Нұржан наушабаевтың бүтін шығармашылық мұрасы және ағартушылық қызметі және өмірбаяны

КІРІСПЕ
1 Наушабаев Нұржан . Ақын
1.1 Ақынның шыққан ортасы
1.2 НҰРЖАННЫҢ ҰРПАҒЫ
2 Н.Наушабайың Назымдарының көркемділігі
2.1 НҰРЖАННЫҢ СЕГІЗ СЕРІСІ
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеудің сипаттамасы. Бүгінгі таңдағы әлеуметтік-саяси және экономикалық шындықтар Қазақстан халықтарының сана-сезіміне өзгерістер әкелуде. Халықтың тарихына деген қоғамдағы көзқарас өзгеріп келеді. Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықылас та қауырт өсе түсуде. Болып жатқан өзгерістерге өткен кезеңдерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешіу жолын табуға талпыныс жасалуда. Осындай жағдайларда Қазақстанның тарихи өткен жолын объективті, идеологиялық конъюнктурадан көрінісін қалпына келтіру халықтың тарихи зердесін қайта түлетудің негізі, ұлттық бірлікті қалыптастырудың, өскелең жас ұрпақты отаншылдық рухта тәрбилеудің аса маңызды факторларының бірі болып табылады. Соған орай елімізде тәуелсіз Қазақстанның өмір шындығына сай жаңа тарихын жазуға. 1995 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастырудың тұжырымдамасына» сәйкес отандық тарих ғылымы алдына өткен тарихты үзінділер түрінде емес, мүмкіндігінше тұтас үрдіс ретінде қалыптастыру; «ақтаңдақ» беттерді ашу, бұрын бұраланып түсіндіріліп келген құбылыстарды және тұлғалар келбетін объективті түрде көрсету секілді міндеттер жүктелді.
Көрнекті қазақ қайраткері, ағартушы Нұржан Наушабайұлы қазақ халқының ұлттық мүддесін қорғау жолында атқарған қызметінің бүгінгі таңдағы еліміздің азаматтары үшін өнегелік маңызы зор.
Н.Наушабайдың өмір жолы мен атқарған қызметі тарихшылар тарапынан терең зерттеле қойған жоқ. Бұл мәселеге негізінен осы күнге дейін әдебиетшілер мен заңгерлер тарапынан ғана назар аударылып келгені белгілі. Тарихшы-ғалымдар көп жағдайда қайраткердің ХХ ғасыр басында атқарған қызметін өздері зерттеген мәселеге жанама мәселе етіп қарастырумен шектеліп келгені аян. Соған орай кең деректік материалдар негізінде және жаңа методологиялық ұстанымдарға сүйеніп Н.Наушабайдың өмір жолын, атқарған қоғамдық-саяси қызметін және халқымызға сіңірген еңбегін тұтастай ашып көрсетуді отандық тарих ғылымы алдыңдағы өзекті мәселе деуге негіз бар. Сондай-ақ мұндай бағыттағы зерттеу жұмысының нәтижелері ұлттық мүддені биік тұтушы ел азаматтарын қалыптастыруға септігін тигізеді.
Н.Наушабайұлының саяси келбетін объективті түрде ашып көрсету арқылы қайраткер өмір сүрген дәуірдің қыр-сырын түсінуге де мүмкіндік аламыз. Нұржан суырып салмалық қасиетімен, жан-жақты білімділігімен, өте жоғары есте сақтау қабілетімен, тапқырлығымен, терең ойлылығымен, байқағыштылығымен классикалық жолда ерекшеленеді.
Сегіз серіні жан-жақты тексерген өз тұсындағы қазақтың алғашқыларының бірі Нұржан, Сегіз сері жайлы ғылымға керекті беймағлұм құпия деректердің бетін ашқан Нұржан Наушабаевтың "Сегіз сері" атты дастаны - фольклор мен әдебиет тануда кейбір мәселелерді қайта қарауға мұрындық болатындай бағалы шығарма. Мұны ұзатпай Нұржан туындыларымен қоса жариялау да игі істердің бірі,"- дейді ғалым М. Жармұқамедов.
Нұржан Наушабаев қазақтың ән өнерінде дәстүрлі Арқаның түр-пішінін сақтай отырып, оны көркейтумен қатар өзінің жеке үлесін де қосты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым. -Ал.,1998.75 б.
2 Әбілғазин С.Арқада. Наушабайдың Нұржаны өткен. – Қостанай : - 2003.
3 Кенжебаев Б.XX ғасыр басындағы әдебиет.–Алматы:Білім,1993, 53–54 б.
4 Сәлімгерей.Қ Нұржан Наушабайұлының әдеби мұрасы–Алматы:2001,–25б.
5 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. –А, 1997, 235 б.
6 Кәкішев Т. Дәуір дидары. –Алматы, 1985, 156 б.
7 М. Жармұқамедов. Сегіз сері. –Алматы, 1977, 58 – 65 б.
8 Қабдолов З. Арна. –Астана, 1988, 94 – 97 б.
9 Қаратаев М. Ізденіс іздері. – Алматы:Барыс,1984, 89 – 93 б.
10 Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. – Алматы:Білім,1984, 407 б.
11 Қирабаев С. Шындық және шығарма. – Алматы:Білім,1981, –308 б.
12 Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995, 245 б.
13 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана, 2002, 44 -46 б.
14 Қирабаева С. Тәуелсіздік рухымен. – Астана, 2002, 189 б.
15 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 7-том. – Алматы, 2001.көп томық.
16 Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 6-том. – Алматы: Қазақпарат, 2006.
        
        КІРІСПЕЗерттеудің  сипаттамасы.   Бүгінгі   таңдағы   әлеуметтік-саяси   жәнеэкономикалық  ...  ...  ...  ...   ...  Халықтың  тарихына  деген  қоғамдағы  көзқарас   ...   ... ... да ақиқатты ғана айтатын тарихына  деген  ынта-ықылас  тақауырт өсе түсуде. Болып  жатқан  ...  ...  ...  ұқсастықіздестіріліп, қазіргі заманның  күрделі  проблемаларын  шешіу  ...  ... ...  ...  ...  Қазақстанның  тарихи  өткен  жолынобъективті, идеологиялық конъюнктурадан көрінісін қалпына  ...  ... ... қайта түлетудің  негізі,  ұлттық  бірлікті  қалыптастырудың,өскелең жас ұрпақты отаншылдық рухта тәрбилеудің аса  ...  ...  ...  табылады.  Соған  орай  елімізде  ...  ...   ...  сай  жаңа  ...  ...  1995  жылы  қабылданған   «ҚазақстанРеспубликасында тарихи сана қалыптастырудың тұжырымдамасына» сәйкес  отандықтарих ғылымы алдына өткен  ...  ...  ...  ...  мүмкіндігіншетұтас үрдіс ретінде қалыптастыру; «ақтаңдақ» беттерді ашу,  ...  ... ... ... және  тұлғалар  келбетін  объективті  түрдекөрсету секілді міндеттер жүктелді.Көрнекті ... ... ... ... Наушабайұлы қазақ  халқыныңұлттық  мүддесін  қорғау  жолында  атқарған   қызметінің   ...   ... ... үшін ... маңызы зор.Н.Наушабайдың өмір жолы  мен  атқарған  қызметі  тарихшылар  тарапынантерең  зерттеле  ...  жоқ.  Бұл  ...  ...  осы   ...   ... мен заңгерлер тарапынан ғана назар аударылып  келгені  белгілі.Тарихшы-ғалымдар  көп  жағдайда  ...  ХХ  ...  ...   ... ... ... ... жанама мәселе етіп қарастырумен  шектеліпкелгені аян.  Соған  орай  кең  деректік  ...  ...  және  ...  ...  сүйеніп  Н.Наушабайдың  өмір  ...  ... ...  және  халқымызға  сіңірген  еңбегін  тұтастай  ашыпкөрсетуді отандық тарих ... ...  ...  ...  деуге  негіз  бар.Сондай-ақ мұндай бағыттағы зерттеу жұмысының нәтижелері ұлттық мүддені  биіктұтушы ел азаматтарын қалыптастыруға септігін тигізеді.Н.Наушабайұлының ... ... ... ... ашып  көрсету  арқылықайраткер өмір сүрген  ...  ...  ...  де  ...  ... суырып салмалық  қасиетімен,  жан-жақты  білімділігімен,  өте  жоғарыесте    сақтау    ...     ...     ...     ... классикалық жолда ерекшеленеді.Сегіз серіні жан-жақты тексерген өз тұсындағы қазақтың  алғашқыларыныңбірі Нұржан, Сегіз сері жайлы ғылымға керекті  ...  ...  ... ... ... ... ... сері" атты  дастаны  -  фольклор  менәдебиет тануда кейбір мәселелерді қайта қарауға мұрындық  болатындай  ... Мұны ... ... ... қоса  ...  да  игі  ... дейді ғалым М. Жармұқамедов.Нұржан Наушабаев қазақтың ән  өнерінде  дәстүрлі  Арқаның  түр-пішінінсақтай отырып, оны ... ... ... жеке ... де ... ... Нұржан Наушабаевтың бүтін шығармашылық мұрасы  жәнеағартушылық қызметі және ... ... Бұл ... мақсаты қоғамды, ең  бірінші  мұғалімдермен   студенттерді   Нұржан   Наушабаевтың   педагогикалық   ... және ... ... даму ...  құнды  ескерткіштеріболып табылатын бірнеше еңбектеріне талдау жасау.  Объективті  берілгендергесүйене отырып біз оның тәрбие ...  ...  ...  сол  ... ... орыс  педагогикалық  ойларының  теориясы  мен  практикасындаорын алғандармен салыстырдық.Нұржан Наушабаевтың қалдырған мұрасының алатын  ...  ...  ... оның ... ... ... өмір  сүргенің  және  оның  көзқарастарыныңқашып құтылмайтындай жағдайдағы бірізді болмаған, кейбір  мәселелер  бойыншаайтқандарын ескердік.Зерттеу міндеттері:-Нұржан   ...   ...    ...    ... ... ... ... шығармаларындағы педагогикалық пікір тұжырымдарынсараптай отырып ашып көрсету;-Нұржан  Наушабаевтың  ақын,  фоьклорист-педагог  ретінде   ... мен ... ... ... ... ... арқылы дәлелдеу.Зерттеудің құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан,  қорытынды  бөлімжәне пйдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.1  Наушабаев Нұржан – ...  ...   ...   (1858,   ...   ...   ... ауд.  -  1919)  ...  Дәни  -  ағартушылық  бағыттың  көрнектіөкілі.Анасы  Қадишадан  (шал   ақынның   қызы)   ...   ...   ...   ...   тәрбиеленген.    Тройцк   қаласында   З.   ... ... ... ... араб ... ...  ...  ментатар, башқұрт жазушыларының шығармаларын оқыды, әнші, сері, балуан  атанып,дитактик.үлгідегі нақыл, терме, толғау, мысал және  ...  ...  ... Оның 40 ... ... мен айтыстары «Жұмбақ. Нұржан  мен  Сапарғалидыңжұмбақ  айтысы»  (1903),  ...  ...  (1903),  ...  (1910)  ... ... ... басылған. Нұржан өлендерінің  негізгі  тақырыбы  ...... мен  ...  ...  ...  ...  қалпынаайтылған сөз», «Тақпақ», «Терме», «Леп ұрған жігіттке» өлендерінде,  сондай-ақ А.И. крыловқа еліктеп жазған  «Түлкі  мен  ...  ...  ...  ... т.б. ... ... ...  –  құлқы  мен  жамандық  –  жақслық,әділдік жайын, замана бағытын,  ...  ...  ...  ... ... «Қырық  тілек»  атты  13  жұмбақтан  ...  ...  ... ... [5, ... ... исламдық тұрғыдан таразылап, діни өлеңдерінде  ҚұранКәрімнің маңызын, қасиетін түсіндіруге талпынған ақын  мұсылманның  ...  ...  ...  жасайды  («Қырық  парыздың  баяны»,  т.б.).   ... ... ... әнші  ...  ...  ...  ... ерекше. Хат  үлгісіндегі  жазбаша  сөз  сайысында  қарсыласы  ...  25  ...  ...  ...  ...   беріп,   білімдарлығынкөрсеткен. Айтыс көркем  тілімен,  заман  ағысы  мен  ...  ... ... құнды.  Айтыс  мәтіні  мәтіні  359  ...  ...  ...  қазақия»  кітібында,  кейін  «Айтыс»  жинағының  2-томында  ... ... ...  ...  ағартушының  еліне,  замандастарынаөнеге көрсеткен биік азаматтық тұлғасы айқын көрініс тапқан [1, 75].Өлеңнің 3 шумағы ы.Алтынсарин құлпыстасына қашалып  ...  ... ... ... «жан ... ... «Мұқидаш»,  «Бес  тілек»,т.б әндері ел арасына кең тараған1.1 Ақынның шыққан ортасы"Нұржекемнің жан-жақты бойына ... ...  ...  атағы  атырапқажайылып, абыройы артса да жұрты  түрлі  атаққа  ...  ...  ... ... ... ... көкекше өз атын қосып көтермелеп  қояды",дегенді  1994  ...  ...  ...  ...  84   ...   ...   ... айтқан еді:"Келдім деп бұл шамаға белестеніп,Көңілімнен кетпейді әлі елестеніп.Атаққа ақымақ деген ... боп ... ... ... ... ... толғауының аяғында:"Жақсылардың алдындаБір ақымақ сөгер деп,Атымды бұған жазбадым,Абыройымды төгер деп .Сөз бедерін ... ... ... деп ... ... ... жұрттың қаңқу сөзінен сақтанып. Сонда да өз сөзін  ...  ... ... Өз ... ...  алыпқашпа  сөздер  айтыла  бергесін  туыстарынаНұржекем:"Жарбасты, Кішік, ... - үш ... ... жоқ ... ... ... ... оған жерден алып тас атамыз"-деп ақын осыған орай айтқан екен.Кім-кімнің де туа біткен бойындағы өнерін  тежеуге  бола  ма,  ол  ... ... құр ... бас  ...  емес  пе?  ...  мені  де  ... ... жұрт не демейді?! Мұндайға біз шеберміз. Кімнің ауызына  қақпақболарсың. Абайға да не демеді, бұл жұрт?!Қайғыдан  соң  ...  ...  ...  ...   ... ... деп мазасын кетіреді. Жақын-жуық  ақылдастар  маңынан  жантаппай, жалғыз сенері Бибісарамен ақыл ...  ...  ...  ауырған  бопешкіммен тілдеспей жатып қалады. Оған да дәлелі бар еді. Өйткені  соңғы  6-7жылдың көлемінде Нұржан ... 5-6 жан о ...  ...  ... ұлы ... өлімі,  оның  келіншегі  Үрзәпияның,  зарлап  дауыссалып, босағасынан ... ... ... ... мен ... ...  қанжұтқызып, сенделткен еді. Осының алды-артын  ...  ... ... ... да ... аяп, тоқырап та еді [16, 77].Осы еңбектің соңғы очеркі ... ... қилы  ...  ...  ...  Нұржанның  туған  құдасы  Мінайдар   болыстың   ата-тегі,   құттықтыңшежіресін оқушының алдына тарттық.  ...  бір  ...  ...  Әлібай,одан Мырзасайым, одан Ақырсұйық, одан Әбіл, одан  Текесопы,  ...  ... - ... ... ... ... осы рудан); одан  Есенкелді-батыр, одан Қырғызалы, одан  ...  одан  ...  ...  одан  ...  ...  би  ...  Әулиекөл-қостанай  жолындағы  50  шақырымдайжерден шығыс жақта алыстан көрінетін Тастемір ауылы - туған  ...  ...  ...  одан  Балғожа,  Қанғожа.   Балғожадан:   Алтынсары,Қосжан, одан Омар, одан ... одан  ...  ...  ...  ... ...  ...  Қанғожадан:  Ақдәулет  қылышбай,  Ақдәулеттен:Мүстапа,  одан  Нұрғали,  Ереке,  ...   ...   ...   ... ...  ...  ...  Алмас.  Әлім  болыс  болған  адам.  Олөлгесін қатыны Бапышты  әмеңгерім  деп  ...  ...  оның  ...  ... Бапыш Сарыкөлдегі Қанжығалы  руындағы  атақты  Байқасқа  бай,  мықтыкісінің қызы, Асаубай шешеннің туысы. Нұржанның ... ...  ...  бәйбішесі  Мәрия  осы  Бапыштан  туған,  Мінайдар  қызы.   ... ... ... ... ел болып, Жолболды ға  қосқан.  ЖолболдыныҰзын қыпшақ батырлары  жаудан  әкеліп,  баласыз  қармыс  ...  ...  ... қойған. Жолболдыдан: Ажақай, Санай. Мұның ұрпағынан Саңай  ауылындаүш-ақ  шаңырақ  бар.Санайдан:  ...  одан  ...  одан  ...  ...  одан  ...  Осы  парасатты,  кемеңгер  Сәкен  көп   ... ... ... ... ... хатшысы  болып  істеген,ақыл иесі еді, жарықтық.Жоғарыдағы Текесопыдан: Шүней, одан ... одан  ...  ... қол ... батыр болған адам [2, 448].Құттықтың  тоқалынан:  Тілеубай,  одан  Бақай.  Құттыктын  ата  мекеніТорғайдағы Сарықопадан ... ... ...  ...  ...  -осы Тілеубайұлы Бақай.  Сейіт  батырдан:  Тәтімбет,  одан  ...  ... ... ... ... ... ...  жүрген  Қостаны  осы.  ... ... ... Өтеміс, одан Қазбек, одан  Оразбай-Қостаннан:Ақсарт,  Қарасарт,  одан  Шегет,  БеAмбет.  ...  ...  ...  ...  -  ...  ...  де  әнші,  жыршыболған кісілер. Александр Затаевичтің 1926 жылы шыққан,  ...  1000  ... ... ... ... нотаға түсіртуші  осы  АлдоңғаровЕрғали  Баймұқанбетұлы  әнші.  Ақаннан:   Айтбай,   ...   ... ... ... ... есіміне  Нұрмұхамбет  деп  азан  шақырыпатын қоюшы, қазақ ырымымен кіндігінде балтамен кесіп, кіндік ата атанушы  ... ... Әли, одан ... одан Әмір. Осы Әмір  Қанапин  қазақстанРеспубликасының мәдениет министрі ... ... ... профессор.Байшүлен - Наушабай, одан  Нұржан,  одан  Сұлтанғазы,  оның  бәйбішесіМәриядан - ұрпақ жоқ. ... ... ...  ...  ...  шақырыпқойған есімі Бәдігүл. Қыпшақ Баян-Таңат руындағы  ...  ... ... атты қыз, ... ... ұл  ...  Қамаш  жеті  жасында  өлген.Күләшті Алтыбас қыпшақ Нұрғалиұлы Сейдақметке жас  кезінде  атастырып,  ... оған ... ... 1930 жылы ... ... облысына көшіп кеткен  ол1938 жылы қайтыс болған.  Сұлтанғазының  екінші  ...  ...  ... деген екі ұл туған да, Ғазез 8 жасында өлген. ...  ...  ... ... кісі болған. Содан ел ішінде  "зор  келін"  атанған.  ӘкесіЫбырай Жантөреұлы Таз руындағы Шоқай Балқанұлының ұрпағы екен.  ... одан ...  ...  ...  Ақметбек  екеуі  жақын  ағайындасНұржанға  байланысты  ...  ...   ...   ...   ... де ... ... жаздырған  еді.  Айтбайдың  бірінші  тоқалынан:Күмісбай, Жорықбай. Тілемістен: Құрманғали,  одан  ...  одан  ... ... одан ... Сәдірбай, одан Әбіл,  Мырзабек,  Сарыбай,қылышбай,   Шықы,   ...   ...   ...   ...   Кәміш,Қылышбайдан: Тілеген, Шықыдан, Танабай [2, 431].Құттықтың тоқалынан: Қобыке,  Сайым.  Қобыкеден:  Сатай  батыр,  талайжауға ... ... ... ...  ...  ...  ауылында  сегіз-ақтүтін. Сайымнан: Текей, одан  Қарабатыр,  ...  ...  ...  ...  ...  еріп  ...  шапқан.  Көзсіз  батыр  болған  кісілер   екен.Жаңабатырдан: ... ...  ...  ...  ...  Аман,Берсүгір.  Тілеубайдың  бәйбішесінен  Рахмет,  ...  ...   ...  ...  ...  ...   ...   Бақай,   Жөдікбай.Бақайдан: Әлсүгір, Жансүгір, Оспан. Әлсүгірден: Шәріп, одан қажығали -  ...  ...  қаза  ...  ...  ...  Мұхитден,   оданБарлыбай,   Жөнербай,   ...   ...    ...    ... ... [8, 91].Ғалиақбар. Жөнербайдан: Сейдақмет, одан: Жүніс. Қырым қожадан: Қалеке,одан Сәдібек, Әтібек,  Мырзабек,  Дүйсекей.  Сәдібектен:  ...  ... ... Ерғали. Берсүгірден: Шәріп, Омар.  Шөріптен:  Сержан,Ержан,  Сейдақмет.  Тоқтаболаттан:  Олжабай,  Маралбай,  ...   ...  ...  ...  ...  ...   ...   Мағаз,   оданМұқамбетқазы,  Балабай,  Сайлау,  ...  ...  ...  ... Даниярдан: Абызбай, Молдабай, Құрманбай,  Абызбайдан:  Қартбай,  оданКартабай.  одан  ...  ...  ...   ...   ...   Сейіл.Мағамбеттен: Қамза, Абаттан: Балтабай, Қартабайдан: Жағпар,  Сүлеймен,  оданМұқамбетжан. Жағпардан:  Төлеу.  Молдабайдан:  Салымбай,  ...  ... ... Тағлы. Шәкірден: Асқар.  Тағылыдан:  Дайыр.  Қарымбайдан.Беләл. Бірмағамбеттен: Қайбар, одан Бақытжан, Сабыржан.1.2 ... ... ... ақ ... кең ... алма ... мең ... сұлу бойын оғаш көзден,Шашын да тобығнан тең жаратқан.Нұржанұлы Сұлтанғазының қызы Күләш 1922 жылы ...  ...  ... ... ... ... ... тұрып, отбасымен Орынбор  маңындағықазақ ауылына барып байыздап, сонда қайтыс болады.  Одан  ...  қыз  ... ... есімді башқұрт жігітіне  тұрмысқа  шығып,  одан  1957  ... ... ... қыз ...  ...  ...  ...  жиеншарынантуған  туажат,   жиеншары   ...   ...   алты   жыл   ...   ... арғы ... бабасы Нұржан  кескінді  аққұбаның  сұлуы  екен.Жасы  отызды  қусырған  сұңғақты  да  ...  ...  ...  ... ... ... ... Ашаң бет-бейнесі  өзіне  жарасып  тұр.  Топжұлдыздар арасындағы жарқырай жайнаған  ...  әсем  ...  ...  айтәрізденіп нұрын төге үлкен мөлдір  қара  ...  ...  ...  ... ... сән ...  кезінде  көргем.  Өткір  де  жайнаған  жанарынсынаған пішінде маған қадай қалыпты.  Ыңғайсызданып  ...  ...  ... - ағаң ... ... - ... ... [11, 66].- Ағай, мен Нұржан бабамның  төртінші  ұрпағымын,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жет,   қазақ   қой,қазақстан ғой, сонда сыярсың. ... ... ... ...  болатын.Бір шіріген жұмыртқа деп сені далаға тастамас», - деп ақыл айтқан еді.- Қазаққа ... ... ... ұлы бабаңның аз-кемде болса тал бойыңақаны араласқанын, ... де ... ... енді  ...  ... Ол ... жадырап кетті.  Үлкен  көздері  жайнап,  сүйсіне  ... ... Көз ... ...  оп  ай  ...  ...  күй  ... ыңғайсызданып  сасып  қалдым.  Сәлден  кейін  көз  жанары  кенетбайырғы табиғи сипатына түсп, бір сәт ... ... ... Нұржан бабаңыздың осыншама  жылдар  өмірінен,  ән,  жырларынтеріп,  жинап,  қорықпай  іске  ...  ...  ...  ...  өзі   ... ... ... сенетіні болмаса да  жалпылама  ашып  айтпайтын.«Неге өйтіп жасырасыз?» - дегенімде.- Орынбор жағындағы ... ол ... бәрі де ...  тіпті  «Алаш-Орданың беделді адамы» деп отыратын. Сондықтан қорқып ашық айтпайтын. Ойбай-ау, сізді әңгімеге айналдырыппын, үйге ... ... шай ... - деді.Үйге кірісімен Шәкия көк аспанда жұқа  шәр  бұлттай  шашырай  жайнағанақшыл-бозғыл қызылды-жасылды ірі ...  ...  ...  ... алып қойғанда, ақ көйлегі мен  қызыл  сақтиян  ...  оны  нақ  ... ...  аққу  ...  ...  Тез  кеткім  келіп,  мен  оған  шайқұйдырмадым [4, 21].- ... ... ... ...  ...  ...  ...  Солбағдарлы, керекті жоспарыңызбен мені іздеп  тапқаныңызды  білем,  ...  ... ... көре  ...  ...  ...  ...  десе  де,  үшжылдай сирек ұшырассақ та өз байқауымша  егде  ...  ...  ... ... Жас ... ... ... екен деп ойлаймын.[5, 23]Адамды   жан-жақты,   бір   ...   ...   ...   ...   ... ... ... жары екенін  көбіміз  біле  бермейміз,  -  депжұқа еріндерін үлбірете қозғай; сұлу  көзін  айдара  ...  жылы  ... ... ... Нұржан бабам. Текті адамнан  текті  перзенттуады деген рас екен-ау. Осындай тәрбиелі сұлу да зерделі ...  бар,  ...  ...  ...  ...  ...  Нұржан  бабам!»   деп   ... ... ... ... ... көркемділігіБІРІНШІ НАЗЫМЖаҺилдер ғалым сөзін тыңдамаған,Шарғиға мықтап белін байламаған.Хайуандар хисабында көрінеді,Асылына назар салып аңдамаған,Құр сипат көрінумен неге жарар,Тотыда не қасиет ... ... ... сайрар көлде,Шығарар қапаларын бар көңілде.Әр қайсысының қадірі өзіне артық,Дуадақ-шөлде, аққу, қаздар-көлде.Ақын, әр ... ... тән ... ... ... өз ...  ...  керек,бірақ бұл назымда адамдар адамилыққа  жат  қылықтармен  тек  бір  бос  ... өмір ... ... ... ... жүз ... бір жаманға көз салдырып.Махрұм ете көрме раббым қадар,Рахмет қазинаңнан  құр ... ... ... ... фәнтәсіне  шомылдырып,Жат етіп әр уақытта жазам ғазалДертімді іште жатқан қозғалдырып.Адамдардын арасын алшақтатпа құдайым, бірін ... ... ... құлы ете ... себебі бәрімізің тілекшіміз, дұға оқыпсыйынатынымыз бір алла тағала,- деп түсіндіреді .Адам көп дүниені былғап жүрген,Біреуін кез ... ... ... ... ... ... ... алмай сырық жалғап.Жігітке мықты дәулет амандығы,Қанағат барға етпесе надандығы,Шарт жұмып екі көзін жүргенменен,Көрінер қалайынша адамдығы.Мінезі ақмақтардың сол сықылды,Жүре ме ... ат ... ... боп ... шуда ... ... ... дос қалпында тұрған болса,Аз үміт егер көңілін бұрған болса,Шаhарды шеттен ... жау ... ... ... ... бір ... ... еш.Қанадан асып егер толған болса.Ақыл ауыс болғанда, ырыс-жұғыс,Ырыс қашса, қоймайды болса туыс,Дәулет, бақ жуған қолдың кірі ... жоқ ... ... бір ... дәулет, баққа толғандар бар,Мұңсыз уақытында еш болғандар бар,Кетерінде көшпелі бұлт ... ... ... қалғандар бар.Болмасын бақ көшпелі, ырыс күпті,Қозғалмай сірә орны жоқ тұрған тіпті.Келу алыс, кету қас-қабақтан,Орнықпас жұмсасаң да қаншама епті.Не ғажап ... ... ... бітер,Рақымсыз жібімейтін тасқа бітер.Ішіп, киіп, не беріп қызық көрмей,Дүниеден тарлық пенен босқа кетер.Бір ... ... ... ... ... ... өтер.Болса егер хақім жемқор, байлар сараң,Ақса да, рахым етпес, көзден сораң.Кейбіреу амалменен байыдым деп,Етеді, дәулет бітсе, шұнаң-шұнаң.Жоқ етсе-ақ, ақмақтығын білгізеді,Малым бар деп ... ... ... берсе мәгер,Қолқаға бір орынды жүргізеді ...Дүние-дүние деуменен кейбіреулер,Жүреді ғұмырынша рахатсыз.Барын жоқ деп ... ... ... айтпас сірә сөзін антсыз.Жыртық шалбар, кір көйлек, битті көрпе,Сонда да байлық айтар қолын серпе.Кетік шөміш көжесін ортаға алып,Ас ішер бір ... ... ... ... тон ... қып ... мол ... біреу барса, мал қайда деп,Айқайлап, ыңыранып сөз қылады.Айтады текке отырмай мақтаншылық,Болмайды ... ... ... ... ... ... тазалық жоқ,Ырымдап жоқ нәрсені ұстар толық.Болғанмен айырыма көп сифалықта,Тұрса екен ... бір ... ... ... ... ... ... не гүлдері жүр қорлықта.Мал айдап, босқа ере алмай біреулер жүр,Осыған да шүкір етеміз көрген ... не ... ... ... ... ... тұрсаң жағып.Хал-қадір тірлігіңді кемітпесең,Хақ ісіне кетер пенде не мін тағып.Дүзік бол, дұрыстықпен білгеніңше.Жүріп қал, жан аманда ... ... ... ... ... епке салма өлгеніңше.Жалпы ақын өзінің бірінші назымында: адамдардың өмір сүру салты,қайырымдылық, адамгершілік жайында көп толғайды. Әр ...  бұл  ... адам ... туылған  соң,  адами  келбетін  ұстауын  қалайды[2,438].Назым көне араб ... ... ...  өте  ...  ... ... ... дүниені көргені артық,Жалғанда не бар, жоғын білген артық,Түскендей аспан жерге іс болса да,Бел байлап тәуекел деп ... ... ... ... ... артық,Туыстан қас, ақылды дұшпан артық.Азапта жан аяспас адал достан.Дүниеде еш нәрсе болмас артық.Жігіттік дағуасында жүрген артық,Жастық шақ бір ... соң ... ... ... ... ... ше,құр бекер бұл өмірде жүру де артық.Осылай бозбалаға ... ... өмір ... бекер босқа,Көргенің бір күнгідей болмай өтер,Әне ажал, келді ... ... ... ... ... көргені артық,Жалғанда не бар, жоғын білген артық,Түскендей аспан жерге іс болса да,Бел байлап тәуекел деп ... ... ... ... ... ... қас, ... дұшпан артық.Азапта жан аяспас адал достан.Дүниеде еш нәрсе болмас артық.Жігіттік дағуасында жүрген артық,Жастық шақ бір ... соң ... ... сайран салмай өткізген ше,Құр бекер бұл өмірде жүру де артық.Осылай бозбалаға салдым ... өмір ... ... босқа,Көргенің бір күнгідей болмай өтер,Әне ажал, келді нәубет деген тұста.Ер жігіт дүниені көргені артық,Жалғанда не бар, жоғын білген ... ... ... іс ... ... ... ... деп төзгені артық.Қол берген тартшылықта жолдас артық,Туыстан қас, ақылды дұшпан артық.Азапта жан ... адал ... еш ... болмас артық.Жігіттік дағуасында жүрген артық,Жастық шақ бір өткен соң ... ... ... ... ... ше,Құр бекер бұл өмірде жүру де артық.Осылай бозбалаға салдым нұсқа,Болмасын өмір зайғы бекер босқа,Көргенің бір күнгідей болмай өтер,Әне ажал, келді ... ... ... [5, ... ... ... ер жігіт  жайында  болмақ.  Оның  қайраты,жігері, ар – намысы, ақыл – көрегендігі, шыдамдылықпен әр  істі  ... ... ... ... ... ... ... қорғап, құрметтепсүюі сипатталады.ҮШІНШІ НАЗЫМӨмірде оқиға көп сырын ұқпас,Өзімен тең балықты жайын жұтпас.Арпа ... ... ... шығып,Жылан туған тұқымнан тауық тумас.Ақылда жастық пенен ... ... ... ... ... аты ... ажарлаумен,Алтын шам май құймаса жарығы жоқ.Ат басы мен ер басы не көрмейді,Қатыны үйде ер жігіт түзде өлмейді.Болаттай болған іске бір ... ... іс ... ер ... іс түскенде,Дұшпаны ой фәләй деп өңмеңдейді,Өмірде бір қалыпта өткен жан жоқ,Не кетіп, ер басына не келмейді.Кедейлік атың жаман, түсің суық,Дәулетке жете ... ... ... ... тоны келте, қолы қысқа.Кажып жүр кейбіреулер әлі құрып.Үйіне құрбың келсе қонақ болып,Кеңесіп отырасың ... ... ... қалса,Ылажсыз отырасың дымың құрып.Өмір, отбасы, дос жаран ... ... бұл ... ...  ... ... соң өмірдін ақ пен қарасы қатар жүрмек. Бұл назым адамныңқалай байлықтын артынан қуғаны жөнінде және ол адам ... ... ... ... бірі ... ... қуушылық [5, 80].Сол себепті де ақын, бұл назымында адамарды бұл  жалған  дүниедеадаспауларын, тура ... ... ... арын  ...  ...  -деп ... ... құрметіңе созамын қол,Адасқан мен бір гаріф таба алмай жол.Дарияға кетсем ұстар тал жоқ,Жаратқан жалғыз өзің жәрдемші бол.Дүние адастырар қуғаннан соң,Шырмалар ... ... ... аз ... фани ... ... кетпес туғаннан соң.Бұл назым да адам тағдырынан  ...  ...  ...  ...  ... тура жол ... ... жаратушы бір аллаға  сыйынуы  және  адам  болыптуғаннан соң бұл фанидің ... ... қара ... ... қанат,Жеткізер тәуекелге етсең тағат.Қаншама талаптанып ұмтылғанмен,Еш фәнде тәуекелсіз таппас мұрат.Бекерге қорқып, үркіп ... ... ар ... жүк ... да жан ... деп бел ... кайқақтама.Алқызыл көрінеді қашқан түлкі,Жігіттің қайда қалмас жиған мүлкі.Төменнен жоғарыға қол созамын,Болсын деп көңіл шіркін көтеріңкі.Домбыра күйге ... ... ... кімнің жайын сұрамаса.Ер жігіт мал тапқанмен не болады,Құдайым бір жағынан кұрамаса.Ат жақсы, атан жақсы жалыменен,Бай жақсы, батыр ... ... да ... жақсы жат сыйламас,Әркімді алсын алла табыменен.Әрине аларда бәрі ... ... тең – ... ...... қазақта керемет мақал бар. Шыныменде бұл  жалған  дүниеде  ешкі,ешкімге тегін көмектеспиді [2, 445].Сондықтан Нұржан  ақын  өз  ойын  өте  ...  ...  ...  ... ... НҰРЖАННЫҢ СЕГІЗ СЕРІСІСегіз  серінің  батырлығы,  ерлігі,  ақындығы,  ...  ...   ... ... ерен ... ... ... өр  мінезді  ер  болуға,өнеге, үлгі алуға кейінгі ұрпаққа насихаттайды:Ұрпаққа ... ... ... ... ... ... тастап кеткен,Үш жүзге батырлықпен аты әйгілКерейде Сегіз сері ... ... ... ... ... ... жаман жолға бастамапты,Ғүмыры жақсылардың қысқа болған,Ғазиз ер қырық жас та жасамапты.Сегіз деп ... ... атын ... ер ... жұрты балап:Жасынан әрі зерек, әрі өжет боп,Сегізде болған екен ... ... ... ... ... жазған,Өз бойын аулақ салған өнері аздан,Кіші жүзді салдыкпенен көп аралап,Жинаған жігіттерін өнерпаздан, ... [7, ... ... сері ... 364  ...  тұрады.  Дастанша  серінің  онсаусағынан өнер тамған шебер, әйгілі  әнші,  күйші,  құралайды  көзге  ... ... ... ... ... ... шешен, суырып салма  ақын-жырауболғаны асқақ жырланады. Ақын  ең  ...  ...  ...  ...  ... ел ... сан қилы ерлік, өнегесін  кейінгі  ұрпақ,  жас  буынғаүлгі етіп ұсынады. Нұржан ...  ...  ұлу  жылы  ...  С.Ә.)  болыпәйелі  Рысбикемен,  балалары  Мұстапа,  Мұсайынға,  Көшебе,   Балта   руларыақсақалдары  на  ...  Сері  ...  ...  ...   ... ізі ...  ...  жазып  алғанын  дастанында  баяндайды.  Сегізсерінің Досқұлы деген ... ... ...  ...  құлпы  тас  жазуларынзерттеп, оның өміріне қатысты өзге оқиғаларды да ... ... Осы  ... ... ... жылы қолыма қалам алып,Сегізді жырламаққа күзырланып,Өткен жылы Сегізұлы МұсайыннанДұрыстап Сегіз жайлы алдым жазып.Осыдан он жыл бұрын іздеп барып,Әдейі Ер ... ... ... ... бейітіндегіОрнатқан құлпы тастан көрдім аңық.Жазумен күлпытастын болдым таныс,Қайтыс боп, туған жылы екен Барыс,Көзіме жас та келді ер ... ... деп ... ... ... өлең ... өсиет сөзінСегіздің шежіресінен көрді көзім.Дастанын, қиссаларын, жұмбақтарын,Жинаған көшіріп жазып алдым өзім ...Сегіздің үлкен ұлы Мүстападан,Сегіздің ... ... ер ... бастан-аяқ.Керейде бес ай жүріп жазып алғам ...–дейді.Дастандағы  ...  ...  өзі  ...  қалдырған   шежіресіненНұржанның өз  қолымен  ...  ...  ...  ...  бейіті  басында,осыдан он жыл бұрын деуіне  ...  ...  ...  ...  Сегіздіңтуған, өлген жылдары барыс деп есептесек,  баспасөздерде  жарйяланып  жүрген(1818-  1854)  ...  дәл  ...  ...  ақын  айтқан   деректердітексерсек, ... сері ...  ...  ізденуге  Нұржан  көп  уақыт  еңбекеткені байкалады. Ақын, ең алдымен, серінің сегіз  ...  бір  ...  ... ... ... көзсіз ерлігін дәріптеуден бұрын, оның қандай  ортаданшыққанын айтып:Болмапты Ер Сегізде елдің жаты,Сегізді қостамаған ел қалмапты.Әкесі ер ... ... ... ... ... ... арғы ... деген жерде Сегіз туған,Ерлікке бала кезден белін буған.Ата-анадан жасынан жетім қалып,Талпынып кішкентайдан өнер қуған, -дейді де, Сегіздің ерлігімен қатар, ел  ...  ...  ...  ...  болыпжетілгенін үлкен мақтаныш тұта дәріптейді.Ақын сипаттауынша ол өнерлі де, саналы азамат қана  емес,  бұған  ...  ...  қақ  ...  ...  ...  момын,  бұқараның  қамын  жеп   бай-шонжарлардан есесін қайырып әперетін қамқоршысы да:Ерлікпен елін қорғап шыққан даңқы,Өзіне ... ... ... ... ... ... ... бай мырзасы болмаса да,Басқадан артық болған салтанаты.Сегіздің тұлғасы зор, бойы биік,Асынды ... ... ... ... ... қорықпады,Ешкімге көрген емес басын иіп.Беліне қылыш, қанжар, семсер іліп,Жаратып боз шұбардай ... ... ... ... ол жендеттердің ішін тіліп [13, 15].Нұржан он жеті жасар Сегіздің алғашқы ерлігі патша жендеттеріне  қарсыкүресте көзге түскені еді дей ... оның кіші жүз  ...  өтіп  ...  ... ... ... себеп болғанын тілге тиек етеді:Омбыға білім іздеп ... ... ... оқу оқып,Оны да Сегіз сері тәмамдаған.Қолбасшылық оқуды бітіргенмен,Патшаның қызметін атқармаған.Офицер патша ағзамға болмаған соң,Жандар ал ер Сегізді қудалаған.Омбыдан елу бес ... ... ... Ер Сегізді қамалаған.Ер Сегіз жендеттерді жеңіп шығып,Кетуге кіші жүзге тоқтам қылған.Сегіз сері әуелі Бағаналы елінде, кейіннен Жайык бойына өткен  соң,  ... ... ... котерілісіне  қатысып,  сол  қозғалыстың  жалындыжыршысының біріне айналады:Ер Сегіз кіші жүзге өткеннен соң,Исатай, Махамбетке дос жар ... ... мен ... ... ... ... екеуінен бата алған, -дейді[14. 56-58 б].Сегіздің сонда жүріп, патша әскерімен болған бір қанды қырғын  соғыстакөрсеткен көзсіз ... ақын  ...  ...  ...  ...  ... жырлайды:Кіші жүздің елінде,Теректі деген жерінде,Әскерімен патшаныңБолған канды ұрыста,Көзге түскен қайрат қып,Шошытқан жауды айбат ... ... ... қойлай қып.Батырлығы СегіздіңЖария болып ел-елге,Жайылып кетті жер-жерге.Құсбегіні ... қуды ... ісі аңыз ... тисе ... ... талқандап,Сайды бұғып жау қашты,Екі қолын қалқаңдап.Еріксіз елінен кетіп, патшадан қуғын көрген саналы ердің ішкі  ой-тебіренісімен арман-мүддесін де ақын тап ... ... мұны ол аз ... ... ... бас тартқан соң,Жандарал Ер Сегізді елден қуған.Ыза боп жүрегіне шер байланып,Халқына жаны ашып көп ... ... елге келе ... ... ... шыр ... ...Дастанда Сегіз серінің  әншілік,  композиторлық  өнеріне  ерекше  орынбереді. Ақын Сегіздің өзінен кейінгі  ...  топ  ...  әнге  ... ...  ...  ...  әйгілі  Біржан,  Жаяу  Мұса,  Көрпе,Нүркей, Бөйеке, Тоғжан тәрізді ақын, әнші салдарды  ...  ...  ... ... еді ... [10. ... алған Ер Сегізден жыршы, ақын,Жаяу-Мұса, Көрпе, Нұркей, Біржан ақын,Сегізге онан басқа шәкірт болған,Бөйеке, Шөрке сал мен Тоғжан ақын, -дей ... ... әрі ... сері ... сан ... ...  кімге  арналып,қай елде, қалай шыққанына дейін нақты сипаттайды:Ер Сегіз сал-сері ерткен түзеп сөнін,Әр жердің салдық ... ... ... ... ... ... бір жүз ауыз ... әнін.Сегіз жақсылармен болған жолдас,Бір әні бір әнімен шыққан жалғас,Шөмекейде бір қызға көңілі ауып,Шығарған бір әнінің аты "Қарғаш'' .Тұрады екен иығы ... ... ... еске ... ... басып.Шығарған "Жылы ой" атты тамаша әнді,Сұлуға Бақытжамал болып ғашық ...Сегіздің әндері елге көп тараған,Астында қос ... көп ... ... болып шыққан кезде,Шығарған алғашқы әні - Топқараған".Қазақта болған сегіз шын асқар бел,Өзінің үйренгені жастан ... бес ... ... ... әні ... ".Бұдан әрі ақын "Ақбет қызға", "Әйкен", "Ғайни", "Шолпан" секілді әндершығарғанын тізе баяндайды. Бұлардың "қарғаш"  әні  туралы  ...  кіші  ... ... руыңан шыккан Нұрмұхамед  баласы  Жанкожа  ...  ... ... ... Жайықтан  өз  еліне  қайтып  келе  ...  сол  ... тойы ... ... осы әнді ... шығарыпты деселі. Бұлардың  көбіносы күнге  дейін  халық  әні  деп  ...  ...  ...  ескерсек,  Нұржандастанындағы тың деректердің, ғылым үшін аса  ...  ...  ...  ... ... ... [9. 12-14 ... Нұржан атап көрсеткен "Қарғаш" әні нің  бұл  ...  ... деп айту ... ... сол ... өлең тексі ретсіз бұрмаланып  жүр.Айталық қолда бар деректердегі Сегіз серінің өз  жанынан  ...  ... өлең ... ... ... ... тұра ... жерде еш дәурен сүре алмаймын,Сіз есіме түскенде есіл ... ... ... ... ... ... сері ... бойдағында.Аулыңнан сіз кеткен соң қызық кетер,Жүргейсің келіп-кетіп ойнағыңа.Бұдан осы  әннін  өлең  созінің  қазіргі  ...  ...  ... ... қиын емес. Ең алдымен бұларда дәурен сүру, салтанат  құруға,Стамбол кемесі-дария кемесіне, Арал шаңдағы  -  ...  ...  ... ...  сері  ...  делініп,  мәні  алмасып,  ауысыпкеткен. Тіпті "сіз" деп ... ...  кіші  жүз  ...  Шөмекей  руынаншыққан Нұрмұхамед баласы Жанқожа  батырдың  кіші  қарындасы  екен.  ... ... ... ... ...  ...  айтылғандай,  өзі  шығарғанәндерін өзіне қайырып, бұрмаланған сөз текстерін де жаңа  деректерге  сәйкесқайта қарап, қалпына ... жөн. Ақын ... сері ...  қай  ... ... ... ... аспаппен орындағанына дейін айтып  беруге  зерсалады:Сегізге жұрт көңілі әбден толған,Кіші жүз ... ... ... ... оның "Айман-Шолпан".Ер Сегіз болған екен тым салмақты,Ісіне берік екен ... топ ... әнге ... әсем жырын - "Тарғын'' атты.Таратты салдық құрып жұртқа өнерін,Сүйсініп әр қашанда ел тыңдайды.Сегіздің "қобыланды", ... ... ... ... "Зейне Зайып", "қамбар жырын",Жырлаған "Ер Қосай" мен "Ер Көкшені".Қазаққа аты мәшҺүр Сегіз сері ...Нұржанның бұл аталған ... ... ... балалары  бергенмәліметтерден тыс. Сегіздің өзі жазып  ...  ...  ...  ... ... ... ұлу жылы дастан  жазу  үшін  қолына  ...  ...  бұл  ...  ...  1892-жылға  сәйкес  келеді  екен.   СондаМұсайынмен ... ... ... болған тәрізді,  ал  ақынның  Сегізсерінің бейітін көруін осыдан он жыл  деуіне  қарағанда,  ол  ...  ... еді ... ... ... бар деректерге қарағанда,  ол  кезеңде  Сегізсерінің әйелі Рысбике де (1821-1904) үлкен ұлы Мұстапа да ...  ... ... да ... ...  ...  ...  көңіл  аударған  жөн.  Нұржан  ақын  осыдастанда  "Айман-Шолпан",  ...  "Қыз  ...  ,   ...   ...  ...  сері  ...  ма,  әлде  қайта  жырлады  ма,  оны  ... ... ісі. ... тегі ...  ...  ... ... ғұлама жыршылар Көрғұлының алпыс саласын ұш ай  жырлағандажырдың негізгі сарынынан ... өз ... ... ...  ... ... ... суырып айтатын, төселген жыршының өзі Сегіз  сері  ...  ...   ...   ...   ...   өз   ...   қазақтыңалғашқыларының бірі Нұржан,  Сегіз  сері  ...  ...  ...  ... ... бетін ашқан Нұржан Наушабаевтың "Сегіз сері" атты  дастаны- фольклор мен әдебиет тануда  кейбір  ...  ...  ...  ... ... шығарма. Мұны ұзатпай Нұржан туындыларымен  қоса  жариялауда игі істердің бірі," - ... ... М. ... [7, ... ... ... сазгерлігін айтпасақ болмайы. Қазақ халқының әнөнері, әншілік ... ... ... бір ... ... ... әр ... ән құрылысының иірімдері өздеріне тәнинтонациялық, әуездік, ладтық ерекшеліктерімен бөлінеді. Жергілікті жердіңөлең жырлары сол жердің тұрмыс-тіршілігіне байланысты туып отырады. Соныменқатар сол ... ... және ән ... біте ... жатады.Жетісу  және  Оңтүстік  өңірінің   әндері   өздерінің   ... ... ... ... ... тән ... және ... жағы бар.Шығыс және Солтүстік Шығыс қазақстанның  әндері  интонациялық  әуездікиірімдегі және буын ырғағындағы ... ... бай ... ... 1963 ж. ... рет ... басылып шыққан  "қазақтың  мың  әні"кітабының авторы А.  Затаевич  ...  ...  отыз  бес  ... ... ... ... алып  кітабына  енгізген.  Сонда  әнші  НұржанНаушабаевтың әндері деген ... бар.  ...  ...  ... ... осы болмақшы.Нұржан Наушабаев -  Арқадағы  халықтық  ...  ән  ... ... ... ... оқып  ...  ала  алмаса  да,  қаршадайынанөлең, жыр, шешендік  сөзге  әуестеніп,  өзінің  ...  ...  ... танытып, жеткізе білген дарынды ақын,  композитордың  өнегелі  өнеріаса жоғары Біржан сал, Ақан сері ... ... ...  ...  мен  ...  ...  әндерінің  әуенділігітыңдаушысын әрдайым ерекше тамсандырған, ...  ...  тың  үні  ... ... сөз ...  ...  айта  ...  өздігімен  әуенқұндылығын байқатады. Нұржан - әнші, композитор ретінде қазақтың осы  өнеріндамытып, ... ... ... өнер ... дара  ...  Оның  ... озық үлгідегі мектебінің  өрісін  кеңейтуге  қосқан  үлесі  зор[15, 33].Нұржан - өз ... ... сал, ...  ...  ...  ... ... терең нәзік лирикаға толы шырқамалы  тамаша  ән,  ...   ... ... өзі  ...  біте  қайнаған  қоғам  ортасындағы  күрделіәлеуметтік,  ізгі  адамгершілік   ...   ...   ...   әндеріпсихологиясына сәйкес келіп отыратыны сүйсіндіреді.Нұржан  суырып  салмалық  қасиетімен,  ...  ...  ...  есте   сақтау   қабілетімен,   тапқырлығымен,   терең   ... ... ... ... ... ... ән  ...  дәстүрлі  Арқаның  түр-пішінінсақтай отырып, оны көркейтумен қатар өзінің жеке үлесін де қосты.  Нұржанныңкөптеген әндерінен ... ... 27  әні  ...  ...  ...  ... суырып салма ақын ретінде енген. Нұржанның шығармалары 1903 жылы С-Петербургте, 1908-1910жылдары қазан қаласында қазақ ... ...  ... ... мұрасын қарағанда біз ән өнерінің  қалыпты  екітүрін байқаймыз.1) декламациялық-речитативтік жанр (терме, назым)2) созылмалы, лирикалық әндер.Нұржан ... ... өте кең ... сан ... ... ... ... арналған әндеріне мыналар жатады:1.Жан сәулем2.Мұқидаш-ай3.Бәтимаға4.Көңіл ашар5.Көкен-ай6.Сағындырған сәулеме7.Асылым-ай8.Сағынышым Сарықопа9.Ара-айНұржан шығармашылығында зар және  ...  да  бар.  "Зар  ...  ... ... ... да ... ... жоқтау сарыны да кездеседі.Айтыс - Нұржан шығармашылығында ерекше орын ... ... ... ...  ... 5 өлеңінен тұратын сүйіспеншілік айтысын  алайық.  Бұл  айтыстыңерекшелігі  оның  әр  бөлімінде  ...  ...  ...  барлығы.Былайша қарағанда тыңдаушыға бұл айтыс  емес  тәрізді.  Әттеген  айы-алғашқығашығы Бәтимамен ... ... ... ән мұрасында қазақтың халықтық музыкалық  өнеріндегі  ...  ...  ...  ...  мол  орын  ...  Бұл   шығармаларды   адамныңпсихологиясына қарай жақсы, жамандарын ерекше  екшелеп,  қай-  қайсысына  ... ... ... ... ... ... де ... жатады.Халықтық профессионал әнші, ақын Нұржан Наушабаевтың  қазіргі  уақытташығармашылығын, артында қалған мұрасын жинап ... ...  ... ... Ол ... ... Нұржан әндерін орындайтын  бірден  бірадам. Ол кісінің орындауындағы магнитофон  таспасына  -  жазылған  Нұржанныңбізге  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... Нұржан әуендерін орындау шеберлігімен қоса екі, үш,  төрт,алты жолды термедегі сазгер  әндерін  шатастырмауы,  ...  ...  ...  дүние  емес.  Назымға  арналған  әуен  басқа  ...  ...   ... да аса ... байқатады.Сыздыкеңнің басқа  әншілерге  ұқсамайтын,  көшірмесіз,  өзіндік  ... ... ... жағымды айшықпен үндеседі. "Бұрын Біржан  сал,  Ақансері, Әсет, тағы да ... ... ... 300-ге жуық  ...  ... ... ән, ... сөздерін ғылыми жағын башайлай талдап  тексерудіңжолына түскендіктен біржола Нұржантануды кеңейте түсуді көздедім",  -  дейдіСыздекең.  ...  ...  ...   ...   ...   ...   еріксізсүйсінтеді. Әсіресе төменгі дауыста тамағын  бүлкілдете  ...  ...  ... ... ... әншілерден артықшылығы да,  ерекшелігі  де  осы  ... ... ... ... ... ... жолы  арнайы  құндаперекше тексере түсуді  қажет  ететін  өнер  иесі.  Қартайса  да  асау  ... әлі де ... ... ... ғажап.  Кезіндегі  аңырағандауыс асқағы үнді болғаны байқалады.  Сыздекең  әншілік  өнері  туа  ... тұр. ... ... ән айту ...  ...  сан  ... ең керегі дем алу өдісінің  шеберлігі  тыңдаушысын  тамсаңдырады.  ... ... ... ... ... жан  дүниесімен  беріле  мимикаменырғала,  әннің  психологиясын  тыңдаушысының  жүрегімен  тілдесттре,  баптайайтады. Биік ... ... тік ... ... қырандай  асқақ  үні,  жалтберіп төмен сорғалап барып баяулай қанатын баппен жайлай  қалықтаған  аққуғаұқсаған үнге ... ... үн ... ... ... ... ... бермейтін осы қасиетін сұрағанда Сыздекең:"Нұржанның әуендері жайшылықпен шоқтығына қол апартпайтын асау әндер  болғансоң,  оған  үннің  ...  ...  ...  күтімі  аса  қажет.   Соныбұлжытпай орындаған кісімін. Әншіге ең керегі асқақ  үн.  1955  жылы  ... ... ... ... Царапкин (бас  дауысты  әнші  кісіболатын) деген кісі "саяси қылмысты" қостанайға жер ауып  келді.  Күніне  ... ... сол ... ...  ...  ...  голоса)  қою  сабағынақатысып, алты ай айналысқанның өзі  ...  ...  ...  ...  ... ... ... - дейді.Нұржаннан ауысқан өнер өнегесінің үлгісі екенін ән сарынынан  ... ... ... ... өнер  иесі  ұстасының  зергерлігі  ... ... ... ... ... ... өмір ...  білетінқадірлі тұлға. Сыздыкең ақсақал сияқты өнерге жаны ашитын адамның  еңбегініңарқасында Нұржан Наушабаевтың ...  ...  ...  ...  ... ... ... орындауында нотаға түсіргендер:  АлматыМемлекеттік Консерваториясының түлектері.Қостанай облыстық филармониясының  "Ақ  желең"  ансамблінің  мүшелері:Ержан Рысметов, Манап Қадіров, ... ... [6. ... ... ... ... ...  Наушабайдың  Нұржаны  өткен»  кітапқасоңынан ... төрт ...  ...  ...  ...  ...  Қадіров  көпеңбек сіңірді.ҚОРЫТЫНДЫҚазақ көркем әдебиеті жүріп өткен жол аса мағыналы  жол,  жемісті  жолдеуге болады.  ...  өз  ...  ...  қайта  қауышқанқазақ елі - туған  әдебиетінің  кешегі  тарихына,  бүгінгі  тағдырына  дегенкөзқарастың  ...  ...  ...  ...  пен  елдік   мұраттыңайрықша салмағын ... ... Осы ...  біз  ...   ... таразылаған, мәңгілікке қызмет ететін ұлттық  идеяның   өміршеңдігінаңғартқан туындыларды қазақ ... аса ... ...  ...  ... бір ... өмір сүрген  суреткерлер  шығармаларында  болжалдыидея үнемі бірыңғай бірыңғай  күйде  көрініс  таппай,  сан-салалы  ... ... бой ... ... ... ...  шығармада  көріністабатын қоғамдық өмір шындығы мен әрқила адам тағдырын дайын  ...  ...  ...  ұрындырарыһах.  Әрбір  әдеби   бағыттың,   көркемдікәдістің өз шеңбер шегі, шектеулі мүмкіндіктері бар. ... ...  ... ... бар, ол сол өзі ... ... жолында еңбек етеді.Қазақ поэзиясы мен өнері тарихында  аталар  орны  ерекше  ...  ...  Н.  ...  ...   белгілі   тамаша   терме,   назымдары,айтыстары, жұмбақтары қалың ...  ...  ...  ...  ... еді. Шығармалары халықтың  сүйіспеншілік  құрметіне  ...  ... асыл ... ... ... ...  ақындығы  өззаманындағы Ақан  сері,  ...  ...  ...  сөзсіз.  Ақын  әндерініңшырқамалы  сұлулығы,  халық  композиторларының  әндерімен  ұласып,   ...  ...  ...   жалпы   мәдениетті   қауымды   соншалыққызықтырып баурап алатыны күмәнсіз. Нұржан  ...  ...  ...  ... өнер ...  ...  ...  Өз  заманының  мәдениет  үлгісінжеткізген соңғы сал, серілердің бірі.Арқада әншілік, композиторлық  өнердің  ерекше  үлгі-өнегесін  ... Оның ... ... де ...  сұлу  лиризмге  толы  ән,  әуендерітыңдаушысын баурап алатыны сөзсіз. Аяулыда ардақты өнер  иесінің  аса  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ... өзегін суырып алғанмен бірдей еді.Өмірімнің елу жылы бойында Нұржекем  ...  ...  жуық  ... ... назымдарын үйрене жүре, өміріне байланысты  әңгімелердікөзі ... ...  ...  жаза  ...  ...  ...  ... жалтарып тайсаңтаумен жүріп,  жасырып  келген  сол  ...  ... ...  ...  ...  төңкерісіне  дейін  халық  арасына  кеңтараған  ...  мен  ...  ...  пен  ...  ...  ...  ...  Нәті,  акынның  1917  жылы  Алашорда  съезі  делегатынасайланғанынан кауіптенсе керек. Сондықтан ән, әуендері  ...  ...  ... ... Жоғарыда есімдері аталған ақын шәкірттері  Нұржанның  күйідеп домбыра да тартквимен, ол кезде нотадан  хабарсызықтан  бізге  ... ... Н.  ...  ...  тарихқа  алғаш  әуендерінеңгізушілер, монографиядағы  аты  ...  ...  ...  әуендерінүйрене жүріп, өміріне байланысты оқиғаларды  жазып,  осы  ...  ... ... алғашқы жылдарында  қостанайдың  Федоровка  ауданында  жауаптықызметте  болған,  білімді  ...  ...  әнші  ...  БаймұқанбетұлыАлдоңғаров А. Затаевич жинағына нотаға түсірткен Нұржанның үш әнін  ... ... ... Н. ... ...  салып  кабірінекөмілген ақынның жазған қағаз, кітаптары. Түгелбайұлы ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Алматыға   апарып   архивкетапсырды», - деп ... ... ... ... ...  үшін  өмір  ... өзі істегені халқына алтыны іспетті. Кейінгі ұрпақ  осы  енбетімненкерегін алар. Өмірге, ... ... ... ... ...  өзмұқтажын Нұржекем қазынасынан таба бермек.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ1 Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым. -Ал.,1998.75 б.2 Әбілғазин С.Арқада. Наушабайдың ... ...... : - 2003.3 ... Б.XX ... ... әдебиет.–Алматы:Білім,1993, 53–54 б.4 Сәлімгерей.Қ Нұржан Наушабайұлының әдеби мұрасы–Алматы:2001,–25б.5 20-30 жылдардағы  қазақ әдебиеті. –А, 1997, 235 б.6 ... Т. ... ... ... 1985, 156 б.7 М. ... ... ... –Алматы, 1977, 58 – 65 б.8 Қабдолов З. Арна. –Астана, 1988, 94 – 97 б.9 ... М. ... ...... 89 – 93 б.10 ... Б. Жылдар жемісі. – Алматы:Білім,1984, 407 б.11 Қирабаев С. ... және ...... –308 б.12 ... ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995, 245 б.13 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ...... 2002, 44 -46 б.14 ... С. ... ... – Астана, 2002, 189 б.15 Қазақстан ұлттық энциклопедия.  ...... ... томық.16 Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 6-том. – Алматы: Қазақпарат, 2006.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фонтанды скважиналарды жөндеу39 бет
ШТСҚ жабдықталған ұңғылардың тиімді технологиялық жұмыс режимін орнату және негізгі көрсеткіштерін анықтау100 бет
Экологиялық білім берудегі этикалық және эстетикалық проблемалар9 бет
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы5 бет
ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық бағыт34 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь