан төңкерісінен кейінгі қызметіндегі саяси.құқықтық көзқарастарының маңызы
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің сипаты. Бүгінгі таңдағы әлеуметтік-саяси және экономикалық шындықтар Қазақстан халықтарының сана-сезіміне өзгерістер әкелуде. Халықтың тарихына деген қоғамдағы көзқарас өзгеріп келеді. Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықылас та қауырт өсе түсуде. Болып жатқан өзгерістерге өткен кезеңдерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешіу жолын табуға талпыныс жасалуда. Осындай жағдайларда Қазақстанның тарихи өткен жолын объективті, идеологиялық конъюнктурадан көрінісін қалпына келтіру халықтың тарихи зердесін қайта түлетудің негізі, ұлттық бірлікті қалыптастырудың, өскелең жас ұрпақты отаншылдық рухта тәрбилеудің аса маңызды факторларының бірі болып табылады. Соған орай елімізде тәуелсіз Қазақстанның өмір шындығына сай жаңа тарихын жазуға. 1995 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастырудың тұжырымдамасына» сәйкес отандық тарих ғылымы алдына өткен тарихты үзінділер түрінде емес, мүмкіндігінше тұтас үрдіс ретінде қалыптастыру; «ақтаңдақ» беттерді ашу, бұрын бұраланып түсіндіріліп келген құбылыстарды және тұлғалар келбетін объективті түрде көрсету секілді міндеттер жүктелді.
Міне, осы аталған міндеттерді жүзеге асыруда еліміздің тарихшы-ғалымдары тарапынан қыруар жұмыстар атқарылуда. Соның ішінде тарихшылардың кеңестік дәуірде барынша бұрмаланған, «халық жауы», «феодалдық топтың қолшоқпары», «кертартпа күштердің өкілі» ретінде көрсетілген тұлғалардың, қайраткерлердің келбетін қайта сомдау бағытында жүргізген ізденістерін ерекше айтуға болады. Осындай ізденістер нәтижесінде өз мүддесін ұлт мүддесімен ұштастырған хандар мен билеушілердің, зиялы қауым өкілдерінің, батырлар мен билердің, ағартушылардың не бір өкілдерінің өмір жолына, атқарған қоғамдық-саяси қызметіне қатысты көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді. Бұл еңбектер халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға, өскелең жас ұрпақты отаншылдық рухта тәрбиелеуге және ұлттық идеяның орнығуына қызмет етеді деп нық сеніммен айтуға болады. Бұл пікір біз таңдап отырған жұмысына да тікелей қатысты. Көрнекті қазақ қайраткері, ағартушы Мұхамеджан Сералиннің қазақ халқының ұлттық мүддесін қорғау жолында атқарған қызметінің бүгінгі таңдағы еліміздің азаматтары үшін өнегелік маңызы зор.
М. Сералиннің өмір жолы мен атқарған қызметі тарихшылар тарапынан терең зерттеле қойған жоқ. Бұл мәселеге негізінен осы күнге дейін әдебиетшілер мен заңгерлер тарапынан ғана назар аударылып келгені белгілі. Тарихшы-ғалымдар көп жағдайда қайраткердің ХХ ғасыр басында атқарған қызметін өздері зерттеген мәселеге жанама мәселе етіп қарастырумен шектеліп келгені аян. Соған орай кең деректік материалдар негізінде және жаңа методологиялық ұстанымдарға сүйеніп М. Сералиннің өмір жолын, атқарған қоғамдық-саяси қызметін және халқымызға сіңірген еңбегін тұтастай ашып көрсетуді отандық тарих ғылымы алдыңдағы өзекті мәселе деуге негіз бар. Сондай-ақ мұндай бағыттағы зерттеу жұмысының нәтижелері ұлттық мүддені биік тұтушы ел азаматтарын қалыптастыруға септігін тигізеді.
М. Сералиннің саяси келбетін объективті түрде ашып көрсету арқылы қайраткер өмір сүрген дәуірдің қыр-сырын түсінуге де мүмкіндік аламыз. М. Сералин ғұмыр кешкен кезең патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын қарқынды түрде жүргізген, азаттық қозғалыс арнасына зиялы қауым өкілдерінің тартылған, патшалық биліктің құлап, алаш қайраткерлерінің ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру жолындағы талпынысы және кеңестік биліктің орнығу дәуіріне тұспа-тұс келді. Сол тұстағы қазақ халқының хал-ахуалы мен қоғамдық-саяси өміріндегі ерекшеліктерге М. Сералиннің өмір жолы мен қызметін зерттеу арқылы да көз жеткізуге болатындығы да күмән тудырмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Мұхамеджан.С. Топжарған .Алматы:1985. 345 б.
2.Нысанова С. М. Сералиннің қоғамдық-саяси қызметі. Алматы.,2007 – 75 б.
3. 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. Алматы., 1997.- 325 б.
4. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті. Алматы., 1998.- 234 б.
5. Қазақстан ұлттық энциклопедия. 7-том. – Алматы, 2001.көп томық.
6. Кенжебаев Б.XX ғасыр басындағы әдебиет.–Алматы:Білім,1993, 53–54 б.
7. Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым. -Ал.,1998.75б.
8. Кәкішев Т. Дәуір дидары. –Алматы, 1985, 156 б.
9. Қаратаев М. Ізденіс іздері. А, 1984.- 97 б.
10. Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. А, 1984. – 398 б.
11. Қирабаев С. Шындық және шығарма. – А, 1981. - 456 б.
12. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – А, 1995
13. ХХ ғасыр басындағы әдебиет Ергөбек Қ. А., 1994.-178б.
14. Қазақ газеті Әбдіманов Ө. А., 1993. – 254 б.
15. Қаратаев, Нұртазин, Қирабаев. Қазақ совет әдебиеті. А., 1997.- 156 б.
        
        КіріспеЗерттеудің сипаты. Бүгінгі таңдағы әлеуметтік-саяси және  экономикалықшындықтар Қазақстан халықтарының сана-сезіміне өзгерістер әкелуде.  Халықтыңтарихына деген қоғамдағы көзқарас  ...  ...  ...  ...  ... ғана ... ...  деген  ынта-ықылас  та  қауырт  өсе  ... ... ... ... ... ...  ...  қазіргізаманның  күрделі  проблемаларын  шешіу  жолын  табуға  талпыныс   ...   ...   ...   ...   ...   жолын    объективті,идеологиялық  конъюнктурадан  көрінісін  қалпына  келтіру  халықтың   ... ... ... ... ...  ...  қалыптастырудың,  өскелеңжас ұрпақты отаншылдық рухта  тәрбилеудің  аса  маңызды  факторларының  біріболып табылады. Соған орай ...  ...  ...  өмір  ... жаңа тарихын жазуға. 1995 жылы  қабылданған  «Қазақстан  Республикасындатарихи сана қалыптастырудың тұжырымдамасына»  ...  ...  ...  ғылымыалдына өткен тарихты  үзінділер  түрінде  емес,  ...  ...  ... ... ... ... ашу, бұрын бұраланып  түсіндіріліпкелген құбылыстарды және тұлғалар келбетін объективті түрде көрсету  секілдіміндеттер жүктелді.Міне,  осы  ...  ...  ...  ...  еліміздің  тарихшы-ғалымдары тарапынан қыруар жұмыстар атқарылуда. Соның  ішінде  тарихшылардыңкеңестік  ...  ...  ...  ...  ...  ...  топтыңқолшоқпары», «кертартпа күштердің өкілі»  ретінде  көрсетілген  тұлғалардың,қайраткерлердің  ...  ...  ...  бағытында  жүргізген  ізденістерінерекше  айтуға  болады.  Осындай  ізденістер  нәтижесінде  өз  ...  ... ... ... мен ...  ...  қауым  өкілдерінің,батырлар мен  билердің,  ...  не  бір  ...  өмір  ... ... ... ...  ...  ғылыми  еңбектер  жарықкөрді. Бұл ... ... ... ... ...  ...  жасұрпақты отаншылдық рухта тәрбиелеуге және ұлттық  идеяның  орнығуына  қызмететеді  деп  нық  ...  ...  ...  Бұл  пікір  біз  таңдап  отырғанжұмысына да ... ... ... ... ...  ...  ...  халқының  ұлттық   мүддесін   қорғау   ...   ... ... ... ... ... үшін ... маңызы зор.М. Сералиннің өмір жолы  мен  атқарған  ...  ...  ...  ...  қойған  жоқ.  Бұл  мәселеге  негізінен  осы   ...   ... мен ... тарапынан ғана назар аударылып  келгені  белгілі.Тарихшы-ғалымдар  көп  ...  ...  ХХ  ...  ...   атқарғанқызметін өздері зерттеген мәселеге жанама мәселе етіп қарастырумен  шектеліпкелгені аян.  Соған  орай  кең  ...  ...  ...  және  ... ұстанымдарға  сүйеніп  М.  Сералиннің  өмір  жолын,  атқарғанқоғамдық-саяси қызметін  және  халқымызға  ...  ...  ...  ... ... тарих ғылымы алдыңдағы  өзекті  мәселе  деуге  негіз  бар.Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... мүддені  биіктұтушы ел азаматтарын қалыптастыруға септігін тигізеді.М. Сералиннің саяси келбетін  объективті  түрде  ашып  ...  ... өмір ... ... қыр-сырын түсінуге де  мүмкіндік  аламыз.  М.Сералин ғұмыр кешкен кезең патшалық Ресейдің  отаршылдық  саясатын  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   өкілдерініңтартылған,   патшалық   ...   ...   алаш   ...   ... қалпына келтіру жолындағы талпынысы және  кеңестік  биліктіңорнығу дәуіріне тұспа-тұс келді. Сол тұстағы қазақ халқының  хал-ахуалы  менқоғамдық-саяси  ...  ...  М.  ...  өмір  жолы   ... ... ... да көз жеткізуге болатындығы да күмән тудырмайды.Зерттеу ... ... ... ... ... ... және ... қызметі .Зерттеу мақсаты. Бұл еңбектің мақсаты - қоғамды, ең бірінші  мұғалімдер  ...  М.  ...  ...  ...  таныстыру   жәнебірнеше еңбектеріне талдау жасау.М. Сералиннің қалдырған мұрасының алатын  орнын  көрсете  отырып,  ... ... ... ... өмір ... және оның  көзқарастарының  қашыпқұтылмайтындай  жағдайдағы  бірізді  болмаған,  кейбір   ...   ... ... ... Сералиннің философиялық, әлеуметтік, педагогикалық көзқарастарыныңөзектерін анықтау;-М. Сералиннің  шығармаларындағы  пікір-тұжырымдарын  сараптай  отырыпашып көрсету;Зерттеудің құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ...  ...  ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.1. М. Сералиннің өмірі мен шығармашылығы1.1 М. Сералин – ағартушы-демократ ақынМұхамеджан Сералин - Алаш Орда ... 1877  жылы  25  ...  ... ... уезінің Мезгіл болысында туған.Мұхамеджан  Сералин  -  гимназия  мен  университетті   ...   ... бірі - ... ... ... ... ... бітірген.  Омбыда1937 жылы тұтқындалғанға дейін  тұрады.Төңкеріс  ...  ...  ... ...  белсене  араласып,  Қазақ  елінің  келешегі  үшінкелелі істер атқарады. Патша өкіметі құлаған соң ...  ...  ... ... қозғалыс бел алып, ұлттық мәселелер  көтеріле  бастайды.[1.87]1917  жылы  5-13  желтоқсанда  ...  ...  ...  ... ... ...  -  Алашордаға  мүше  ...  ...  ... яғни қазіргіше айтқанда, Алашорда үкіметінің министрі болады.М. Сералин Азамат соғысы жылдары Қазақ елінің тағдыры,  оның  ... ... да ... ел азаматтары сияқты бір кісідей еңбек сіңірді.  1919жылы 11 ақпанда Омбы ...  ...  ...  Ішкі  ...  ... ... ... төрағалығымен өткен  «Қазақ-қырғызхалқының   әкімшілік-шаруашылық   құрылымы    туралы    ...    ... ... ала  ...  ...  Алашорда  үкіметінің  төрағасыӘ.Бөкейхановпен бірге оның мүшелері ... пен ... та  ... ... Омбы  ...  заң  ...  ...  жасап,  әр  түрлімекемелерде қоғамдық мәселелері жөнінде кеңесші болады.Мұхамеджан Сералин қуғын-сүргінге ұшыратып, 1934 жылы  түрмеге  қамап,онда 6 ... ... ... 1937 жылы ...  ...  ...  ...  журналының  редакторы  болып  жұмыс  істеп  жүрген  ол  ...  ...  1917  жылы  ...  ...   ...   ...  ...  құрылысты  белгілеуде,   сол   кездегі   мемлекеттікинституттары мен үкіметін құруда,  оның  ...  ...  ... роль ... М.Сералиннің  журналистік  саласындағы  басты  еңбегісол кездегі мемлекеттік бағдарламаның  ...  мен  ...  ... туралы идеялары болып табылады.[6. 53]Ол  қазақ   ...   озық   ойлы   ...   ...   ...  ...  ...  қозғалыстың  идеялық   және   ... ...  сол  ...  ...  ...  ...  ...  жәнеқұқықтық  құжаттарының   дайындалуы   туралы   ...   ... ... ... ... ... қатар, М.Сералин  қазақ  қоғамыныңмемлекеттік-құқықтық мәселелерін  алғашқы  зерттеушілерінің  бірі.  Ол  ... 27 ... ... ...  ...  ...  ...  мақаласындақазақ мемлекетінің  саяси  және  құқықтық  ...  ...  ... қазақ хандығының әскери-саяси бірлестік  ретінде  құрылғанына  ... ол ... ... қасқа жолы», «Есім ханның  ескі  жолы»  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   бойы   халыққаауыртпалық болып келген  салықтың  халықтың  өздері  ...  ...  ... ...  ...  ...  да  М.  Сералин  сияқты  қоғамқайраткерлерінің заңсыздық пен озбырлыққа жол  бермеуге  ұмтылысынан  туған.Себебі, ... ... мен  ...  ...  ...  де  көп  ...  саясатына  тікелей  байланысты  еді.  Жоба  авторлары  ұсынған  салықсалудың  пропорцияналды  ...  өте  ...  және  ...   ... ... салудың мұндай тәртібі әділеттілік талаптарына  және  қазіргізаманға да толық сай келеді.М.Сералиннің  «Жергілікті  бостандық»   деген   ...   ... ... ... ...  ...  үшін  ...  құру  туралыжазылды.Мақалада қазақтың би, болыс,  ауылнайлары  сияқты  орындарда  қызмет  ететінадамдардың халыққа ... да, адал ...  ...  механизм  жасау  жөніндеұсыныс жасайтыны және  оны  өмірге  ...  үшін  ...  ...  ... М. Сералин мақаларында билік, сот тақырыптары да қозғалады.[4. 65]Мысалы, «Билік һәм сот» деп ... ... ол сот ... және ... билер соты туралы да  ой  қозғайды.  ...  пен  ...  әр  ...  мен  ...  ...  ...  ...  басты  назараударған  бағдарлама  авторлары  халыққа  ...  емес  ...   ...  ...  ...  Өз   мақалаларында   М.Сералин   мемлекеттіңзайырлық  негізін  бекітудің  қажеттігін  де  атап  ...  «Дін  ... ... ... ... прогресшіл  маңызды  көрсеткіштердің  бірісаналады. Мұндағы ең басты нәрсе - діннің мемлекет  ісіне,  мемлекеттің  ... ... сөз ... ... ... ... әдеби шығармалары сонша көп емес. Небары үшпоэма: 1) «Топжарған, 2) «Гүлкәшима», 3) ... - ... ...  ;  ... өлең ( ... патша һәм кедей», «Бай, қасқыр, аңшы»,  «Ленин»,  «Жоқтау»), бір очерк, бір әңгіме «Жусан» (аударма) , «Қайғылы қара ...  ...   ...   ...   ...   ... бұрын жазған «Бай, патша Һәм кедей», «Бай, қасқыр, аңшы»  ... ... ... ... тек гектограф арқылы көбейтіліп,  ел  арасынақолдан-қолға  таратылған;  олар  ...  ...  ...   ... ... Ал ақынның басқа әдеби шығармаларының  бәрі  де  өз  кезіндегазет, журналдарда және ... ... ... ... ... поэмасы  -  «Топжарған».  Ол  1900  жылыТроицкіде бөлек кітап ... ...  ...  ...  қайта  басылды.1936  жылдан  бері   орта   мектептерге   ...   ...   ...   ... ... ... ... поэмасының тақырыбы қазақ халқының өмірінде  ХІХ  ғасырдыңотызыншы,  қырқыншы  жылдарында   болған   оқиғаға   ...   ... ... ... ... байланысты.Автор поэмасының  басында  Кенесарының  және  оның  маңына  жиналған  ... ... ... ... Жыланшықты қыстау еткен,Жайлауға Торғай суын көктей еткен.Қарасай, Қошалақтың қара отына,Наурызбай, Кенесары мал семірткен.Қасында Төленгіті жүз қаралы үй,Жігіттің айтқаны өлең, тартқаны ... ... ат ... ... сый,-дейді.Поэманың бас кейіпкері жас  Адай  жігіт  өз  елінен  ...  ... ... атып ... ... ...  ...  жыл  Теке  маңын,  Жайықбойын кезіп жүреді; тама , ... ... ... ... ...  ...  ... 87]Осылай жүріп кейіпкер бір күні Кенесарының шекті руына мал  ұрлау,  ... ... үш ... кез ... Олар  адай  жігіті  ұйықтап  жатқандаұстап алып, атымен ... олжа етіп ... алып ... олар бара  ... ... ... апта ... шықтық шетке,Шектіден мал алуға келсе епке.Талғанда аттың мойны сен кез келдің.Құлақ сал, ... мына ... сені ... ... қылып бірімізге біз аламыз.Қоқаннан сәудегер сарт келген шақта,Құл сатып, олжалы боп біз ... ... ... ... ... ... ... тұтқын жігітті  қуыпжетіп ұстадық, ат үстінде ...  ...  ...  ...  ...  Адайжігіт мұның бәрі жалған екенін, ұйықтап  жатып  қолға  ...  қапы  ... ... атым жүйрік желден,Жарыста озушы едім қалың елден.Қашсам да ... ем ... ... ат ... ... көрген, -дейді.Сонда жортуылшы жігіттер ханға тұтқынның сиықсыз,  ...  ...  ... ... Хан тұтқын жігіттің әлгі сөзіне  сенбей  және  Шын  жүйріктітани алмай, оған ертең осы атыңмен қашып ... ... ... ... ... ... тұтыларсыңНайзасы жеткен жерде қаза болып,Мұны біл қара жерге жұтыларсың!– деп қаһарланады хан[11. 23].Ақын мұнан  кейін  бауырынан  жараған  ...  ...  ...  қууғаәзірленіп, құнығып тұрған хан жігіттерін қуғыншыларды суреттейді:Бәрі де өңшең бөрі ішкендей ... ... ... ... ... ... тұрған шақтаОрдадан нөкер ертіп шығады хан ...Сәлемін берген көптің құп алады,Кене хан ... көз ... ... ... ... ... қып қуанады.Поэмада, мұнан ары, қашқалы тұрған тұтқын жігіттің қалпы  суреттеледі.Ол жалаңдап тұрған ... ... ...  тұрмын  деп  сезінбейді.Салмақтана түседі. Өтетілеудің күміс шақшасын сұрап алып насыбай атады.Шүу деді сонда жігіт амандасып,Болсын деп ... ... ... ... ... көзіңіздей көремін деп,Жөнелді сонда жігіт көптен қашып,- дейді.Кенесары ... бірі де ...  ...  ...  алмай  қалады.«Пері ме, адамзат па, шайтан  ба»,  -  деп,  ергеніне  жиналған  топ  ...  ...  ...  ол  ...  ...  беріп,   кіріп   келеді.Өтетілеудің, шақшасын өзіне  қайырып  ...  ...  ...  оның  кімекенін сұрайды. Жігіт  оған  өзінің  әлгі  ...  ...  ...  ... сол өңірге Кенесарыны іздеп келгенін айтады. Өз  ықтиярымен  Кенесарытобында қалады.Поэманы  оқып  шыққанда  ...  ...  ...   ... кісі ... еді, кісі ...  ...  қашқан  ұры  жігітсол ұрылар, кісі өлтірушілер,  ел  тонаушылар  тобына  қосылды  деген  ... ... ...  ...  ...  да  –  осы.  Хан  ... ... әшкерелене ,сынай баяндалады.Поэманың әр жерінде Кенесары мен Наурызбай жөнінде хан, мырза,  батыр  дегенсияқты мадақ сөздер кездеседі[8. ... ... ... ... ... орыс  халқы  классикәдебиетінен,  атап  айтқанда,  Н.  В.  Гогольден,  оның   ...   ... ... ... ... ... ... сияқты,  «Топжарғанда»да аты аталып, жөні, қызметі суреттеліп  көрсетілген  ұнамды  ...  ... ... ... ... ... ... желімен,  халық  көзқарасы,халық мүддесі тұрғысынан баяндап отырған автордың ... ...  ...  ...  мен  ...  ...  да  ...  орысәдебиетінен нәтижелі үйренгені байқалады.  Өйткені  ол  поэмасын  ,  бұрынғыертек, қиял-ғажайып қиссалардағы ...  ...  ...  ...  ісін   ...   ...   ...   оны   мұрат-мақсатына   жеткізіпаяқтамағаны; оқиғаны орта жерінен кілт ... ...  ...  жалтару,кейін аңғарту ретімен баяндаған, қиықты қиыстырған.«Топжарған» адай жігіттің қолға түсуінен ... тез ... ... ... Ал ол ... кім екені, не қылып жүрген адам екені,  ниеті- бәрі ... ... ... ...  ...  ...  тек  ақырында  бір-ақашылады.«Топжарған» поэмасында Мұхаметжанның тілі  таза;  ақын  бұрынғы  діни  кітапсөздерін, ... ... аз ... ... ... десе  де  ...  ...  реалдық  өмірді  таза  қазақ  ...  ...   ...   ...   ...   теңеу,    салыстырулармен    суреттеген.«Топжарған» - тарихи-реалистік, көркем поэма.Мұхаметжанның    ...      ...     ...  (1903)  -  қазақхалқының  сол  кездегі  өмірінен  ...  ...   ... ... Оның ... ... - ... бас бостандығы,  әйел  теңдігі;ізгі тілектеріне жете алмай арманда өткен екі жастың  бір-біріне  шын  ... қызы ... мен ... ... Баймағамбеттің әңгімесі.Поэма үш бөлімді: бірінші бөлімі  -  ...  ...  бір  ... ... -- ...  мен  ...  ғашықтық  әңгімесі;  үшіншібөлімі - автордың қорытындысы[13. 65].Бір жылы ақын Қостанайда болған Покров ... ... бара  ... ... ... ... үйіне қонады. Тілеуберген Сыр  бойынан  көшіпкеліп отырған жалғыз үй:  кемпір-шал  екен,  тек  Баймағамбет  ...  ... ғана бар ... Ақын ... күні бала бір жаққа кетіп, келмей  қалады.Жәрмеңкеде бірнеше күн болған соң, ақын бір  күні  ...  ...  бір  ... ... ... ... ... жәрмеңкенің тарқар шақта,Ғажайып естілмеген хабар білдік.Өліктің өзге жері сау ... ... ... ... ... тал ... пышақ қалам, сыя-қара.Киімін ол байғұстың ақтарғанда,Бір қағаз қалтасынан шыққан және.Сұрастыра  ...  ол  әлгі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бата  оқып,  көңіл  айтайын  деп   қайтарда   ... ... тағы ... ... қатты қайғылы,  баласының  ақынекенін, білімді екенін  ...  ...  оның  ...  ...  ... алып ... кітаптар бар, қағаздар бар,Тексердім бастан-аяқ көп актарып.Жігіт емес Баймағамбет зейіні тар,Жел сөзге болған екен аруағы ... Һәм ... бір ... неше ... ... ... өлеңдер бар неше түрлі,Аралап пақырыңыз бәрін көрді.Жазыпты Баймағамбет өз қолымен,Бір дәптер тауып алдым өлең-жырды,Дәптерде өз ахуалын баян еткен,Өлеңге шебер екен ... ... ... душар болып,Ақыры ол саудада қаза жеткен.Ақын кемпір-шалдан Баймағамбеттің  өлең  ...  ...  ...  ... ... жылы барып Баймағамбеттің моласын көреді.Тобылдың суы терең, жары биік,Қорғанар алабында қашқан ... биік ... ... ... шоқ тал ... ... ... көк тас қойған жылын айтыпМарқұмның қабырдағы сырын айтып,- дейді.Тастағы жазуды келтіреді. Ақырында, автор:Міне, мен көргенімді айтып болдым,Неше күн ... алып ... ... ... ... қалтада өлең,-деген екен.Барлығын тіркей жазып қисса қылдым ...Қиссаға «Гүлкәшима» есім бердім,Бір ғибрат заманға бола ма деп,Қызыл гүл тау ... ... ... 163].Қиссаның - Баймағамбет дәптерінің  мазмұны  былай:  Көктемде  Сыр  ... ... ... ... ішінде Тілеубергендердің  жақындары,  таныстарыболады. Баймағамбет амандасуға Сырдан  көшіп  келген  ауылға  барады.  СондаМедетбай деген ... ... ... оның ... ... ... ...  соғанғашық болады. Себебі, ол әрі ақын, әрі молда, әрі ақылды, әрі сұлу болады:Таранған тоты құстай бір асыл ... құр ... ... ... жүзді ақылы кәміл, шырын сөзді,Үстіне сәндік үшін киген ... ... ұзын ... орта бойлы,Аса көп сөйлемейді, терең ойлы,Күлгенде екі беті шұқырайып,Сүйкімді көрінеді жүзі нұрлы.Ақ екен ақ інжуден отыз тісі,Болғанда маңдай жазық, ... ... ... айтқан сөзі,Жігіттің тұла бойын балқытады,Қараса жаудыраған қара көзі,Тігілген кірпігі оттай, жайдай қасы,Өрілген он екі тал желке шашы,Үзілген ... ... ... ... ... асы,Аққудай көлге жүзген көлеңдегенБұралған тал шыбындай, құмырсқа бел,Он бес пен он алтыға келген жасы.Баймағамбет  бұл  сырын  Сүлеймен  ...  ...  ...  Ол  ... күйеуі бар, бірақ ол қызға тең емес.  Сен  хат  жазып  көр,  ... ... ... ... ... ... ғашықтығы арта  береді.Ақыры ол хат жазады. Хатты  лоблып,  толықсып,  қолы  қалтырап,  қайта-қайтажазып, жыртады, ... хат ...  оның  ...  ...  ...  деп  ... саң ... отына алдым қалам», - дейді.Қыз Гүлкәшима жігіттің сөзіне жауап қайтарады. Өзінің басы бос  емес  екені,ойнап-күлудің реті жоқ ... ... ... мен ... ... ... әзіл сөзге қылам ба мерт,Той қылып, құда болып, құйрық жесіп,мал сізге, қыз бізге деп айтылған шарт,-дейді.Жігіт бұған тоқтамай қыздың ауылына ...  ...  ...  ... ... ... Ақыры  ол: «Тойыма кел», -  ақырғы  ...  ... ... ... деп уәде ... [14. ... Гүлкәшиманың тойы болады. Баймағамбет соған барады. Той,  ... ... ... ... ... айтулар суреттеледі.Гүлкәшима уәдесі бойынша, той  үстінде  Баймағамбетке  хат  жазып  ... ... ... сырым») - деп қояды. Онда Гүлкәшима өзінің  Баймағамбеткеғашық екенін, күйеуін тең ... ... енді бәрі кеш  ...  амалсызайттырған  күйеуіне  тиіп,  Баймағамбетті  ойлап,  өмір   бойы   ... ... ... ... ... бойында өзін-өзі өлтірген кісінің  қалтасынаншыққан қағаздың сөзін келтіреді, ол -  Баймағамбеттің  өлерде  жазған  хаты.Ғашықтық   ...  ...  ...  ...  еске   алып   ... Гүлкәшима басқа түсіп.Келмеді көтеруге оны шамам ...Мақсатқа ұйғарылған жетпеген саң,Дүниемен қоса ... ... мал ... ... ... ... жоқ ... соң ешбір aлаң,-дейді.Осыдан кейін «Сөз соңы». Ол - автордың қорытындысы «Ғибрат бар екі-үш  ... ... деп ... Баймағамбеттің өлуіне,  Гүлкәшиманың  өз  теңі  емесадамға тиіп, мәңгі мұңды болып жүруіне: 1) Қазақтың ескі ...  ...  ... ... теңі ... сүймеген жастарды зорлап, байлап, матап қосады;  ... өз ... өзі  ...  ...  мал  орнына  беріп,  азапқа  салады,баладан малды жақсы көреді. Осылардан қазақтық жас,  ...  ...  ... гүлдей солады.Баймағамбет  пен  Гүлкәшима  әңгімесін  қазақтың  қыздары,  жігіттері  сабақалсын: олар ескі ... ... ...  оған  ...  ...  ... іздесін, қазақтық аруағын көтерсін:Жас күнің өнер іздер нақ дер ... ... ... оңар жағын –дейді.Мұхаметжан Сералиннің  «Гүлкәшима»  поэмасы  –  қазақ  әдебиетіндегі  тұңғышреалистік ... ...  ...  бір  ...  ...  ...  ... болған, өзі көрген уақиғаны суреттеп, сол арқылы жастарға  ескіденжирен, оған қарсы күрес, өнер,  ...  ...  ...  ...  ет,  халықтыңаруағын көтер деуі, екінші жағынан, оқиғаға өзі  ...  ...  ...  хат  ретімен,  кейіпкерлердің  хат  жазысып,  сөйлесулері   ретіменкелтіруі, ... ...  оның  орыс  ...  бұрынғы,  өз  тұсындағы  үлгіліәдебиетінен  біраз  үйренгенін  көрсетеді.  Бірақ   бұл   жолы   ...   ... ... деп айтуға болмайды.Поэманың идеялық мақсаты маңызды да; оқиғасы, сюжеті  қызық;  құрылысыкомпозициясы қисынды. ...  ...  ...  ...  ...  көріктіойын сюжетке, композицияға кірістіре  алмаған.  Ойын  оқиға,  сюжет  арқылы,кейіпкерлердің ісі, ... ойы, ... ... ...  суреттеп,  көрсетпей,ақырында жалаң сөзбен  үгіт-насихат  етіп  айтқан;  қызықты  сюжетті,  жақсыматериалды көрікті етіп ... ... ...  ...  ... стилінде,  тілінде  ертедегі  шығыс  әдебиетінің,  ертек  қиял-ғажайып  қиссалардың  әсері  едәуір.  Ол  ...   ...   ... ... ... ... ...  Автор  Гүлкәшиманыкөзі - жұлдыз, кірпігі -  ...  қасы  -  жай,  ...  ...  ... ... асы көрінеді, тісі - інжу, - деп бейнелейді;  БаймағамбеттіңГүлкәшимаға ғашық болуын, ынтызарлығын суреттеуінен Мәжнүннің Ләйлаға  ... ... ... ... ... ...  татар  сөздерін  бір  кыдыруқолданады.Жазушы поэмасында тек ғашықтық әңімесін  ғана  екі  ...  ... ғана ... ... ...  қатар,  тиісінше  халықтың  тұрмыс-салтын, шаруашылық-тірлігін, табиғат көрінісін де суреттеп отырады,  Мысалы,Сыр ... ... ... ... Арқа ... егін  ...  той  ... базар шығуы, Тобыл бойын, моланы суреттеуі, тағы-тағылар,Осы  суреттеген  реалистік  жағдайларына  лайық  жазушы   ... ... жеке ... мен атаулар қолданылады.Арқа елі соқа суырып, дем алғанда...Миуа сізге нәсіл бұл шарбақта.Іздеңіз ол миуаны басқа бақтан...Мендағы арақ ... мас ... – деп ... шаруашылық қажеттігі бойынша қазақ тіліне еніп, сіңісіп кеткенкейбір орысша сөздерді кірістіріп отырады.Сонымен,  тақырыбы,  идеялық  мазмұны  жағынан  ...   ...   ... ... ... ... ...  реалистік  жайларды  көрсетуіжағынан болсын «Гүлкәшима», - бір ...  ...  ...  ...  ...  ... жаңа ... үлкен табыс.Жоғарыда көрдік,  Мұхаметжан  «Топжарған»  поэмасының  да  ...  ...  осы  ...  ...  қызықты  етіп,  орыс   әдебиетіндегіреалистік ... ... ... мен композициясы сияқты  етіп  келтіргенеді. Тегі Мұхаметжанды шығарманың  сюжеті  мен  ...  ...  ... ... болады [7. 123].Мұхаметжан Сералиннің үшінші поэмасы «Рустем-Зорап». Ол  орыс  тіліненаударылып, «Айқап» журналының 1914 жылғы 22, 23, ... мен  1915  ... 4, 5, ... ... ... ... ... шықпады.Мұхаметжан поэмаға ұзақ түсінік жазған.  Онда  әуелі  поэманы  кімнен,қалай  аударғанын  ...  ...  ...   ...   ...  мына  «Рүстем-Зорап»  қиссасы  -  ...  ...  ...   ... ... кітаптың бір  саласы.  Рюккерт  деген  немістің  бір  ... ... ... деп  алып,  бір  жағы  ...  бір  ... ... ... ... ... Соны орыс ...  Жуковский  1846-1847 жылдары орысша өлең ...  ...  ...  ...  ...  ... Мен оны  ...  келгенше  қазақ  тіліне  Жуковскийдің  шығарғанқалыбынан дым алыстатпай аударуға тырыстым»,- ... [9. ... ... ол ... және оның ... жазылу  тарихы,  қай  тілдергеаударылғаны, соның ішінде ... ... де ... ... ...  жиырмабес жыл бұрын Ақмешіт шәhәрінде молда  Ораз  деген  бір  найман  «Шаhнаманы»қазақшаға ... ... ... болып шыққан шықпағанын білмедім», -дейді1. 2 Ақынның шығармашылығына арқау болған тақырыптарМұхамеджан Сералин бірқатар ... ... оқу ... ... ... ... техника үйреніп, ілгері басуына кедергі  болып  отырғанкей   жағдайларды   әшкерелейді:   ...   ...    ...  ...  ...  ...  қылықтарын  сынайды.  Мысалы,  ол«Біздің дертіміз» деген мақаласында  қазақтың  әлгі  ...  ... ... ел ... адамдарының олардан арылуын  талап  етеді.  Бұлмәселені Мұхамеджан Сералин жаңа жылдың келуімен, 6 наурыз қазақша жаңа  жыл-  ...  деп,  ...  ...   Тағы   бір   ...   ... таққа отырғандарына 300 жыл толатыны, оған әр  халықтан,  соныңішінде қазақтан да  өкілдер  барғаны  ...  ...  сот  ...  ретікелген жерде патшаға, тиісті адамдарға халық мұңын айтыңдар, мына  мәселелертуралы өтініш ... деп ... ... 1)  ...  ...  депутатсайланатын  болсын;  2)  қазақ  жеріне  енді   ...   ...   ...  3)  ...  орыс  орналасқаннан  қалған  жерді  қазақ  пайдасынаберсін; 4) мал шаруашылығын жаңаша өркендетуғе орыспен ...  ...  ... ... ... 5) ... ...  сатылатын  жерлерді  орыспенқатар қазақтың да  сатып  алуына  рұқсат  берсін;  6)  дін  ...  ... ашу ... ... суд ... ...  сұралсын-дегенді  айтады[3.98].Мұхамеджан Сералиннің мемлекеттік Дума  туралы  екі  ...  ... ... ... ... қазақ  халқынан  депутат  жоқ  екенін  айтып,налыған. Мақала «Шәһр Троицкі, шілде, 1912  жыл»  деп  ...  Онда  ... сол ... 9  маусымда  думаның  жабылғанын,  оның  соңғы  мәжілісіндеТаврический  дворецті  түзеу   үшін   ...   сом   ақша   ...  осы  ...  ...  ...  С.Мақсұтов  деген  депутаттыңсөйлеген сөзін келтіреді. Ол: ... ...  ...  кемшіліктенбасқа  Мемлекеттік  Думаның  өзінде  де  биік  зор  ...   бар.   ...  ...  ...   мұсылмандар   түсті.   Бес   жыл   ішіндеМемлекеттік Дума арқылы қазақ ... ... ... ...  ... ...  ...  өтті.  Бұл  закондар  қаралғанда  олардан  ... - ... ... ...  ...  мен  ...  журналында  шыққанмақалаларының  тақырыбы,  мазмұны,  мән-жайы  осы.  Бұл  біздің  ол  ... ... ... ... Яғни, Мұхамеджан Сералиннің,  жалпыалғанда, прогрессшіл, ағартушы демократ болғанын айқын сипаттайды.Мұхамеджан Сералиннің Қазан  төңкерісінен  кейінгі,  ...  ...  ...  ...  мен  «Ұшқын»,  «Еңбекші   қазақ»,   «Ауыл»газеттерінде  ...  ...  ...  ...  бұл  ...  де  ... ... саясат,  шаруашылық,  мәдениет  мәселелері  туралы  ... ... ... ... ... 1923 ... 5 ...  1924  жылғы5 нөмірін, 1925 жылғы бір нөмірін қарап шыққан зерттеушілер Газеттің осы  ... ... ... ... қол ... 15  ...  ... мақалалар  тақырыбы  мен  мазмұнына  қарай  былай  ...  3  ... ...  ...  6  ...  ...  ...  саяси  мәселелертуралы, 6 мақала шаруашылық, мәдени мәселелер ...  ...  Ал  ...  ... сол ... ... ... болды [2. 93].Бұл жылдары Мұхамеджан Сералиннің  қозғаған  тақырыптары  өте  күрделіжәне әр түрлі. Ол бұрын, «Айқапта» тек ... ... ...  ...  ... ... ... туралы ғана жазған болса, Қазан төңкерісінен  кейінол халықаралық  жағдайды,  бүкіл  Кеңестік  Одағы,  соның  ...  ... ... ... ... ... ... туралы әр  басылымсайын тақырып көтеретін болды.2.Мұхамеджан Сералиннің қоғамдық-саяси қызметі2. 1 М. Сералиннің ... ... ... саласына қосқан үлесі және маңыздымәселесіМұхамеджан Сералиннің қызметіне қатысты пікірлер алғаш болып ХХ  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  тіліндегі«Вакыт», орыс  тіліндегі  «Оренбургский  ...  ...  ...  «Айқап»журналы мен «Қазақ» газеті  басылымдарында  М.  Сералин  ...  ... ... 1906 ... ... ...  қаласында  шыға  бастаған  татаргазеті – «Вакыт» өзінің  1911  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бастағанын  хабарлай   отырып,   оның   шығарушысы   ... өмір ... ... ... де ... кетеді. Ол  мәліметтеМ. Сералиннің қазақтың танымал ақыны екені, бірнеше  поэманың  ...  ...  ...  ...  ...  жерде  оның  танымал   журналистболатындығына сенім білдіріледі. «Санкт-Петербургские  ведомости»  газетінің1898 жылғы ... ...  М.  ...  ...  ...  айтылған.«Қазақ» газетінде М. Сералин қоныс аударушылар  легінен  қорғанудың  ... жолы ... ... ... он бес десятинадан жер үлесін  алып,отырықшылдыққа көшуді уағыздаушы ретінде көрсетіледі.И. Рамиевтің 1926 жылы шығарған,  ...  ...  ...  көргентатар баспасөзіне арналған библиографиялық көрсеткішінде  ...  ...  ... ... ... болып табылған  М.  Сералинге  көрнекті  қазаққаламгері ретінде баға ...  жылы  ...  ...  ...  ССР  тарихында»   М.   Сералиннің   қазаққоғамындағы ағартушылық қызметіне де назар  аударылып,  оның  ... ... ... ... ...  ...  санасының  өсуіне  игі  ықпалтигізгендігі аталып көрсетілді [3. 103].М. Сералиннің тұлғалық келбетіне ... ... ...  әдебиетші-ғалымдар да өз назарын аудара бастады. Ондай ғалымдардың  бірі  К.  Жұмалиевпен Е. ... ... Бұл  ...  қазақ  әдебиеті  тарихына  арналғанеңбегінде  ХХ  ғасыр  басында  ...   ...   ... ... М.  ...  болғандығы,  оның  шығармалары  және  ұлттықмүддені қорғау жолында сіңірген еңбегі нақтылы  түрде  аталынды.  ...  ... ... М. ... ... бағалар сол кезеңдегі  идеологиялықталапқа сай беріліп,  оны  революциялық  қозғалыстың  бел  ...  ... және орыс ... ...  патшалық  билікке  қарсы  күресуінжақтады деп көрсету етек ала ...  ...  А.Ф.  ...  ...  ... ... Қазақстанға арналған  еңбегіндегі  мына  жолдар  дәлелбола алады:  «Сералин  революциялық-демократиялық  интеллигенцияның  алдыңғықатарлы өкілі ... ...Ол ...  ...  ...  ...  ...  ... халықтарының достығы  идеясын  насихаттады,  ол  қазақтарды  орыстарданреволюциялық  күресті  меңгеруге,   орыс   ...   ...   ... ... ... жер ... ... шақырды».А.Ф.  Якуниннің  жоғарыдағы  сөздерінен  М.   Сералиннің   ...  гөрі  ...   ...   ...   ...  ...  өзі  сол  тұстағы  ...  ...   ...   ... айқын көрінісі болатын.ХХ ғасырдың 40-50 жылдары жазылған ғылыми әдебиеттерде  М.  ... көп  ...  ...  ...  ...  ...  Бұл  ретте  Н.Сәбитовтың құрастыруымен жарық көрген библиографиялық  көрсеткішті  және  Б.Кенжебаевтың еңбегін ... ... ... Н. ... «Айқап»  журналындажарияланған  бірқатар  мақалалар  жайлы  мәліметтерді  ...  ...   ... ... М.  ...  ...  көңіл  бөліп,  ол  жайлыөзінің оң көзқарасын білдіреді. Б.Кенжебаевтың  еңбегінде  ...  ... ...  ...  ...  тіліндегі  газеттер  мен  журналдарға  шолужасап,  «Айқап»  журналы  жайлы  және  оның  ...  М.  ...  ... ... Автордың  пікірінше,  М.  Сералин  қазақ  баспасөзініңтарихында өзіндік  терең  із  қалдырған  ...  ғана  ...  әрі  ... ... ... ретінде танылған  тұлға  болатын.  Ол  М.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  –  бостандықүмітін  оятты,  шаруашылығы  мен  мәдениетін  ...  ...  ... ... баға ... [6. 122] .Б. Кенжебаевтың ХХ ғасыр басындағы қазақ басылымдарына қатысты  мұндайпікірі ... ... ... ...  идеологияға  сай  келмейтін. Соғанорай 1951  жылы  қараша  айында  «Социалистік  Қазақстан»  газетінде  ... ... ... ...  ...  ...  мақала  жарияланды.Бұл мақалада Х. Бекхожиннің 1949 жылы «Дала ... ... ...  ...  ...  мен  Б.  Кенжебаевтың  1950-жылы  шыққан  «Қазақбаспасөзінің тарихынан» деген еңбегі партиялық  ...  сай  ...  ... мақалада 1917 жылғы  Қазан  революциясына  дейінгі  қазақ  баспасөзіидеялық  жағынан  ...  ...   сай   ...   ...   ... ұлтшылдықты насихаттайтын  идеялар  таратылды  делінген  тұжырымнегізделді.«Социалистік Қазақстан» газетіндегі  ...  сын  ХХ  ...  ... ... ... ... ... ол басылымды  шығарушыларғабаға  беруге  өзіндік  кері  әсерін  тигізгендігін  жоғарыда  аталған   ... ... ... ... ... Сондай-ақ,  Б.  Кенжебаевтың1957 жылы  жарық  көрген  еңбегінен  де  «Социалистік  ...  ... ... ... Б. ...  М.  ...  ...  қызметінкөрсету мақсатында оның «Айқап» журналын  шығарудағы  атқарған  еңбегіне  ... ... ... ...  ...  ...  тап  өкілдерініңмүддесін көздеушіліктің  сарыны  бар  екендігін  де  атап  ...  ...  ... ... мұраларына көбірек назар  аударып,  оның  ... ... ашып  ...  талпыныс  танытпайды.  Дегенмен  де,  Б.Кенжебаевтың   еңбегінде   М.    ...    ...    ...    ... қызметінде,  «Ұшқын»,  «Еңбекші  қазақ»  газеттерінде  саясиөмір, шаруашылық мәселелеріне қатысты жарияланған  мақалаларының  ...  ...  ...   тарту   деген   ниет   жатқандығын   теріскешығармайды.М. Сералиннің басшылығымен жарық  ...  ...  ...  ... ... көзі ретінде қарастыру 1960 жылдары жүзеге асырыла  бастады.1966  жылы  Г.К.  ...  ...  ...  ...  тарихының  дерегіретінде» деген тақырыпта кандидаттық диссертация  қорғады.Бұл  ...  ...  ...  ...  көрген  материалдарды  дереккөзі  ретіндеталдаумен қатар М. Сералиннің қоғамдық-саяси  қызметіне  шолу  ...  ... М. ... ... баға ... ... ...  мәліметтердікелтіруімен  шектеліп,  қайраткерлердің  ұлттық   ...   ...   ... көптеген қызметін назардан  тыс  қалдырған.  Аталған  диссертацияғақатысты көрнекті ... Қ.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жұмыстың  мазмұны  оған  сайболмағандығын және ... ... ... ... талдау жасау  орнына,журнал көтерген мәселелерге шолу жасау мен  ол  мәселелердің  маңызы  ...  ...  орын  ...  ...  ...   ...   толыққосылуға болады [7. 165].«Қазақстан баспасөзі» деген атпен ...  ...  ...  ... ... негізінен діни  мазмұнда  екі-үш  газет,  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  «Айқап»  журналын  шығарған  М.Сералин секілді өзге де ұлттық басылымдардың жетекшілері  діншілдер  ... та ... ... ... Б. ... М. Сералинді 1976  жылышыққан  «ХХ  ...  ...  ...  ...  атты  ...   ...  ұстанымдағы  қайраткер  ретінде  көрсетті.  Автордың   ... сол  ...  ...  ...  өзге  де  ...  еңбектерге  өз  әсерінтигізбей қоймады.Б.  Кенжебаев  М.  ...  ...   мен   ...   ...   тыңмәліметтерді ғылыми айналымға еңгізуімен  же  дараланды.  Ол  М.  ... ... ... ...  ...  де  қызу  ... материалдарды тартып, М. Сералин  көрнекті  қоғамдық  қайраткер,қазақ ...  ХХ  ...  ...  ...  ...  әрі  ...  дегентұжырым жасады.М.  Сералиннің   қоғамдық-саяси   қызметінің   ...   ...   ...  ХІХ  ...  соңы  мен  ХХ  ...  басындағы  Қазақстандағыидеялық саяси ағымдарға байланысты жазылған еңбегінде көрініс  тапты.  АвторМ. Сералиннің  қоғамдық-саяси  ...  ХХ  ...  ...  ұстанымындаұлтшылдықтың сарыны болғанын  айтады.  Кітапта  жасалған  мұндай  тұжырымныңқоғамдық  ғылымдарда   ...   ...   ...   ... ... болғаны  дау  тудырмайды.  К.  Бейсембиев  М.  Сералинжетекшілік еткен «Айқап» журналы төңірегіне топтасқан ...  және  ... де ... деп баға беріп, оларды үстем тап  өкілдерінің  мүддесінқорғаушылар болды дегенді негіздеуге тырысады.  Осылайша  ...  М.  ... оның ... ... өзге де  қайраткерлерге  баға  ...  ... ... шыға ... ... 1965 жылы шығарған ХХ  ғасыр  басындағы  ... және ... ...  ...  ...  де  ...  қызметіне  қатысты  мәліметтер  келтіреді.  Ол  мәліметтерде  М.Сералиннің «Айқап» журналын шығару жолында атқарған  ...  ...  ...  ...  социал-революционерлердің  ықпалына  түскендігі  жайлыайтылады. Автор бұл кітабында М. ... ... ... шығарудан  бұрынпрогрессивті идеяны  насихаттады,  феодалдық-патриархалды  нанымдарды  ... ... ... ... күресті  деген  ұстанымын  білдіреді  [10.16].М. Сералинді К.Б.  ...  ...  ... ... қайраткер  ретінде  көрсетуінің  өзінен  ...  ... ... ... айтуына кедергі келтіргені сезіледі.  Соныменқатар  К.Б.  Бейсембиевтің  М.  ...  ...  ...   қазақтардыбірден,  тездетіп  отырықшылдыққа  көшуді  үгіттеді  және   әкімшілік-сайлаужүйесін ... деуі ... ... К.Б.  Бейсембиев  «Қазақстандағықоғамдық-саяси   және   философиялық   ...   ...   ...   ... ... сайлауды  М.  Сералин  оң  өзгерістерге  бастайтын  ... деуі  ...  ...  М.  Сералин  болыстық  сайлаудың  қазақтарарасына  үлкен  дау  ала  келгенін  сезе  ...  және  бұл  ...  ... ... ... ... ұсақ ... ағымның ықпалында болғаны жайлы  пікір1957 жылы шыққан «Қазақ ССР тарихының»  2-томында  кездеседі.  Мұндай  ... ... ... 5 ... ... ССР тарихының»  1982  жылы  шыққан  3-томында қайталанғанымен М. Сералинге оң баға беруге  деген  ...  ... ... Оны ... мына жолдардан байқайға болады:  «Журналдың  ... емес еді.  ...  ...  ...  ұсақ  буржуазиялық  позицияұстанды. Соған  қарамастан  М.  Сералин  аса  маңызды  қоғамдық  ... Ол ... ... ...  пен  халық  ағарту  ісін  дамытуғаүгіттеді,  әйелдердің  тең  ...   ...   жаңа   ...   қазақмектептерін ашу, оқу орындары желісін ұлғайту жолында  күрес  жүргізді»  [9.54].Қазақ халқының ХХ ғасырдың ... ... ... ... Сералиннің орны мен  рөлі  мәселесі  С.З.  ...  ...  ... ... халқының оянуы  мен  ұлт-азаттық  қозғалысының  серпін  ... ... ... бұл істің басында М. Сералин  тұрды  деп  бағалайды.Авор «Айқап» ... ... М. ... ... ... Б.  Қаратаевпен Ш. Сейдалин секілді өзге де  қайраткерлер  отаршылдық  жағдайында  қазақхалқының мүддесін қорғаудың жолын іздестіргенін  ...  ...  ... ... еңбегіне де қатысты осындай пікір білдіруге  болады.  Бірақта, М.С. Бурабаев М.  ...  орыс  ...  ... мәселесіне көп  көңіл  бөліп,  оны  маркстік  идеяға  жақындастыратүсуге күш салады.2. 2 М.Сералиннің Қазан төңкерісінен ... ... ... маңызыҚазақстанда ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезінде экономикалықой-пікірдің  дамуы  ...  ...  Д.К.  ...  ...   ...  қатысты  пікірлер  білдірілген.  Онда  автор  «Айқап»  журналындашаруашылық мәселелері келтірілген мақалаларды талдай келе М. ...  ... ... ... шаруаларға жақын  демократиялық  қайраткерболды деген тұжырым жасайды.  Әрине  мұндай  тұжырым  шындыққа  ... М. ... ... ... «Айқап» журналы  тек  шаруалардың  ғанаемес, барлық қазақ жұртшылығының мүддесін қорғауды мұрат тұтқан еді.А.  Тұрсынбаевтың  1967  жылы  ...  ...  ...  аул  в  ...  деген  еңбегінде М.  Сералиннің  қоғамдық-саяси  қызметіне  бағаберуде  маркстік-лениндік  ...   ...   ...   ... жол ...  Мұны  ...  ...  мәтіннен  аңғаруғаболады: «Айқап» журналы мен оның редакторы М. Сералиннің қызметінде  қателікболмай қалған жоқ. Журнал ұлтшыл  ...  ...  ...  ... бола алмады. Кейде журналдың бетінде ұлтшыл  буржуазия өкілдерініңмақалалары жарияланды. ... өзі  ...  ...  ...  идеологиясынанарыла алмағанын білдіреді ... Журналдың редакторы ұлттық  ...  ... ...  ...  ...  ...  Оның  көзқарасындакейіннен, большевиктік  идеяның  ықпалымен  ...  ...  ... [8. 148].М. ... ... ... көңіл бөлген, ХХ ғасырдың  70-80жылдары бұл мәселеге қатысты еңбектер жариялаған Х.  Бекхожин,  Т.  ... ...  ...  әдебиетші-ғалымдардың  еңбектерінде  М.  Сералиніңұстанымында  қазақ  халқының  тұтастай  мүддесін  көздеу   ...   ...  ...  халқын  отарлық  бұғаудан   ...   ...   ...  ...  ...  ...  Осы  ...   әдебиетші-ғалымдардыңосындай тұжырымдары кезінде Ү. Субханбердина, Р. Бердібаев,  Ә.  Дербісалин,Т. Әбдірахманов  секілді  зерттеушілер  тарапынан  да  ...  ... өзі ... ...  ...  ...  М.  Сералинніңмұрасын  зерттеуде  белсендірек  болғанын  білдіреді.  Бірақ  та  осы  ... бір ... ... М. ... ...  көп  ...  бөліп,оның   қоғамдық-саяси   қызметіне   терең    үңілмейтіндігі.    Бұл    ... өз ...  ...  ...  ...  байланысты  еді.Сондай-ақ  әдебиетші-ғалымдардың  арасында  М.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алынғанын  да  айтпайкетуге  болмайды.  Мысалы,  Ә.   ...   ...   М.   ... поэмасы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық  қозғалысты,  осықозғалыстың жетекшісі ... ...  және  ...  ...  ...  ... ... бағаланған. М. Сералиннің аталмыш  шығармасына  мұндай  бағаберуге 1947 жылы ... ... ... ... «Қазақ ССР  Ғылымакадемиясы Тіл және  әдебиет  институтының өрескел  саяси  қателері  ...  ...  ...  ұлт  ...  ...  ...  ... науқаны және 1950 жылы қазақстандық бір топ  тарихшылардың  «Правдагазетіндегі Е.Бекмахановты ... деп ... ...  көп  ...  Е.Бекмахановтың қуғындалуы әсер еткен еді.Еліміздегі әдебиетші ғалымдардың ... М. ...  ...  ... қызметін онан әрі зерттеуге тың серпін берді. Бұл ретте  С.З.Зиманов пен К.З. Ыдырысовтың зерттеу жұмысын ерекше айтуға  ...  ...  1989  жылы  М.  ...  ...  ...   ... еңбекті жариялады.С.З. Зиманов пен К.З. Ыдырысовтың еңбегінде М. Сералиннің көзқарасыныңқылыптасуы  мәселесі,  «Айқап»  журналын  ...   ...   ... ... кеңестік билікті орнатуға қатысты арнайы  қарастырылды.Ғалымдардың еңбегінде кең көлемдегі деректердің  ...  да  ...  ... ... ... ... методология ұстанымы  басшылыққаалынғаны да байқалады.  Дегенмен  бұл  еңбек  М.  Сералиннің  қоғамдық-саясиқызметінің өзге де ... ... ... ...  ...  елеулі  рөлатқарады деп айтуға болады [11. 59].Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде қоғамдық ғылымдар маркстік-лениндік  ...  мен  ...  ...  ...   ... ұстанымдарға негізделген методологияның арнасына түсті.  Соғанорай ХХ ғасыр  басындағы  ұлттық  саяси  ...  ...  өмір  жолы  ... ... ... ... айтылып,  тұжырымдар  жасала  бастады.М. Сералиннің мұрасы  мен  қоғамдық-саяси  ...  ...  ... ... арта ... ... ...  Ү.  Субханбердинамен С. Дәуітовтың құрастыруымен «Айқап» журналына еңген мақалалардың  жинағыжарық көрді. Осы жинақта ... ... ... М.  ...  ... пікірлер білдірілді. Заңгер-ғалым Қ. Ыдырысов  та  М.  ... ... ... ... қызу жұмыстар жүргізіп, 2002 жылы  М.Сералиннің  мақалалары  мен  публицистикалық  шығармалары,   поэмалары   ... ... ... ...  ...  Осы  ...  «Ұлт  тарихындағыұмытылмас есім» деген  тақырыпта  алғы  сөз  ...  Қ.З.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алып,  ұлтын  егемендіккежеткізу жолында құрбандыққа  болса  да,  ар  жолынан  таймай  ...  ... ... ... ... ... етудің үлгісін  көрсеткен  әрбір  Алашазаматы өмірінің мемлекетіміз үшін қайталанбас  құндылық  болып  табылатынынтүсіну, М. ...  ...  ...  жете  мән  ...  ...  әдебиетші-ғалым  С.  Ергөбек  М.  ...  ... ... Мұхамеджан Сералин» атты  еңбегін  2004  жылыжарыққа  шығарды.  Бұл  еңбекте  М.  Сералиннің  ...  үш  ...   ... Бірінші бөлімде – қайраткердің әдеби  мұрасы,  екінші  бөлімде–публицистикалық мұрасы, үшінші бөлімде – аудармалары. ...  М.  ...  мен   ...   ...   шектелгенімен   зерттеулергемынадай құнды ой-пікір білдіреді: «Жаңаша  бағалап-бағамдауды  қажет  ... бірі – ХХ  ...  ...  ...  ...  ірі  өкілі,  қоғамқайраткері – Мұхаметжан Сералин ... ... ...  ...  М.  Сералинкоммунист ретінде мадақталып, кейбір түрікшілдік, исламшылдық  пікірлері  небүркемеленді, не қателік ретінде ... ... М. ...  ...  ... ...  түрік  жұрты  жөнінде  түрікшіл,  тіпті  исі  ...  ... ... М.  Сералинді  исламдық,  түрікшілдік,  ұлтшылдық  көзқарасыүшін сынау қате Бұл – М.  ...  ...  ...  ...  ... шығармаларында ту етіп ұстайтын темірқазық идеясы» дейді.М. ... ... ... ...  қазақ  әдебиетшілеріне  ғанаемес, өзбек әдебиетшілерінің де назарына ілінді. Өзбек  әдебиетші-ғалымы  О.Шарафуддинов  ...  ...  әрі  ...  ...  шығармалар   жинағына«Әдебиет жасаса – ұлт ... ...  ...  алғы  сөз  жазып,  онда  М.Сералиннің шығармашылығына да назар аударады. Оның пікірінше, М.  ... мен ... ... ...  ...  ...  ...  қаламгеріне,  соныңішінде Шолпанға да елеулі ықпалын тигізген.Қазақ тарихшыларының 1991 жылдан бергі еңбектерінде  де  М.  Сералингеқатысты тың ... ... ... тарихшылар К.  Нұрпейісов  пенМ.  Қойгелдиевтің  алаш  қозғалысына  байланысты  ...  ...  ... және оның ... ... ... журналына  байланысты  тыңтұжырымдар бар. К. Нұрпейісов: «Қазақ  зиялылары  халықтың  қалың  бұқарасынтуған өлкені ... ... ... ісіне жұмылдыруда ұлттық  газеттер  менжурналдар, поэзиялық жинақтар мен ... ...  әр  ...  ... ...  ...  маңызын  жақсы  түсінді.  ...  Қазақтың  ... ... ... екі ... 1911  жылы  дүниеге  келді»,  ... ... бұл ... М. ... ... ... ... .М. Қойгелдиев өзінің «Алаш  қозғалысы»  атты  еңбегінде  М.  Сералингеқатысты  ...   ...   және   ...   басылымдарының   қазақтардыотырықшылыққа көшуі мәселесі  төңірегінде  өрбіген  пікірталасқа  ...  ...  «Б.  ...  пен  М.  Сералин  бастаған  топ  қоғамдықмешеуліктің  негізгі  себебін  көшпелі  өмір  ...   ...   ... ... аударушылар легінің Қазақстанды отарлау  екпінінен  қаймығып,қазақтарға да  келімсектер  ...  он  бес  ...  жер  ...  ... көшуді уағыздады, бұл істе өздері де  үлгі  көрсетті»,–  дегенпікір білдіреді [13. 89].Деректанушы-ғалым  Қ.  ...  ...   М.   ...   ... шығару ісіндегі қызметіне назар аударылған. Автор  М.  Сералиннің1906 жылдан бастап қазақ баспасөзін  ...  ...  ...  ... ... ... сәтсіз аяқталып отырғанын  негіздеумен  қатар,қайраткердің  «Айқап»  журналын  шығару  жолында  ...  ...  ...  дәйектейді.  Сондай-ақ  автор  «Айқап»  журналының   ХХ   ғасырбасындағы Қазақстан тарихының ... ...  ...  М.  ... ... мақалаларын деректанулық тұрғыда талдауға алады.С.Ф.   Мажитовтың   халық-азаттық   қозғалысының    ...    ... ... ...  еңбегіндегі  тұжырымдар  біз  қарастырыпотырған мәселеге де тікелей қатысты. Әсіресе, М.  ...  ...  ... орны мен рөліне баға беруде  С.Ф.  Мажитовтың  тұжырымдарыныңорны ... [12. 29].М. ... ... ... кейбір  қыры  Башқортстан  менҚырғызстан  ғалымдарының  еңбектерінде  де  көрініс  табуда.  ...  Л.С.   ...   ...   М.   Сералиннің   Уфадағы   «Ғалия»медресесінің   ...   және    ...    ...    ... ... ... М. Сералин «Ғалия»  медресесінде  оқығаншәкірттер арасына «Айқап»  журналын  насихаттап,  ...  ...  ... ... ретінде  тартқан.  Л.С.  Түзбекованың  бұл  ...  ... Э. ... пен А. ... та ...  ...  Бұл  авторлардыңкітабында ХХ ғасыр басындағы қырғыз ағартушысы И. ...  М.  ...  ...  ...  ...  журналында  қырғыздардың   сол   тұстағыөміріне, тыныс-тіршілігіне қатысты мақалалар жариялағаны айтылады.ҚОРЫТЫНДЫКеңестік ...  ...  ...  жүйе  ретінде  қалыптасукезеңінде жарық көрген әдебиеттерде М. Сералиннің  қоғамдық-саяси  қызметінебаға  беру  маркстік-лениндік  ...  ...   ...   ... қайраткерлерінің 1917 жылғы қызметіне қатысты С.  Брайнин  мен  Ш.Шафироның  1933   жылы   ...   ...   ...   ...  ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  зиялылары  арасындағы   екі   ... М. ... мен Б. ... ...  ...  тобы  ... ...  пен  А.  Байтұрсынов  бастаған  топ  ...  топ  ...  .  ...  ...  ...  екі  ...   бөлінушілікболғаны жайлы пікір Е. Феодоровтың  мақаласында да айтылады.  М.  Сералинніңтұлғалық  ...  ...  ...  ...  ...  да  ... аудара бастады. Ондай ғалымдардың бірі К.Жұмалиев  пен  Е.  Ысмайловболды. Бұл авторлардың қазақ әдебиеті тарихына ... ...  ХХ  ...  ...  бағыттағы  ақын-жазушылардың  алдыңғы   сапында   ... ... оның ... және ұлттық мүддені  қорғау  жолындасіңірген еңбегі нақтылы түрде аталынды. Бірақ  та,  тарихи  шығармаларда  ... ... ... сол ... ...  ...  сай  беріліп,оны  революциялық  қозғалыстың  бел  ортасында  болды,   ...   және   ...  ...  ...  билікке  қарсы  күресуін  жақтады   ... етек ала ... ...  А.Ф.  ...  ...  орыс  ... Қазақстанға арналған еңбегіндегі мына  жолдар  дәлел  бола  ... ... ... ...  ...  өкіліболды. ...Ол халық алдында сөйлеген сөздерінде қазақ және орыс  халықтарыныңдостығы идеясын насихаттады, ол қазақтарды орыстардан  революциялық  ...  орыс  ...  ...  ...  ...   ... жер шаруашылығымен шұғылдануға шақырды».Сонымен  қатар,   М.Сералин   қазақ   ...   ... ... ... ... Ол 1923 жылы 27  ...  шыққан«Қазақ халқының әлеуметтік жай-күйі» мақаласында  қазақ  мемлекетінің  саясижәне құқықтық  аспектілерін  көрсетуге  тырысты.  ...  ...  ... ... ... ... назар аударған ол  «Қасым  ханныңқасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы»  ...  да  ...  ...  ... ... әдебиеттер тізімі1.Мұхамеджан.С. Топжарған .Алматы:1985. 345 б.2.Нысанова С. М. Сералиннің қоғамдық-саяси қызметі. Алматы.,2007 – 75 б.3. 20-30 ... ... ... Алматы., 1997.- 325 б.4. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті. Алматы., 1998.- 234 б.5. Қазақстан ұлттық ...  ...... ... ... ... Б.XX ... басындағы әдебиет.–Алматы:Білім,1993, 53–54 б.7. Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым. -Ал.,1998.75б.8. Кәкішев Т. Дәуір дидары. –Алматы, 1985, 156 б.9. Қаратаев М. ... ... А, 1984.- 97 б.10. ... Б. Жылдар жемісі. А, 1984. – 398 б.11. ... С. ... және ... – А, 1981. - 456 б.12. ... ... ... – А, 199513. ХХ ғасыр басындағы әдебиет Ергөбек  Қ. А., ... ... ... ... Ө. А., 1993. – 254 б.15. ... Нұртазин, Қирабаев. Қазақ совет әдебиеті. А., 1997.- 156 б.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихы6 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь