Әлеуметтік философия пәні

1. Әлеуметтік философия пәні
2. Философиядағы адам мәселесі
3. Техника философиясы
4. Кұндылыңтар философиясы
5. Өнер философиясы
Әлеуметтік философияның немен айналысатынын бастамас бұрын оның қалыптасу тарихының кейбір мөселелеріне тоқтала кетейік.
Әлеуметтік философия тек әлеуметтік және индивидуалдан-ған адам болмысы мәселелерімен айналысады. Алайда оның бұл мәселелердің букіл кешеніне қатынасы бар екені де белгілі. «Әлеуметтік жөне индивидуалды болмысқа» тарих та, мәдениет те, жеке адам болмысы да және т.б. кіреді. Тарихтың, мәдениет-тің, экономиканың (шаруашылықтың) және т.б. «жеке фило-софиялары» бар екенін ескерсек, оның зерттеу аймағын анық-тау қиынға түседі.
Шындығында қиындықтар да, сүрақтар да бар. Алайда бүл мөселеге келгенде әлеуметтік философияның даму тарихына жүгінген дүрыс. Оның мәліметінше адамдардың әлеуметтік жөне индивидуадды болмысының әр түрлі қырларын зерттейтін бүкіл «жеке философиялар» тарихи түрғыда қазіргі кезде «әлеуметтік философия» деп атайтын бүкіл қоғам туралы дүниетанымнан келіп шығады. Пайда болуы, қалыптасуы және дамуы жағынан әлеуметтік философиядан алда түрған бір ғана аймақ бар. Бүл философиялық білім аймағы — тарих философиясы. Осы түста «даналыққа қүштарлық» ретіндегі философия түсінігіне қайта оралуымыз қажет. Бүл сөз тіркесіне мәтін және контекст түрғы-сында көз жіберейік. Және де «тарих философиясы» деген сөз тіркесіне де назар аударайық. Онда тарих философиясы — бүл «тарих даналығына қүштарлық» болып табылады. Бүл қандай «даналық?» Бүл, әрине, бір жағынан — тарихтың өсиеті де, екінші жағынан — өсегі де. «Муның аргы жагында не жатыр?» деген сүрақ осы жерде интуитивті түрде (белгілі бір рухани күш-жігер сияқты интуициясыз да философиялық пайымдау мүмкін емес) пайда болады. Басқаша айтқанда, тарихи өмірдің қүбылыстары мен оқиғаларының, барлық алуан түрлі айғақтар мен үдеріс-тердің арғы жағында не жасырылған?
Міне, осы жерде Тарих туралы философиялық пайымдау та-рихының өзі тарих заңдылықтары туралы, логшасы туралы, қоз-гаушы күші туралы
1. Абай. Книга слов. — Алматы, 1992.
2. Абдшьдин Ж.М. Избранные сочинения. В 5-та томах. — Алматы, 2001.
3. Аль-Фараби. Философские трактаты. — Алма-Ата, 1970.
4. Антология мировой философии. — М., 1966.
5. Арон Р. Этапы развития социологической мысли. — М., 1993.
6. Ахметов Э.М. Арабомусульманская философия Средних веков. — Баку, 1970.
7. Байтенова Н.Ж. Межэтническая интеграция: проблемы, реаль-ность, перспективы. — Алматы, 1997.
8. Барт Р. Избранные работы. Семиотика. Поэтика. — М., 1994.
9. Барулин В.С. Социальная философия. — М., 2000.
10. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. — М., 1979.
11. Бекбосынова Ж.Б. Принципы герменевтики. — М., 1995.
12. Бердяев Н.А. Сочинения. В 2 т. — М., 1990.
13. Бодрийяр Ж. Система вещей. — М., 1995.
14. Бубер М. Два образа веры. — М., 1995.
15. Валиханов Ч. Избранные произведения. — М., 1986.
        
        Әлеуметтік философия пэніӘлеуметтік  философияның  немен  айналысатынын  бастамас  ...   ... ... ... мөселелеріне тоқтала кетейік.Әлеуметтік  философия  тек  әлеуметтік  және  ...   ...  ...  айналысады.  Алайда  оның  бұл  мәселелердің   букілкешеніне ...  бар  ...  де  ...  ...  жөне  ... ... та, ... те, жеке адам  болмысы  да  және  т.б.  кіреді.Тарихтың, мәдениет-тің, экономиканың (шаруашылықтың) және т.б.  ...  ...  бар  ...  ...  оның  ...  ...  анық-тау  қиынғатүседі.Шындығында  қиындықтар  да,  сүрақтар  да  бар.  Алайда  бүл  ...  ...  ...  даму  тарихына  жүгінген   дүрыс.   Оныңмәліметінше ... ...  жөне  ...  ...  әр  түрліқырларын зерттейтін бүкіл «жеке философиялар» тарихи түрғыда  ...  ... ... деп ... ... ...  ...  дүниетанымнан  келіпшығады. Пайда болуы, қалыптасуы және дамуы ...  ...  ... ... бір ғана ...  бар.  Бүл  ...  білім  аймағы  —  тарихфилософиясы. Осы түста «даналыққа қүштарлық» ретіндегі философия  ... ... ... Бүл сөз ...  ...  және  ...  ... жіберейік. Және де «тарих философиясы»  деген  сөз  тіркесіне  де  назараударайық. Онда ... ... — бүл ... ...  ...  ... Бүл ... «даналық?» Бүл, әрине, бір жағынан  —  тарихтың  ... ... ...... де. «Муның аргы жагында не  жатыр?»  деген  сүрақосы жерде интуитивті ... ... бір ... ... ...  ... ...  пайымдау  мүмкін  емес)  пайда  болады.  Басқаша  айтқанда,тарихи өмірдің қүбылыстары мен ...  ...  ...  ...  айғақтармен үдеріс-тердің арғы жағында не жасырылған?Міне, осы жерде Тарих  туралы  ...  ...  ...  өзітарих заңдылықтары туралы, логшасы туралы, қоз-гаушы күші туралы  сүрақтардыалға тартады. Бүл заңдылықтар, осы ... осы ... бар ма?  Әлде  ... ... ... және  ...  сипатта  ма?  Тарихтың  қозгаушыкүштерін, логикасын, заңдылықтарын және т.б. ашу және  игеру  —  ...  ... ... ... ... ... ... пәндік  аймагынқурайды.Тарих туралы философиялық пайымдаудың  қалыптасуы  мен  ...  ... да  оның  ...  ...  ...  ...  ...  Бүл  жердеГ.В.Ф.Гегельдің атақты «Тарих филосо-фиясы  бойынша  лекциялар»  еңбегіндегітарих ғылымы ... ...  ...  ...  ...  ...  танымдамуы-ның үш кезеңін бөліп көрсетеді:Антик дәуірінде Геродот және Фукидидтен басталып,кейінгі ... мен ... ... ... ... тарихнама».Жаңа заман мен Ағартушылық дәуіріндегі «сыншыл та-рихнама».3)    ... ... ... ... ала  ...  оның  ...  ...  мезеттерінетоқталайық.  Мысалы,  антиктік  грек-рим  ...   ...   ...  еңбегі  қандай?  Фукидид  және  Геродот   ...   бері   ...  ...  ...  керінді.  «Алғашқы»,   «бастапқы»   тарихнамаоқиганы тарихи ... ... ... үясы  ...  ...  ...  Бүл  тарихнаманың  екінші  маңызды  жаңалығы,  оқиғалардың   пайдаболуын, іске асуын,  дамуын  ...  ...  ...  ...  ... — «орын») және «Хронос» (грекше  «хгоуоз»  —  «уақыт»),  яғни  ...  ...  ......  ...  дәстүрдің  әлемдік   тарихнамағабергені.Әдетте ортағасырларды біз «қараңғы» және  ондағы  ...  ... ... мен Азия  ...  ...  ...  болуыменсипатталатын «ауыр»  ғасыр-лар  деп  қабылдаймыз.  ...  ...  ... ... философиялық,  гуманитарлық  білімдер  дамыған-дығынүмытпауымыз қажет ... ... мен  ...  үшін  ...  ...  ... ... логиканың, онтологияның,  герменевтиканың,  заңгерліктің  дамуы).   Дөл   осы   ...  мен  ...  ...  ...  ...  әдеттегі  тәртібінтөңкеріп, ескімен салыстыруға келмейтіндей жаңа әлем жасайтын жалпы  әлемдікмаңызды оқиға, тарихи «рубикон», дәуірлік оқига түсініктері енді.Христостың ... ... ... өлуі және  ...  ...  ... ... «Қүранды» адамдарға жіберуі, «ақырет»,  «қиямет-қайым»  жөнет.б. архетиптер (К.Г.Юнг теориясы  ...  ...  ...  —  тарихтыкөру  мен  қабылдаудың,  ол   ...   ...   ...   ...  ...   ...   ...   және   «дәуірлік»   оқиғалартүрғысынан ойлауды қалыптастырды.  ...  ...  ...  ... ... ... ... сана-сезіммен  игеруді,  оны  өзі  ... ... мен ... арқылы өткізуді үйретті.Дәл  осы  ортағасырлардан  ...  ...   ...   ...   ...  ретінде  қалыптаса  бастады.  Өйткені,  ...  қана   ...  ...  ...  ...  Діни  ...  апологеттері  меншіркеу иелерінің бүл даналық-ты игерудегі «діни емес» білімге  ...  ... оны тану ... шектеу  салғанына  қарамастан  әр  алуантарихи оқиғалардың артында не бар деген ... ...  өзі  ...  ... ... онан арғы дамуын бекітті.Оның үстіне, антик заманынан бері қоғамның мемлекеттік-қүқықтық  және  ... ...  мен  ...  ...  ...  және  ...  туралыілімдердің маңызы арта түсті. Осылардың  негізінде  қоғам  мен  адам  ... ... ... ішкі ...  Жаңа  заман  мен  Ағарту-шылықдәуірінде ерекше қырынан  көрініп,  өлеуметтік  ...  ішкі  ... ... ... негізі қаланды.Гегель  бойынша  «сыншыл  ...  Жаңа  ...  және   ... ... Бүл — ... мен ... ой тарихының  ғүламабілгірі  негіздеген  ...  еді.  Бүл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  көзқарасын  алуға  болады.  Философиялық  білімтарихында ол алғаш рет «тарих философиясы»,  «мәдениет»  және  ...  ... (бүл ... ... ... ... жүмыстарын-да да, —  мысалы,Ф.Бэконда адамның табиғатты  ғылымдар  да-муының,  математиканың,  ...  т.б.  ...  ...  ...  ...  үғымдарын   айналымғаенгізгендігімен белгілі.Вольтердің пікірінше, «тарих философиясы», бүл,  ең  алды-мен,  Жалпыәлемдіктарихты қуру  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... барлығын қамти-тын көп томды  Тарих  кітабын  жазу).  Екіншіден,галым-тарих-шылар ойларын сыни түргыда пайымдау  (сондықтан  да  ...  ...  ...  ...  деп  ...  Ол  ...  сүрақ-тарға  жауапберумен байланысты: «Неге мына ойшыл тарих ту-ралы басқаша ... дөл  ... Ол қай ... және ...  ...  ...  тарихи  танымымен  адасу-шылығының  табиғаты  қандай?»   жөне   т.б.   ...   ...  ...  ...  ...  оның  дамуында  және   әсіресе   оныңболашагында ашу.Алайда Ағартушылық тек ... ... ...  ...  ...  бойынша,  оныңтиісінше дәуірлерге жіктеуі бойынша та-рихи білім ... ...  ...  —тарихты философиялық пайымдау — тарихи ойлау принциптерін, тарих  ... тану ... ... және ...  Жаңа  заман  философиясыныңерекшілігі осы XVII—XVIII ғасырларда өмір сүрген  ойшылдар  қойған  бірқатармәселелермен байланысты еді. Ол —  ...  ...  ...  ... және ... ... субстанциясы  мәселесі  біршама  дең-гейдезерттелгенімен, «тарих субстанциясы» жіктелмей, назар-дан тыс  қалып  қойды.Оны «тауып» жөне ... ... еді. Мүны  ...  ... да ... ... ... болды.Оның философиясындағы тарих субстанциясы — халықтар  рухына,  өлемдік  рухқаайналған  Идея,  Абсолюттік  Рух.  Идея  ...  ...  ...   ... ... ... бүл даму туралы  философиялық  пайымдау  —  осықозғалыс-тың адамзат ... ... ... ... Бүл Та-рихтағы  Рухдамуы кезеңдерін тілдің көмегімен  дәл  сипаттау-дың,  оны  адал,  логикалықдүрыс пайымдаудың қажеттілігін ... осы ... ... Рух,  Идея  ...  ішкі  ...  ...  ...  туындайды.  Оны  да  «тауып  ...  және   ...   ... ... Гегель бүл  мәсе-леге  келгенде  де  бүл  ...  ... ...  мен  ...  ...  ...  Ол  ...  тарихтың  ішкі  принципін  тауып   жөне   оны   ... Бүл ... пен осы сөз — ... деп ... Гегельдің теориясы мен өзге де  ойшылдар  көзқараста-рын  ...  ...  ...  ...  тарих  туралы  философиялық  пайымдаудыңнегізгі  мазмұны  мен  мөнін  не  ...   ...   Бұл   ...   ...   ...   ...   ...   оныц   мәнімәселелері, сонымен  қатар,  қазіргі  ...  ...  ...  ... мен ... ... ... философия» терминін айналымға қашан және  кім  енгізгені  ... ... дәл ... беру ... ... ойымызша оның  философияға  енуі  ... ... ...... ... іске асуы ...  Бұл  мәселеніңшешімі әлеуметтік  философия  немен  айналысатынын,  пәндік  ... ... орны мен  ...  функ-цияларын  талдауға  онша  ықпалынтигізе қоймайды.Сонымен, ең алдымен тарих философиясының  дамуы,  со-нымен  қатар,  ... ... ... ...  ...  зор  ...  философиядапәндік түрғыда  анықталган  білімнің  ерекше  аймағы  бөлініп  шығуына  алыпкелді. Бүл сала ... ... мәні және ...  ...  социумболмысының логикасымен, қоғам  мен  ...  ...  ...  және  өзарақатынастарымен, жалпы әлеуметтік  таныммен  қатар,  қоғам  мен  адам  туралыфилософия-лық   ...   ...    және    ...    ... ... болды. Осы сала әлеуметтік фи-лософия деп  аталабастады.Баспа  ісінің  ...  ...  ...  жағдайында  әлеуметтік  философияпәніне  қатысты  жазылған  оқу  ...  мен  ...  өте  ... ... ... да ...  еді.  Және  ...  барысында  әр  түрліавторлар пікірлері қай мәсе-лелерге  байланысты  өзара  сай,  ...  ... де ... ... еді. Алайда, мүны іске  асыру  әрбір  ... де ... ... ... қарамастан  өлеуметтік  философияға  өзгеше  анықтамаберген    орыс    ...    ...    ...    ...  ...  атап  ...   жөн.   ...   қатарынажатқызуға болатын С.Л.Франктың (1877-1950)  әлеуметтік  философияға  қатыстыпайымдауларына кеңірек тоқталайық.1929  жылы  ол  ...  ...  ...  бірі  -  ...  ... атты ... ... Ол бүл еңбегінде  әлеуметтік  философияғамынадай анықтама береді:  ...  ...  ...  —  бүл  ... не, ол адам ... қандай мағынаға ие болады, оның шынайы мәні  ... ол ... ... ... жүктейді деген сүрақтарға жауап береді».228С.Л.Франктың  өлеуметтік  философияға  қатысты   негізгі   ойла-ры   ... ... беру ...  ... ... ... не?2) Адам өмірінде қоғамдық өмір қандай орын алады және  оның  ...  ...  Адам ... ... болмысы формасын қүра  отырып  неге  үмтылады  жәненеге жетуі мүмкін?4)  Адамның қоғамдық өмірі әлемдік, ...  ...  ...  орын  ... өмір ... қай саласына жатады және оның нағыз мәні неде?5) ... ... ... өмір ...  ...  абсолюттік  бастаулар  менқүндылықтарға қатынасы ... ...  ...  философия  —  «қоғамдық  бол-мыстың  жалпы  мәңгінегіздерін»  зерттеумен   айналысатын   ...   ...   ... ...  ...  оның  ...  барлығын  қамтитын  қүрамы  меннақтылы-ғында көруге үмтылу ... ... осы  ...  пікірлерді  өзіміздегі  философиялық  білім  қүрылымытуралы  көзқараспен   және   ...   ...   ...   ...  ...  ...  қогамдық  өмірінің  барлық  «әлемдерінің»  —тарих, мәдениет, дін, саясат, қүқық, экономика жөне т.б. ...  ... ... зерттейтін философиялық білім саласы.Бүған әлеуметтік философияны әлеуметтік щбылыстар  мен  үдерістерді  танудыңтеориялық-методологиялық  ...   ...   ...   ...  ...  ...  ...  қосайық.   Жөне   ақырында,С.Л.Франктың анықтауынша, әлеуметтік философияның зерттеу аймағы —  қогамдықөмірдің мәні,  оның  ...  адам  ...  ...  және  ...  ...  қырларының  жалпы  өмірдің  фундаменталды  қундылықтарынақатынасы.   ...   ...   ...   ...   ... формуласын» тауып жөне тегі жағынан  тарихи,  ...  ... ... ... ... ...  салыстырғандаоның немен айналысатынын білеаламыз.Бүл  «формуладан»  шығатыны  —  әлеуметтік   философия   функ-цияларын   ...  ...  ғана   ...   ...   ...   ... де жеткілікті  түрде  айқын  жеткізуге  болатындығы.  Ең  ... ... ... ... оқулық және  арнайы  әдебиет  авторлары-мен толық келісе отырып, оның дүниетаньшдық қызмет  атқаратынын  тиянақтауғаболады, ... ол ... ... ... қана  ...  оның  ... ретінде «оны жарата-ды да». Әлеуметгік философия әлеуметтік  әлемніңтек «карти-насы», бейнесі ғана емес. Ол, ...  ...  ...  ... мен ... ... шындықпен салыстыра отырып, оның  нақты  өмірменбайланысын анықтай отырып, осы әлемді жаратады да.Екіншіден атқаратыны — ...  ...  ...  ...  ... және ... форма  ретінде  қыз-мет  ете  ...  және  ...  ...  ...  бағдарлар  мен   жалпы   философиялықпринциптерді  пайдаланудың  ...  бола  ...  ...  ...   Олардыңқатарына, мысалы, диалектика принципі  (тарихилық  принципі,  ... өту  ...  және  ...  мен  ...  ...  (бүтін,органикалық,  өзін-өзі  басқарушы  және  ...  ...  ... ... ... ... жатады.  Әлеуметтік  филосо-фияәлеуметтік-гуманитарлық білімдерді пәндік түрғыда үйым-дастыра отырып,  оныңметодологиялық өзегі ретінде көрінеді (мысалы, кешегі  күндерде  ол  ... ... ... ... ... ... ... герме-невтиканың да үгыну  ментүсіндіру  философиясы  ретіндегі  ма-ңызы  зор.  ...  ...  ... ... қазіргі жағдайы екі  христианды  еске  түсіреді:біріншісі өз Қүдайына сыйынып, оны  үнемі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Әлеуметтік  философияда  да  сол   ... ... ... — қоғамды мадақ-тай  отырып,  оның  ... және ... үміт ... ... — «Біз  ...  ... Қайда барамыз? Әлемдегі біздің болмысымыздың мәні  неде?»  —  де-генсұрақтармен,  ...  ...  ...  ...  Бү-лардың   екеуініңарасындағы үқсастық, олар ең алдымен түсіну-ге  үмтылып,  сонан  кейін  ғана«түсіндіруге» ... (ал ... ...  өзін  ...  ...  ...  ... бірақ қоғам Қүдай емес қой!).Әлеуметтік  философияның  үшінші  функциясы  оның  таным-дық,   ... ... ... Ол танымдық мәдениеттің  элементі  ретінде  ... ... қана ... ... өмірдің заңдылықтары  мен  принциптерінқалыптастыра  отырып,  бір  нәрсені  ашуга   ...   бар,   ...   ... ерекшеліктерімен айрықшаланады.230Төртіншіден, әлеуметтік философия әлеуметтік болмыстың  қүндылық  негіздерінпайымдай  отырып,  аксиологиялық  ...  ...  Оның  ...   белгілідәрежеде тәрбиелеуші функция да кіреді:  әлеуметтік  философия,  біріншіден,танымның,  гумани-тарлық  ...  ...  бір   ...   ... ... және  бүтіндей  қоғамның  белгілі  бір  қүндылық  ... ... ...  ...  ...  кейбір   философиялық   концепциялардағыәлеуметтік  ...  ...  және  ...  ...  жоқ   деп   жарияланғанынақарамастан, болжамдық қызмет те ат-қарады.Сонымен, әлеуметтік философия,  ең  ...  ...  ...  ... негіздерін зерттеумен ай-налысатын философиялық  білім  бөлігі.Неге біз қайтадан  оның  тарихи  қырына  ...  мән  ...  ...  ...  ...  де,  яғни  экономикалық,  саяси,  мемлекеттік-қүқықтық және  ...  ...  де,  ең  ...  ...  ағымындаөтеді. Ол біздің әлеуметтік болмысымыздың ерек-ше  «үйі».  Қоғамдық  өмірдіңзандылықтары мен ... оның әуел ... мәні мен ... ...  ... — бүл ...  тарихи  болмысымыздың  мөні,  заңдылықтары,  логикасытуралы сүрақтар. Дәл осы Тарихта және тек ... ғана ... өз  ... ... ол  туралы  ойды  дамыта-ды  және  ...  ...   ...   Оның   ...   бүл   ...   ...   өздерінің   қандай   да   бір   ...    ...    ...  және  ...  өткінші,  өзгеруші  сипаттарына  орайбелгілі бір тарихи өлшемге ие болады. Сондықтан да егер «Тарих  ... ...  ...  философия  -оймен  усталып  қалган  ... ... ...  назарға  алар  болсақ,  онда  бүл  ...  ең  ... ... ... ... еді.Белгілі философ М.К.Мамардашвили өз дәрістерінде  былай  деген:  «әлеуметтікфилософия» деп ... ... ... ... —  бүл  ...  да  ең  ... ...  яғни  біздің  нақты  өміріміз.  Біздің  бүкіл  ...  ... ... ... ... жинау. Біз ең алдымен өз  өмірімізді  «бізүшін пайымдалған қандай да бір  бүтінге  жинаумен»  ...  Ал  ... ... ... өз ... ...  игер-генде  ғана»  белгілі  бір«кеңістікте», «топоста» жинауға болады.Әлеуметтік ... ... күні де ...  мен  ...  шырмауынаншығып, адамның қоғамдық және индивидуалдық  өмірінің мағынасы  мен  мақсаты,ерекшеліктері,  принциптері,  мәні  ...  ...  да  бір  ...   Сөзге»ұмтылуда. Бұл тұрғы-да ол адамның өзіне өз  санасы  көмегі  арқылы  ие  болуформасы ...  өзін  ...  ...  ...  рухани  жігері  ретіндекөрінеді. Мұның барысында ол қазіргі «дәуір талабына»  жауап  іздеу  ... ... ... ... теориялық-методологиялық  конструкцияларды,терминдерді, категориялар-ды іздейді және табады.Бүл бөлімді аяқтай  ...  ...  ...  ...  ... ... ... кетейік.«Метафора» деген не? В.И.Дальдің «Түсіндірме сөздігі» «ме-тафораны»  бөтеншесөз деп ... ... ...  отырып,  философия  адам-дар  әлемінде  ... ... ... ... ... ...  бейнелеугеүмтылады. Тарихи түрғыда бұл басым метафоралар өзгеріске түсіп отырады.Айталық, Гегель дәуірінде әлеуметтік  өмір  заңдылықтарын  білдіретін  ...  ...  ...  ...  ...  болды.  Маркс  үшінқоғамның тарихи  дамуы  мәнін  бейнелейтін  метафора  ... ... ... ... казіргі заман да мүнан  қалыс  қала  алмай-ды.Қазіргі әлеуметтік философияның ...  ...  ...  «мәдениет»,«өркениет»,  «этнос»,  «менталитет»,   «қүндылықтар»   ...   ... ... ... ... ... философия  негізінен  мәдениетфилософиясы болып табылады.Мүндай сапада ол өзінің өткен дамуы,  принциптері  мен  ме-тодологиясытәжірибесіне сүйене  ...  ...  ...  ...  өзекті  мәселелерінталдап, шешуге  үмтылады.  Әрине,  қазіргі  ...  ...  ... ... ...  ...  методологиялық  «қүмарлығын»  заманғабейім-деп, төзімділігімен, икемділігімен  ...  ...  ...  онда  ... ... мен ... жоқ  деген  ой  туындамауы  тиіс.Бір  нәрсе  ...  және  ...  ...  мен  ...   ...   әлеуметтік   философияның    «метафоралық    бағдары»    ... ол ... ... онтологиялық негіздерін  игеруге,  үғынуғажәне түсіндіруге  бағытталған  жүйелі,  методологиялық,  қүрылымдық  түрғыдаүйымдасқан білім болып  ...  және  ...  ...  қала  ...  ...   ...   философия   бүрынғысын-ша   ...   ... ... ... қала ... адам ... ... тарихындагы  адамның,  шыгу  тегі  және  оныц  мәні  ... ... оның ... шығу ... мәні, таби-ғаттағы орны және  қоғамдықөмірдегі рөлі мөселелері  фунда-менталдық  философиялық  тақырыптардың  біріболып табыла-ды. Философия пайда ... ... ... ... адам  ... ... ... ал бүгінгі күндері адам әрекетінің әр түрлі  ... ... ... ... өзге де ... ... ... болды.Өкінішке орай, адамды  зерттеу  саласындағы  жетістіктерге  қарамастан  оныңшығу тегі де, Жердегі өмірдің қай кезде пайда ... да ... ...  үшінжүмбақ күйінде қалып отырға-нын  мойындауға  мәжбүрміз.  Адам  қалыптасуыныңалғы ... ... ... ... ... ...  ... дәлелдермен бекітілген сенімді теория  болмай  отыр.  Адам  ...  ...  ...  ...  мен  ...  ғана  ...  ... болмайды, өйткені әлем туралы  қазіргі  ...  ...  ... жыл ... ғана ... ... ал  бүл  адамзаттың  көп  ғасырлықтари-хындағы аз  ғана  ...  ...  ...  ...  адам  ... ... ...  теориялық  деңгейде  үл-кен  сенімге  ие  болаотырып, дүрыс бағыт сілтейді.Адам туралы алғаш ... ... ... болғаннан көп уақыт  бүрын  айтылабастады.  Бүл  туралы  біздің  ...  ...   ...   ...   ... мен ... ... діни түсініктер мәлімет береді.  Аңыздарда,әпсаналарда,  мифтерде  табиғаттың,  оның  болмысының   ...   мен   ... ... ... ... ... іргетасы осы  қалыптасқан  түсініктер,идеялар, образдар мен үғымдар негізінде және  ...  ...  ... мифология арасында-ғы сүхбат  нөтижесінде  қаланды.  Дәл  осылайша  адамтуралы алғашқы ілімдер ежелгі Шығыс мемлекеттерінде пайда ... Үнді ... адам ... ... ...  ретінде  пайымдалады.Жанның көшуі туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, ... ...  ... ... шекара шартты және  өтпелі.  Алайда  ...  ... ... азат болып, еркіндікке ұмтылу тек  адамға  ... ... ... ... адам философия-сы дамуына  орасан  зор  ықпалетті. Әсіресе, ол джайнизм, буд-дизм, индуизм, санкхья, йога ілімдеріне  моләсерін ... ... ... да адам ... ... ілім қалыптастырды. Оның  еңкөрнекті өкілдерінің бірі  ...  ...  ...  Оның  ...  ... ... кон-цепциясын алуға болады, өйткені ол әлем мен адам  ... тек ... ... ғана ... ... ... ...  де  білдіреді.Бірақ оның философиясы негізін аспан, немесе жалпы табиғи әлем  емес,  адам,оның жердегі өмірі  мен  ...  ...  яғни  ...  ... ... ең алдымен адамның адамгершілік  әрекетіне  назар  аударады.Ол ... ...  ...  бір  этикалық  қасиеттерге  ие  болған  адаммораль ...... ... қылық жасауы  тиіс  және  бүл  қасиеттерді  ...  ...  тиіс   деп   ...   ...   ...   ... сай ... адам», «қайырымды ер» (цзюнь-цзы) деңгейіне  жетуболып табылады. «Цзюнь-цзыға» жақындау үшін  ...  адам  ...  ... ... керек. Олардың ішіндегі  негізгісі  «өзіңе  қаламағандыөзгеге жасама» деген ережеге сай ... мен ... ...  ...   ...   ...   ...   өмір   концепциясы   (адамшылық,гумандылық, сүйіспеншілік) болып табылады.  ...  ...  ... ... ... әр ...  ...  Ежелгі  Грекия-дағы  «жетіданышпан» ілімдерінде, Інжілде,  ...  ...  ...  сяо  ... және ... ...  ...  қүрмет)  принципіне  де  ерекшекөңіл беледі. Ол өзге жақ-сы қасиеттер негізі және  ...  ...  ... елді ... тиімді әдісі болып табылады.Конфуций және оның ізбасарлары  ілімімен  қатар  ертеқытай  философиясындағыкелесі бір ...... де атап ... ... Оның ... қалаушы Лао-цзы саналады. Даосизмнің түпкі идеясы дао туралы ілім ... ... Дао  ... ... ... ... және ойлауымен  қатар,  қоғамның,  таби-ғаттыңкөзге көрінбейтін, барлығын қамтитын заңы. Адам өз өмірінде  дао  принципінесүйенуі ...  яғни  оның  ...  мен  ...  ...  және  ... үйлесуі керек. Дао принципін сақтау толық азаттыққа,  бақыт  пенигілікке жеткізеді, ал егер оны сақтамаса, өлім мен ... ... да, ... де ... ... ... пен  үйле-сімділікке  әкелугеболмайды, ол үшін әркімнің еркіндігі мен жаратылысынан бар ішкі  қасиеттеріндамыту қажет. Сондықтан да ... ... дао ...  жүре  ...  ... үшін ... істемейді (қылық  жасамау  принципін  ...  ... ол және оның ...  тыныштық  пен  үйлесімділік  жағдайында  болады.Даода барлық заттар бір-бірімен тең және барлығы да ...  ... мен ... ерікті мен қүл, түрпайы мен әдемі.  Дао  ...  ... ... бірдей қатынас жасайды жөне өмір туралы да,  өлім  ... ... оның ... ... Шығыстың адам философиясын сипаттай отырып, оның маңызды бөлігі  жекетүлғаның әлеуметтік әлемге де, та-биғи әлемге де бірдей  өте  ...  ... ... жа-сайтын  бағдары  екендігін  атап  өтуге  болады.  Сбныменбірге бүл философиялық дәстүр ... ішкі ... ...  ...  өмірді,  тәртіпті,  әдет-ғүрыпты,  басқаруды  және  т.б.  ...  әлем  мен  ...  ...  емес,  ең  алдымен   индивидтіңөзгеруімен,  оның  қоғамға   ...   ...   Адам   ... ... өзі ...  және  ...  қүдайы  мен  қүтқарушысы  болыптабылады. Ежелгі Шығыстың адам  философиясы  және  ...  ... ... ... ... адам туралы  ілімнің  кейінгі  дамуына,сонымен ...  ...  ...  ...  мен  мәдени  үлгілеріне,  ойлаутәсілі мен өмір сүру тәртібі қалыптасуына орасан зор ... ... грек ... адам  ...  өз-өзінен  өмір  сүрмейді,  текабсолюттік тәртіп және ғарыш ретінде ...  ...  бір  ... өмір ...  ...  ...  ...  жөне  әлеуметтік  ортасымен,көршілерімен,  полиспен,  жанды   және   ...   ...   ...  ...  ол  ...  ...  ...   емір   сүреді.   ... өзі ... ... ... ие ... ... қатар адам тірі  ағзаретінде, макрокосмос бейнесі микрокосм ретінде, ғарыштың бір бөлігі  ретіндепайымдалады. Гилозоизм позициясының, яғни тірі мен өлі  ...  ...  ...  универсумның  жалпы  жандылығын   мойындайтын   позицияныүстаған милет мектебі өкілдерінің көзқарастары дәл осындай еді.Тікелей ... ... өту ...  ...  ... жөне ... ... негізін қалаған  Сократтың  еңбегіменбайланысты бол-ды. Сократ үшін негізгі мәселе адамның ішкі әлемі, оның  жанымен қасиеттері ... ... Ол ... — білім» деп  тұжы-рымдай  отырып,алғаш  рет  этикалық  рационализм   принципін   ...   ...   ... пен ... ...  адам  жаман  және  әділетсіз  қылықжасамайды.  Адамның  міндеті  ақиқатты  тану  негізінде  ...  ...  ...  Және  бұл  ең  ...  ...  ...  өзадамгершілігіңнің мәнін ұғынуға бағытталады.Демокрит — адам туралы  ілімдегі  материалистік  монизмнің  өкілі.  ... адам — ... ... ... ... ол да  ...  тұрады.Адамның жаны да атомдардан құралады. Тәннің өлуімен бірге жан  да  жойылады.Оның айтуын-ша өмірдің мақсаты — ... ...  ол  ...  ...  алуы  ... ... ... — бұл ең алдымен рухтың қуанышты  және  жақсы  көңіл-күйде болуы. Оның маңызды алғышарты  —  ...  ...  ... жан мен тән ан-тропологиялық дуализмі позициясын үстанады. Бірақ  жанғана адамды адам  ...  ...  ...  ...  ал  тән  оған  ... ... ... Сондықтан да адамның жалпы сипаттамасы,  оныңмақсаты және әлеуметтік статусы жанның сапасына  тәуелді.  Адам  жаны  ... ... ... ... ол мәңгі, ал денеге  өлім  тән.Платон бойынша, адам өмірінің мәңгі трагизмі жанның түтас-тығында  жөне  жанмен ... ...   ...   адам   ...   ...   ...    депқарастырылады. Жөне адамның бүл әлеуметтік таби-ғаты  оны  жануарлардан  ...   ...   ...   де,   ...   адамнан»   даерекшелендіреді. Сондықтан да ол былай деп ...  ...  ...  ... ... ... ешқандай  қарым-қатынасқа  түсуге  қабілетті  болмай,оған деген қажеттілікті де ... онда ол ... ...  ... жануар, не қүдай  болғаны».  Адамның  тағы  бір  ...  ......  ...  -  бүл  ең  алдымен  ақыл-ой».  Сонымен,   ... адам - ... ие ... жануар. Әлеуметтік пен ақылдылық -  оныжануар-дан айрықшаландыратын екі  негізгі  ...  ...  ... мәні ... ... ... өте жақын келеді. Оның  ойыншаадамның  игілікті  ісі  ...  ...  және  онда  ...   ...   ...   мүмкіндігі   берілген.   Қоғам    мен    ... ... ... гөрі ... түтастықтың басымдылы-ғын  мойындайды.  Алайда  ол  жеке  ...  ...  ...   ... ... жөне ең ...  ...  сүю  керек»  дей  отырып,  этикалық  инди-видуализмдіжақтайды. Бүл жерде біз ақылды эгоизм ... ... ... ... да  ...  Шығыс  фи-лософиясы  сияқтымифология мен дін таңбасын өзімен бірге  ала  жүреді  және  ...  ...  ...   ...   ...   ...   адам   ...   өзмектептеріне, бағыттары мен пози-цияларына  қарай  әр  түрлі  ...  ... ... филосо-фиядан басты ерекшілігінің бірі, мүнда  адамның  әлемгеқатынасы  ашық  және  ...  мен  оны  ...  ...  ...  ...  Оның  ...   шығысқа   қарағанда,   батыстың   филосо-фиялықантропологазмінде рационализм ... ... адам ең ...  ...  ...  ...  тәртібінің  бөлігіретінде   қарастырылады.   Ал   ол   ...   ...   ...    дініндекөрсетілгендей, адам «қүдайдың  бейнесі  жөне  соған  үқсастығы»  ... ... ... ... адам қүдіретті  тәртіптің  бей-жайқатысушысы деп ... және ... ...  ол  төмен  әрі  бейшаражан болып табылады  Ортағасырлық  ...  ...  ...  ... ... ... адам — ...  тәуелсіз  жан  мен  тәнніңқарама-қайшылығы. Алайда, тек жан ғана адамды адам ете алады. Бүл оның  ... ... ... бүл ... қосқан жаңалығы —  адамитүлғаның  дамуы.  Августинмен  салыстырғанда  Фома  Аквинский  адам   ... ... ... ... ... ...  Адам  ... жануарлар мен періштелер арасындағы жан. Ол жан  мен  тәннің  түтастығынбілдіреді, бірақ жан ... ... және ... ... ...  ...  үшін  жан  тәнге  тәуелсіз  және  ...  ...  ...  ал  ... үшін адам ... де түлғалық түтастығы бо-лып  табылады.  Жан  ... емес ... ... ... ... ... тек тән арқылы  ғанакөрсете алады.Жаңа заманның философиялық антропологиясы  пайда  бо-лып  келе  жатқанкапиталистік ... ... деп ... жаңа ...  пен  ғылымибілімнің ықпалымен қалыптасты. Егер ортағасырлардың  діни  ...  ... ... ... ... ал ... ... философиясы  адамдыжерге түсіріп, оның мәселесін осы  ...  ...  ...  Адамның  әуелбастағы  күнәкарлығы  тура-лы  ...  ...  ол  ...   ... және  ...  ...  үмтылысын  бекітеді.  Бүл  философияғагуманизм мен антропоцентризм түтастай тән.Бұл  дәуірдің  философиялық  антропологиясында  жеке  ...  ...  ... келе ... капиталистік қоғамдық қатынастарға  байланысты  жақындайбастаған индивидуализм, эгоизм жөне утилитаризм  ...  ...  ... ... адам  ...  көзқарасқа  әсері  Т.Гоббс  концепция-сынанбілінеді. Аристотельге керісінше, ол  ...  ...  адам  ...  ... деп ...  ...  «адам  —  адамға  қасқыр»,  ал  ...  ...  ...  ...  ...  жағдайы  болып  табылады.  Оныңметодологиялық  индивидуализмі  мен  ...  ...  және  ... ... ...  ...  ...  негізін  қалаушы  Рене  Декарт  болыпесептеледі. Оның ойынша адамзат өмір ... ... ...  ...  ойлауболып табылады және  ол  мынадай  негіздеуші  тезистен  келіп  ...  ... ... өмір ... Оның ... бүл  ...  жан  мен  тәнніңекеуін екі түрлі сападағы ... ...  ...  ... аңғаруға болады.  Декарттың  ойынша,  дене  өзіндік  ...  ...  сана  оған  әсер  ...  және  өз  кезегінде  оның   ықпалын   дақабылдайды. Бүл адамды машина ... ... ... ...  Жаңазаман философиясына  кеңінен  таралды.  Ж.Ламетридің  ......  ... ... механистік материализм көзқарасы негізделеді. Ол  бойын-ша, тек біртүтас материалдық субстанция ғана өмір  сүреді,  ал  адам  ... ... ... ... оталатын машина.Мүндай  көзқарас  XVIII   ...   ...   ...   ... ... де  тән.  Олардың  философиялық  ...  ......  ...  ...  ...  оның  өніміретінде қарастыру.И.Канттан  бастап  немістің  ...  ...  ...   ...  ...  ...  ...  Декарт  сияқты  Кант   таантропологиялық дуализм позициясын ұстанады, бірақ  оның  ...  жан  ... ... ... ... ... ... пікірінше, адам  біржа-ғынан табиғи қажетгілікке жатса,  екінші  жағынан  ...  ...  ...  ...  жатады.  Сезімдік  әлемнің  қүрамдас  бөлігіретінде ол қажеттілікке бағынса, ал руханилықтың тасымалдаушысы  ретінде  ... ... Кант ... ... өрекетіне басым рөлді  береді.  Кантадамды автономды және  тәуелсіз  бастау  ретінде,  өзінің  ...  ... ... ... ретінде айқындауға үмтылады.  Адам  әрекеті  менқылығының түпкі цринципі категориялық238императив болуы тиіс. Категориялық императив —  кезкелген  ...  ...  ...  ...  болғандықтан,  ол  еш-қашан  да,  қандай  да   ... ... ...  ...  де  ...  асу  қүралы  ретіндеқарастырылмауы тиіс деген түжы-рымға негізделген формальды ішкі талап.Өз ілімінде Кант сана мен ... ...  де  ...  Ол  адамдаақылмен бақыланбайтын «қараңғы  елестердің»  бар  ...  ...  Және  ...  ...  ...  сана  саласынан  әлдеқайда  көбірек.   ОсылайшаКанттың философия-лық антропологиясы Фрейдтен көп уақыт бүрын  адамдағы  ... пен ... ... ... күн ...  қойды.  Бүлжағдайда,   егер   Фрейд   бойынша   ләззат   алу    ...    ... ...  ...  болса,  ал  Кант  үшін  «жүмыс  өмірменшаттанудың жақсы төсілі». Адам көп ... ... көп ...  ...  ... әрекетке толы болған сайын, өмірден көп ләззат алды.Гегельдің  антропологиялық  концепциясы,  оның  бүкіл  фи-лософиясы   ... ... түр. ... ... ... өзі, ең  алдыменадамзатқа оның адам-дығы туралы ... ... ... Ол  адамның  руханиәре-кет субьектісі және жалпы маңызды  рух  мен  ақыл-ойдың  тасы-малдаушысыретіндегі жағдайын аса зор ... ...  ...  ...  ...  адам  ...  «шексіз,  жалпы  және  еркін»   жан   ...  ғана  ...  ...  ...  оның   ...   индивидтенәлеуметтік бүтіндік-тің басымдылығы принципін айшықты түрде көрсетеді.Гегель идеализмімен салыстырғанда  материалист  Фейербах  тірі,  ... ... ... Ол ... ең  ...  ...  ... жан ретінде тани-ды.  Оның  философиясының  өзегін  қүрайтынантропологиялық принцип адамның дәл ... ...  ...  ... ... ... ... түсінігіне  қарсы,  жан  мен  тәндуализміне  қарсы  бағытталған  және  табиғатқа  мате-риалистік   ... ... ... ... өзін ... өте ...  ... адамы нақты әлеуметтік байланыстар мен әрекеттерден оқшауланып  қалады.Оның  фи-лософиялық  антропологиясы  негізін   Мен   және   Сен   ...  оның  ...  ...  ...  ...  ие  ...   пен   ... қатынастар қүрайды.Маркс  адамды  түсінуде  ең  алдымен  еңбек  әрекетін  алға  ...  ...  ...  ...  анықтайды.  Қоғам  түлғаның  қасиеттеріндетерминациялайды.Өмір философиясы ...  ...  адам  ...  ...  ... жақындайтын, бірде  мәдени-тарихи  мәнде  түсіндірілетін  ... ... Өмір ... алдыңғы орынға  адамның  ақыл-ойдантыс қабі-леттері шығады: сезім, ерік, интуиция.  Көбіне  санаға  адам  ... ... ... көзі ... саналатын  бейсаналық  қарсы  қойылады.  Фрейдпен фрейдизм бейсаналықты санадан жоғары ... ... ...  ...  ...  көзі  адамның  өзі  ол  туралы  есеп  бере  ... деп ...   ең   ...   ...   адам   өмір    ... ... Ол еркіндікті табиғи-лықтан да, барлық  түлғасызкүштерден де іздейді. Алдыңғы орынға  сезім,  бірақ  жай  ғана  ...  ... ... ... ... ... Бір мезеттік  сезімдер  орнынаүзақ уақыттарға созылатын сезімдік көңіл-күй келеді.Гуссерль феноменологиясы түлға түйықтығын игеруге үмты-лады. Көңіл-күй  ... ... ... ... ол  ...  деп  есептеледі.Адам жай ғана өмір сүріп қоймайды, ол әлемде өмір сүреді.Өмір   ...   мен   ...   ...   ...   ... ... ...  XX  ғасырдың  30-жылдары  Германияда  Шелер  менПлеснер  жүмыстары  арқа-сында  адам  ...  ...  ... пән  -  ...  ...  ...  ... өкілдері адамды  өзінің  барша  ...  ...  ...  ...  үсынды.  Олар  адам   болмысының   өр   ...   ... ... және ... ...  зерделеудібүтіндей философиялық игерумен біріктіруге үмтылды.4.2.2. Адам және оныц мәні ... ... ...  ...  ...  ...   биологиялық   факторлармен   қатарәлеуметтік факторлар да маңызды рөл ... ...  даму  ...  ...  ...  ...  Осы  орайда  адамның   жоғары   үйымдасқанжануарлардан басты ... ... және осы ...  ... үрдістерді ғылыми түрғьща түсіндіру  туралы  мөселе  шешуші  ...  ...  ...  ...  ...  ...  антропогенез   үдерісі   көпжағдайда белгісіз күйінде қалып отыр. Бүл  жағдай  «адам  феноменін»  ... ... ... филосо-фы, биологы, палеонтологы және  антропологыПьер Тейяр де Шарденнің мынадай ...  ...  адам  ... ... мен шыңы» болып табылады және «адамның кілтін табу, демек  әлемніңқалай қүрылғанын және ол  ...  ары  ...  ...  тиіс  ...  білугеүмтылу деген сөз».Жетіспейтін  айғақтардың  жоқтығы,  адамға  ...  ескі  ...   ...  жаңа  ...  адамның  мәні  мен  табиғаты  туралы  өр  түрліконцепциялар  ...  ...  ...  ...  ...  рационалистік   жәнеиррационалистік деп бөлуге болады. Иррационалистік  көзқарас  негізіне  адамәрекеті немесе оның кең мағынасында адам ... ... ...  ... ... ... көрінісі  по-зициясымен  талданатын  идеяларқүрайтын экзистенциализм, неотомизм, фрейдизм  ілімдерін  жатқызуға  болады.Бүтіндей алғанда иррационалистік концепциялар адамның  ...  ...  ... ... ... шығу тегі ... ... логикалық  түрғыдадайындалған теория немесе ең болмағанда гипотеза да бермейді.Адам  туралы  ...  ...  ...   иррационалистік   бағыттағыойшылдар жетістіктерін  ескергенімен,  ...  ...  ... ...  ...  ...  Мысалы,  жүздеген,  мүмкін  мыңдағанжылдарға  созыл-ған  ...  ...  ...  ...   шығу   ...  ...  ...  пен  Энгельс  былай   деп   жазады:   «адам-дардыжануарлардан санасына, дініне ... тағы ... ... ...  ... олар ... жануарлардан  өмірлік  қажетті  қүралдарды  өндіре  бастағанкезден айыра бас-тайды, адамдар өздерінің материалдық өмірін  жанама  ... ... ... ... ... өтуге мүмкіндік  беретін  бастыкритерий  оның  ...  —  бүл  ...  ...   ...   ... Адамның өлеуметтік-био-логиялық  эволюциясын  түсіндіруде  Энгельсүсынған  антро-погенездің  еңбек  ...  ...  зор.   Бүл   ... ... ... ... әсерін теріске  шы-ғармайды,  бірақ  олтабиғи ... ... ... ... ... адам өз жеке  өлшемібойынша табиғатты өзгер-ту кабілетіне және ...  өзі  ...  ... деп ... Еңбек әрекеті арқасында адамның биологиялық  және  руханиқажеттіліктері  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Еңбекарқылы адам өзін, өзінің физикалық жөне ақыл-ой ... ... ... жөне адамзат түлғасы  қалыптасуындағы  үлкен  рөл  ...  ...  ... ... ойлауы дамиды. Тіл алғашқы қауымдық  адамдардың  бірлескенеңбек әрекеті арқасывда  қоғам-ның  ...  ...  ...  ...  ... ... ... сөздің пайда болуы адамның қалыптасуы  мен  да-муында,  адамдар  арасындағы   ...   ...   және   ...   ... ... орасан зор рөл атқарды.Тіл маңызы, ең алдымен, онсыз адамдардың еңбек әрекеті  практикалық  түрғыдамүмкін ... ... ... ... арқасында адамдар  бір-біріменбайланыс орнатты, өзара  әрекеттің  өр  түрлі  мәселелері  бойынша  келісті,тәжірибе ... және т.б. ... ... бір  ...  келесісіне  ақпарат,білім, әдет-ғүрып және дәстүрлерді жеткізіп отырды. Онсыз бір  ...  ... әр ... ... ... ... ... елестету қиын.Адамзат психикасы қалыптасуы мен адамзат ойлауы даму-ында  ...  рөлі  ... ... ... келтірілген бар-лық қасиеттері адам  қауымдастығынантыс пайда болуы, өмір сүруі, дамуы мүмкін  емес  еді.  Бүл  ...  ... ... отбасы мен ру  түріндегі  алғашқы  адам  қауымдас-тықтарыныңпайда болуымен сипатталады. Мүның арқасында ... ... түр  ... мен ... ... ... ... қана қоймай,  енді  оны«тәрбиелеу-мен» айналысуға, яғни бірлесіп өмір сүруде тәртіптер  мен  ... ... ... өмірге үйретуге жағдай туды.Адамның мәні мәселесі  адам  туралы  ...  ...  ...  ... ...  мен  тарихи  негізін  және  оның  мәнін  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  жүзеге  асатын  еңбекәрекетін атайды. Қоғам-дық өндіріс пен Еңбек  ...  ...  ... қоғамдық қатынастары да дамиды. Индивидтің жеке  дамуы  қоғамдыққатынастардың бүкіл жиынтығын өн ...  ...  ...  жөне  ... асыруына байланысты. Сон-дықтан да Маркс адамды  абстрактылы  түрғыдатүсінгені үшін Фейербахты сынай отырып, былай деп ... ...  ... индивидке тән абстракт емес. Ол  өз  болмысында  бар-лық  қоғамдыққатынастардың жиынтығы ... ...  ...  қоғамдық  қатынастар  жиынтығы  ретінде  оның  материалдығы  менидеалдылығы да, бүгіні мен өткені де ... Адам бір  ...  ... ... да, ... ... да, ... да және т.б. жан болып  табылады.  Ол  өз  ...  ...  ...  ...  барлық  түрлерін   қорыта   ...   ... ... ... ... іске ... Бүл ...  тағы  бірқыры — адам адамзат  тарихының  жемісі  екендігі.  ...  адам  ... жоқ, ол ... ...  дамуының  нәтижесі  болып  та-былады.Басқаша айтқанда, адам мен ... ... ... ... ... адам ... мен ... қатынастар нәтижесі ғана емес, өз  кезегіндеоның  ...  да.  ...  ол  бір  ...  қоғамдық  қатынастардыңобъекті де болып  табылады.  Адамда  субьект  пен  объект  түтастығы  ... ... ...  әлеуметтік-әрекеттік  мәні  туралы  айтуға  болады.Әрекетсіз, әлеуметтік ... адам адам бола ... адам өз ... ... ...  Бүл  нақ-тылық  оның  өмірсүруі барысында аңғарылады. Және де, егер ...  мәні  —  ...  ... ... ... ал ... индивидтің өмірі өзінің  нақты-эмпирикалықтүрғысында әрқашан да индивидуалды және тек мәнділікпен  ғана  қамтыл-майды.Адамның өмір сүруі өзінің ...  ...  ...  ...  мен  қасиеттерікөріністерінің бүтін түтастығы ретіндегі  индивид  болмысы  ...  ... ... ең  ...  ...  үш  негізгі  бастаудың  —  биологиялық,әлеуметтік  және  психикалық  ...  ...  ...  адамныңбиопсихоөлеуметтік феномен екендігінен көрінеді.  Бүл  фактор-дың  кезкелгенбіреуін алып ... ... өзін де  жояр  ...  ...  да,  ... ... және оның ... қалыптасуы әрқашан  да  осы  негізгіфакторлармен бай-ланысты: табиғи жаратылыспен, әлеуметтік ортамен және  ... ... ... ... ... емір ... ... де  адам  мәні  мөселесі  сияқты  маңызды.  Оныңалғышарты туралы емес, адамның өмір сүруі  мен  ...  ...  ... байланысы туралы ай-туға болады. Адам әрқашан да, бір жағынан,  әуелбастапқы «әлдене» және, екінші жағынан, ол ...  ...  мен  ... ... ... ... Сондықтан да  индивидуалдық  өмір  сүруосы қажеттіліксіз,  оның  ...  ...  ...  ...  ... ... Сонымен қатар,  оның  мәні  де  оның  өмір  ...  тыс  ... ... биологиялық пен әлеуметтіліктің арақаты-насы мәселесі де  осыөмір сүру мен мәнділік ... ...  ...  мәні  ...  ...  жан.  Сонымен  бір  мезгілде  ол  ...  ...  және  ...  тыс  өмір  сүре  ...  ...  ...   ... ішеді, жейді,  дене  қабатын  тастап  кете  алмайды.  Адамдағы  био-логиялық пен ... ... ...  ...  оның  бір  ... сапаға» ие  түлға  қүраса,  екінші  жағын  табиғи  негізі  ... ағза ... ... ...  ...  ...  индивидтің  өз  ата-анасынаналатын  гендер  жиынтығы  —  белгілі  бір  ...  әуел  ...  ... ол ... ... сақталған биологиялық  түқым  қуалаушылыққаие болады. Бүл ...  ...  ...  ...  ...  де  (бойы,терісінің түрі,  бет-әлпеті,  дауыс  күші,  өмірінің  үзақтығы  жөне  т.б.),психикалық қасиеттеріне  де  ...  ...  ...  ... т.б.) әсер етеді. Кейбір ғалымдардың  пікірінше,  ...  әр  ... ... ... да түқым  қуалаушылықпен  беріледі.  Алайдамүнан адам қабілеттері тек  табиғи  ...  ...  ...  ...  шығарудың  қажеті  жоқ.   Нышандар   —   бүл   адам   ... ... оны ... ...  тіреуге  бол-майды.  Қабілеттер  деөзінің  жалпы  түрінде  үш  ...  ...   ...   ...  пен  ...  ...  қарастырғанда  екі  көзқарастанбойды аулақ ... ... ... ... ... мен  ... абсолюттендіру. Біріншісінде  адам  әлеуметтік  ортаның  абсолюттікнәтижесі бо-лып көрінеді. Екінші  концепцияға  әр  ...  ... ... Оның ... ... табиғи түрғыда бір нөсілді  екіншісіненжоғары  қоятын  нәсілшіл  теорияларды  жат-қызуға  болады.  ...  адам  ...  ...  ...  ...   ...  көріне-тіндігі  арқылы  дәлелдеуге  болады.  ...  ...  ...  ...  ...  немесе  әлеуметтік  генотиптер   өмір   ... ... ...  ...  ...  ала  ...  қоғам-дық  өмірдітүсіндіруге тырысқан социал-дарвинизмнің өкілдері де  осы  биологияландырушыпозицияны үстанды.Қазіргі  ...  ...  ...  ...  ...   ...   пікірқалыптасты.  Мүнда  адамның  өлеуметтілігі  төмен-детілмейді,  есесіне  Нотозаріепз жануарлар өлемінен бөлініп,  ...  ...  ...  ...  баса  ...  Адам  пайда  болуының  биологиялық  алғышартын  ... ... ...  ...  ...  дәлелдерге  сүйенбей-ақ,  қара-пайымбақылаулар мен қадағалауларды жетекшілікке ала оты-244рып, адамның табиғи өзгерістерге - атмосферадағы магниттік  ...  ...  жер  ...  мен   апаттары-на   барынша   ... ...  ...  ...  ...   үлкен   рөл   ең-бек,   адамдарарасындағы өзара қатынастар,  олардың  әлеуметтік  және  ...  ... ... ... ... ...  ...  жеке  өз  алдынаадамның жануарлар әлемінен бөлініп қалыптасуына өкелуі мүмкін емес. Бүл  теколардың өзара  ...  мен  ...  ...  ...  ғана  ... жер  ...  өмір  сүретін  биологиялық  ...  ...  ... табиғатын гомоноид (адамға үқсас) ретінде  оған  тиесілі  түрлікқасиеттер жиынтығы анық-тайды. Алайда, осы биологиялық параметрлердің  өзінеәлеу-меттік  ...  ...  әсер  ...  мысалы,  өмір  үзақтығына,   жасерекшеліктеріне және т.б.  әсер  ...  ...  тән  өмір  сүру  ...  ...  өзі  ...  ...  сай  физикалық  түрғыда  тіріқалғанымен,   ол   адам   ...    ...    Бүл    үшін    ... ...  бір  ...  ...  ...  керек.  Соныменқатар төмендегі  пікірмен  де  ...  ...  ...  сәтінде  нәрестеадамға кандидат қана, ал оқшау жағдайда кандидат та бола  ...  ол  ... ... ... ... үйренеді» (А.Н.Леонтьев).  Басқашаайтқанда, әлеуметтік жағ-дайлардан  тыс,  тек  биология  ғана  адамды  түлғаретінде қалып-тастыра ...  ...  ...   ...   тағы   бір   қыры   ...   әлеуметтік   формада    қанағаттан-дырылуы    мен    жүзегеасырылуында. Адам өмір ...  ...  жағы  ... ... және ... ...  биологиялық  алғышартсыз  гомоноидтың  пайда  ...  көз  ...  ...  болмаса,  әлеуметтік  алғы-шартсыз  да  адамның  қалыптасуымүмкін емес. Әрі қарай мүның әрқайсысы жағдайларға байланысты  ...  ... ... ...  ...  күшейтті.  Жалпы,  бүтіндей  алғанда  адамныңпайда болу кезінде де, қазіргі кезде де  оның  өмір  ...  ...  ... ... ... етіледі.Адам өмір сүруінің психикалық және биологиялық  ...  ...   ...   ...   пен   саналық   мәселесі   дебиологиялық және ... ... ... байланысты.Үзақ  уақыт  бойы  философияда  антропологиялық   рациона-лизм   принциптеріүстемдік етті,  адам,  оның  ...  жөне  ...  өзі  ...  ...  ...  ...  ...  Адам  «ақылды  адам»  ретінде  ғанасаналып келді. Ал Жаңа ... бері ... ...  бейсаналықмәселесі үлкен орын  ала  бастады.  ...  ...  ...  ... ... ... адам ...  тыс  пси-хикалық  үдерістердің  маңызымен рөлін әр түрлі қырлары мен позициялары түрғысынан ... ... ... мен өмір ... аса ...  ...  ретінде  бейсаналықтыбекітіп, философиялық антропология-дағы бүкіл бір бағытты ашқан З.Фрейд  бүлмәселенің ше-шілуіне зор ... ... Ол ... ... ...  ... ... танытады. Фрейдтің ойынша, ең  басты  күші  ...  ...  ... ... ... ... моральдық  стандарттар  және  шектеулерменқоса  қоршаған  әлеуметтік  ортаға  үнемі   ...   ...   ... ... ... шектеулері индивидті күйзеліске үшыратады,  соныңнәтижесінде  бейсаналық  қатынастар  ...  түс   көру   ...   ... ... әрекеттерге үрындырады.  Қақтығыстық  ахуалдың  ...  ... ... ығыстыру  көмегімен  қүтылады:  индивидке  тиімсіз  ойлар,көңіл-күйлер  санадан  ...  ...  ...  ...  ... оның әрекетіне, қылығына әсерін  тигізіп  отырады.  ...  ... ... ... мен саналы  әлеуметтік  нормалар  арасындағы,саналы-лық пен бейсаналылық, өмір инстинкті мен  өлім  ...  ... ... ...  ...  ...  биологиялық  бейсаналықанықтаушы рөлге ие бо-лады. Фрейд  жөне  оның  ...  ... ... ... ... адамды жөне оның  өмір  сүруін  бейсаналықпен саналық арақатынасы арқылы қарастыру бүл мәселені философиялық  ... ... ... Бірақ, сонымен қатар  Фрейд  бейсаналылық  рөлінбіршама абсолюттендіріп ...  ...  ...   ...   адам   ...   ...  пен  бейсаналылық  салаларына  бөле  ...  ...   ... ... қүрылымын зерт-теуге  үлкенүлес  қосты.  Осыған  байланыстықазіргі кездері кеңінен таралған менталитет, ...  ...  ...  ...  ...  ...  қүрамына  бейсаналықты   да   ... және ... ... ... деңгейін246білдіреді.  Ол  индивидтің  немесе  әлеуметтік  ...  ...  ...  ... қабылдауының, ойлауының  және  әрекет  етуінің  ерекше  қалпы  менжүйесі жиынтығын білдіреді. Түлға ...  ...  ...  ... ... ортасы негізінде қалыптасады және өз кезегінде оларға  даәсер етеді.Адам ... үғым ... ...  ...  ...  тегіне  қатысты  барлықбелгілер  бейнеленеді.  Бірақ  мүндай  ...  адам  ...  ...   ... ... сапалық сипат-тамасын беру мақсатында  индивид,  түлға,индивидуалдық сияқ-ты үғымдар қолданылады. Адам  ...  ...  ... ретінде индивид түрінде қарастырылады. Бүкіл адамзат тегіне тән  жалпыбелгілерімен қатар, оның өзгелерден ерекшеленетін  өз  ...  бар.  ......  ...  түсі,  дене  қүры-лысы  және  әлеуметтік-дамуыныңинтеллектуалдық  ...  ...  ...  ...  ...  ... деңгейі сияқты  ерекшеліктері  болып  табылады.  Индивидуалдық  үғы-мыиндивид түсінігімен тығыз  байланысты.  Оны  индивидпен  ...  ... ... ... табиғи екендігі  болып  табылады.  Индивидуалдықкүрделірек жөне жан-жақты болады. Индивидуалдылық ең алдымен ...  ...   ...   ...   ...   ...   оның   ...     мінез-қүлқынан,      ...      ... ... ... ...  ...  де,  оның  пікірінен,қылығынан, мөдени қажеттілік-терінен де  байқалады.  Бір  әлеуметтік  ... ...  ...  аз  ...  индивидуалдық  үшін  өзгешенәрселер тән болады.Адамның әлеуметтік қасиетінің келесі бір жоғары деңгейдегі сипаттамасы  оныңтүлғаға ...  ...  ...  ...  ...  ...  табиғатынанегізделетін  индивидпен,  индиви-дуалдықпен  салыстырғанда  түлға   мөнініңерекшілігі  оның  әлеу-меттік  қасиеттерге  ...  ...  ... түлға дамуына өз әсерін тигізетінін ескеру керек.Әлеуметтік индивидуалдылық, әрине, бос  жерде  пайда  ...  ... ... ... және  әлеуметтік  кеңістікте,  тәрбие  мен  практикалықәрекет   барысында   қалыптасады.    ...    да    ...    ... ...  —  бүл  ...  да  ...  ...  өте  әр  алуанфакторлардың  өзара  әрекеті  мен  ...  Адам  ...  ...  ... тәжірибені бойына жинақтаса,  соғүрлым  түлға  маңыз-дырақжәне ол, өз кезегінде, оның дамуына өзінің ... ... ... ... қандай факторлар ықпал етеді және  түлғаның  ... ... ... бар? ... ... ... өте  көп,  ...  қалыптасуында-ғы  негізгі  рөл  әлеуметтік  ...... ... ... ортаға, ата-анаға тиесілі екендігін  атап  өтумаңызды. Тәрбиенің рөлі адамның балалық және  ...  ...  ... ... қүндылықтарды  игеруімен  байланысты.  Білім  адамға  әралуан ақпаратты және  ең  ...  өтіп  ...  ...  ...  менбағалау қабілетін беріп, ойлауды дамытады. Қоршаған әлеуметтік  орта  -  ... ... ету ... бүл  ...  қалыптасуына  тікелей  әсер  ететіндүниетанымдық,   ...   ...   ...   ...    ... ... ықпал ететін — ата-ана-лар. Нәрестенің көз  алдында  ... ... ... ... ... ... ... теріске  шығарудынемесе өзгертуді үйренеді. Сондықтан ата-ананың жеке абыройы, олар-дың  балатәрбиесіне қатысы, қоғамға және өзі ... ......  ... қалыптасуындағы маңызды фак-тор болып табылады.Түлға бос кеңістікте емес, үжымда, ... ... ... ол  ... ... тәуелді. Мүндағы қоғамның  рөлі  түлға  пайда  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қалыптастыруменқатар, осы жолда кедергілер жасауымен де  көрінеді.  Сондықтан  да  қоғамдыққүры-лыс, экономикалық және әлеуметтік даму ... ... ...  ие  ... ...  ...  ...  адамға  өзінің  ақыл-ойын  және  физикалыққабілеттерін іске асыру үшін ... ... ... ... ету мен  ... ... түлға ретінде адамның мәні —  оның  әлем  мен  тарихтағы  орнымәселелеріне  ...  ...  бүл  ...  ...  ...   мен   қарым-қатынастарының,    ...    ...     ...     ... ... ... және ... ретінде  қарастырылады.Тарихи түрғыда да, «нақты болмысы» түрғысында да олардың  ...  ... типі ... оның нақты жағдайлары мен қасиеттеріне орасан  зорықпал етеді. Әсіресе, әрекеттің түлғаға әсері ерекше  екендігін  атап  ... Адам ... ... және ... ...  түлғаның  дамуы  мен  оныңқоғамда әр ... ... ... ... ... Тек  әрекетте  ғана  индивидтүлға ретінде ... ... ол ... зат» ...  ...  еді.  Адам  ... қаншама  ойларға  беріліп,  кез-келген  қиялдар  тудыруы  мүмкін,  ... ... ... іс ... ғана ...  Бекерден-бекер  Конфуций  адам-дар  сөздерінтыңдап қана қоймай, олардың ... де көре ...  сол  ...  ... ... деп  жазған:  «Жеңіс  сыйлықта-рын  тек  жарысқа  қатысқандар  ғанаалады».Басқаша айтқанда, адамның  әлеуметтік-өрекеттік  мәні  ең  ...  ...  ...  ...  Әлеуметтену  —  бүл  индивидтің  қоғамда  өзөмірқамын дүрыс  тәсілмен  іске  ...  ...  ...  ...  мен  қүндылық-тардың  белгілі  бір  жүйесін  игеру  үдерісі  ... Ол ... ... ... ... ...  ...  аса-ды,тек ең алдымен оның белгілі  бір  қоғамдық  ...  ...  ...  ...  түсуі  нәтижесінде  іске   асады.   Бүл   жағдайдаәлеуметтену филогенезде  де  (адамның  ...  ...  мен  ... ... де (нақты түлғаның қалыптасуы)  жүзеге  асырьілады.Адамның тарихи дамуы  ...  да,  ...  де  ...... нәтижесі.  «Түлға  болып  туылмайды,  түлға  болып  ... ... ... ... ... түлға  —  бүләрқашан  да  үдеріс,  бүл  үнемі  қалыптасу.  Өзінің  қалыптасуында,  ... ... ... ... қалған түлға — бүл, демек,  азғындап-тоқырайбастаған түлға. Түлғаның деградациялануы индивидтің  өзге  ерікке  толығыменбағынып және оның әрекеті ...  ...  ...  ...  ... пен ... еркіндігіне орын қалмаған жағдайда да кездеседі.Индивидтің қарым-қатынастан,  тандау  мүмкіндігінен,  белгілі  бір  ... ... ... да ...  дамуы  мен  оның  көңіл-күйіне  керіәсер етеді. ... ... және ... ... ...  ең  ... бірі ... саналды, өйткені үдайы оқшаулану мен жалғыздық  түлға-ның өз ... ... ... Ал өзге ерік  пен  ойды  түлғаға  таңу  онан  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   жөне   өздүниетанымынан, өз ойы мен көзқарасынан айырылған адам  —  бүл  ...  ...  ...  ...  бір  ...  ...  ақыл-ойы   мен   жадыданайырылған индивидті де түлға деп айтуға келмейді.Түлғаның тағы бір  маңызды  сипаттамасы  —  оның  ...  ...  ...  және  ...  ...   компоненті   ретінде   оныңсанасының   дүниетаным,   ...   және    ...    ... ... бағдар-лары көрінеді. Әрине, түлғаның  қалыптасуы  менқылығына  әлеуметтік  ортаның  айырықша  ...  ...  ...  ...  ... мен қылығы да сол деңгейде негізінен адамның  ішкі,  рухани  өлемінебағынышты.  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...  сайын,  оның   өмірлік   ... ... ... келеді, түлғаның өзі де маңызы  артып,бұл құндылықтардың орнығуы мен дамуына оң ... әсер ... Бүл  ...  өз  ...  ...   ...   мен   ...   жақтарыменсипатталады.Түлғаның   ерік-жігері   мен   ...   ...    оның    ... мен ... тек ... ... ... және белгілі  бірәлеуметтік жағдайларда ғана бекіп, іске асады.  Дәл  ...  ...  ... іс нақты қылыққа жеткенде ғана  түлға  ...  ...  ...  адал,принципиал-ды болудың және т.б. қиын да ауыр екендігі аңғарылады.  Өйт-кені,егер индивид өзін шын түлға деп есептеп, соған үмтылса, ол ... тек  ... ғана ... ең ... ... да  жауапкершілікті  болуы  тиіс.Түлғаның еркіндік  жа-ғынан  сипаттамасы  сөзсіз  қажет.  Еркіндік  —  ...  ...  ...  ...   —   бүл   ...   тыс   ... ... жауапкершіліктің түлға  атрибуты  ретіндегі  маңызыбір де кем емес, кейде ерікті болғаннан жауапкершілікті болу қиынырақ.Сонымен, ... болу ... ... ...  ...  мен  жауапкершілігі  үнемішығармашылықты,  көңіл-күй  сілкінісін,  уайым-қайғыны  талап  етеді.  Түлғанеғүрлым ... жөне ... ... ... оның өзі мен  өзгелер  алдындағыжауапкершілік деңгейі де жоғары.4Л     ... ■ О і  ... ... және онъщ ... ... ... рөліҚазіргі әлемнің  этносферасы  жеткілікті  түрде  күр-делі,  ...  ... Онда сан  ...  ал  ...  жүздеген  адамды  ғана  қамтитынархаикалық-этникалық  ...  ...  ...  сан   миллиондағанадамдар-ды қүрайтын этностар бірге өмір сүреді.250Барлық   бүл   ...   ...   ...   және   ... әр ... және ... полиэтникалық (көпүлтты) екі  жүзден  астамелдің қүрамына кіреді.  Тек  ...  аз  ...  ғана  ... ... (бірүлтты) деп есептеледі, өйткені ондағы этникалық  азүлттар  түрғылықты  халықтың  5%-дан  азын  ...  ...   ... де ... ... ... біртекті болып табылмайды.Қазіргі әлемнің аса күрделілігі мен алуан кейіптілігі мынадай  ...  ... ... ...  бойынша  жердің  бүкіл  түрғылықты  халқы  үшнөсілге бөлінеді: ақ, сары, ... яғни ... ...  негроидті.Ал соңғы зерттеулер бойынша адамдар  тоғыз  нәсілге  бөлінеді,  оның  үстінеотыз  екі  топтың  ...  ...  ...  ...  ...   ... бойынша адамдар өздерінің нәсілдік белгілеріне қарай  екі  жүзкатегорияға  бөлінеді.  Қазіргі  этнОреалдарға  тән  ...   олар   ...  ...  ...  ...   және   түрақсыздығыменерекшеленеді.  Қазіргі  этника-лық  үдерістер   көп   ...   ...  ...  де  өзгешеленеді.  Осыған  дейін  бүл   ... не ... не ... ...  тән,  ал  социалистік  дос-тастық елдерінде ол орын алмаған  деп  ...  ...  ...  этникалықахуал қалыптасқан бүл пікірді теріске шығарды,  эт-никалық  коллизиялар  ... ... да, ... да, ... ... де,  ...  ...  деболатынын дәлелдейді. Соңғы  жылдары  американдық  әскери  ауызекі  әңгімеге(жаргон-ға) қазіргі ... ...  ...  жаңа  ...  енді  —«ЭҮС соғыстары» (этникалық, үлттық, сепаратистік).«ЭҮС  соғыстары»  ретінде   ...   ...   ...   ...  ...  және  ...  ...  мен  Тәжікстандағысоғыстарды  айтуға  болады.  Жал-пы,  ...  ...   ...   ... ... ... «ЭҮС соғыстары»  деп  айтуға  болады,  ... ... өз ... кеңістігін кеңейту, қайтарып  алу  неме-се  сақтапқалу үшін жүргізілді.Осы орайда ...  ...  біз  нені  ...  оның  дәстүрлі  үғымыескірген жоқ па  және  бүл  түсінік  этникалық-тың  ...  ...  ... ма ... ... ... туындайды. Әдетте,  этникалық  үғымы  белгілібір этносқа тән дәстүрлі сипаттар сақталуымен түсіндіріледі.Этностың төлтума мәдениетін, оның ... ... сол ... үшін  өмірлікмаңызы бар мәселе болып табылады. Біз қандай да ... ...  ... өмірдің  барлық  ауыртпалықтары  мен  қиындықтары  арқылы  таратылыпкелген рухани  және  ...  ...  ...  ...  ...  зерттеушілердің  ауылдарда,  деревняларда,  қыс-тақтарда   этникалыққұндылықтар жақсы сақталатындығын,  консервативтілігін  алға  ...  ... ... ... бола ма? ... бұл үғымы ескірген жоқ  па?Бұл мәсе-леге ... ... ... ... өзгертетін  кезкел-генсияқты. Біздің ойымызша, этникалықтың  дәстүрлі  белгілерін  сақтай  отырып,оларды жаңа ... және ...  ...  ...  ...  ... де жапондықтар  өздерін  дәстүрлі  этникалық  қасиеттермен  шектегенде,онда олар қазіргі жетістіктеріне жете алмас еді. Қазіргі ...  ...  біз  ...  гүл  ...  ...   самурайлық   пен   дзен-буддизмдәстүрлерін сақтап, табиғатпен үйлесімді өмір сүріп  отырған  эт-нос  ... ... ... ... ерен ...  қол  ...  ...  жайлыеске аламыз. Жапондықтар  аз  ғана  уақыт-тың  ішінде  экономикада,  ... зор ... қол ...  Бүл  ...  ...  тек  ... ғана емес,  қазіргі  қатал  әлемде  этностың  сақталып  қалуы  үшін  ... ... бар ... ... табылады. Өз мәртебесін тек өмір сүріп отыр-ған дәстүрлермен гана шектеген  ...  өзін  ...  ...  ... ... түлеу үдерістерінің ғаламдық  сипат  алуы  қоғам  ... орны мен ... ...  ...  ...  ...  немесеәлеуметтік болсын, рухани болсын, барлық қүбылыстар  этникалық  кейіпке  енебастайды. Этникалықтың үнемі бүкіл қоғам өміріне,  оның  ...  ... ... ... ... ықпал етіп келгендігін айта  кету  керек.  ... ... ... ... ...  тарихи  айғақтарнегізінде нық сенім-ділікпен көрсетіп берді. Ол өзінің  этникалық  «өрістер»концеп-циясында қарама-қайшы екі этникалық  ырғақтың  ...  ... ... яғни ... (химера — бүл бір-біріне  сөйкес  келмейтінәр түрлі ... ... ...  екі  ...  бірі  өз  ... ... ... қалыптасатынын дөйектеді. Химералық  этностардыңпайда болуы философияны теріске  шығаратын  антижүйелер  қүрылуына  әкеледі.Мысалы,  эллиндер  мен  ...  ...  ...  III  ... ... ... дүниеге әкелді. Б.з. II ғасырында  кушандармен сақ-тардың Үндістанға ... ... ... ... ... ... табылатын, өзінің өмір сүруін де сағым деп есептейтін  «боскеңістік» туралы дүниені  теріске  шығарушы  ілім  ...  Онан  да  ... ... ... мен ... қоныс аудару түсында Қытайда  IIIғасырда пайда болды. Бүл жерде тіпті ...  ...  ...  ... та ... себебі үш ғасыр бойы тайпааралық соғыстар  нәтижесінде  27этнос, оның  ішінде  ертеқытай  (хань)  ...  да  ...  ...  Б.з.  ...  Араб   халифатында   гаремдер   қүру   ...   ...   ...  ...  ...  исмаилиттердің  антижүйесі   пайдаболды.4.3.2. Үлт теориясыньщ марксшілдік түсіндірмесіҮлт   және   ...   ...   ...   теориясықалыптасуының қайнар көздері ең алды-мен  осы  мәселені  түсіндірудегі  жаңабағыттың   негізін   ...   ...   ...   ...   К.Каутскийесімдерімен байла-нысты болды. В.И.Ленин және өзге марксшілдер олардың  тео-риясын буржуазиялық үлтшылдық, ... ... ... және  т.б.түрінде   айыптағандықтарына   қарамастан,   үлттың   марксшілдік   теориясыжоғарыдағылардың  теориялық   ...   ...    Бүл   ...  марксизмнің  негізгі  түжырымдары  О.Бауэр,  К.Каутский   ... ... ... де, ... ... айырма-шылығы  (онда  үлтазаматтық  қоғам  ретінде  түсіндіріледі),  үлт  этникалық  түзілім  ретіндеқарастырылады және ...  ...  ...  ...  тіл  мен  жер  аумағын(территорияны) мойындауы екі көзқарасқа  да  ортақ.  Біз  үзақ  ...  ... және ... ... ... ...  ...  үлт  пен  үлттыққатынастарының  маркстік-лениндік-сталиндік   ...   ...   ... Бүл ... ... ... қауымның мынадай негізгі типтері бар:  ру,тайпа, халық, үлт.Мүндай  типология  қоғамды  ...  ...  бір  ...  ...  ...  ...  ...  негізделді,  әрбір   қоғамдық-экономикалық формацияға адамдар-дың тарихи қауымының нақты бір  типі  ... ... ... ... ...  да  ...  бір  қоғамдық-эко-номикалық формацияда адамдардың тарихи қауымының тек бір-ақ типі  ғана  өмірсүрмейді,  оның  үстіне  ...   ...   ...  ...  сәйкес  келуінің  міндетті  еместігін   ... ... ... ... дәлелдеді: «Мысалы, Францияда  феодализмненкапитализмге өту 1789—1791 ... ... ...  асты  және  ... ... ... ... француз шаруаларының этникалық  мәні  солкүйі  қалып  қойды...»  Және  де,  ...  ...   ...   ... ... ... өзі ... үшырады және  қазір  бүкіләлемде көбіне өркениеттік принциптер қолданылады.Бүл  ...  ...  ...  ...  ...  және   ... ... Алғаш рет, 1950 жылдар  ба-сында  адамзаттың  ...  ... ... ... тек үш ...  қауымы  туралы  идея  қалыптасты.Н.Н.Чебокса-ров пен М.Г.Левин адамдардың этникалық қауымдары тарихи  дамудыңәр түрлі сатыларында ... ... ...  және  ...  ... ... этникалық қауымның ерекше типі ғана тән болады деп  есептеді:алғашқы қауымдық қүрылыс үшін — тайпа, қүл иеленушілік және  феодализм  ... ... ... және ...  ...  және  ...  қоғамдарүшін - үлт. Мүндай жіктеліс (клас-сификация) кеңінен таралды және осы  соңғыуақытқа дейін жалғыз өзі ... ...  ...  ...  ...  күні  де  ... ... Бірақ, кеңестік қоғамтану ғылымы  да-муының  әр  түрлікезеңдерінде  адамдар  қауымының  тарихи  ...  ...   осы   ... ...  ...  ...  типологиясының  өзге  де  критерийлерінүсынған зерттеушілер де болды.Адамдар  қауымының   ...   ...   өзін   алар   ...   ... ... да міндетті  түрде  осы  сатылардың  бәрінен  өтуітиіс  емес  екені  ...  ...   ...   ...   ... бөлінген жоқ:  француздар,  ағылшындар,  испандар,  гректер,  жәнет.б. Оның үстіне Л.Н.Гумилевтің ... ... ... рулық  жүйені  ертедәуірге  апарып  тіреу  ...  ...  ...   ...   немесесасанидтік парсылар моңғолдардан 1000 жыл ... ... 1200 жыл  ... оларда рулар мен фратрияларға бөліну болған жоқ».Халықты зерттеу мәселесі де түйыққа тіреліп отыр.  Бүл  ең  ...  ...  ...   көп   ...   ...   Бүл   ... ... белгілі бір типін де, қанаушы тапқа қарсы түрушы  ... де, ... жай ғана ...  ...  да  білдіре  алады.  Со-нымен қатар әр түрлі қоғамдық-экономикалық ... ... да ...  ...  ...  ...  ... әр алуан пікір туғызды. В.И.Козлов  өзінің  «Этникалық  қауымдардыңжіктелуі  туралы  (мәселенің  жағ-дайы)»  еңбегінде   ...   ... ... ... ... отырып және әлеуметтік-таптық  қүры-лым ерекшеліктерінен шыға  отырып,  соған  сәйкес  былайша  ...  ... ... ... ... «қүл ... ...  этнос  жәнет.с.с. немесе қысқартыл-ған түрінде - АҚЭ, ҚҚЭ, ФҚЭ, КҚЭ, СҚЭ.Онан ертерек, 1964 жылы С.А.Токарев қүл ... және ... ...  ...   ...   ең       ...       әлеуметтік-экономикалық      қүрылым   ...   орай   ...   ... ... ... ... ... Осыған  байланысты  «халық»(«халықтық») үғымын феодализм түсьшдағы  этника-лық  қауымды  белгілеу  үшінқалдырып, ал қүл ...  ...  үшін  жаңа  ...  ...  енгізудіүсынды.  Соңғы  жылдары  М.В.Крюков  «халық»   ...   ...   ... ... оны ... ... еместігі  туралы  мәселені  көтерді.Осыдан  туындата  отырып,  Ю.В.Бромлей  ...  ...  ...   ... ... этни-калық қауымына  қатысты  «палеос»  және  феодалдыққоғамға қатысты «мезос» терминдерімен алмастыруды үсынды... «Халық»  (народ)және «халықтық» (народность) ... ... ... нақты  мәселелердішешуге келгенде  де  күшейе  түсті.  Кеңес  зерттеушілері  «Кеңестік  ... ... ... ... ...  жылдары)  осы  мәселегебай-ланысты  қиындықтарға  тап  болды.  Ең  ...  КСРО  ...   ...   арасындағы   айырмашылықты   белгілеу   қиынға    түсті.    ... ... 20 ... ... қауымы «халықтыққа»  жатқызылып,ал өзге жиырма шақтысы «халық» деп белгіленді. Оның үстіне қатар  деңгейдегіэтникалық  қауымдар  әр  ...  ...  ...   ...   ...   ...  ал  ханты  «халық»  бөліктеріне   кірген   (қара-ңыз,   СИЭ.М.:Советская ... 1966, 9 т.,  ...  1974,  15  т.,  ...  Солсияқты бір этникалық  қауымдар  әр  түрлі  мақалаларда  әр  қилы  ... деп ... шолу ... солардың қатарына  эвенкілер,  эвендермен чукчалар жатқызылса (сонда, 9 т., 969-бет), ал олардың  әрқайсысына  ар-налған жеке ...... ...  16  т.,  396-бет),  «Эвендер»(16  т.,  397-бет),  ...  (16  т.,  ...   ...   қатарынаенгізіліп кеткен.Этникалық қауымның тағы бір күрделі де  шатастырылған  типі  —  ұлт.  ...  ...  ...  ...  және  ол  ...  күнге  дейінтүбірлі   өзгере   қойған   жоқ.   Ол   ...   ...    ... ... ... түрлілігі оның төрт  белгісіне  әкеліп  таңылдыжөне қатаң сақта-лынды; егер де, сол ... ... қай  ...  ... ол үлт ретінде есептелмеді. Ал бүл  өз  кезегінде  ...  ... ... саяси салдарларға үрындырды:  ол  халықтың  өзіндік  сара  жолынанықтау қүқығынан, белгілі бір мемлекеттік ... қүру  ... дәл ... түсінігінің батыста да  орын  алғанын  ескеруіміз  қажет.Мысалы, осы  мәселеге  қатысты  американдық  ......  ... ... үлтты анықтаудың сталиндік нүсқасы қырқылған  күйіндеберіледі. Өзге де факторлар қатарында әдетте территорияның,  тілдің,  ... да ...  және  ...  осы  ...  анықтама-сын  қазіргіэтноүлтшылдықты зерттеу барысында қолданады.4.3.3. Үлттъщ ... ... ... мен оның ...  ...  ...  Н.Масановсияқты  зерттеушілер  өзгеше  көзқарасты  ...   ...   мен   ... Қазақ-стан» деп аталатын Н.Әміреқүлов  пен  Н.Масановтың  бірігіпжазған  еңбегінде  (А.,  1994)  үлт  ...  ...   ...   ... ...  ...  қауым  ретінде  түсіндіріледі.Бүл мәселенің онан әрі кеңінен ашылуы Ж.Б.Абылхожиннің  көптеген  мақалаларымен сөйлеген сөзде-рінде орын ... Оның ...  үлт  —  бүл  ... мемлекеттік-саяси  категория,  этникалық  емес,  азаматтылық.  «Үлттықбірегейлік  түлғаның  өзінің   біртүтас   ...   ...   ...  сезінуі  мен  бағалануы  арқылы  сипатталатын  жалпыадамзаттықментальдылық». Үлттың бүл түсінігі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  франкотілдік  түсінікке  сәйкес   ... ... ... ... В.К.Мюллер редакциясымен,  М.,  1962)паііопаіііу үлт, үлттық  азаматтылық  деп  аударылады.  Сол  ...  ...  ...  «үлттық»  (националь-ность)   үғымы   «белгілі   бірмемлекеттің азаматы», ал ... ... ... ... сол  ... қауым-дастығын  білдіреді.  Демек,  «үлт»,  «үлттық»  түсініктеріэтника-лық емес, саяси, мемлекеттік мағынаны ... Бүл ... ... орай этатистік (французша еЧаі  —  мемле-кет)  мағынадақолданылады: байрақ, елтаңба, өнүран және т.б.  ...  ...  ...   ...   дер   кезінде    әлемдік    ғылыми    ... тек ... ... ғана  емес,  түрмыста  да  аңғарылады.Алыс шетелге жаппай қоныс аудару ... ... ...  ... ... деген бағананы толтыру кезінде өздерінің  этникалық  тегінкөрсететіні жиі кездеседі, ал  анау  елдер  үлгілері  бойынша  ... ... ... үлттың  қазіргі  түсінігі  Э.Ренанның  «Үлт  дегеніміз  не»  дегенеңбегінде  келтірілген  ...  ...  ...  ...  сөзінесәйкес келеді: «Үлт — бүл жан, рухани принцип... Жанды  қалыптастыратын  екінәрсе бар... Біріншісі -бүл ес пен ... бай  ...  ...  ...  —шын келісім, бірге түруға үмтылу және барынша өз  үлесіңді  қосуға  үмтылу».Бүл анықтамада үлтты қалыптастырудың  ...  екі  ...  ...  ...  тарихи  тағдыр  бірлігі  туралы  ортақ  тарихи  жадының  болуы;екіншіден, бірге түру және өз ... ...  үшін  ...  келісімніңжәне үмтылыстың бо-луы. Мүнан шығатын қорытынды, үлт қалыптастырудың бастап-қы кезеңінде бірегейлік деңгейінің  қаншалықты  екендігіне  ...  ... ... ... алғашқы  белгісі,  тари-хи  жадының  ...  ... ... бар: ең бол-мағанда, соңғы 80 жыл бойы  қазіргі  Қазақстанаумағын мекен-дейтін халықтардың тарихи тағдырлары ортақ  және  ...  ... де, ... да, тың ... де,  соғыс-ты  да  және  ... ... ... ...  ...  әлі  үлт  ...  қалыптасу  қажет,  өзеліңнің азаматы ретінде Отаныңның ыры-сы үшін еңбек етіп, бірге өмір  ... ... ... ... ... ... ... айтылғандардан шығатын қорытынды, үлт -  бүл  бір  мемлекетте  ... және ... орай ...  ...  ...  бар  адамдардың  бірлігі,этникалық қауымы ... ...  ...  этникалық,  конфессионалдық,мөдени  және  тілдік  айырмашылықтары  бар  ...  тек  ...  ... яғни ... ... отырып қана  бейбітшілік,  келісіммен  өмір  сүреалады. Бүл түсінікті  басшылыққа  ала  отырып,  ...  ...  ... ... Үлт деге-німіз  —  бүл  жалпы  жерімен  (территориямен)  жәнебіртүтас  мемлекетпен  ...  ...  ...   ...   ...  бар,  ...  ...  тілдік   айыр-машылықтардықүрметтейтін жөне ақырында біртүтас  мемлекеттік  тілі  бар,  ...  ... мен ... ие азаматтардың қауымдастығы. Демек,  ұлттық  бірліктарихтың, экономиканың, территорияның, ... ... мен  ... ... яғни этникалық,  конфессио-налдық,  мәдени  және  тілдікайырмашылықтар  сақталғанымен,  бұл  ...  ...   ... ...  ...  ...  ұлт  қалыптасуына  байланыстыбылай деп жазды: «Оның пайда болуы неғұрлым жасанды бол-са, ұлтгық сезім  десоғұрлым  ...  Бүл  ...   ...   ...   ...   ...   мен   «жас»   еуропалық    үлттарға,    сондай-ақ    ... ... мен ... ... ... қозғалып  бара  жатқанКСРО, Югосла-вия сияқты мемлекеттерге қатысты». Бір  мемлекет  ішінде  түра-тын этностардың  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ... тиіс және ерікті болуы керек. Х.М.Энценс-бергер үлт пен  этностыңарасындағы түбегейлі  айырмашылық-ты  көрсетеді:  ...  ...  ... ... ... бері өмір ... келеді.  Ал  үлттар  бүл  кезімізден  екіғасыр бүрын ғана қалыптасты. Айырмашылығы айдан  ...  ...  ... ... пайда болады.  Үлттар  болса,  саналы  күш-жігердің  ... олар ...  ...  өмір  сүре  ...  ...  ...   ...   Бүл   идеоло-гиялық   негіз,    сәйкес    ... ... ... ... және  т.б.),  XIX  ...  ғанақалыптасты және Еуропа мен Солтүстік Америкадан бүкіл әлемге  таралды»  ... Х.М. ... ......  ...  1994,  №9, ... ... Лдамдар к,ауымыныц этникалык, формаларыҮлт  және  үлттық  қатынастар  теориясы  ...   ...   ...   ...   ...   ...    ғылымына    этникалықтерминология енгізілуіне мүрын-дық болды. 50-жылдардың өзінде-ақ  «этностың»мәні  ...  ...  шешу  ...   ...   ...   ...  бүл  мәселені  шешуді  күн  ...  ...  ...  ...  ...  бүкіл  адамзат   тарихы   бойында   сақтайтындайөзгермейтін   және   ...   ...   ...   ...    ... олар ...  ...  тыр-нақшаға  алды.  «Этнография  жәнесалалас пөндер» (М., 1988,258121—122 беттер) кітабының авторлары ... бүл ...  ... ... ... үғымына тыйым сал-ған шектеудің  салдары  аңғарылады.Бүл  этнос  теориясымен  алғаш  айналыса  ...  ...  орыс  ... (1887—1939) есімімен байланысты. 1921—1922  жыл-дары  олөзінің  Қиыр  ...  ...  ...  ...  ... беруге тырысты. Бірақ бүл мәселені  кейінірек  шетелде  ...  ...  осы  ...   ...   ...   Этникалық   жәнеэтнография-лық қүбылыстардың негізгі  принциптерін  зерттеу»  деп  атала-тынмонографиясын ... ... 1923). Оның ... ... —  «бір  ...  өзінің  түпкі  тегінің  ортақты-ғын  мойындайтын,  дәстүрлеріненкөрінетін   және   ...   ...   ...   осы   ...   ... өмір ... мен әдет-ғүрыптарының  жиынтығы  бар  адамдартобы». Бірақ  онда  бүл  ...  ...  ...  ...  түр  ... ... жатыр. Этностар болашағы  туралы  мәсе-леге  байланыстыол былай деп жазды:  «Адамзат  жақын  ...  ...  ...  ... жаңа түр ... ... ...  онда  ол  аммониттер  секілді  өзінеізбасар да қалдыра алмай өмірден өтеді, мүндай  ...  ...  ... Этникалық проблематикаға арналған зерттеулер тек  50—60  жылдары  ғанақайта жалғасты. Олардың ... ... өмір ... ...  ...  мәселесі  негізінен  сөз  бо-латын  ...  мен  оның   ... және  ...  шекаралар»  (М.,  1951)  атты  ... ... ...  этностың  негізгі  бөлігі  ретіндегі  этника-лықсана-сезімнің маңыздылығы келтірілген  және  тайпа,  ха-лық,  үлт  ... ... ... ...  үсынылған  Н.Н.Чебоксаровтыңзерттеулері мен оның бірлесіп  жазған  ...  ...  ...  С.П.,Левин М.Г., Чебоксаров Н.Н. Очерки общей этнографий. М.,  1957)  атап  ...  ...  ...  ...  ...   ғылы-ми   айналымғатолығымен енеді, бірақ  бүл  мәселеге  ...  ...  әлі  ...  ...  жоқ.  ...  ...  екі  ...  бөлуге  болады:этносты әлеуметтік қүбылыс  ретінде  ...  және  оны  ... ... ... ...  ...  үстем  концепция  болып  табы-латын  этнос  теориясын  жасап  шығарған  Ю.В.Бромлей  ...  ... ... ... болады; екіншісіне —  ең  бастысы  Л.Н.Гумилев  жәнеоның  ізбасарларының  шағын  тобы  ...   ...   мен   ... ... ...  алғанда,  этнос  әлеуметтік,  тарихи  қауым,  өзгеаналогия-лық  ...  ...  ...  ...  өмір  сүруініңайрықша формасы ретінде қарастырылады.Этностың бізде қалыптасқан осы теориясына қарсы  үзақ  ...  бойы  ...  ...  ...   ...   және   Жер   биосферасы»еңбегінде және басқа  да  көпте-ген  шығармаларында  жариялаған  ... ...  мен  оның  ...  ...  ...  «эт-носты»әлеуметтік емес қүбылыстар қатарына жатқызады:  «Эт-нос...  әлеуметтік  емесқүбылыстар қатарына жатады, өйткені ол  бірнеше  формацияларда  сүре  ...  және  ол  мүны  ...   ...   ...   ...   ... де тарихи үдерістер этникалық үдерістермен сәйкес еместігін  ай-тып, осыған байланысты «этникос» үғымын енгізеді.Л.Н.Гумилев өз түжырымында  В.И.Вернадскийдің  ...  ...  ... ... «Бүл ...  қоршаған  ортаны  өзгертуші  және  солортада кедергілерді жо-йып жібере алатындай қысым көрсететін  энергия  ... ... ... ... ... ... бола  отырып,биохимиялық энергиямен тығыз байланыста болады, дәл  осы  ...  ... ... ... ... асау ... су ... пайда  болғаннанкейін, өзінің жалдану шегіне дейін жетеді де, қайта пайда болу  үшін  ... ...  ...  ...  ...  тербелістерде  халық-тардың  үздіксізалмасуы  ...  асып  ...  Бүл   ...   осы   ...   ...  әр  ...  кезендерінде  әр  қилы  болып   келеді   және   ... ...  ...  ...  этногенездіңпассионарлық теориясын негіздеді. Оның пікірінше  әрбір  этнос  белгілі  бірпассионарлыққа және ... ие, яғни ... ...  ...  ... ... биохимиялық энер-гияны қабылдаудың  әр  түрлі  деңгейліқабілетіне ие болады.Этносфераны  жан-жақты  зерттеу  ...  ...   ...   ...   жиынтығы   арқылы   (тіл,   ...   ...   ... ... ... территория және т.б.) анықтау  мүмкінемес  деген  қоры-тындыға  келеді,  өйткені  барлық   ...   және   ... әр ... ... бір  ...  да  бір  ...  сөйкескелетіндей  универсалды  этнобіріктіруші  белгі  жоқ.  Және   мүны   ... оның ... да ... ...  ...  Ю.В.  ...  жәнеэтнография. М., 1973,  31-бет;  Бел-ков  П.Л.  О  методе  ...  ... и ... ... М., 1993, 59—60 ...  ...  ...  «этносүғымын қатаң анықтауға жүйелік тәсіл ғана мүмкіндік  береді»  және  «жүйеніңнақты  ықпалдары  заттар  ...   ...   ...   ...   ... ... ... «этнос — өздерін өзге барша үжымға  ...  ... ... Бүл ... «біз — өзіміз, ал қалған-дары  —  өзгелер»деген  этникалық  үжымның  өз  бүтіндігін  ...  ...  ...  ...  жүйелік  байланыстың  бір  түрі  болып   ...   ... ... ... ... анықтамасын береді: «этнос — өздерін  өзгеана-логиялық  үжымдарға  қарсы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  бүл  комплиментарлық  сезім-талдықпен  анықталады  әрітарихи уақыттарда заңдылықпен өзгеріп ...  ...  ...  ... ... ... Л.Н. Этносфера: История людей и  ис-торияприроды. М., 1993, 540-бет).Этникалық даму ырғақтарының тарих ырғақтарымен, яғни, ең  алдымен  ... ... ... ...  алға  тарта  отырып,  «этностыәлеуметтік емес» ... ... ... Л.Н.Гумилевтің пікірімен  келісуқиын. Иә, шынында да,  этногенез  бен  ...  ...  ...  ... сай  ...  және  бүл  ...  ғалымның  жоғары-да  келтірілгенкептеген  тарихи  айғақтармен  дөлелденеді.  Бірақ,  біріншіден,   қоғамдық-экономикалық  ...  ...  ...  сынына   шыдай   алмай,   өзініңөзектілігін ... ... ... ... ... жөне  социогенездаму ырға-ғының бүл сейкессіздігі этностың  «әлеуметтік  еместігін»  білдіреалмайды,  этногенездің  шарттылығын,  ...  яғни  ...  тән  ...  ...  ...  ...  этникалыққасиеттердің негізгі  тасымал-даушысы  мен  субъекті  адам  болып  табылады,сондықтан оны бүл сапада «этнофор»  деп  ...  ...  ... Л.С.Христолюбова).  Әрбір  адам  белгілі  бір  этнос-тың  өкіліболғандықтан, оның этникалық қасиеттері болатыны ... ...  ал  ... ... ... ... оған қосымша «этнофор»  ретіндегеографиялық  ерекшеліктер  қосылатын  күрделі  жөне  ...  жан   ... ... не ... не ... емес»  деп  қарастыру  бүлмәселеге деген біржақты көзқарасты ғана білдіреді. «Этностың»  ... ... ...  ...  ...  және  биофизикалықүдерістер ықпал ететіндігін Л.Н.Гумилев өте ...  ...  ... ... ... ... теріске  шы-ғарғанымен,  оның  анықтамасымұны керісінше дәлелдейді. Ол этносты адамдардың ұжымы  ретінде  сипаттайды,ал ұжымның, әрине, «белгілі бір ...  ...  шешу  ...  ... ... ... екендігі белгілі.  Демек,  біріншіден,  этностобыр  емес,  ұжым,  яғни  ...  ...  ...  бұл   ...  ...  ...  уақытта  заңдылықтарға  сай   өзгерістерге   түсіпотырады, яғни әлеуметтік өлшемде өмір сүреді.4.3.5. Шетел зерттеулеріндегі ... ... ... ... ... ... қалай қойылған?«Этнос» терминінің  өзі  ғылыми  әдебиетте  XVIII—XIX  ғасыр-лар  аралығындапайда бола  ...  және  оның  ...  осы  ...  ...  ... ... ...  терминдермен  шектелді.  Тек  XIX  ғасырдыңсоңынан бастап ғылыми әдебиетте «этнос» ұғымы әр  ...  ...  ... ... ... ерте ... белгілеу үшін (Л.Г.Морган),  тарихи-мәдени   ...   ...   ...    ...    бірліктерді(Ж.В.Ляпуж) және  т.б.  белгілеу  ...  ...  ...  қазіргіүғымына жақын  түсінікті  XIX—XX  ғасырлар  аралығында  француз  ... ... Ол ... ... ... ... өмір сүру  ...  менмінез-қүлқы жағынан бір-бірінен ерекшеленетін халықтарды түсінді.  Бірақ  олөз  жүмыстарында  «этнос»  терми-нінің  ...  ...  ...  ... қолданады.Этникалық  терминологияға  деген  келесі  бір  қызығушылық  толқыны  біріншідүниежүзілік  соғыстан  кейін  ...  ...  1919  жылы   ...   ... айналысқан Ф.Рено «эт-нос» және «үлкен этнос» үғымдарын  ажыратудыүсынды. Дәл осы  уақытта  Германияда  бүл  ...  ...  ... айналыса бастады. Оның «Шаруашылық және қоғам»  еңбегінің  жеке  ... ... ... ... ... терминологияның таралуы мен қалыптасуында-ғы ерекше қарқынды  даму60-жылдары орын алды және бүл,  ең  алдымен,  батыс  әлеміндегі  ...  өрши  ...  ...   ...   Бүл   ...   ... алуан  түрлі  мағыналы  жасақталуымен  сипатталады.  Әсіресе«еіһпок», «еіһпізсһе Ошрре» (неміс тіліндегі ғылыми әдебиеттерде),  ...  ...  ...  «еіһпіс  §гоир»,  «еіһпіс  сотггшпііу»,«еіһпіс ипіі» (ағылшын тілінде)  ...  ...  ...  ...  ... ...  бүл  ...  туындайтын  «еіһпіс  ісіепіііу»  (этникалықидентификация), «еіһпіс геіаііопз»  (этникалыққатынастар),  әсіресе  ағылшынтілдес ғылыми әдебиетте көп кездесетін  ...  ...  ... кең ... ... ... Осы ... бері қандай да болсын  бірүғымды жалпы қабылданған деп  айту  қиын,  ...  ...  ...  ...  ...  бойынша  осы  күнге  дейін  толық   ... жоқ. ... ... ... Дж.Сар-тори сияқты  әлемдікғылыми қауымдастық өкілдері этносфе-раны терең әрі  жан-жақты  зерттеу  ... ... ... ... да ... бір ... бірлікті анықтаудағы бүл алуан түрлілік  еңалдымен  ...  ...  ...  ...  ...  мен  М.Пинард  эт-нос  —  бүл  «эмоционалдық   және   символикалықбайланыстар-мен біріктірілген ... ... деп  ...  ...  ...  ...  ...  этнос  —  «бүл  адамдардың  өзіндік  сана-сезімімен  бекітілген  түтастық»;  ал  ...  ...  ...  ... ... сипаттамалар-ды  өздеріне  үжымдық  және  бейсаналық  ... ... ... ... түрғысынан қарастырса,  американ-дықзерттеушілір Л.Вернер мен Л.Срола этнос үғымы «өзін  белгілі  бір  ...  ...  ...  ...  және  сол  ...  әрекетіне  қатыса  алатын»кезкелген адамға қатысты қолданыла алады деп есептейді.Алайда,  этностың  субъективтік  ...  баса  ...   ...   ... ... оның объективтік  қырларын  да  теріске  шығармайтынынескерген жөн. Бүл түрғыда әлеуметтік ...  ...  мен  ... ... қызығушылық тудырады. Олар өздерінің  «Этникалық  страти-фикация. Салыстырмалы тәсіл» деген еңбегінде ... деп  ...  ... ... ... олар тек адамның ойында ғана өмір  сүреді,бірақ адам өзін қалай болса солай жариялай алмайтындығы себепті  объективті.Бүл катего-риялар объективті, ... олар ... ...  адамдар  арасын-датерең тамырлаған және жекелеген индивидтердің  қалауынан  тыс  өмір  ... ... ... ... ... ...  ...  туыс  деп  есептейтінжәне  ...  ...  де  ...  деп   санайтын   адамдардың   жиынтығы»тұрғысында қарастыра-ды. Алайда, Т.Сибутани мен К.Кван да жалпы  ... ... ... ... кете ...  Олар  осы  ұғымды  онанәрі  нақтылай  отырып,  былай  деп  жазды:  «эт-никалық   топ   ...  ...  және  ...  ...  ...  қалуға   ұмтылатынадамдардан құрала-ды». Шетел әдебиетінде ... ... ... ... ... бергеннің бірі американдық зерттеуші Энтони Смит  бо-лып  табылады.  Олмынадай анықтама ұсынады: этнос — «бұл шығу  тегі  мен  ...  ... ... ... ... тарихи, бір немесе  бірнеше  ерекше  мәдениетібар, терри-ториялық бірлігі мен топтық ынтымақтастық  сезімі  ...  ... ...  ...  ...  идеяларының  көрнекті   авторла-рынвщ   ...  ...  ...   ...   ...   ...   ... сақталып қалған  «үжымдық  бейсаналық»  үғымві  анағүрлым  сәйкескеледі. Э.Смиттің пікірінше, этникалық  топ  ...  орта  ...  ... ... және  бүл  ...  тәжірибе  этни-калық  топтвщ  дамуынанықтайтын  ...  ...  мен  ...  ...  Үжвімдық   жадыда,әдетте, мына нәрселер  ...  ...  ...  ...  ...  ... алып баратын жол, өздері мен өзгелерді  қарсы  қою  арқвілыэтникалық  ...  ...  ...  ...  мен  соғыстардың  шығу  тегіжөніндегі мифтер.Қазіргі ... ... ... ... дамуына  байланыстыэтносаралық үдерістерге деген қызы-ғушылвіқ  өсе  түсті.  Бірақ  бүл  саланызерттеуде шетелдік қоғам-тану әдебиетінде жалпы ...  ...  ... ... туып ... ... орай, әсіресе ағылшын тілдес,  оныңішінде  ...  ...  ...  ...   ...   қолданылабастады.  Алайда  мүнда  да  осы  тер-минге  қатысты  бірауызды  ...  ...  бір  ...  ...  ...  ...  ...  немесеаймақтық бірлікке негізделген топтың үжвімдық  сезімі  ретінде  қарастырады.Д.Ро-бертсонның «Саяси сөздігінде»  берілген  «этникалвіқ»  ...  ... ... ... ... дегеніміз нәсілдік, мәдени және  тарихисипаттамалар негізінде қоғамның уақыт  өткен  ...  ...  ...  бір-біріне  жау  саяси  достастық-тарға  бөлінетін   күрделі   ...   ... Өзге ... ... ...... ...  қасиеттерін  белгілеу  үшін,  ал  үшіншілерінің  ойынша  —   ... ... үшін ... П.Ван ден Берг этникалықты әуел  бастанадамзатқа  тән  қасиет  ретінде  сипат-тайды.  Өзінің  «Этникалвіқ  ... ... ол ...  ...  сүрыпталу  принципіне  негізделгенәлеуметтік биологиялық қүбылвіс ретінде  қарастырады.  Оның  пікірінше,  бүлсүрыпталу бір-біріне жақын әрі ... ...  ...  және  дүшпандықәлемде өздерінің сақталынып қалуына жағ-дай жасайды. Ол  адамдар  бірігуініңбастапқві формасы  ...  ...  ...  ...  ру  және  үлкенотбасвілвіқ қауым  болып  ...  ол  ...  ...  ...  ... ... айналған деп есептейді  (Знаменский  А.А.  Эт-нонационализм:основнвіе концепции американского общество-ведения//США, 1993, № 8,  6-бет).Бірақ,  ...  ...   ...   10—15   ...   ғылыми   қоғамтануәдебиетінде  амери-кандық  ғалымдар  терминологиялвіқ  шатасушылықтан  ...  келу  ...  ...  ...  ...   ... ... түрлері енетін әлеуметтік  объектілердің  ерекше  класы  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... Қазіргі шетелдік қоғамтану ғылымында этникалық  қауымның  бвілай-шажіктелуі   мойындалған:   «этникалық   қауымдаствіқтың»    өзі    ... ... ... ... деген түр-лерден қүралады.Соңғы анықтамалық басылымдар мен  американдық  қоғам-танушылар  зерттеулерінталдай отырып, Т.В.Таболина этника-лық бірліктерге ... ...  ... ... ... бір ... ...  —  мойындалғанәлеуметтік категория мүшелері ретінде  бірегейлендіретін  ...  ... ... ... ... ...  маркерлерге  нәсіл,  терініңтүсі, тіл,  дін,  географиялық  шығу  тегі  жатады.  ...  ...  ...  ...  мүра  ...  ...   маркерлерді   олардың   өздерімойындамаған жағ-дайда да бүл маркерлер этникалық  категорияларды  ... ... ... ...  ...  —  объективті  нақты-лықтар.  Қалайболғанда да этникалық қауымның басым бөлігі мүндай сипаттамалардвің  біреуіннемесе бірнешеуін ... ... ... Бүл  ...  ... ... жалпы платформаны иеленетін түлғалар  тобын  біл-діретінәлеуметтік тап сияқты жалпы  ...  ...  ...  ... — бірегейлік пен үйымдасушы-лықтың қосымша сипаттамаларына  ие  болатынэтникалық категория. Бұл ... ...  ...  ...  категорияғақатысын өзіндік саналы түрде сезінуі мен  бағалауын  білдіреді.  Американдықзерттеуші Дж.М.Уингердің ... ...  ...  мынадай  параметрлерібойынша ерекшеленеді: тіл, діни наным-сенімі, нәсілдік белгісі  және  шыққанотаны. Бүл топ-тың мүшелері өздерінің  ...  мен  ...  ...  айыр-машылықты жете сезінеді (Смелзер Н.  Социология.  М.,  1994,  306-бет).  ... ... ... ... ... топ ... сәйкес келеді.Этникалық категория мен  этникалық  топтың  арасындағы  айырмашылық  былайшасипатталады: егер этникалық ...  ...  ...  ...  ... ... өте жай ... әлеуметтанымдық феномендер  болса,  алэтни-калық топтар  —  әлеуметтанымдық  емес,  ...  ...  ... ... Р.Х.Джексон «Этникалық категориялар саяси қысымға өте  берікболса, ... ... ... күйге ауыса алады, реттеле алады және  жойылыпкетуі  де  мүмкін»  деп  ...  ...  ...  ...  ...  бірі  ...  түрғыда  берік  этникалық  категориялар-дынеғүрлым кең мәдениет ... ...  ...  ...  та-былады.  «Этноүлт»өзін-өзі билеу мен  тілін  ...  ...  ...  ете  ...  ... саяси статусқа үмты-латын этникалық топты білдіреді.4.3.6. Этникалык, %ауымдардыц жіктелуіКеңестік және ... ... ... ... ... ...  жасауэтникалық қауымдардың бүрын-ғы жіктелуі қазіргі этноболмысты бейнелей  ... ... ... ... ...  ...  Әсіресе,  эконо-микалық  детерминизм  мен  формациялық  принципке   негізделетін   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ақтамайды.Біріншіден, қоғамдық-экономикалық  формация  ...  ...  ... ... тайпаға, үлтқа бөлу көзқарасы ескіріп  қалса,  ...  ...  ...  ...  нақты  шындықтың  толық   емес,шектелген кейпін  ғана  ...  Сол  ...  ...  оңды  ...  ... қарамастан, Ю.В.Бромлей үсын-ған этникалық қауымдар жіктелісі  деқазіргі  ...  ...  ...  бере  ...   ...   ол,   жоғарыдакөрсетілгендей, эт-никалық ... ...  ...  ...  ...  ... ... ретінде ғана сипаттайды. Соңғы қазақстан-266дық  жүмыстардың  ішінде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  «Қазақстан-ның   этносаясаты:   жағдайы   менкелешектері» (А., 1996) еңбегін атап ... ... Бүл ... ...  ... мен оның ... ... үстанады. Бірақ Қ.Көшербаев өзге  деавторлармен қатар этникалық топтың  ішкі  бөлінісін  (эт-никалық  азшылықты)ирредент  пен  ...  ...  ...  ...   ...   ...  Л.Н.Гумилев  клас-сификациясы  (жіктелісі)   жаратылыстанымдық-ғылыми прин-ципке негізделіп, нүсқалы ерекшеленгенімен, ол  этникалық  ... ...  ...  ...  ...  де  ... ... айтылғандай, этни-калық қауымның  субъекті,  тасымалдаушысыадам болғандық-тан, оның ...  ...  ...  ...  ажыратыпалу мүмкін емес және адамның табиғи қасиеттері  де  терең  ... оның ... ... мен ...  ...  ...  Адам  ...  болғандықтан,   яғни   белгілі   бір   ... ие ...  ол  осы  екі  ...  да  ...  ... көрінеді.Л.Н.Гумилев өз классификациясын этникалық қауымдардың күрделілену  деңгейінеқарай жасады, оның ішінде ең қарапа-йым  этникалық  бірлік  ...  ...  ...  оның  өз  ...  ...   консорцияны   этникалықбірлікке жат-қызу қиын. Оның  ...  ...  «әр  ...  түрақсызбірлестіктер — үйірмелер,  артельдер,  секталар,  ...  және  т.б.,  ... ... тез ... кейде бірнеше ай ғана өмір  сүреді.  ...   бір   ...   ...   ...   ...   тобы».    Келесітаксономикалық бірлік конвиксия болып табылады, оның қатарына  «не  ... не бір ... ... кіретін бір  сипаттағы  түрмыспен  жәнеотбасылық ... ... ... ... ...  ...  (ГумилевЛ.Н. Этнос — состояние или процесс?//Эт-носфера:  История  людей  и  ... М., 1993, ... ... ... үрпақтар  алмасуында  өмірсүреді. Келесі таксономикалық бірліктерге ол  субэтнос,  этнос,  суперэтнос,адамзат, гоминидтерді жатқызады. Этникалық қауымдардың бүл  ...  ...  ...  ...  ...  қарас-тырудың  қажеті  шамалы.  Бүлжіктелуден   көрінетіні,   таксоно-микалық   ...   ...   ... бірлікке жа-тқызу қиын, дүрысы бүлар этносқа  дейінгі  түзілімдер,сол сияқты  екеуі  де  жеке  ...  ...  ...  ...  ... этнографиялық топтар,  этникалық  топ-тар,  метаэтникалық  қауымжәне  т.б.  ...   ...   ...   мен   оның   ...   ... тыс ... Сондықтан да біз бүрынғы  жіктелістерді  талдаубары-сында  ашылған  ақтаңдақтар  мен  ...  ...  ... қауым классификациясын беруге тыры-самыз.Демек, кеңестік, кейінгі кеңестік және қазіргі  шетелдік  қоғам-тану  ... ... ... ... этникалық тер-минологияны  универсалдандырумен  унификациялауға  үмты-лу,  этносаланы  ...   де   ...   ... ... тәртіпке келтіру мен жүйелеуге талпыну түрғысында  әлемдікғылыми   қауымдастыққа   тез   және   ...   ену   үшін   ... ... ... ... ... жіктеуге кіріспес бүрын «этникалық қауым» және  ... ... білу ... Осыған  байланысты  «этникалық  қауым»үғымы этникалық ...  ...  ...  мен  олардың  таксономикалықдеңгейлерінің (субэтностардың, негізгі этникалық бөліктер мен  метаэтникалыққауымдардың) «тектік» үғымы ретінде ... деп  ...  ...  ...  ...  келісуге  болады.  «Этнос»   термині   ... ...  ...  ...  ...  үшін  ғана  қолданылады.Этникалық қауымдар классификациясын қүрастыруда біз  ...  ... ...  ...  ...  ...  ка-тегория»  және  «этнофор»үғымдары  бір  мағынаны  білдіреді,  бірақ  «этнофор»  ...  ... ... ... ...  біз  ...  этнологиядакеңінен қолда-ныс тапқан  «этникалық  ...  ...  ...  ...    ...    ...    өздерін    белгілі    бір    ... бір ...  ...  ...  ...  ... этникалық қауымды білдіретіні белгілі.Күрделілігі   жағынан   келесі   бір   таксономикалық    ...    ... ...  ...  ...  топ»  үғымы  айқын  өзіндіксанасы  мен  өзіндік  атауы  жоқ  ...  ішкі   ...   ...   ... ... ... ... және оңтүстік  орыстарды  жатқызуғаболады. Келесі этникалық қауым да  ішкі  бөлініспен  байланысты,  ...  ... ...  ...  олар  этностың  негізгі  массасынан  ауызекі  ... мен ... ... ... сипатта  ерек-шеленеді  және  кейдеөзіндік атауы мен дүбәрә болса да өзіндік санасы  болады.  ...  ... ... ... ... және олардың қатарына, мысалы,  орыс  халқы-ның  субэтностарыретінде казактарды, поморларды ... ...  ...  ...  ... емес ... ескерте кеткен жөн,  бүл  көбіне  ...  де,  ... да ... ... ...  ...  ...  іріэтнос-тарда болады.  Бүл  этникалық  қауымдармен  ...  ... ...  ...  тән.  ...  ...  этностан,  өзініңнегізгі массасынан ешқандай айырмашы-лығы болмайды, бірақ  олардан  алшақтапкеткендіктен,  бүлар-дың  ...   ...   ...   ...  пен  ...  топ»  ...  ең  басты  айырмашылық   осы-менсипатталады. Этникалық топтар үйымдасу жолдарының  айырмашылығына  орай,  ... ... және  ...  деп  бөлінеді.  Ирредента  —  бүл  өзгемемлекеттің территориялық ... ... ...  ...  ... алу нәтижесінде қүрылған этникалық топтың бір бөлігі ...  ... - ... ... ... ... ... этникалық  аймаққамиграция  жасау  негізінде  түзілген  этникалық  топтың  бөлігі.   ... ... ... ... ...  ...  түседі.  Бүл  белгілібір саяси қү-қықтарға ие болуға, ең  алдымен,  жергілікті  ...  ...   ...   қүқықтарды    мойындатуға    ...    ...    ... ... ... ... ... қауымдар ішіндегі орталық так-сон  болып  табылады.Себебі, біріншіден, дәл  осы  «этностан»  этникалық  ...  ...   ...   ...   күрделілену   жағына   қарай    ... ... ... ... ... ... екіншіден,  барлық  эт-никалық  қауымдар  арасында  «этнос»  ең  ...  ...  жөне  ... ... бірлік  болып  табылады,  ол  туралы  осы  уақытқа  дейінбірауызды келісім де ... ... оған ... ... ...  ...  эт-нос  -  өздерінөзге қауымдарға қарсы қоятын, шығу тегі  ...  ...  мифі  бар,  ... ...  атауымен  (этно-ним)  және  өзіндік  ... ... ...  ...  жүйе.  Бүл  анықтама  жүйеліктәсілге негіз-делген, ол  қасиеттерді,  сипаттық  ...  ...  ...  ...  ...  белгілер  этногенез  барысында  өзгеріп,уақыт өте келе оның кейбіреулері  өзінің  өзектілігін  жоғалтады.  ... ... ... ... ... ...  ...  жауапбере  алмайды.  Сонымен,  этнос  ең  ...  ...   ...   ...... ... бүл географиялық, биологиялық,  психологиялық,әлеуметтік құбылыстар жиынтығы, солардың  күрделі  қосынды-сы;  екіншіден  ... ... ол ... барлық  са-тыларынан  өтетін,  өркендеу  менқұлдыраудан өтетін өзгермелі құбылыс; үшіншіден — өзіндік ерекше  жүйе  ...  ол  ...  ...  ...  ...  ...   Бүл'жүйелік  байланыстағы  маңызды  нәрсе  —  ...  және  ...  ... ... негізделген өздерін өзге этаикалық  қауымдарға  қарсықоюшылық болып табылады. Әрбір этностың өзінің шығу тегі жөнівде  мифі  бар.Оның  миф  деп  ...  ......  ...  ...  этностар   өзнегіздерінде метистер (будандар)  ...  ...  ...  ...  ...  ......  жоғарғы  фор-масы  болыптабылатын мінез-қүлық стереотипі. Мінез-қүлық стереотипі үғымын  түсіндірудеЛ.Н.Гумилевпен келісуге бола-ды:  ...  ...  тілі  ...  қан  арқылы  емес,  шартты  рефлекске  негізделген  сигналдықмүрагерлік тетігі арқылы беріледі  және  ...  ...  ...  ... ... ... арқылы алынған мінез-қүлық  стереотиптері  соныменбір ... ... ...  де  ...  ...  ...  101—102беттер).Қоғамтануда   мінез-қүлық   стереотипі    ...    ...    ... және дәстүр ретінде белгілі. Әрбір эт-нос үшін өзінің  мінез-қүлық стереотипі өмірқамының  бірден-бір  ...  ...  ...  ... бүл типі сол ... үшін  ...  ...  өзге  этностарүшін қолай-сыздау болып саналады. Бүл мынадай  қызықты  тарихи  айғақ-тармендәлелденеді: «Иудейлер римдіктерді шошқаның етін жегені үшін жек  ...  ... ... ... отыр-ғызу  дәстүрі  ерсі  көрінді.  Палестинаныжаулап алған серілер (рыцарьлар) арабтардың кеп  әйел  алу  ...  ... ... ... ... беті  ашық  ...  ...  көрінісідеп есептеді». Және, ақырында, өзіндік сана-сезім мен өзіндік атаудың  болуыэтностың ерекшелік ... ... ...  ...  ...  халық  өзінэтнос ретінде сезініп, өзін өзгелерден ... ... ... ...  ... ... ... қалыптаса алмайды.Өзіндік бірегейлік  (самоидентификация)  белгілі  бір  қауым-ның  өзгелерденерекше ... ... мен өзін ... халық деп  анықтай  алатынынбілдіреді. Әрбір этностың болуы немесе болмауы, өркендеуі  ...  ... ... мен ... ... ... ... Л.Н.Гумилев тірі ағзаның өсуі,  көбеюі  және  барлық  типтеәрекет  етуі  тірі  заттың  биохимиялық   ...   ...   ... ... ...  ...  болатын.  Адамзат  үжымдарында(этностарда) энергия  тасқыны  ...  ...  ...  ... ... ... белсенділік оянуын  тудырады.  Пассио-нарийлер— бүл сыртқы ортадан энергияны өз  өмірқамына  мейлінше  мол  ...  ...  бар  ...  бір  ...  Бүл  энергия  мақсатты  әрекет  етугебағытталады, сондықтан сол этностың дамуы пассионарийлерге тікелей  тәуелді.Бірақ ...  ...  ...  даму  ...  бола  ...  ертелі-кешқүлдырауға үшырайды және бүл  сол  этникалық  ...  ...  ...   ...   реттер   энергияны   аз   мөлшер-де   қабылдайтынмутанттардың пайда болуымен ... ... ... ... ... ...  ...  дегенжаңа үғым енгізді. Бүл этноспен  сәйкес-пейтін  байланыс  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  сипаттау  үшінқолданыл-ды. Химералық этностың  негізгі  ерекшелігінің  бірі,  оларда  «эт-никалық ... орын ... ...  онан  әрі  өмір  ...  тоқтатылады.Сондықтан да этникалық қауымның бүл түрі әрі қарай тармақталмайды.Макроэтникалық  немесе  метаэтникалық  қауымдар   ...   ...  ...  қалыптасады.  Бүл  іш-кі  бөліністер  сақталғанымен,этностар мен этникалық ... ... ...  ...  ие  бола  ... қауымға біріккенжағдайда жүзеге асады.Этникалық қауымдардың келесі деңгейі суперэтнос болып  ...  ... ... ... ...  жа-қын  бірнеше  этностардан  қүраладыжәне үнемі саяси бірлігі болмағанымен  идеялық-діни  ...  ...  ... ... ... ... ... діні  мен  мәдениеті  бойынша  жақынэтностардан қүралады. «Суперэтнос» терминін  ...  ...  ... ... бүл ... қауым «өркениет»,  «мәдениет»  немесе  «өлем»үғымдары арқылы анық-талып келді, мысалы, «ислам әлемі»,  ...  ... т.б. ... пен ... ...  ...  ең  жоғар-ғы  таксоныболып табылады. Этноспен салыстырғанда ... ... және  ... ... да, ...  ...  да  ...  сипатталады.  Біз  жүйелеуге   тырысқан   этникалық   қауым-дарклассификациясы осындай.43.1. Этникальщ және этносаралык, ... ... да ... идеяларының  бірі  адамзат  қарым-қатынасы  ... ... ...  ...  ...  ...  ...  күретамырмәселесін құрайды деген ойы болатын. Бұл ой этносаралық  қатынас  пен  өзаратүсіністіктің маңызды дүниетанымдық мәселе екендігін ... ... ... көрсетілген этникалық  қауымдардың  әр  түрлідеңгейін бейнелейтін үғымдар бірінші үғымдық  ...  ...  ... ... еш кем  ...  ...  және  этносаралық  үдерістердібейнелейтін үғымдар екінші үғымдық  жүйеге  жатады.  ...  осы  ...  ...  деп  ...  өйткені  дәл  осы  этносаралық   жәнеэтникалық  ...  ...  ...  ...  ...   көмегіменқаншалықты  терең  әрі  объективті  бейнеленуіне  өте   көптеген   мәселелертәуелді. ... ... ... жүйе де біріншісімен қатар іргелі  (фун-даменталды)  ...  ...  ...  бүл  ...   ... белгілі бір дөрежеде рөл атқарады.Этникалық қауымдар динамикалық жүйелер болып табыла-ды, олар,  бір  жағынан,өзінің жеке  дамуы  ...  ...  ...  этносаралық  байланыстарнәтижесінде үнемі өзгеріс-терге үшырап отырады. Қазіргі қоғамтану  ғылымындабүл өзгерістер ... және ... ... ... ...  ...  сипаттағы,  әр  түрлі  бағыттағы  ...   және   ... ... ... ... этносала үдерістерін объективті және  жан-жақты ашуда оларды оңтайлы  пайдалану  үшін  оларға  ...  ...  ... Бүл ... ... ғалымдар дүрыс көрсеткен  қағидаттарды  даескеру  қажет,  яғни   «табысты   ...   ...   ...   ... ...  ...  ...  терминдерді  дүрыс  таңдаумен,олардың өзара байланыс қызметі жүйелілігімен сипатталады» және  осыған  қоса«әрбір терминнің мазмүндылы-ғы, мәнділігімен» ...  сол  ...  ... объективтілігі жатады.Бастапқьвда, этникалық үдерістер тек этникалық тиесіліктің  өзгеруі  ретіндеғана  ...  және  бүл  ...  ...  рет  1920  ...  ... Кеңестік қоғамтану ғылымында этникалық үдерістердің  барлық  алуантүрін ... ... және ...  ...  ...  тыс  ... саясаттандырылған үғымдарға  әкеліп  тіреді,  «ассимиляция»  үғымы  ... ...  ...  ...  ...  ...  табиғижолмен жү-зеге асу ретінде түсіндірілді.Этникалық   үдерістер   ...   ...   ...   жекелеген   этникалықэлементтердің, этнос бөліктерінің және бүтіндей этностың  түбірлі  ... ... ... жаңа ... қауымдардың пайда  болуын  білдірді»(Этнография и смежные дисциплины, 53-бет).Этникалық және этносаралық үдерістерді  ...  ...  ...  ... және  шетелдік  қоғамтану  ғылымда-рындағы  түсіндірілуі  этникалықжәне этносаралық үдерістердің төмендегідей  типологиясын  жасауға  ...  ...  ...  мына  ...  ...  алу  ...   Этникалыққауымдарды бейнелейтін негізгі үғымдарды унификациялауға  мүмкіндік  беретінбастапқы үғымдық ... яғни ... ... ...  ...  жәнешетел   ғылыми   қоғам-тану   әдебиеттері   игіліктерін   біртүтас    ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... де емес және керек те емес. Егер біздің ғылыми  әдеби-етте  типологияжасалса, шетелдік әдебиетте — этникалық үдеріс-тер дамуының ...  ...  Егер  бүл  ...  ...  біздің  тәсіл   бүтіндей   этникалықүдерістерді  жинақы-лайтын  ...   ...   ...   ал   ...  бүл  тәсілді  қосымша  ...  ...   ...   нақтылайтүсетіндей  және  бүл  нақтылау,  ең  алдымен,  этнобіріктіруші  ... ...   ...   ...   ...    түрі    ...    ...  үдерістер  деп  бөлінеді.  Этноэво-люциялық  үдерістерэтностың кейбір  жекелеген  ...  ғана  ...  ...  ... бүзбайды және  түбірлі  өзгерістерге  кезіктірмейді.  Сондықтан  бүлүдеріс белгілі  бір  эт-нос  ...  ғана  іске  ...  жаңа  ... ... алып ... ... үдерістердің бүл типімен  са-лыстырғанда этнотрансформациялық үдерістер күрделі де көпса-тылы  және  оныңнәтижесінде  бір  этникалық  ...  ...  ...   ...   болыпотырады.  Бүл  үдеріс  өз  кезегінде  этнобіріктіруші   және   ... боп ... ... өзі де ... ... және ол ...  ... парциация — түтас  этностың  бірнеше  дербес  қауымдарға  бөлініп,өзінің өмір сүруін ... туы; ... ... — этностың тек бір  бөлігіғана бөлініп, дербес этносқа айналуы;  этникалық  дисперсизация  —  этностыңбөлінген  бір  ...  жеке  ...   ...   ...   топ   ... ... өзінің құрылымы жағынан жоға-рыдағыдан да  күрделіжәне    консолидация,    ...    ...    ...     ... ... ... ... бөлінеді,  ал  бүлардың  кейбірі  өзкезегінде бірнеше ...  ...  ...  ...  ... этносаралық деп бөлінеді.  Егер  ішкіэтникалық  консолидация  эт-ностыңқүрамына кіретін субэтникалық  және  этнографиялық  топтар  ... ... ... бір этносқа бірігуі болса,  ал  ...  ... және  ...  ...  туыс  ...  жаңа,  ірі  этносқа,  яғнисуперэтнос-қа бірігуін білдіреді. ... тип  ...  ...  дербесэтностардың немесе оның кейбір өкілдерінің өзге этностың,  әдетте  анағүрлымірі этностың қүрамына сіңіп кетуі. Ассими-ляция ... жөне  ... ... ... асси-миляция — әр  түрлі  этникалық  топтардың  тікелейқатынасы нәти-жесінде, мысалы, аралас неке  арқылы  іске  ...  ал  ... ...  бөтен  этникалық  ортада  этнос  дамуының  күшпен,қысыммен    ...    ...     ...     ...  ...  да  ...  үде-рістерге  жатады   жәнебірнеше туыс емес этностардың бір-бірін  физикалық  ...  ...  ... өзара әрекет нәтижесі. Шетелдік өдебиетте бүл үдерісті белгілеу  ...  ...  ...  үғымдары  қолданылады.  Бүл   типтернеғүрлым  тығыз  этникалық  ...  ...  ...  ...   ... түзілуімен аяқталады. Осы барша  бірік-тіруші  үдерістер  ішіндеэтносаралық интеграция ерекше көзге түсе-ді. Этнобіріктіруші үдеріс  ретіндеэтносаралык, ...  тілі  мен  ...  әр  ...  этностардың  өзараөрекетін  білдіреді,  осының  нөтижесінде  өзіндік  сананың  ...  ... мен ... ... ... жаңа  ...  ...  метаэтникалықне-месе этносаралық қауымның пайда болуына әкеледі.Этникалық үдерістердің даму кезеңдерінің де өз ...  ...  бар.  ... ... жеке  этникалық  және  этно-саралық  үдерістер.  Жеке  этникалықүдерістер өзінің ... ... аса ...  емес,  өйткені  бүл  шетелдікқоғамтану ғылы-мында «сақырлап ... ... ...  деп  ...  ... ... ...  Және  бүл  этникалық  ...  ... ... ... ...  ...  әсіресе  этнобірігуге  негізделген  үдерістердіңқүрылымы анағүрлым күрделірек.Бүл жағдайда этносаралық үдерістер бірнеше жекелеген  ке-зеңдерге  бөлінеді.Этносаралық үдерістердің ең ... жөне ... ...  ...  ...  табылады  және  бүл  жерде  этносаралық  контакт  емес,   бір   ... ... ... және ... танысуы ғана орын алады.  Тек«адаптация» (бейімделу) немесе «аккомодация» ғана ... ...  ...  ...  ...   ...   бейімделуді   білдіреді.   ... ... ... кезеңін маргиналдық  кезең  деп  те  атайдыжәне бүл кезең  автостереотиптің  өзгере  бастауы  мен  өзін  жаңа  ...  ...  ...  сипаттайды.   Қазіргі   ...   ...  ...  ...  ...  ...   Бүл   ...   жекелегенэлементтері ортақ,  түтас  үлттық-мемлекеттік  қауымдастықты  білдіретін  әртүрлі этностардың  қатар  өмір  ...  ...  ...  Бүл  үғым  ... ... ... ... белгілі деңгейде  сәйкескеледі. Этникалық плюрализм бірнеше  түрлерге  бөлінеді.  Мәдени  ...   ...   ...   өзге   ...   ...    жекелегенэлементтерін,   нормаларын,   қүндылықтарын   игеру-мен   байланысты   ... ... ... Келісімді  плюрализм  шетелдік  әдебиеттердеэтникалық тиесілік, этника-лық үйымдасу  және  ...  ...  ... сақталатын этносаралық  үдерістер  деп  анықталады.  Дүшпандықплюрализмде этносаралық қайшылықтар шиеленісе түседі. Жөне,  ...  ...  ...  топтар  ерекшелігін   қүқық-тық   қорғау   мен   ... ... ... ... келесі кезеңі өте тығыз  байланы-сымен  сипатталып,ассимиляция үғымымен  түсіндіріледі  және  аз  топтың  ...  ... ... ... білдіреді. Шетелдік әдебиетте ассимиляция  қуғындау,жою  жене  ...  ...  ......   және   өзгемәдениетті үдайы игеру ... іске ......  ...  ... Бүл орайда ағылшындандыруды  зорлық-зомбылықты  ассимиляция  деугеболады,  өйткені  ол   ...   ...   ...   өз   ... және т.б. бас тартуды білдіреді. Бүл  үдеріспен  салыстырғанда«балқытпа  қазан»  прогрессивті,   өйткені   ол   ...   ... ... ... ... ... ... барлық этникалық  айырмашылықтарды  қайта  балқыту,  қорытунөтижесінде жаңа этностың  пайда  болуын  білдіреді.  Балқытпа  ...  ... ... бірқатар кезеңнен өтеді: конфессионалдық, кейіннен мемле-кеттік ортақтық шеңберіндегі айырмашылықтарды өшіру.Этносаралық үдерістердің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деп  ...  және   нәсілдік-мәдени   ... ...  ...  Этникалық  және  этносаралық  үдерістердіңсипаттамасын және олардың классификациясын аяқтай отырып, бүл үдерістер ...  ...  ...  ...  ...  ...  динамикадамүның  көрінісі  бір  мағынада  бейнеленбейтінін   аңғартуға   ...   ...  ...  ...  әр  ...  ...  және  әр  ... бір мезгілде  іске  асады.  ...  ...  ...  ... ... ...  біз  ...  да  олардың  күрделілігін,  бір-мезеттілігін, қайшылықтылығын және әр түрлі бағыттылығын ескеруіміз ... ...  ...  ...  ...  ...  философияныц  бір  багытыретіндеФилософия тарихында адамзат өркениеттерін, тарих-ты зерттеуде,  талдауда  әртүрлі  ...  ...  ...  ...  Олардың  қатарынаэкономикалық, гео-графиялық, биологиялық, діни, гуманистік  детерминизмдердіжатқызуға  болады.  Олардың  арасында  қазіргі  ...   ...   ... ... ... ...  ...  детерминизм  болыптабылады. Технологиялық детерми-низм  —  бүл  қоғамдық  дамудағы  техниканыңанықтаушы рөлі  туралы  ...  ...  ...  ... да, ... ... ... мен технологияның маңызы, рөлі  орасанзор.«Адаммен бетпе-бет келген бүл мәселенің маңыздылығы  сон-ша,  —  деп  ......  ...  ...  ...  ахуалымызды  түсінудің  бастымәселесіне айналды. Қазіргі тех-никаның  барша  өмір  салаларына  енгізілуінжөне оның өмір сүруіміздің ... ... ... салдарын қайта бағалау276мүмкін емес. Мүны түсінбей және ойлау барысында дәстүрлі  ...  ... ... ...  және  ...  ...  арасында  салыстыру  жүргізумүмкін емес.  Өткен  мен  біздің  за-ман  арасында  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   орын   алған   ... ... ... (Смысл и  назначение  истории.  М.,  1991,  113-бет).Техника мен технология  бүгінгі  ...  ...  ...  ма-ңызды  факторынаайналды және техника  ықпалын  тигізбеген  адам  ...  ...  ... ... коммуникация қүрал-дары арқасында мемлекет еркі  ең  шалғайаудандарға дейін қам-тып,  кезкелген  уақытта  әр  шаңырақтан  өз  ...  ...  ...  ...  терең  үдерістер  орьш   алады,   еңбекөнімділігі  қарышты  қарқынмен  өседі.  Оның  ...   ...   ... ... өзгереді. Оның үстіне адам да өзгереді. Қазіргі  техникатіпті адамның тылсымдық түңғиығына  да  ықпа-лын  ...  Егер  ... ... да, ... ... да өмір ... ...  жағдайларынабейімделуі үшін жеткілікті дөрежеде уақыт тауып жатса, ал қазір табиғат  пенқоғамдағы тех-ника, ... ... ... өзгерістер  жылдамдығы  сон-ша, бүгінгі адам өмір ... ...  ...  ...  те  ... жөне ... да ... жаңа  мәселе-лер  толассыз  туып  жатады.Осыған байланысты қазіргі филосо-фияда  адам  ...  ...  ... ... жаңа ... айқындау қажеттілігі туындайды.Техника философиясы — бүгінгі  күні  өзінің  гүлдену  кезеңін  ...  ... ... ...  ...  бағытта-рының  бірі.  Батыста  техникафилософиясының қалыптаса бас-тауын И.Бекман есімімен жөне 1777 жылы  ... оның ... ...  ...  немесе  қолөнерді,  фабрикалармен мануфактураларды тану»  деп  ...  ...  ...  ...  ...  бүл  саладағы  негіз  қалаушы   еңбек   1877   ...  және  жүз  ...  ...  ...  ...   ...   ... «Тех-ника философиясының негізгі белгілері» деп аталатын жүмысыболып саналады.Техника ......  ...  ...  ...  ... және дүниетанымдық  түрғы-да  зерттеуге  ...  ... ... бір ... Бүл  ...  ...  ...  Еуропа  менСолтүстік Аме-рикада, кейінірек 60—80  жылдары  Жапонияда  кеңінен  таралды.Батыстағы қазіргі ... ... ... ...  ...  ... ...  қатар  О.Шпенглерді,  М.Хайдеггерді,  Ортега-и-Гассетті,Мэмфордты, К.Шиллингті және т.б.  ...  ...  ...  ...  қатартехника ұғы-мы ертедегі ойшылдарда да  кездеседі.  Мысалы,  еңбектің  табиғижәне  жасанды  органдары  арасындағы  ...   ...   ой   ...   ... ұшырасады. Егер Аристотель қолды «құралдың құралы»  деп  ...  де  осы  ...  ...  ...  ...  ...   ... идеялар ұсына-ды. Гегельдің пікірінше техникалық  жабдықтар  объекттабиға-тымен анықталады, ал екінші  ...  ...  ...  құралдарарқылы іске асатын мақсаттың тасымалдаушысы бо-лып  табылады.  Гегель  былайдеп ... ...  өз  ...  ...  ...  ...  ... қүралдары арқылы үстемдікке ие болады».  Антик  әлемі  авторлары  менГегельдің бүл идеяларын ... ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  идеясы  техника  феноменін  «органопроекция»негізінде түсінумен сипатталады.  Олардың  ...  ...  ...  ортаболып табылады, бірақ ол  адам  ...  ...  ...  проекциясыретінде  көрінеді,  яғни  техниканың  бүкіл  дамуы  ...   ...   ... көшіру арқылы, оларды сыртқы әлемге «проекция-лау» арқылы  жүзегеасады.Техника феноменін түсіндіруде өзге, қарама-қарсы ... ... ...  ...  ...  Ф.Дессауэр  Э.Капп   және   Л.Нуаре   үсынғантехниканың  ...  ...  ...  Ол   ...   ... ... және оның шектерінен тысқары шықпайды деп  есептейді.Алайда бүл да ешнәрсені айқындамайды, техниканың  автоном-ды  да  мәні  ... ... ... ... адам ... ... ...  ол  ақылдыңкөмегімен ауланады. Техникалық идеялар қүдайдың ойы,  жаратушының  ... ... ... Хайдеггер философиясында негізгі  орын-дардың  бірін  аладыжәне көптеген шығармаларында үнемі кездесіп  отырады.  ...  бүл  ... оның ең ... ... ...  туралы  мәселе»  деп  аталады.Бүл  жүмысында  ...  ...  ...  жаңа  ...   ... ... деп ... «техниканың мәні белгілі  мағынада  техникалықемес. Сондықтан да біз  ол  туралы  жай  ғана  ...  оны  ...  ...  одан  ...   ...   мәніне   деген   өзқатынасымызды ... да ... ... ... осы ... оны ... ... та, теріске шығарсақ та, біз техникаға278қүлдар секілді ажырамастай таңылғанбыз. Біз техниканы  ...  ...  ... ... оның ... түтқынына айна-ламыз.  Қазіргі  кезде  кең  өрісалған мүндай көзқарас оның  мәніне  ...  ...  ...  ... о ... ... технократическая волна на Западе.  М.,  1986,  45-бет).Хайдеггерге  дейін  техника   Ақыл-ой   мен   ...   ... ... ...  ...  ...  Кейбір  жағдайларда  техниканыңөзіне қарсы шығу емес, оны қолдану-ға қарсы шығу ... сөз  ...  ... ... ... ... ...  тартып  алып,  олардыүс-тем  жағдайынан  айырады  жөне  ...  ...  ...  деп   ... ...  техниканың  өзін  адам  үшін  үл-кен  қауіп-қатер  ... ...  ...  Хайдеггердің  тағы  бір  жаңалығы,  оғандейін техника адамзат тарихы мен  мәдениеті  ...  ...  ... бірі ...  қарастырылып  келсе,  ал  бүл  неміс  ой-шылыныңпікірінше ... ... ... ... ... ... Жөне  ... техника ең алдымен  мәде-ниет  философиясы  мен  тарих  философиясыныңжәне тек кейін ғана ... ...  ...  ...  ал  М.Хайдеггеронан метафизиканың мәселесін шығарды.4.4.2. Техника болмыстпың, тперең, к,асиеттперін пайымдау тпәсілі ретіндеМ.Хайдеггерде де ... ... ...  ...  ...  маңыздытәсілі  болып  табылады.  Ол  бол-мыстағы  табылуға   және   ...   ... ... көрінуге тиіс  нөрсенің  жасырын  жағын  ашып  көрсетугемүмкіндік береді. Техниканың мәні арқылы адам ... ... оның  ...  ...  импульс  дүрыс  табылмауы  мүмкін,  өйткені  техника  адамдыөзіндік ... ... ... қарай итермелейді.К.Ясперс техниканы  түсіндіруде  хайдеггерлік  түсінікке  жа-қын  келді.  Олөзінің ... ...  ...  мен  ...  ...  ...  техниканыәлемдік тарихтың түбегейлі жаңа фак-торы  ретінде  ...  ... ... ... ...  пайымдау  қажет:  «Қазіргі  уақытта  бізтарихтың бүра-лаң кезінде түрғанымызды сезінеміз,  бүдан  жүз  жыл  ... ... ... ... ...  ...  ...  еді,  ал  кейініреконың тек Еуропа мен Батыс мәдениеті үшін ғана емес, бүкіл әлем  үшін  орасанзор ... бар  ...  ...  Бүл  —  ...  ...  ...  ...  қоса,  адамның  еңбек,  ...   ...   ...   ... мың-даған жылдар  бойы  жинақтағанынан  ...  ... ... ... технократическая волна  на  Западе.  М.,1986, 119-бет). Қазіргі техниканың пайда болуы-мен барлығы  да  ...  ... ... ... ... ... байланысы өзгерді.  Адамтехниканың көмегімен табиғатты бағындыра  отырып,  өзі  ...  ...  ...  ...  ...   айналады.   Техника   адамның   ...  ...  ...  ...  ол  ...  өмір   ...   ...  механизм  әрекетіне,  ал  бүкіл  планетаны  —  түтас   фабрикағаайналдырды. ... ... ... өз ...  толық  ажырауы  жүзеге  астыжәне бүл бүгінгі күні де жалғасуда. Адам ... ...  ...  ... жалғастығын жоғалтты. Рух пайдалы функцияларды орындау мен оқып-үйре-ну ... ... ... ... ... Ары қарай  К.Ясперсбылай деп жазады: «Мына нәрсе  күмәнсіз:  ...  ...  өзін  ... Адам енді өзі ... ...  ...  босанып  шығаалмайды. Және техникада шексіз мүмкіндіктермен қатар, шексіз  қауіп-қатердіңде бар екендігі күдік туғызбайды. Адам өзі ...  ...  ...  қашанжәне қалай түскенін аңғармай  да  қалды»  (Совре-менная  ...  ... ... ... ... мен  ...  қүдіреттілігі  сонша,оның мәнін ашпай қазіргі ақуалды пайымдау мүмкін емес. Техниканың  нақтылығыадам-зат  тарихындағы  ...  ...  ...  біз  ...  ...  ... нағыз дер кезінде түрғанымызбен, оның  бар-лық  салдарларынболжау небір үшқыр көріпкелдердің де қолы-нан келмейді.80-жылдары  техника  ...  ...   ...   прогрестіңадамзаттық өлшеміне көңіл аудару күшейе түсті. Көптеген батыстық  философтартехника мен технология-ны  тек  тарихи  ағымында  ғана  ...  ... ... мүмкін емес деген қорытындыға тоқталды.  Техника  мәселесіндегіантропологиялық  тәсіл   американдық   философ   ...   ... адам  ...  ...  ...  ...  айқын  көрінеді.Х.Сколимовски техниканың дамуы үнемі  мәдени  мутациямен,  терең  әлеуметтікезгерістермен  байланысты  ма  ...  ...  ...  айна-лысады.  Олосыған  байланысты  Қытайда  техниканың  гүлденуі  XIV   ...   ... ... пен ... ... ... ... асқандығы  туралы  айғаққа  көңіл  аударады.Демек, ғылыми революция әрқашан да тех-ника  гүлденуінің  қажетті  ... ... ал ... өріс алуы  ...  ...  қандай  да  болсынқоғамдық өзгерістерге әкеле бермейді.Х.Сколимовски  техника  философиясын  адам  ...   ...   ...  Бүл  ...  адам  ...  им-перативке  бағынғаннан   гөрі,техника адам императивіне бағы-нуы ... Ол ... ... ...  тепе-теңдікке  қүрмет-пен  қатынасқа  түсуін  және  осы   тепе-теңдікті   бүзбай,бекітетіндей ... ғана ...  ...  ...  ...  үсынады.Оның ойынша адамның білімі өзге  барша  жаратылыстарға  қар-сы  бағытталмай,білім  бақылау  мен  ...  ...  күш  ...   ... ... табиғатын дүрыс  түсінуге  және  үйлесімділікке  қызмететуі тиіс. Прогрестің гуманистік ... ... өзге  ... ...  адам  жаны  мен  оның  ...  әлеуетінің  жойылуын  емес,керісінше, оның рухани әлемінің  кеңеюі  арқасында  жүзе-ге  асатын  адамныңөзіндік келбетін ... ... ... ... өркениеттпі сыни түргыда багалау ретіндеТехника  философиясының  ...  ...  болу  ...  ...  Неге  ...   техника   келешегі   мазалайды?   Х.Сколимовскидің    пікірінше,философиялық зерттеулердің бүл саласының ... ...  ...  ... ... мен ... ... рөлін кеш мойындауды  байқата-ды.  Оныңойынша техника философиясы таза схоластикалық пән ... ...  ...  ...  біздің  өркениетті  сыни  тұрғыдан  бағалау  ...  ... ... ...  Ол  ...  ...  ...  философтар  үшінталдау жасайтын алаң ретінде қалыптасып, дамып отырған жоқ.Біздің  өркениет  шексіз  көп  ...  ...  ...  ...   ...  ...  түрі  техника   мәселесін   шешіп   береалмайды. Философтардың, ойшылдардың, тарихшылардың, ... және  ... ... ...  —  «өркениет  ретінде  біз  тудырған  ... ... ... ...  кейін  техника  философия-сында  өзге  ... ғана ... ...  да  ...  ...  ...  ... сағыныш күшейе түсті.Батыстық  философтарды  мынадай  сүрақтар  мазалай  бастады:  Еуропа  ...  ...  ...  жоқ  па,  ...  рух  ...  баламанытаңдауда  қателескен  жоқ  па?  Батыс-тың  бүгінгі  қасіреттері  әуел  бастаадамзаттың өркениеттік даму ... ... таба ... ... емес пе ...  батыстық   философияда   адамзаттың   ...   ...   ... әр ... ... ... ... идея қалыптасты. Оның бірі  —бүкіл ішкі ... ... ... ... тануға  шоғырландыру.  Ертедегішығыс халықтары осы ... ...  ...  дәлелі  ретінде  олардың  діндеріналуға болады. Шығыс діндері адамның  абсолютпен,  болмыспен  ...  ...  ...  ...  тыс  ...  емес,  оның  бөлігі   ретіндеқарастыру, әлемге сіңіп кетуге  үмтылу,  рух  кеңістігінде  барлық  ... есту — ... ... ... ілімдер мен  діндердің  насихаттары  осын-дай. Егер де еуропалық өркениет осы ...  ...  ...  ...  онда  ол  антропологиялық  және  рухани   ...   ... ... ... жақындай түсер еді.Бірақ батыстық өркениет өзге  жолмен  жүрді.  Оны  ...  мен  ...  ... ... Адамзат жан мен  тәнді  жат-тықтыру  ...  ... ... ... ... өзіне бағындыру пиғылына берілді. Адамдар  өзтабиғатына се-нуден қалып, рухты дамыту мен жетілдіруден  бас  тартты.  Тех-никамен ...  ...  олар  ...  күш-жігерін  ішкі  әлемге  емес,сыртқы  ...  ...  ...  ...  ...   техника   адамБолмысына айналды.4.4.4.   Техницизм   к,огам   гпуралы   к,азіргі   ...    ... ... ...  ...  өзінің  күрделі  қүрылымы  бар,  жеткілікті   ...  ...   ағым   ...   ...   ...   ... ... па-йымдауға үмтылған жаңа концепциялар пайда  болды.Техника  философиясындағы   әр   түрлі   ...   ...   ...   ...   қарамастан,   барлығына   ортақ   нәрсе    олардыңтехнологиялық  детерминизмге  негізделуінде  ...  ...   яғни   ... техниканың анықтаушы рөлі мойындалады.282Техника  философиясы  ең  алдымен  қарама-қарсы  екі  ...  ...   ... және ...  техника  дамуының  адамзат  үшін  сөзсіз  игілік-тілігіне   ... ... ... ...  техника  релін  тек  ...  ...  ... ... ... ғана ...  өзінің  алдыңғы  формаларынан  ерекшеленеді.  Мүнда  техникағабүрынғысынша қоғам өміріндегі негізгі  орын  ...  ...  оның  ...  өзіндік  реттелу  мүмкіндігі  теріске  ...  ...  ... ... ... ...... көрінісі,  пайда  болып,  та-ралып  және  өсіпкеле жатқан жаңа технологиялардың жүмбақ  қауіп-қатері  алдындағы  үрей  ...  ...  ...  әр  ...  нүсқалары  бар.   Оныңішіндегі ең кеңінен таралғаны «батырлық  пессимизм»  (Ф.Нйцше  ...  ...  Ол  ...  ...  мен  зүлымдық   тегеуріні   тех-никтер   ...  ...  ...  ...  ...  тағы  біркөрінісі  адам  өзі  игере  алмайтын  рационалдық  білімнің  әуел   ... ... мәні  ...  деген  ерікке»  негізделгентехникаға ра-дикалды дүшпандықты білдіретін  позицияны  үстанады  (Мар-кузе,Адорно,  Хоркхаймер).  60-жылдар  ...  бүл  ...   ... ... ...  ...  бойынша  барлық  қазіргісаяси  күштер  —  ...  ол  ...  ...   ...   ... ... ... қүндылықтарына,  техникалық  рационализм-гедеген діни сенімге ... ... үшін ... ... ... ... өте ... қүбылыс және әр  түрлі  қырлардантүрады; методологиялық, әлеуметтік, саяси, ...  ...  ... Қай ... алға ... ... техника философиясы  не  ғылымфилосо-фиясына   жақындайды,   не   әлеуметтік   философияның   ...   ... ... ... ... ... ... негізінен екі басты дәстүр  ықпалында:  неопозитивизмменәсері және байланысы бар  сциентистік  мето-дологизм  және  ... ... ... ... осы  екі  дөстүрдің  бірінебағдар үстануы-на байланысты не  логикалық-методологиялық  мәселелермен  ай-налысады,  не  техниканың  ...  ...  ...   зертгейді.   Бүлдәстүрлер кейде қиылысып ... ал бүл ... ...  ...  ... (тенденцияны) туғызады.Техницизм дүниетанымы,  «технологиялық  детерминизм»  ба-тыстық  ... ...  ...  ...  ...  ...  теориясы»,«постиндустриалдық   қоғам   теориясы»,   ...    ...    ... ... ... Және ... адамзат  қоғамы  дамуын  кезең-дергебөлуді қамтиды. Олардың пікірінше, техника  барлық  ...  ... ... табылады, соның нәтижесінде өндіргіш күштер стихиялық  түрдежаңа қоғамдық қатынастарды тудырады. Техницизмнің әр  түрлі  өкілдері  адам-зат өркениетінің ... ...  ...  ...  бір  ... ... еңбек қүралдарының  алмасуы  (Дж.Ленский),  байланысқүралы ... ...  ...  ...  яғни  ...  ...  ... жүйелі түрде алмасуымен  (бу,  электр,  атом)  байланыстырыла-ды.Батыстық авторлар әлеуметтік ... ... ... ...  ... адамзат тарихын үш кезеңге бөледі: «индустриалдыққа дейінгі  ... ... және ...  ...  ...  Индустриалдыққадейінгі қоғамдағы басты сала ауыл шаруашылығы,  сондықтан  да  оны  аграрлы,дәстүрлі  ...  деп  ...  және  ...  мен  әскер  бүл  қоғамның  бастыинституттары болып табылады. ... ... ең  ...  ... фирмалар жетекшілігіндегі өнеркәсіпке негізделеді.  Кейінгі  индустриал-дық қоғам тарихтың жаңа перзенті болып табылады және  бірқатар  ... ... ...  ...  ...  ...  экономикаға  көшу,қоғамның әлеуметтік қүрылымындағы өзгерістер, қоғамдағы  саясатты  анықтаудатео-риялық  білімнің   басымдылығы,   жаңа   ...   ... ... ... ... және ...  Индустриалдықоғам теориясының 50-жылдар соңы мен 60-жылдар  басында  негізін  қалағандарқатарына  Да-рендорф,  ...  ...  ...  ...  ...  ...   мен   ...   философия   тарихында   ол   техно-логиялықдетерминизмге  негізделген  «экономикалық  өсім  кезеңдері»   ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  отырып,У.Ростоу адамзат қоғамының даму тарихын бес кезеңге бөледі. Бірінші  кезеңдіол «дәстүрлі қоғам» деп атады жөне ... ...  жер  ...  ... мен ... түрпайы, «ньютонға дейінгі» деңгейде  болатын,  әлеуметтікқүрылымы көпсатылы, өте төменгі ауыл шаруашылық өндірісі бар аграрлық  қоғамретінде сипаттады. ... ... - ... ... бүл ... үшін ... ... кезеңі — ауыл шаруа-шылығы  өнімділігіөсуімен, «іскер, кәсіпкер  адамдардың  жаңа  ...  ...  ...  ...   экономикалық   іргетасын    ...    ...    ...  ...  және  осының  негізінде  бір   орталыққа   бағынғанмемлекеттің қалыптасуымен сипатталады. Үшінші кезең — бүл  ...  ... ... кезеңі». Бүл кезең өнеркәсіптің  негізгі  салаларыныңтез өсуінен, капитал жинақтау үлесінің  ...  алып  ...  ...  ...  ...  ерекшеленеді.  У.Ростоудың  пікірінше,  бүлкезеңді Англия  XVIII  ...  ...  ...  мен  АҚШ  XIX  ... Германия XIX ғасырдың екінші жартысында, Ресей  1890—1914  жылдараралығында, Үндістан мен  Қытай  XX  ...  ...  ...  ... ... ... кемелдену кезеңі немесе индустриалдық  қағам  ...  Оның   ...   ...   қоғамның   негізгі   белгілерінеөнеркәсіптің  қарышты  ...  ...  ...  жаңа  ...  ... ғылым  мен  техника  жетістіктерін  кеңінен  енгізу,  капитал  салымыдеңгейі үлттық кірістің ... ... ... қала ... 60-90%-ға дейін өсуі, ква-лификациялық еңбек  үлесінің  артуы  ...  ... ... ... жету үшін 50—60 ... ...  кезең  қажет.Жөне соңғы, бесінші кезең — «жоғары ... ... ...  Бүл  ... ... ... ... түты-ну мәселесі, өндірістің  негізгі  салаларыдәстүрлі салалар емес, қызмет көрсету және  ...  ...  ... ... ...   ...   және   ...   У.Ростоудың   бүл   теориясыпостиндустриалдық ... ... ... және ... болды.Экономика   мен   оның   ...   ...   ...    ...   нүсқасын    біз    ...    ...    ... Ол ...  ...  теориясы  негізін  қалаушылардыңбірі. Белл «біржақты детер-минизмді» жоққа шығарады және қоғамның  әр  түрлісалалары, мейлі ол ... ... ... ... және т.б.  болсын,  өзалдына  дербес   және   өзінің   даму   ...   ...   деп   ...  ...  ...  ...  негізі  «белдеулікпринцип»  болып  табылады.  Д.Белл  белдеулік  принцип  көмегімен   ...  мен  ...   ...   ...   тек   бір   ... ... емес екендігін  дәлелдеуге  тырысады.  Олардың  бірі—бір белдеудің  бойында,  екіншілері  өзге  белдеудің  ...  ... ... ... ... белдеулік принципі орасан  зортеориялық білім және оның әлеуметтік  ...  ...  ...  жаңарөлі болып та-былады. Әрбір қоғам білім негізінде қызмет  етеді,  ...  текXX ... ... ... ... ... мөнін өзгерт-кен  ғылым  менинженерияның қосылуы жүзеге асты».Постиндустриалдық қоғам концепциясы негізіне  ...  ...  ...  ...   ...   ...    ...    дейінгі,    индустриалдық,индустриалдықтан кейінгі.Сонымен,  алғашқы  әлеуметтік  ...  ...  ... ... Оның ... ... өндіріс саласы  негізіне  егіншілік  пенқолөнер  технологиялары  жататын,   тарихи   ...   ...   ... ... ...  әр  түрлі  формалары,  алғашқы  мемлекеттердіңпайда болуы отырықшылыққа көшудің алғышарттары болды.Екінші әлеуметтік ... ... ... болып табылады.  ОлXVII ғасырдан XIX ғасырдың басына  дейінгі  ...  ...  ал  ...  мен  ...  онан  да  кешірек   жүзеге   асты.   Оның   ... және ... ... ... ... деп ... біздің көз алдымызда өтіп жатқан  әлеуметтік-техно-логиялық  революцияақпараттық-компьютерлік революция болып табылады. Ол ...  ...  мен  ... ... ... ... негізінде іске асады.80-жылдары  техницизм  идеологиясы  қайтадан  күшейе  түсті.  Бүл   бағыттыңнегізгі  ...   ...   ...   «Үшінші   толқын»   еңбегіндежарияланды. О.Тоффлер қоғам да-муын толқын  қозғалысы  ...  ... ... ... ... ... үш ... бөледі:1. Аграрлық революция («бірінші толқын»).2.  Өнеркәсіптік революция («екінші толқын»).3.  Ақпараттық-компьютерлік  ...  ...   ...   Ол   ... ... прогрестің тікелейрефлексі  ретінде  қарастырады.  Ол  қоғамдық  өмірдің  әр  түрлі   ... ... ... ...  энергетикалық  база,  өндіріс  және  бөлінісқүрамына кіретін ... ... ... болашақ қоғамдық дамуды талдай отырып, оның экономикалық  қаңқасынэлектроника  мен  ЭЕМ,  ғарыштық  кеңістік  және  ...  ...  ... Оның ... ... отбасы, ғылыми ой бағытының өзі, комму-286никация жүйесі  орталықтанудан  орталықсыздануға,  шоғырла-нудан  ...  ...  ...  ...  үй   ...   ауысады.Тоффлер жаңа  өркениетке  дәл  анықтама  беруге  тырыспайды,  оның  ...  ...  ...   ...   ... қоғам» және  т.б.  қолдануға  келмейді,  өйткені  ...  ...  ...   ...   ...   ...   соның   салдары   барысындағықайшылықтар мен қақтығыстар туралы дүрыс болжам бере ... ... ... беруге көптеген ғалымдар  үмтыл-ды.  Дж.Лихтхайм  —постбуржуазиялық,    ......    ...    ... ......  ...  —  постэкономикалық,С.Алстром  —  постпротестанттық,  Р.Сейденберг  —  ...  ...   ... қоғам туралы айтады.Мүнан  әрі  қарай  постиндустриалдық  қоғам   теориясы   ақпа-раттық   ... ... ...  Ақпараттық  қоғамның  әр  түрлі  нүсқаларыД.Белл,  А.Кинг,  ...   ...   ...   ...   ... М.По-нятковский, Ж.-Ж.Серван-Шрайбер және т.б.  сияқты  теоретик-термен даярланды. Жалпы алғанда, олар ...  ...  ... ... ... ... к,огамЖаңа өркениетке өтуге байланысты адамзаттың та-рихи тағдырларындағы  түбірліөзгерістер болып жатқан жаңа-лықтарды  пайымдау  қажеттілігін  тудырды.  20-жылдардың ... мүны ... ... ... ... атақты  «Еуропаныңдағдарысы»  еңбегінде  бүгінгі  индустриалды  өркениеттің  ақыры-ның   жалпынобайын ... ...  ...  Онан  ...  ...  австралиялықэкономист  К.Кларк  жаңа  қоғам  келе  ...  ...  ...  оны   жаңаэкономикасы  мен  техно-логиясы  бар  ақпарат  және  қызмет  ...  ... ... ... аяғында американдық экономист  Ф.Мах-луп  жаңақоғам туралы идеяны дамыта отырып,  ақпараттың  маңызды  тауарға  айналатыныжәне ақпараттық ... ... ... ... жариялады. Және тек 60-жылдар  со-ңында  ғана  постиндустриалдық  қоғам  теориясы  негізін   ... бірі ... ... ... ...  ... ... қоғам  теориясында  бүл  қоғамның  мәні  мен  сипаттамалықбелгілерін ашуға тырысты.Әсіресе, өзінің «Ақпараттық ...  ...  ...  ...  ... қоғамның негізгі салаларын жан-жақты қарастыра отырып,  индустриалдыққоғамнан  ақпараттық  қоғам-ға  өту  ...   ...   ...   ... ...  ...  жазады.  Д.Беллдің  пікірінше:  ... ...  және  ...  өмір  ...  ...  өндірісініңтәсілдері  үшін,  сонымен  қатар  адамның  еңбек  ...   ...   ...  негізделген  жаңа  әлеуметтік   үрдістің   қалыптасуышешуші мәнге ие болады» (Новая ... ... на ...  ЗЗО-бет).Онан әрі  қарай  ол  индуст-риалдық  қоғамға  тән  үш  сипаттамалық  белгініанықтайды:1)  ... ... ... ... ...  ... ... жүзеге асыруда  коди-фикациялық  теориялықбілімнің шешуші мәні;3) жаңа «интеллектуалдық технологияны» жүйелік  талдау  мен  шешім  ... ... ... ... ... және постиндустриалдық,  делірек  айт-қанда  ақпараттыққоғамның  арасындағы  принципиалды   ...   айта   ...   ... ... ...  ...  қоғам  үшін  машиналы  ... ... ие ...  ...  ...  үйымдар  мен  кәсіп-орындарды басқарудың  ...  ...  ...  ...  үшін  ...  ...   мағынаға   ие   болады.   ...   ...  ...  еңбек  пен  капитал   негізгі   ...   ... ...  ...  сондай  шешуші  ауыспалыға  айналады.  ... ... ... пен ... білімді ақпараттық  қоғамның  стратегия-лық ресурстарына ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық  қоғамдамуының үш кезеңіне көңіл аударады: ... ...  мен  ...  ... ... сала-лардың қалыптасуы; өнеркәсіптің өзге салалары  менөкімет  үшін  ақпараттық  ...   ...   ...   ... ... қүралдарының кең торабының қалыптасуы.Трансформацияның бастапқы кезеңін М.Порат «алғашқы  ақпараттық  ...  ... ... ... ... және ... ...  қүрайтынтехника өндіру-шілер мен менеджерлер ғана,  яғни  ат  ...  ... ғана ...  ...  ...  корпорацияның  ең  ірілерінің  бірі  —«Америкэн телефон энд ......  ...  ...  118  ... өнімінің (ВНП) барлығын қосып алғандағыдай кіріске ие болды.288Жаңа ақпараттық экономиканың екінші кезеңі де толығы-мен  ене  ...  ... жаңа ...  ...  ...  ...  жеке  жәнеқоғамдық салалар  болып  ...  Осы  ...  ...  олардың  ақпараттықтехнология-ға деген сүранысы күшейе түседі. Мысалы,  банк  ісі  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  «электрон-ды  ақшаның»универсалды  жүйесін  қалыптастыру  ...  ...  ...  қарқынмен   дамибастайды. Әдетте бүл үдеріс үй компьютерлері жөне  өзге  күрделі  техникаменжүзеге ... ...  ...  екі  ......  және  ... ... көрсетудің жаңа  түрлерінің  басым  көпшілігі  атқарыла-ды.Бүл жүйелер ақпараттық қызметтің жаңа базаларының эффективті каналдары  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деп  жазады:«Байлықты  адамдар  жасайды.  Адамдық  ка-питал—постиндустриалдық   қоғамныңмаңызды ресурсы». Бай-лық техника ... ... ...  ...   ...   ...   ...    қалыптасады.    ...  ...  ...   ...   постиндустриалдықэкономикаға өтудің ең тиімді стратегия-сы — бүл ... ... ...  ... жүмыстарды кең ауқымды дамыту». Сондықтан  ақпа-раттық қоғамда  үлттық  байлықтың  өсуі  ең  ...  ...  мен  ... тәуелді  болады.  Осыған  байланысты  «постиндустриалдық  қоғамдаүлттық ... ...... ...  ...  ...  ... әлеуетті көзі» деген Стоунвердің пікірімен келіспеуге болмайды.Жоғарыдағы  айтылғандарды  түйіндей  отырып,  мына  мәсе-лелерге  көңіл  ... ... ... мәні ... ақпа-раттық  қоғамның  қандай  негізгісипаттамалық  белгілері  бар,  ...  ...  өзге  ...   ... ... ... ... қатарына жататын мемлекет бар ма?Профессор  А.И.Ракитовтың  ...  егер  ...  ...  ... ... онда оны ақпараттық деп есептеу-ге болады:1) егер кезкелген адам, үжым, кәсіпорын  немесе  үйым  ...  ...  ... ... әлеуметтік маңызы бар міндеттерді шешу  үшін  кезкелген  уақыттаелдің ... ... ... ... ала ... ... егер ... кезкелген индивидке, үжымға немесе  үйым-ға   қызмет  ететінқазіргі ақпараттық ... ... ... пункттегі талаптарды  өтейалатын болса;3)  егер  ғылыми-технологиялық  және  ...  ...  ... қарқынын ұстап тұруға қажетті мөлшерде ұлттық  ақпараттық  ресурстардықалыптастыруды ... ... ... ... ... ...  егер өндіріс  пен  басқарудың  барлық  салаларында  авто-маттандыру  менроботтандырудың жеделдетілген үдерісі жүзе-ге асса;5)  егер ... ... пен ... ... кеңейтуге мүмкіндік  беретінөлеуметтік қүрылымда радикалды өзгерістер жүзеге асса.Бүл ... ... ... ... ... еңбекке жарамды халықтың  50%-дан астамы қызмет етеді. Д.Белл мы-надай  көрсеткіштер  келтіреді:  АҚШ-та1970  жылдың  ...  ...  ...  ...  жүмыс  күшінің   65%-ы,өнеркәсіп пен ... ...  ауыл  ...  -  5%-ы  ...  ... ... профессор Дж.Мартин  мен  жапон  профессоры  ... ... ... ... дамыған елдерінде, АҚШ пен  Жапониядаақпарат-тық қоғам орнады.Жаңа  ақпараттық  өркениеттің  қалыптасуы  ...  жаңа   ...   ...  ...   табыс   бүгінгі   күндері   білім   ментехнологияға тәуелді болғандықтан, ақпараттандыру ...  дер  ...  ... ... ... дамушы  елдерге  тәуелді  болып  қалатыны  күмәнтуғыз-байды. Осыған байланысты  ...  ...  ...  жөне  ...  болып  келген  елдер  ақпараттық  отар  елдерге   айналуы   мүмкін.М.Хайдеггердің  пікірінше  ...  ...  ...   мен   ... етсе, болашаққа  ақыл-ойдың  экспансиясы  ...  ...  ... ... ... ... қарқынды  дамуы  жағымсыз  сал-дарларға да әкелуі мүмкін деген ой айтады. ... ...  ... ... ... адамның үнсіздік пен  бейсаналықтүңғиығына батуы сияқты қүбылыстарды болжайды. Белгілі  американ  әлеуметта-нушысы  ...  ...  ...  ...  ...  адам  ...   ...  шүғыл  өзгерістеріне  дайын  ...  айта  ...   ... ... ауыр ... ... ғасырдағы индустриалдық қоғамның ең күшті  сыншы-ларының  бірі  Л.Мэмфордболды.  ...  ол   ...   ...   ...   ...  прогресс  ретінде   елестетті.   Кейінірек   өзінің   позициясынтүбірімен қайта қарап, ақпарат саласын өз ... ... және ...  бюрократиямен   басқаратын   ...   ... ... қауіп-қатер туралы ескертеді. Болашаққа қатысты  эйфорияғақарсы Питер Штернс  және  Майкл  Харригтон  сияқты  ...  өз  ...  ...  ...  үдерісі  техникалық   жөне   ...  өз  ...  ...  жинақтай  және  қорыта   оты-рып,   тектехнологиялық мәселе болудан қалады.Сондықтан «...ақпараттық  қоғам  адам  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бойы  ...  жүмбақ  қүбылыстарыболып келген шығарма-шылық қүпиялары мен адамзат ақыл-ойының  ...  ... ену ... мен оны адами игеру  деңгейлерін,  түлға  жүйесінтүбегейлі өзгертетін болғандықтан, философия  көкжиегіндегі  зерттеу  ...  қала  ...  ...  А.И.   Философия   ...   ... ... өркениетінің дамуы  қандай  болмасын,  мейлі  ол  ғарыштықдәуір, ... ... ... және  т.б.  болсын,  мүның  бәрі  адамүшін, адамның  ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ... ... фи-лософиясы ең алдымен адам философиясы деген американ фи-лософы Х.Сколимовскидің ... ... ...  ... ... ... және алуантүрлілігімен ерекшеленеді.  Әлемді  рухани-практикалық игеру үдерісі бары-сында адам болмысты  өз  ...  ...  Бүл  ...  ...   ...   мен   қүбылыстар   түлғаныңсезімдеріне, үмтылыстарына сәйкес келетін әлемге деген  ерекше  ... ие ... ... ... ... ... қатынасының  ерекшелігіоның өзін және өзге адамдарды, қоршаған  дүниедегі  заттарды,  қүбылыстарды,үдерістерді қайы-рымдылық, әділеттілік, сүлулық, пайдалылық т.б.  ... ... ... қарастыруымен сипатталады.Қүндылықтық қатынас өрқашан да субъектінің бойында бел-гілі бір  эмоцияларды— қуану, сүйсіну, тандану, ... т.б. ... Оның ... ең  ... қасиеттерге табыну. Адамға қасиеттер қажет, мейлі  ол  дін  ...  ...  емес  ...  ...  болсын.  Бүл  мэселе,   өсіресе,   қоғамныңадамгершілік   ...   мен   ...   ...   ...   ... ... өзінің өзектілігін байқатады. Қүндылықтар -  қасиеттер.Қасиетсіз адам жануарға айналып кетеді.  ...  ...  ...  қатынасбала кезден, ана сүтімен бірге, өзінің ана  тілі  арқылы,  мораль  негіздеріретінде, өз ... ... ... мен  ...  игерунәтижесінде орнығады.  Қасиеттер  адам  бойына  мораль-дық  жауапкершіліктержүктейді, сезімін ... ... ... эмоцияның ең жоғарғы  формасы— «жамандық-тан» тазаруды білдіретін катарсис  болып  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   тео-риясыменбайланыстырылады.  Антик  философиясында  ...  ...   ... қойылған болатын. Әдеби-еттерде айтылғандай, «катарсис»  терминініңкепмәнділігі эсте-тика тарихында оның әр түрлі түсіндірмелері пайда  ...  ...  бүл  ...  ...  ...  әдебиетінде   эсте-тикалық,психологиялық,  этикалық,  тіпті  діни  мағыналарда  да   қолданылады.   ... ... ... ол  антик  эсте-тикасының  ерекше  сипаты  болыптабылады. Антик эстетика-сының  үйрететін  катарсисі  ...  ...  ... үғым ... ол  моральға  да,  интеллектке  де,  психологияға  дақатысты, яғни бүтіндей алғанда адамның ... ... ...  ...  ... В.П. ... ... катего-рий. М., 1965, 89-бет).Жалтырағанның барлығы алтын емес. Қүндылықтарды та-нудағы ең қиын  мәселе  —нағыз қүндылықтарды жалғандары-нан ажырата ... Ол  тек  ...  ... ғана қиын. Біз қайырымдылық  (ізгілік)  пен  ...  ... ... ... ... Бүл жерде барлығын  «таза  сумен»  шайып,күмәнсіз  ...  ...  ...  қызмет  етеді.  Тіпті  барлығы   зүлымболғанда  да  зүлымдықтың  аты  зүлымдық,   ...   ...   ...   дақайырымдылықтың  аты  қайы-рымдылық.  Тек  қайырымдылық  пен  адамға  ... ... ғана ... қүндылық болып табылады.Қүндылықтар әлемі — сөздің кең мағынасында мәдениет  өлемі,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   білдіретін,   оныңадамгершілік  ...  ...  ...  ...  мөдениеттің  өзқүндылық-тар кешені бар. Қүндылықтар адам болмысының әр  түрлі  ... ... ... адамзат мәдениеті болып табылады.  Қүндылықтар  —өмірге, еңбекке, шығармашылыққа, ... ... ...  пен  ... ...  адам  ...  ...  деген  бағалаушы  қатынас.  Қүнды-лықтар   —материалдық және рухани ... өтеу ... ...  ...  мәнге  қайырымды-лық,  сүлулық,  әділеттілік  идеалдары  ие   болуымүмкін.Қүндылықтар дүниетаным ықпалымен қалыптасады, өйткені  адам  ...  ...  ...  барысында   әр   алуан   көзқарастарды   біріктіругеүмтылады. Біз ... ... ...  ...  жатқан  өзгерістердөуірінде өмір сүріп отырмыз. Қүндылықтардың алмасу  үдерісі  ...  ... ... бағдарлар, идеалдар жаңа мәнге ие бола отырып,  қайтатүлеуі мүмкін. Бүл  ...  ...  ...  өз  ...  ... қоры бар. ...  ...  адамзаттың  рухани  тарихында  тек  біридеалдар ғана ... ... ...  отырады  деген  ой  туындамауы  ... ...  ...  ...  ол  ...  белгілі  бір  қүндылықтықбағдарларды өндіріп отырады. Қүндылықтар қоғам үшін ең ...  ...  ... нормалар  мен  мағыналар  қызметін  өзіне  бағындыра  отырып,  оныреттейді. Қүндылықтар адамға  ...  ...  ...  ...  беретінмағыналар жүйесін  толығымен  қайта  қүрып  отырады.  Әлемнің  барлық  алуантүрлілігінің  қүндылық  ...  ...   ...   ... болып табылады.Заттар  мен  қүбылыстар  сипаттамалары  табиғаттағы,  ...   ... ... мен ... ... ету үшін қажет. Адамның  өзөмірлік  әлеміне  деген  қатынасын  —  ...   ...   мен   ...   қүндылықтық   қүры-лымы    айқындайды.    Адамдар,    ... адам ...  ...  ...  ...  ... ... қүндылықты-мәнді диспозициялардың жекеле-ген  жағдайларынантуындайды және оны өз  бойында  тасымал-дайды.  Бүл  ...  ...  ...  жеке   ...   және   ...   бейсаналылықтандүниетаным  жүйелерінің  ішкі  мәнді  үйымдасқан  күрделілігі  мен  институ-ционалданған  этностық  ...  ...   ...   ... ...  ...  түғырлары  дискредитацияға  үшырап,  ... ... ... ... ... өзін ...  сансыз  сүрақтыңең  болмағанда  бір  бөлігіне  жауап  табу  үшін  ...  ...  ...  ... бет ...  ...  ...  өтпелі,  дағдарыстық  кезеңдеріндеөткір қойылады. Өткен ғасырдың өзінде ғылымда «аномия» түсінігі  қалыптасты.Бүл - ... ... ...  ...  қалыптасқан  қүндылықтар  жүйесіқайта пайымдалатын өзгермелі ахуалда сананың шарасыздық жағдайын  білдіретінтүсінік. Бүл тек жекелеген адам үшін ғана ... ... ... да  ауыр  ... ... ... ... мынадай сүрақ  қоюға  мәжбүр  етті:«Игілік дегеніміз не?» Бүл ... ... ... ... ...  ...  ...  және  ортағасырлық  философияда  ойшылдар  қүндылықтықсипаттамаларды, дәлірек айтқанда этикалық, эстетикалық, діни  ... ... ... ... ... ... Бүл ... заманнан  бүгінгікүнге дейін ойшылдарды мазалап келген сүрақтардың бірі. Бір  қарағанда  бәрітүсінікті ... ... - бүл ... ... Алайда,  адам  үшін  не  қүндыжәне неге қүнды? Кейде біреу үшін ... ... ...  үшін  ...  ...  де  ...  Бірақ  онымен  ешкімнің  келіскісі  келмейді   ... өзі үшін ...  ...  ...  ...  деп  ...  Кімдікідүрыс?Бүл мәселені қүндылықтар теориясы немесе аксиология ... ...  ...  ... және ...... ...  үмты-лады.  Аксиология  —  қүндылықтаржаратылысы туралы, оның ... орны мен ... ...  ... яғни ... жөне мөдени факторлар мен түлға қүрылымы  арасындағыәр түрлі қүндылықтар байланысы тура-лы ілім.  Философиялық  ...  ... ... ... XIX ... ... ... ғана қалыптасты.Қүндылықтар  проблематикасы  ежелгі  Шығыс   және   антик   философияларындақарастырылғанымен, ...  ...  ...  рет  ...  ... ... сүлулық, береке, қайырымдылық және т.б.  түсініктердің  мәнінүғынуға үмтылды,  кейінірек  мүның  бәрі  «қүндылық»  үғымына  ... ... ... ...  не?»  деген  сүрақты  алғаш  қойғандардыңбірі Платон. Ол болмысты  «зат-тар  ...  және  ...  ...  ... ...  ...  ақиқат,  әсемдік,  әділеттілік  және  т.б.  сияқтыжоғары игіліктерге сәйкес келетіндей ешнәрсе жоқ деп есептейді. Және  ...  ...  мен  ...  ...   ...   адамдардағыақиқат, әсемдік т.б.  үғымдарды  уақыттан  тыс,  мәңгі  идеялар  кеңістігінеорналастырды. «Егер кім әсемдікті ... ...  ол  бүл  ...  ... ... жаратылысы жағынан  таңқаларлықтай  әсем  нәрсені  көреді...бүл нәрсе, ең ... ... яғни ол ... да,  ...  де,  ...  ... де білмейді, екіншіден, ол ешбір жағынан түрпайы болмайды, қашан  да,қай жерде де  өзгелермен  ...  ...  ал  ...  ...  ... ... ... салыстырғанда түрпайы. Әсемдік — бүл бет, қол не-месе  қандай  дабір дене бөлігі түрінде емес, қандай да бір сөз ... ...  ...  ...  ...  да  өз  болмы-сында  түтас  бейне  ретінде   ... өзге ... ... оған ...  ...  және  күйрейтінболса, ал ол артып та, кеміп те кетпейді, ешқандай  ықпалды  да  ... Соч. в 3-х т. М.; 1970, ... ... XIX ...  ...  дейін  фило-софиялық  талдаудыңдербес объектісіне айналмағанын айта кетуіміз  керек.  Антик  философиясындағана емес, онан  ...  ...  мен  жаңа  ...  ...  ... ... нақтылық, болмыс шынайылығы үғымдарына  енгізілді.Классикалық философияда қүндылықтар  болмыспен  түтас  күйінде  қарастырылдыжәне сондықтан аксиология дербес ...  пән  ...  ...  ... ... философиялық зерттеудің дербес аймағы ретіндё  болмыс  үғымыекі элементке ыдырағанда ғана пайда болды: нақтылық пен  қүндылық  әр  ... пен ... ... ...  қарас-тырылғанда  аксиологияның  бастымақсаты — болмыстың  жалпы  қүрылымындағы  қүндылық  мүмкіндігін  және  ...  ...   ...   қатынасын   көрсету.   Мәдениеттің   маңыздыкомпоненті ретіңдегі, адамның шындықты рухани-практикалық  игеруінің  ... ... ... қүндылықтардың  тео-риялық  талдануы  философиялықой тарихында  әр  түрлі  бағыт-тармен  ...  Бүл  ...  ...   ...   атап   ...    болады:    натуралистік    ... ... ... және ... ...  ...  (А.Мейног,  Р.Б.Пер-ри,  ДжДьюи  жәнет.б.) түжырымдауынша, қүндылықтың қай-нар көзі  индивидтің  биопсихологиялықтүрғыдағы қажетті-ліктерінде, ал қүндылықтардың  ...  ...  ... орын  алмасуын  білдіретін,  қадағаланатын  нақтылық  ерекшелігіретінде эмпирикалық түрғыда керіне алады.  ...  ... ...... Г.Риккерт) үшін қүндылық  идеалды  болмысретінде «таза» нормативті санамен сәйкестендірілетін болмыс нормасы  ретіндеқарастырылады. Нормалар мәдениеттің барлық  ...  ... ... ... және ... ... жеке  іске  ...  анықтайды.Сонымен бірге болмыс нормасының тәсілі норма статусын беретін  оның  ... ...  ...  ...  ...  қүндылық-тар  мәніннормалар  қалыптастырудың  өте   күрделі   үдерісінде   ...   ...  ...  ...  ...  ...  қарастырады.   Бұлқүндылықтарға  олар  Ақиқатты,  Сүлулықты,  Қайырымдылық  пен  ... ... ...  —  бүл  ...  шындық  көріністері  емес,адамзат  санасының  ...  ...  ...   ... әр ... ...  ...  қүндылық  концепциясының  негізі  діни   ...  ...  ...  Бүл  ...   ...   ...   ...  қүндылықтар  әлемінің  өз  иерархиясы  бар.  Қүндылықтардың   ...   ең   ...   ...   ...   ...   ...   дегенсүйіспеншілік — адамзат сезімдерінің ең жоғарғы  ...  ...  ... ... ... және  ...  ...  Мәдени-тарихирелятивизм аксиологиялық имморализм идея-сына, яғни тең қүқықты  қүндылықтықжүйелердің  көп  болуы  ...  ...  ...  ...  Бүл   ...  тек  бір  ...  ...  жүйесімен  шектеліп  қана  қоймай,белгілі бір мәдени-тарихи кезеңдердегі қүндылықтық жүйелер  мен  қүндылықтықбағыттарға басымдылық береді.  ...  ...  ...  ... ... ...  және  т.б.  ...  қүндылықтық  мәнінтүсіндіруде  интуитивтік  тәсіл  қолданады.  Мәдени-тарихи   релятивизм   өзпікірлері   мен   ...   ...   ...   мен    әлеуметтікфилософияның түйісуі негізінде жариялайды.Қүндылықтар концепциясындағы  ...  ...  ...  М.Вебер  болыптабылады.  Ол  жаңа  кантшылдардың  норма   ретіндегі   қүндылықтар   ...  ...  оны  ...   ...   пен   ...   ... қолданды. Ол қүндылықты әлеуметтік субъект үшін  маңызды  норма,бол-мыс ... ... ... Онан әрі ...  ... мектебінде (Т.Парсонс  жөне  өзгелері)  «қүндылық»  үғымы  әлеуметтікинституттардың қызмет етуі мен ...  ...  ...  ... мето-дологиялық мәнге ие болады.Қүндылықтар өмір сүріп қана қоймайды, сонымен қатар бір-бірімен  ... ...  ...  ...  ...  сатыны  қүрайды.  Бізгебелгілі барлық қүнды-лықтар адамға бағытталған және,  шындығында,  ... ... ...  тарихи  пайымдалуы  мен  іске  асуында  салыстырмалы.Алайда мұнан тек нақты тарихи өмір сүретін  адамдар  мен  ...  ... мен ... ... игіліктер ғана қүнды және барлық  өзгеқүндылықтар 296өлшемі  ...  ...  адам  ...  ...   ...   ретіндеқойылатын қүндылықтар — мақсаттар жоқ деген пікір туындамайды.Әдебиеттерде қүндылықтар жіктелуі әдетте былайша беріледі:  витальды  ... ...  ...  және  т.б.);  әлеуметтік  (әлеуметтік  статус,жағдай, байлық, отбасы, тәуелсіздік және т.б.); діни (Қүдай,  сенім,  ... жөне т.б.); ... ... ...  ...  ... әділеттілік жөне т.б.); эстетикалық (сүлулық,  идеал,  үйлесімділікжәне т.б.); ... ... ... ата заң,  ...  ... т.б.)- Осылайша  қүнды-лықтар  жалпы  динамикамен  ...  ... ... ... білдіреді.Әр  түрлі  аксиологиялық  теориялар  адамдардың   қүндылық-тық   қатынастарытәжірибелерін  қорытындылай.  келіп,  ...  ...   ... қарастырады. Мысалы, Г.Риккерт қүндылықтардың алты  саласы  боладыдеп есептейді: ғылым, дін,  өнер,  мораль,  ...  өмір  және  ... ... Г. О ... ценностей// Логос.  1914,  т.  1.  Вып.1). Г.Риккерттің қүндылықтар класси-фикациясы қандай  принципке  ...  оның  ...  ...  ...  Г.Риккерттің  қүндылықтар   иерархиясыпринципі  ...  ...  ...   ...   ...   ... қоғамдық-тарихи практика  үдерісінде  пайда  бо-лады  және  оныңсипаттамалары  ...  ...  ...   ...   адамдардыңпрактикалық  өрекетіне  енген  ...  және  ... ... ... ...  ...  қасиетін  адам-ныңтанымдық  және  өзгертуші  өрекеті  үдерісінде  бағалайды.  ...   ... оны ... көшу ... ... баға-лаулар жүйесінде іске асады.Белгілі поляк философы  жөне  эстетигі  ...  ...  ...  және  ...  деп  бөледі.   Алғашқыла-ры   —   бүл   ... ... ... ... — бүл таным  қүндылықтары,эстетикалық   қүнды-лықтар,   әлеуметтік    ...    мен    ... ... Р. ...  по  ...  М.,  1962).  ...   қүндылықтар   типологиясында    оларды    әр    ...    ... ... ...  байланысты-рады.  Н.Ресчербойынша   қүндылықтардың   ...    ...    бар:    ...    моральдық,    өлеуметтік,    ...    ...    ... ... ...   ...   сондай-ақ,   ресейлік    жөне    ... де ... РҒА ... ...  ...  ...  он  төрт  ...   түрақты-лығы   байқалады   (яғни,   адамдардыңқұндылықтық санасы ...  ...  және  ...  ...  әр  ... ... өз ықпалын байқататын қүндылықтар): адам өмірі,  ... ... ...  жеке  ...  ...  ...  ...  және  күнкөріс  көзі  ретіндегі  ...  ...  ...   ... ... қүрметтеу), тәуелсіздік, мейірімділік,  беделділік,заңдылық.ҚР ҮҒА саясаттану және ... ... 1996 ... ...  ...  ...  үшін  ең  бас-ты  қүндылықтарды  былайша  үш   топқабіріктіруге   ...   ...   и   ...   ...    ... обществе. Алматы, 1997, 131—132 беттер):1.  Өмірдің түрақты және қалыпты  деңгейі,  республикадағы  бейбітшілік  ... ... ...  денсаулық,  жеке  және  ...  ... ... жүмыс, үлтара-лық келісім.2.  Азаматтардың қүқығы мен еркіндігінің ... ...  ... ... Қос  азаматтылық,  Қазақстанның  тәуелсіздігі,  кәсіпкерлік  үшін  ... ... ...  ...  ...  ...   ...   қүқығы   жәнеабыройымен,  азаматтық  еркіндікпен,  қүқықтық  ...  ... ...  ғана  ...  ...  ...  үстанады  -ертеңгі күнге деген сенім, ... ... ... деңгейі.Қоғамдық дамудың қүндылықтық негіздерін іздеу, қүнды-лықтардың  ...  ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік  реттеудіңжоғары деңгейіне негізделген қүндылықтардың белгілі бір иерархиясы  мен  ... ... ... ... өмір сүре ... Бүл ... институттар  менадамдардың  (индивидуалды  болсын,  үжымды  болсын)  мақсатты  ...  ...  ...  және  ...  ...  ...  мүмкіндікберетін өлшем-дердің қүндылықтар  жүйесінде  бекітілуімен  сипатталады.  Со-нымен қатар бүл қоғамда белгілі бір тәртіпті қамтамасыз етеді және әр  ... ... ... ынтымақтастығын» қалыптастырады.XX ғасырда ең алдыңғы орында әдетте прагматикалық деп  аталатын  кәсіпкерлік«насихаттарына» негізделген қүндылық298бағдарлар  шығады.  ...  КСРО  ...  ...  санасында   бүлнасихаттар кешегі күнге  дейін  теріске  ...  ...  ...  ... ... шабытта-на отырып, біз прагматизм туралы көп  нәрсеніаңғара бермейміз. Прагматизмде адам өзіне мақсат қоя білу  ...  ...  ...  жағдайға  ықпал  етуімен,  өзгелерімен   бірлесе   оты-рыпшындықты өзгертуімен, өмір алға ... ...  ...  сипатталатынжалпы   белсенді,   әрекетшіл   жан   ...   оған   ...    ... және ... пайда мен табысқа бағдар үстанатын сана типін «реалистік» деп  атайды.Мүндай  ...  ...  ...  ...  сияқты  қасиеттерболады. Көсіпкерлік пен бәсекелестікте  түлға  автономиясы,  оның  мақсатынаүмтылу-шылығы мен ... ... ... айналады. «Өзге  үшін  емес,өзім үшін өмір сүргім  келеді»  дегең  формула  ...  ... ... мүны ... ...  ...  дәріптелуі  деп  есептеугеболмайды. Бүл ойды  ...  да  ...  ...  ...  ...  етіп,тәуелді  болғым  келмейді,  өзіме-өзім  қожа  болғым  ...  Егер   ... ... ...  бас  тартуға  негізделсе,  бизнесменніңтәуелсіздігі қоғамдық күштің көрінісі ретінде бай-қалатын байлыққа  ие  ... оны ...  ...  Бүл  ...  (ақшаның)  барлық  нәрсегеайнала алу  қабілеті  ар-қасында  мүмкін  ...  ...  да,  ...  ... ...  прагматизм  қүндылықтарын  абсолюттендіруге   бол-майды.   ... ... ... үшін кейбір нөрселер-ден бас тартуға  дайын.  Алайда,келешекке бағдар үстау, өлеуметтік жаңашылдық, ойлау  ептілігі,  ...  ... бір ... - ... ... ... ... бағынады,  онсыз  олпрагматик, яғни «іс жасайтын» адам емес. Пайда-күнемділік  адамда  ең  бастынәрседен — сүйе білу  ...  ...  Сүю,  ...  -  ...  ... ... ал ... өзін фаустық үлгі бойынша,  яғни  жанынәзәзілге беру ... ... ...  ...   ...   талдау   адамдардың   негізгі   қүндылықтықбағдарларын қарастырмасақ жеткіліксіз ... еді. ...  ...  ... ... этиктердің бірі Э.Фромм жемісті  емес  және  жемістібағдарларды  бөліп  көрсетеді.  Бүл  ...  ...  ...   ...   ... ... сипаттау емес, «идеалды типтер» екендігін  ескеру  қажет.Әдетте  әр  түлғаның  мінезі  бүл  бағдарлардың   ...   ...   ... бірақ оның біреуі басымдылыққа ие болады.Жемісті  емес  ...  ...  ...  ...  және  ... бөлінеді. Рецептивті бағдарда адам барлық игіліктер көзі  сырттажатыр, қалаған нәрсенді алудың жалғыз тәсілі — мейлі ол ...  ... ... ... алу болсын, оны тек осы сыртқы көзден  алу  депесептейді. Ең ... — өзің  сүю  ...  ...  ...  Олар  тек  ... ... ғана ... қандай да болсын көмек көрсетуге  қабілеттіадамдардың барлығына да тәуелді. Олар биз-нес  ...  ...  ... ... емес  және  ...  ...  алушы  бағдардағы  адамдардыңдүниетанымы оптимистік және ашық-жарқын болып келеді,  олардың  өмірге  жәнеоның ... ... ... бар, ...  ...  көзін  жоғалту  қаупітуғанда олар тынышсызданып, беймаза күй кешеді.Қанаушылық ... ... ... олар үшін де ...  игіліккөзі өзінен тыс орналасады деп есептеледі. Ал айырмашылығы, қанаушы тип  бірнәрсені өзгелерден сыйға аламын деп ... ...  ...  ...  ...  ...   ...   алады.   Интеллектуалдық   әрекетте   олсүғанақтықпен (плагиаттық) айналысады. Өзгелерден ...  ...  ...  ... ... жақсы көрінеді де түрады.  Олардың  қүндылықтық  қондырғысыдүшпандықтың және ... ... ... және олар  кекесінгеқүмар болып келеді. Әрбір адам қанау  объекті  ретінде  қарасты-рылады  жәнепайдалылығы бойынша бағаланады.Ашкөздік ... ... ... ...  ...  да  болсын  жаңа  нәрсеаламын  ...  ...  ...  ...  ...  пен   ... ал шығынды қатер ретінде  қабылдайды.  Олар  өздерін  ... ... және ... басты мақсаты — өз қоймасына барынша көп  әкеліп,мейлінше аз беру. Олар ... ... ... ...  ... ... белсенділік пен күш жүмсау энер-гияны арттырып, ал  баяулық  ...  ...  ...  акт  —  олардың  өмір  бақи  ... ... ... «Күн ... жаңа ... ... ...  —  бүлменікі, ал сенікі — бүл сенікі».Нарықтық бағдар тек қазіргі заманда ғана  басымдылыққа  ие  ...  ... ... ... дамуы мен қызмет  етуінің  негізі  болып  табылады.Сондықтан нарықтық қүнды-лықтық бағдарды  «нарықтың»  ...  ... ...  ...  ...  үғымы,  айырбас  қүндылығыныңпайдалылықтан   үстемдігі   адамдар   арасында,    адамның    ...    ... ... осы ... Өзін ...  ...  ал  жеке  қүндылығын  айыр-бас  ретіндеқабылдауға негізделген ... ... ... ... деп ...  онжылдықтарда  «түлғалық  нарық»  деп  аталатын  ...  ... және  ...  ...  ...  принциптері  бірдей:  біріншісіндетүлға сатуға үсынылса, ...  -  ...  ...  ...  адамның  өзінрынокта қаншалық-ты жақсы сата алуына, оның «қорабының»  қаншалықты  тартым-дылығына,  оның  ...  ...  ...   жіті   және   ...  ...  ...   клубқа   жататындығына,   керек   ... ... Адам ... ... мен  ...  ...  ойланбайды,қалай өтімді тауарға айналуын ойлайды. Үтымды тауар  сияқты  адам  да  түлғарыногында сөнді болуы тиіс, ал  ...  болу  үшін  ...  ...  ... ие ...  ...  тиіс.  Мүндай  үлгілер  картинасын  жарнама,газеттер, журналдар, кино, теледидар, ... ...  адам  өзін  ...  ...  ...   де,   ...   ретінде   деқабылдағандықтан, оның ... ... ...  тыс  ...  тәуелді.Егер ол үлгеріп қалса — қүны бар, ал олай болмаса -  күнынан  ...  ... ... ... ... өйткені оның қадеге асу  кезіндегі  өзін-езі көрсетуі емес, сатылу кезіндегі табысы маңыздырақ.Ойлаудың мүндай типі қазіргі білім беру жүйесіне  де  ...  ...  ... ... мақсаты ең алдымен нарық үшін пайдалы  ақпаратты  ... ... ... ... Студенттерге  өте  көп  нөрсені  білу  керек,тіпті олардың ойлану-ға да күші мен уақыты ... ... ...  да  ...  өз  ...  бар,  ал  ...  қайсысыныңболмасын басымдылығы индивид өмір  сүретін  мәде-ни  ортасы  ерекшеліктерінебайланысты. Мысалы, қанаушылық ... ... және ... ...  тек  өзелінде ғана емес, шамасы жеткен өзге елдерде де пайдаланып  қалуға  тырысқанавторитарлы  ...  ...  ...  Олар  күш  қүқын  жария-лап,   мүныкүштінің   тірі   ...   ...   ...   ...   ... пен  тәртіптілік  әлсіздік  деп  ...  ал  ой  ...  ... ... іс саналды.Жемісті қүндылықтық бағдар  -  бүл  адам  бойындағы  ...  ... мен ... пайдалану  қабілеті.  Жемістілік  адамның  өзін  жаратушыжәне иесі ретінде қабылда-уын білдіреді.  Жемістілік  көркем  ... ... ...  ...  ...  үлгісін  Гете  Фауст  бейнесіарқылы береді (Гете. Фауст — 2 ... 5 ... ... ... айырмашылығы — шартты сипатқа ие.  Нарықтықбағдарды  сынау  жоғары  этика  түрғысы-нан  ...  ...   ... ... оңды ... беру  үшін  оның  қатысушылары  белгілі  бірмінез-қүлық-тық ережелерді  сақтай  білуі  тиіс.  Тек  ...  ...  ғана  ...  ...  ...  бере  алады.  Аралас   ... ... ... ... ...  ...  етіп  ... ережелерін өзгерткен топ қана та-бысқа  жете  алады.  Мүндай  эволюциятура  жолмен  емес,  әр  ...  ...  ...  ...  бәсекелестікбарысында, үздіксіз  «тәжірибелер  жасау»,  үнемі  сынақтар  мен  ... ... ... ... ...  өтпейді»,  —  депжазады Ф.Хайек, — өйткені оларды сақтайтын ... ...  және  ...  ...  қалыптасқан  көзқарастармен   қай-шылыққа   келеді»   ... М., 1992,  ...  Егер  ...  ...  алдын-аламоральды өзгерту  пиғылы  нәтижесінде  қалыптасса,  онда  негізгі  моральдыққүндылықтар-дың жоқтығы нарықты  оның  ...  жөне  ...  ... ... ... келіп шығады.Әрине, өмірдің алдында бас ию этикасы бойынша жақсылық пен  ...  ... ... ... ... ... мынадай сүрақ туындайды:  нарықтықбағдар  қай  моральға  келеді?  Әрине,   ...   ...   ...  бүкіл  мазмүнын  тауыса  алмайды.  Сонда,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Жеке  мүдделердің   өзара   әрекетінреттейтін қатынастарға өзінің әділеттілік (сіңірген еңбегіне қарай),  теңдік(қүқық),  түлға  ...  адам  ...  ...  ...  ... келісім моралы сәйкес келеді.4.6.Өнер философиясыЭстетикалық  мәдениет  —  ...  ...  ...   ... ... да болмасын қоғамның эстетикалық  мәдениетінің  ілгерілемелідамуы   әлеуметтік   ...   ...   ...   ...   ...   Өзконсерватизмімен  ерекшеленетін   кейбір   дәстүрлі   мәде-ниеттердің   ...  өзі  ...  ...  ...  ...  ...   әдетте,декоративті формаларды, қолөнер бүйым-302дарын,  ғүрыптық,  көркем  ...  ...  үй  ...  және   ...  ...  ...  жай  ғана  ...  өндіріп   қоюмен   шектеледі.Мәдениеттануда  соңғы  жылдары  мөдениет-тің  ...   бір   ...   ... ... ... ... мәдениет салаларына  жатқызу  өлшемінеде деген мәселеге байланысты  пікірталас  ...  ...  ...  ой-ымызша, эстетикалық мәдениет саласы өз қүрамына матери-алдық мәдениетке  де,рухани мәдениетке де қатысты нәрселерді енгізеді. Бүл  ...  ... ... ... ... ... қабаттары көп жағдайда  субъекттің  рухани  ...  ...  де,  ...  ...  ...  шеберлігінигеру  нәтижесінде  де  қүралады.  Оның  үстіне  ...   ...  ...  ...  және  ...   талап   етуімүмкін. Тіпті музыкант  немесе  ...  өз  ойын  ...  үшін  ... ... Адам  өнері  мен  таланты  шығарма  тудыру  ...  ... ...  рөл  ...  білу  ...  Бүл  үшін  ...  ...  сүңғылалық  қажет  екендігі  айдан  анық.  Алайда,  ...  ...   ...   немесе   материалдық   мәдениет   саласынажататындығын ... ең  ...  бүл  ...  бір  рет  ...  ...  ...  қайта  көшіруі  емес,  әсіресе  оның   қаншалықтымөлшерде нағыз шығармашылықты  ...  ...  ...  ...  ... ... ең ... формаларының  бірі  болып  табылады.  Алайдабүгінде өмірдің ... ... ...  қарастыруды  қажет  етеді.  Өйткеніөнер еңбектің, моральдың,  діннің  қызмет  етуін  қамтамасыз  ...  ...  ...  ...  Сондықтан  да,   ең   алдымен,   өнердің   ненібілдіретінін үғынып алу қажет.  ...  ...  өз  ...  ...  қазіргі  тілде  екі  мағынада  -  кең  және  тар   ... ... ... курс  ...  ...  1994).  Өзініңкең мағынасында өнер адамның ... ... ... ...  ... бүл мағынада өндіріс те, тіпті  дін  де  ...  ...  ғана  ...  ...  осы  ...  ол   ежелгі   грек   тілінде   ... ...  ...  ...  ...  ...  ... ежелгі гректерде «білім»,  «туынды»,  «сана»  үғымдарын  да  ... ... ... және осы ... өнімі болып  табылатын  барлықнәрселер  «роіезізіа»  —  ...  ...  ...  жөне  ол   ... ... өнер әр түрлі формалардағы көркем шығармашылық  нәтижелері,үдерістері (бейнелеу өнері, музыка, поэзия жөне т.б.)  болып  табылады.  Дәлосы ... ... ... ... болып  табылады  және  біз  де  оны  осымөнде қарастырамыз.Жекелеген ғылымдар мен  рухани,  ...  ...  ...  ...  ... ... ... түлғаның белгілі  бір  қырлары  қалыптасуына  жағдайжасайды және соған сәйкес белгілі  бір  ...  ...  ... ... ол әлемді өз түтастығында қабылдау  кепілі,  адамзаттың  өмірліктәжірибесі мен ...  ...  ...  ...  бүл  ... ...  ...  дамуының  барлық  кезеңдері  үшін  қажеттілігі  менқүндылығын    қамтамасыз    ...    оның    ...    ...  ...   ...   ...   қоғамдық   жүйелерде   көркемшығармашылықтың барша қызметтерінің  дерлік  өз  «дублерлері»  (қосалқылары)бар: өнер — бүл ... ... ... ... ... да бар; өнер —  ... бүл мәселемен айналысатын педагогика да бар; өнер — тіл  және  ... ... ...  ...  ...  тіл  мен  ...  ...  да  өмірсүреді; өнер — әрекет, бірақ еңбек  —  әлемді  өзгертуші  адамның  ... ... ең ... ... Алайда  өнер  адам  әрекетінің  бірде-бірформасын алмастыра ал-майды, өйткені ол  ...  ...  ...  ... ...  ...  кілті  ешнәрсені  де  көшірумен  айналыс-пайтын,көркемдік  әрекеттің   ерекше   ...   ...   ...   ... және ... функцияларында.Ерте кездің өзінде-ақ өнердің көңіл көтерте  отырып,  үйрететіндігі  ... ... ... мен  ...  ...  ...  барысыңца  адамныңлөззат алуы мен эстетика-лық ықпал етуі арқасында оның тәрбиелік  әсері  ... алу да, тану да, ... ... да, әлем жағдайын талдау да, шатта-ну  мен  шабыттану  да  жүзеге  асады.  Адам  ...  өнер   ... ... ... ... өмірлік  тәжірибесін  тереңде-ту,  кеңейту  үшінөмірді өз түтастығында қайта қалыптастырады. Ол — адам өмірқамының  ... Өнер ... ... бүкіл көпқырлылығында  және  түтастығында  қайтажаратады,  оның  өмірлік  және  көркемдік  ...  ...   ... адам ... мен ... барлық қүрылымына әсер  етеді.  Көркемдікшығармашылықта  диалектикалық  өзара   әрекет   ...   ...   ... ... ... — үлт  —  ...  сияқты  әлеуметтік  бастауларқиылысады.304Өнер түлғалық формаға  көркемдік  идеяларды  еге  ...  өз  ... ... тыңдарман-дарды тартады. Және осыдан  көркемдікидеялардың инвариантты көпшілігі туындайды: бір ғана ... идея ...  ... ...  ...  идеяларды  иеленудің  деңгейі  ғана  әр  түрлі.Өнерде болса иеленудің деңгейі де, мазмүны да  әр  ...  ...  ... ... тәжірибені  адам  өзінің  индивидуалдық  санасынакешіреді,  ...  ...  ...  мен  ...   ...   ... ... тек суреткер түлғасы ғана таңбаланбайды. Шығармада  адамдардың  жалпыбүқарасы  үшін  маңызды,  қажетті,  түрақты  ...   ...   ...  оған  түлғалық  форма  береді,  яғни  ...  өзі  ...   ...  ол  ...  ...  ...  ...  иеленуге  мәжбүрлейді.Өнердің үлттық ерекшелігі автордың көркемдік ойлау  ерекшелігінен  ... ... ашу ... де осында. Бейнелік  (образдық)  ойлаудың  әртүрлі  ...  ...   ...   ...   ...   ... алгоритмдері де әр  түрлі.  Өнердегі  үлттық  ерекшеліктің  дөланықтамасьш Н.В.Гоголь береді: «...нағыз ... ...  ... ... халық рухының  өзінде.  Ақын,  тіпті,  мүлде  ...  ... ... де ... бола ...  ол  оған  ...  ...  стихия-сының, өз  халқының  көзімен  қарайды,  ...  ...  ...  ...  ... өзі солай сезініп, солай  сөйлейтініңдей  қабылданады»  (Шығ.жинағы, 6 т., 1953, 34-бет).Үлттық  өмірлік-тарихи   және   ...   ...   өз   ...   ... Ол ... ... қоғамдық  заң-дар  бойынша  өмір  сүріп,жасампаздықпен айналысқандықтан қайталанады. Ол  жалпы  заңдар  әрбір  ... өз ... ... ...  ...  ... өнері үлттық пен жалпы  адамзаттықтың  осы  ...  ... ... жоғары  өнердегі  үлтжандылық-пен  түтастығы  арқылы  көрінеді.Суреткердің үлттық алғышар-тпен сипатталатын санасы белгілі  бір  ... сай ... ... жалпы адамзаттылықты  бейнелейді.  Бүл  ... өз ... ... ... ... ...  ... өз  қүндылығын  сақтауға,  өзге  қүндылықтар  бағдарындағы  жаңа  ... ... ... ... ... ... деген қүндылық қатынас түрлерінің  бірі  эстетика-лық  қатынас  болыптабылады. Әсемдік пен ... ... пен ... трагедиялық  пенкомедиялықты сезіну, түйсіну өнер мен шындық қасиеттерін бағалау мен  танудыбілдіреді. Бүл бағалау  ...  ...  ие  ...  ...  ...  жалғыз  ғана   мүмкіндік   ...   ...   ...   ... ... ... адам табиғи-биологиялық та, әлеуметтік  те  жанболып есептеледі.  Және  та-биғатта  оған  ...  өз  ...  ... нәрсе  ғана  бағалы  емес,  оның  ...  ...  ...  де  қүнды.  Өйткені  адам  табиғатты  өз  ...  өз  ... ... ... оны ...  суретшілер,  музыканттар,   философтар   табиғаттан   үйлесімділікіздейді.  Және  ...  ...   ...   ... ... қүндылықты теріске шығаруға болмайды. Мәселе  оныңнені  білдіретіндігінде.  Үйлесімділік  —  бүл  ...  ... ... ... тек  адамға  қатынасында  ғана  қүндылық.  Табиғаттыңөзінде ... те,  ...  та,  ...  те  ...  өмір  ... мүның барлығының қүндылығы, яғни адам үшін маңыздылығы — бүл  адамзатмәдениетінің қүбылысы.Эстетикалық қүндылықтардың категориалдық  талдауын  ...  ...   ...   ...   ...   ...    ... қүндылықтардың нақты формаларын қарастырудың бастапқы  позициясыретінде  ...  ...  ...  —  бүл   ...   ... ... трагедиялыққа, комедиялыққа және  өзге  де  өнер  ... ... тән ...  ...  ...  ең  кең  ... категориясы.Эстетикалықтың  ең  жоғарғы  көрінісі  өнер  кейпіне  енетін  ...  ... ... ... — бүл «адам өлемі» туралы үғымдардың бірі,  өмірдіңбүкіл күрделілігі мен тереңдігін қамтитын  оның  ...  ...  ... ... ғана ... ... ... өтпелі  кезеңдерінде  өзі  тудырғанөмірлік әлем шеңберінен шығып, адамзатты прагматикалық  немесе  ... ... өзге ...  ...  ру-хани  өмірді  де  қамтиды.Әсемдік  эстетикалық  қүндылық  ретінде  адамзат  ...  ...   ... ... ... терең теориялық түрғыда талданған еді.Софистердің бізге жеткен шығармаларының көпшілігі  эсте-тикалық  ... ... ... деп  ...  трактатты  алуға  болады.  Бүлшығарманың алты тарауы-ның  екіншісі  «сүлулық  пен  ...  ... ... пен түрпайылық туралы екіжақты пікірлер айтылады.306Біреулер оны өз атаулары ... ... ... басқа, түрпайылық  басқадеп түжырымдайды; келесілері әсемдік те, түрпайылық та  бір  деп  ... ...  ...  пайым-даймын.  Әшекейлермен  безену,  иіссуларды  жағу,алтын заттар-ды тағу еркек үшін — ... ал әйел үшін  —  ...  ... ...... ал ......  Дүшпаның-нан  қашу  түрпайыда, ал алаңда жүгіру — әсем. Достарың мен азаматтарды өлтіру —  ...  ... ... — өдемі. Және барлығы да  осылай...  ...  ...  ... ... ... ... ... бір жерге  жинауға  бүйрық  беріп(әркімнің өз қалауы бойынша)  және  осы  ...  ...  ...  әсем  ... ... ... деп бүйырса, онда адамдар бүл  дүниеден  ... ... ... еді, ... ... әр ...  ойлайды»  (Лосев  А.Ф.История  античной  ...  ...  ...  ...  М.,  1974,  ... Бүл ... софистер әсемдіктің  салыстырмалы  сипатын  мойындаға-нынбілдіреді. Әсемдік орынның, уақыттың және мақсаттың  ...  ... өмір ... Нәрсе бір қатына-сында әсем болса, екіншісінде түрпайы.Әсемдіктің мәні туралы осыған ... ... ... ... да айтылды.  Vғасырда  (Византия),  XV  ...  ...  XX  ...  (АҚШ)  ... ... ... келтірейік.  Дионисий  Ареопагит:  «Әсемдікдегеніміз барлық әсемдік сияқты үнемі  мәнді,  бірдей  әсем,  сонымен  ... ... ... ... және ...  ...  және  өз-өзіменкелісімінде ол  бүкіл  әсемдіктің  терең  сүлулы-ғын  сәулелендіріп  түратынәрқашан да түтас бейнелі ...  ...  ...  «Тән  ...  ...  ...  не-месе  өнердегі  үйлесімділік  әлемдік  рухта   даүстемдік ететін  үйлесімділік  пен  ...  ...  ...  ...  ...  әлемдік  рухтың  бейнесі,  өйткені  әлемдік  рухта   ... пен ... ... сияқты бүл да үйлесімді үндестік  тәртіптенқүралады,  үйлесімді  әндегі,  наси-хатты   ой-толғау   немесе   ... ... есту ... ... ... онда  ...  ... үйлесімділігі мен үндестігіне қуанады».  Дж.  Сантаяна:  «...Сүлу-лық... идеалдың ... ... ... ... ... табылады».Жаңа заманда әсемдіктің қүндылық мәні  Гегельдің  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  әдісіпозициясынан қарасты-рады.  Эстетиканың  маңызды  категориясы  —  ...  ...  оның  ...  ...  ...  ерек-шеленеді.Әсемдік  идеяның  сыртқы  болмыспен  нақты  бірлігінің   сезімдік   құбылысыретінде, ұғым мен ... ... ...  мен  ішкі  ...  ... ... ... осы түсіндірмесіне сүйене отырып, Гегель  идеалмен оның даму сатылары туралы ілімін дамытады, идея мен оның сыртқы  бейнесіарасындағы  ...  ...  өнер  ...  қалай  өзгеретінінкөрсетеді. Гегель әсемдіктің мынадай ... ... ...  ... әсем ... оның  ...  мақсаты  және  жанымен  қатар,  өзгеденемес, оның  ...  ...  ...  айқындылығы,  алуан  түрлілігі  меннақтылығы да ... ... Біз ... ... ... зат нағыз  мән  менүғымның  және  белгілі  бір  ...  ...  ...  ...   менкелісімі ретінде ғана шынайы... Үғым мен қүбылыс арасьшдағы ...  ... ... ... енуін білдіреді. Сондықтан  сыртқы  форма  мен  образсыртқы  материалдан  ажы-ратылған  болып  қалмайды...  оның  ...  ... ... тән ... ... болып табылады»  (Эстетика  в4т.,т.1., М., 1968, 123-бет).Эстетикалық қүндылық  ...  ...  ...  ғана  ...  ... де зерттеді. Өнертанымдық әдебиеттер-де өнерді  түсінудің  бастапқыалғышарты  ретінде,  әдетте,   Н.Г.Чернышевскийдің   ...   ...   ... ... ... бүл өмір... өз үғымдарымыз бойынша  қандайболуы керек ... ... ... ...  көре  алсақ  —  сол  әдемі;  өзіндеөмірді көрсететін және бізге өмір ...  ...  зат  ...  ... ... М., 1978, 68-бет).Қанша дегенмен де, әсемдіктің аксиологиялық талдануы  мәдениеттанымдық  жәнеэстетикалық  дискурс  шеңберінде  ...   ...   ...   Ю.   Боревәсемдіктің барлық алуан түрлілігін бірнеше парадигмаларға жіктейді.  Біріншіпарадигма ... ... Фома ... ... ...  ... ... заттар  мен  қүбылыстардағы  таңба  ...  ...  ... ... ... ... ...  шындық  эстетикалық  түрғыдабейтарап, оның сүлулы-ғының көзі  —  ...  ...  ...  ...  ол  ...  ...   байлылығының   шындыққа   «көшірілуі-нің»(Н.Гартман),  «қарызға  берілуінің»  (Б.Кроче)  ...  ...   ...   субъекттің   затты   интернационалды   (ба-ғытталған,    ...  ...  ...  ...  ...   ... ... Н.Г.Черныхевский): әсемдік өмір қасиеттерінің  адаммен,оның308практикалық қажеттіліктері, идеалдары мен әсем өмір  туралы  ...  ...  ...  ретіндегі  арақаты-насының  нәтижесі.   Төртіншіпарадигма (француз материалистері): әсемдік салмақ,  түс,  форма  және  ... ... ... ... ... болып табылады.Кезкелген қүбылыстың әсемдікке ие болуы оның  өзінің  то-лық  сезімдік-нақтытүтастығында қоғамдық-адами қүндылық ретінде көрінуімен, түлғаның  үйлесімдідамуына ... ... ...  ...  жақсы  қабілеттері  мен  күш-жігері іске асуына мүмкіндік  беруімен,  адамның  нақты  болмыста  ... оның ... ... ... ... ...  ...  Сондықтансүлулық эстетикалық идеалды бекіте,  байыта  отырып,  адам  бойында  ... ... ... ...  —  бүл  ...  ...   ...   және   қүдіреттілігіменөзгешеленген әсемдікті  сипаттайтын  эстетика-лық  категория.  Сондықтан  дакейбір асқақ ... ... ... ...  үсқынсыздығына  қарамастаншаттану-дың, шабыттанудың, ерекше таңданудың  ...  ...  ... ... мен ...  табиғат  пен  адамның  ішкі  ... ... ... ... ......  барлығы  асқақтықты(эстетикалық катего-рия ретінде) бейнелейді.Егер өсемдік пен асқақтық ...  ...  ...  ...  ... пен ...  оның  ...  болып  табылады.  Түрпайылық  пентаяздық  әсемдік  пен  асқақ-тыққа  қарсы  ...  ...  ... ... үғымы көлеміне қатысты  біржақты  қалыптасқан  пікіржоқ. Кейбір авторлардың пікірінше, қүндылық тек  ...  ...  ... ... ...  ...  оның  жағымсыз  белгісі  де  болады.Әрине, ... ... жөне ... деп бөле ...  да  болар  еді,алайда  бүл  терминнің  қоғамда  қалыптасқан  дәстүрлі  ...  ... тек ... ... ғана ... ... қүндылық — бүл  қүныбар, жағымды нәрсе деген сөз. Мүнан шығатын қорытынды:  қүндылық  ... ... ... ие ... ...  оқиғаларды  «ан-тиқүндылық» терминімен белгілеуге болады.  Демек,  бір-біріне  қарсы  ... пен ... — бүл ... ... және ... — асқақтықтың үнемі сыртқы сүлулығы бола бермейтіні  секілді,бүл  да  кейде  сыртқы   сүлулығы   ...   ...   ...  ...  өте  ...  ...  ...   сипатталады.Тұрпайылықтың ең түпкі шегі болып табылады. Бұл адамның еркіне толық  бағынақоймаған, олар үшін қауіп-қатер туғызатын жағымсыз, ...  ...  ...  ...  өз   ...   ...   ...   онда   ол   үлкенқасіреттердің  ...  ...  ...  ...  ...  қаһарлы  қатерлергеқатысты барлық қүбылыстарды —  ...  ...  ...  және  т.б.  ... қабыл-дайды. Жиіркеніштілік пен түрпайылық тығыз байланысты.Түрпайылық өңменіңнен итерсе, әсемдік өзінің бір көрі-нісімен баурап  ... — бүл ... ... ішкі  ...  жарығы,  рухы  жоқбос нәрсе, ... ол ... ... төндірмейді,  өйткені  бүл  заттарбойын-дағы күштерді адамдар жете игерген.Трагедиялық  пен  комедиялық   ...   мен   ...   ...  ...  ...  күрделі  қиюла-суы   нәтижесінде   пайдаболады. Трагедиялық — бүл өзіне дүшпан күштермен  күресте  ...  ... ... оқиға-ның немесе әлеуметтік қоғамның,  қүбылыстың,  адамныңэсте-тикалық қүндылықтарының бекітілуі.  ...  ...  өзі  ... ... ... ... арқылы қүндылық орнығады. Трагедияльіқ  эмоция— бүл эстетикалық-адамгершілік түрғыда  «тазалайтын»,  рухани  шынықтыратын,ондағы ашыл-ған сүлулыққа жақындастыратын ... ... мен ...  ...  ...  ...  ...  кезінде  Арис-тотель  «катарсис»  —тазалану деп атаған ... та ...  пен  ...  ...  ...  ...   мәні   ...   Ко-медиялық    қарама-қарсы    түрудың,контрастың, айырылудың нәтижесі: түрпайылық пен  әсемдіктің,  жиіркеніштілікпен ас-қақтықтың, ... мен  ...  ...  пен  ...  ... Комедиялық — бүл  ақырында  антиқүндылық  бо-лып  шығатын  адамдар  менқүбылыстардың өзін-өзі  айқындап  ...  оның  ...  ...  ... ... ... ... қабылдау адам  бойында  күлкі,  әжуатуғызады.  Адамдар  қандай  да  бір  ақымақтық  ...   ...   ... түрде салыстыра отырып, өзінің  баға-лау  ...  орай  ...  ...  ...   ...   бар,   бірақ   ...   ... ... де ... қиын  ...  Әлеуметтік  дамудың  жалпызаңдылықта-рына  орай  бір  ...  ...  ...  да  ...  ... ... ... саласы ретінде эстетикалық қүндылық-тар  сезімге  әсерете отырып, адамның  ...  ...  ...  ...  айналады.  Өйткенісезімдер адамның ақыл-ойына ықпал етіп қана қоймай,  көбіне  оның  алғышартыда бола алады. Эсте-тикалық  ...  ...  ...  барысында,оның  мынадай  көзқарасы  қалыптасады.  Эстетикалық   қүндылықтар   ... ...  ...  ...  ...  ... ... бір бөлігін білдіреді.  Эмоция  —  бүл  адамды  ... ... ... ... ... ...  шығарылуы.Өнер  өзінің  нақты  түрлерінде  өмір  ...  ...  ...   кескіндеу(сүңғат), мүсін, би, ән, графика, сәулет, қолданбалы және декоративті  өнер,цирк, көркем фотография, кино, теле-дидар. ... ... ...  ... ... ... ... сүйенетін, әлемді көркемдік  игеру  сала-сындағы адамның қоғамдық практикасы типтерінің алуан  ...  ... ... ... ... еңбек әрекеті  үдерісіндеадамзат рухының байлығы  қалыптасты,  адамның  ...  ...  ...  ...  ...  сүлулығын  көретін   көзі,   сүлулықпен   шабыттануқабілеттері дамыды.Сазгер  ...  ...  ...  ...  ал  ...  сол  ... емес, көз жанарымен  қабылдайды,  форма-лар  сүлулығынан,  желілер,жарық пен көлеңке ойынынан ләззат алады. Тек бір ғана  зат  —  ...  ... ... ... де,  ...  ...  ...  ол  өнердіңәрқалай бөлек түрлерінде әр түрлі қырынан  ...  ...  ... сол ... қана ... ... дамуы үшін оның әрқайсысы өз ерекшеліктеріне орай бөлінуімен  қатар,әрқайсысы өз қайталанбастығымен да-раланатын  музалардың  өзара  ...  ...  ...  ...  Өнер  ...  ...   ...   жақындығынақарамастан,  олар  осы  ...  ...  ...  ...  отырып,адамзаттың  көркемдік  мәдениетіне,  әлемдік  эстетикалық  игілік-ке   жаңа,өзгеше үлестерін  ...  ...  ...  ...  түрлілігі  әлемді  өзініңкүрделі де бай күйінде эстетикалық түрғы-да игеруге мүмкіндік ...  ... ... деңгейдегі өнер түрлері жоқ. Бірақ әрбір түрдің  өнердің  өзгетүрлерімен салыстырғанда әлсіз де басым түстары ... ... ... ...  ең  ...  және  қазіргі  күні  дедамып отырған түрлерінің  бірі  —  қолданбалы  өнер  ...  Ол  ... ... жасанған түрмыс жабдықтарында іске асады. Бұл  тек  ... ғана ... оның ...  ...  ...  ...  (образы)бар  әдемі  заттар  болып  та  ...  ...  ...  ...  ... ... ...  қажеттіліктерімізді  өтейтін  заттар  өнершыңына ... ...  ...  ...  өнер  ...  ...  ... ол халықтың  әдет-ғүрпы-нан,  салт-дәстүрінен,  наным-сенімдерінентуындап, оның өн-дірістік  әрекетіне,  түрмысына  жақын  болады.  Қолданбалыөнер  ...  ...  ...  ...   ...   көзгетүседі. Бүл оны  жаратушы  —  суретшінің,  қолөнершінің  ...  ...  ... сақтап қалатын уникалды туын-дылар. Жаңа заманда  өндірістің  дамуызаводтық тәсіл енуіне  орай  ...  ...  ...  белгісінөшіре бастады. Бірақ өнеркәсіпке суретшінің келуімен дизайн дамуы басталды.Сәулет өнері ... Адам ... ... ... ...  ... оның түрағы үңгір немесе үя емес, эс-тетикалық кейіпке келген  мақсаттықүрылыс  болды.  Қүрылыс  сәулет  ...   ...   ...   ... - ... - адамның түрғын үйге және қоғамдық  орынға  дегенқажеттілігін өтеуге негізделген ғимараттар мен қүрылыстарды  салу  ... ... заңы ... қалыпта-суы. Сәулет енері  табиғаттан  бөлек,стихиялық ортаға қарсы түратын және адамдарға өздерінің материалдық,  ... орай ... ...  ...  мүмкіндік  беретінтүйық  утилитарлы-көркем  игерілген   әлем.   М.В.Ломо-носов   бүл   ... ... ...  ...  деп  жазды:  «Сәулет  өнері  күш-жігерінжинақтап, зәулім ... мен ...  ...  ...  отырып,  мекенетуге қолай-лы, көз тоймайтын  әдемі,  үзақ  уақытқа  ...  ...  ... ... (Шығ. тол. жин., 8 т.,  Л.,  1959,  ...  Сәулет  өнеріарқасында «екінші табиғаттың»  қүрамдас  бөлігі  —  адам  ...  ... және оның ... мен  ...  ...  ...  материалдық  орта  пайдаболады.Кескіндеу өнері (живопись). Кескіндеу өнердің ең  ежелгі  түрлерінің  ... ... ... ... бір түрі ...  ...  ... істегенін жазуға талпыну, графикалық түрде көрсетуге үмтылу  адамға  әуелбастан-ақ тән. ... ...  ...  ...  ...  суреттері  осыныдөлелдейді. «Кескіндеу өнерін өз  ерекшелігінде  үғыну  үшін,  біз  оның  ... ...... ... ... ... Ол ...  жазу  немесе  жазумен түстің синтезі болып табылады. 312Кескіндеудің толық анықтамасын алу үшін  түс  пен  ...  ...  ... қосуымыз керек: кескіндеме — сы-зық-желілі  түсті  жазу.  Осылайшажазу,  түс  және  сызу  ...  ...  ...   ...   ...  Б.Ғ.  Культу-рология:  курс  лекций,  77-бет).  Түсті,   суретті,коммуникация-ны, бояуды ... ...  ...  табиғаттың,  адам-ныңөмірі мен әлеуметтік үдерістер ...  кең  ...  ...  ...  ...  ...   мен   материалистілігін   бейнелейді.Материалдар (түс пен сызық  желісі)  мен  ...  бір  ...  ... ... ... ...  ...  және  өзара  байланыстырушы-ларының (май, желім, балауыз  т.б.)  жиынтығы  кескіндеменің  әр  түрлілігінайқындайды:  ...  ...  ...   кескін   (фреска)   және   т.б.Көрерменге терең эмоциялық әсерін  тигізетін  ...  ...  ...  ...   ...   ...   мен   түрлері   (монументалды-декоративті, қондыр-ғылы кескіндеме немесе  ...  икон  ...  ... ... ... ... ...  дүниетанымы  қалып-тасуына  даықпал етеді.Мүсін өнері (скульптура). Мүсін өнері — қүбылыстардың өмірлік ...  ...  ...  ...  ...  ...  образдар  арқылыигеретін кеңістіктік-бейнелеуші өнер. Мүсіндік  туындыларды  мәрмәр,  гранитжәне басқа ... ... ... ... саз ... ...  ... уақытша  деп  есептеледі,  олармен  ...  ...  онан  ... үшін қоладан,  шойын-нан  қүю  көзделеді.  Адам  —  мүсін  өнерініңжалғыз ... ең ... ... ... ... бейнесін  сом-дайды. Дөңгелек мүсін адамды қоршаған ортаның бөлшектерін  ғана  ... ...  және  ...  сияқты  түрлері  кескіндемеге,  графикағажақындайды.Әдебиет. ... ... ... ... ... Оның  ...  ...  жәнекоғамдық  қүбылыстар,  ірі  ...  ...   ...   ... ... ...  өмірі,  сезімдері  енеді.  Барлық  адамзаттықтілмен байланысты және тілге қатысты ... ... ... тән. ...  ...  бүкіл  тәжірибені  өзіне  жинақтайды  және  ...  ...  ...  —  бүл  ...  ...  ...  тарихи  мәліметтерқоймасы,  тілдер  —  бүл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сансыз  үрпақ  алмасуларынанбізге қалған басты интеллектуалдық мүра» (О.Сүлейменов. Язык письма.  Алматы— Рим, 1998,  203-бет).  Тіл  ...  ...  ...  өзі  ...  ...  шындықты  көркем  бейнелеуге  дайындады.  Әдебиетөзінің  өр  түрлі  жанр-ларында  әрекетті  ...  ...  ...  ... ... ... ... түрғыда баяндау арқылы  немесе  адамныңішкі әлемін лирикалық түрғыда ашу арқылы осы ма-териалдарды қамтиды.Театр. Театр — әлемді драмалық ...  ...  ...  ...  ... ... көрерменнің көз алдында жүзе-ге асыратын  өнер  түрі.  Театрдыңнегізі — ...  ...  ...  ол  өз  қүрамына  кескіндеме,  мүсінөнерін, кейде сәу-лет,  сән  ...  ...  ...  ...  ...  ...  де  ...  Театр  өнерінің   синтетикалылығы   оның   үжымдықсипатымен  анықталады:  спектакльде  ...  ...   ...  ...  ...  ...  Театрдағы   көркемдікбейненің «қүрылыс материалы» — тірі адам, актер. Драматург  пен  режиссердіңойы актер ... іске ... Ол ... ... ...  ...  ... Сах-нада бөлме интерьерін, пейзажды, қала көшесі кейпін дәл  бе-ругеболады, алайда, егер актер сахналық өз әрекетімен шын-дықты ...  ... бәрі өлі ... ... қала береді.  Және,  керісінше,  актерпьесаның іс-әрекетіне сай жағдай мен ортадағы адам ... дәл, ...  ... ... ... ең жалпы деген белгілерінің  өзі  (мысалы,  ...   ...   ...   ...   немесе   «сарай»   жазула-ры   ...  ...  ...   ...   бітеқайнасып   кетеді.   Театрмаңыздылығының  ерекшелігі,  мүнда  ...   акт   ...   ... көз ... ... ... Осыған байланысты  театр  аудиторияғаәсер етудің орасан зор мүмкіншілігіне ие болады. Кинода көрермен  ... ... ... ал  ...  ...  өзін  ...  Спектакльдің  еңбасты ерекшелігінің кілті осында. Өйткені  те-атр  —  ең  ...  ...  ...  ...  бай-ланысы,   аудиторияның   көз   алдындағышығармашылық.Эстетикалық мәдениеттің  ...  мен  ...  ...  ...  оныңжетістіктерін өнер, фольклор, сөулет өнері жөне т.б. ... ...  ... ... ... ... ... еді.  Бүл  жерде  мәдениеттің,  оныңішінде  эс-тетикалық  мәдениеттің  маңызды  қызметтер  атқаратындығын  ... ... Бүл ... ... ... ...  ...  қабылдаубағдарын береді. Мүндай қабылдау негізін  эстетикалық  мәдениет  қүбылыстарымен ... ...  мен  ...  ...  түтастығы  концепциясы  қүрайды.   Бүлконцепцияның қарапайым мәні ... сала ... ...  ... ғана ... эстетика-лық мәдениет  дамуының  өлшемі  болып  табылатынбелгілі бір қоғамдағы оның сүраныс деңгейі ... де ... және ... ...  ...  ...  өзге  ... үлттардың  өзіндік  эстетикалық  мәдениеті,  төлтума  дамуы  болғандығынескеру қажет. Мыса-лы, Тынық мүхит аймақтары  ...  ...  ... ... ... жөне т. б. ... мысал бола алады.  Бүлтүрғыдан    алғанда     Ю.Бромлейдің     өз     ...     ...  ...  ...   мәдениеттер   ерекшелігітуралы ойы  ...  ...  ...  ...  ...  деген  тосқауыл,түрақтылық,  қарапайым  өндіріске  үмтылу  —   олардың   ...   ... үш ... (немесе қабатты) бөліп алуға болады:  материалдық,  ру-хани және көркемдік. Сонымен бірге  ...  ...  ...  ...  ... бүкіл әрекеттің барша түрін жинақ-тап, дербес сала  қалыптастыруқабілетіне ие. ... ... ...  мәдениет  емес  —  ол  үлтжанды,жалпы универсалды феномен модификациясы да ғана ...  Қай  ...  ... рухани әлемі байлығына қарамастан, өзінің үлтжанды  әлемін  сақтайды.Ол белгілі бір кеңістіктік-уақыттық ортада  пайда  ...  ...  мәні  ... ... Ол ... қүдіретті және  сонымен  бірге  шектеулі.Оның үстіне онда жетістіктер  өзекті  мәселелермен,  мазасыздықтармен  қатарөмір сүреді. ... да ол ... өмір ... ...  өзге  ... байланысқа түсуге тәуелді.Керкем мәдениет өзегіне енген адам өрекетінің бір қырын білдіретін  мөдениетқүбылыстарының жекелеген бөліктерін — мөдениет салалары, ал оларды  ...... ... деп  ...  ...  Адам  ...  ... қажеттіліктерін жіктеу нәтижесінде пайда  болған  топтарды  —  мәдениеттүрлері деп атайды. Қүрылымдық түзілім  ...  ...  ... ... ... ... ... түрде көрінуі  мүмкін,  алайда  бүлэстетикалық  мәдениетті  өнерге  ғана,  көркемдік  мәдениетке  ғана   ... ...  ...  ...  ...  ...  ... бір түрін ғана білдіреді.Көркем абстракциядағы  адамзаттың  алғашқы  қадамдары  көркемдік  бейнелерді«заттандырумен» байланысты болды. Эс-тетикалық бастаудың бүл ...  ...  ...  ...  ...   ...   киімнен,   түтынатынзаттардан және т.б. ... ... ... ...  ...  ... пайда болған. Жөне  қолданбалы  өнердің  қара-пайым  технологиясынигерген, дамыған қоғамда ғана әсемдіктің негізі ретіндегі эстетикалық  ... ... ... ... белгісі ретінде  жара-тушының  бүл  көркемтуындыны  алуан  түрлі  әлеуметтік  ...  ...  ...  саналады.«Форма мен мазмүн түтасты-ғы» осыдан көрінеді. Ертедегі  эпостардың  өзінде-ақ, ... ... мен ... ...  ...  батыры»  мен«Алпамысында»,  жалпы   түріктің   «Көрүғлысында»,   ...   ... мән мен ...  әсем  ...  пен  ...  жарқын  көркемдікбейнелерімен түтастықта көрінеді.Өнер дамуының онан кейінгі жолы жалпылықты біріктіру жолдары мен  қүралдарыніздестірумен,  ...  ...  ...  ...  ...  байланыстыболды. Біздің ойы-мызша үлттық өнер диалектикасы  қоғамдық  байланыстар  ... ... ... ... орай ...  ...  ...  -   символдар   мен   белгілер   ...   ...   ... Бүл ... поэзия  белгілері  сипатын  зерттеген  Д.Фрезердіңеңбектерінде  айқын  көрінеді.  Кезкелген   ...   ...   ... ......  ...  және  отбасылық-ғүрыптық  поэзиясияқты белгілер мен символдарға  толы.  Қазіргі  халықтық  ...  ...  ...  және  ...   ... терең байланыстар жой-ылған. Алайда  үлттық  поэзия  атмосферасынэмоционалдық қабылдаумен оңай аулауға болады.Белгілі бір ... ... ... ... ...  ...  ...  үзақ  үдеріс.  Алайда  бүл  мәдениеттің  қалыптасуы  оныңкөптеген ... ... ...  әрекеті  нәтижесі  екендігінескеруіміз қажет. Түрмыстық қатынастың  ...  ...  ... ... ... ...  ...  са-лаларының  негізінқалаушылардың атын біз атай алмаймыз.Халықтар мен үлттардың ... ... ...  ...  ... ... ...  негізінде  қүралады.  Жалпы  мәдениет  сияқтыэстетикалық   мәдениет   те   ...   ...   бір   ...    ...  ...  дамудың  әр  түрлі   кезендерінде   әрбір   үлт,әлеуметтік топ өзінің эстетикалық мөдениетін, ...  ...  өз  ... ... ... кейпінде, олардың қатынастарында, киімінде,  зат-тарында,  тілі  менөнер   туындыларында   ...   ...   ...   ...  және  ...  ...  даму  деңгейі   мен   тағы   басқаалғышарттарынан үлттың тарихи ... ... ...  ...  ...  өзерекшелігі мен күш-жігеріне орай  әлемдік  мәдениет  қазынасы-на  ез  ... ... ... ... ...  пайда  болысы-мен  үнемі  ... ... ... ...  ...  ...  ...  үзақсүрыптау үдерісі бары-сында бүл көзқарас кейде  ...  ...  ...  ...  айналады.  Қ.Ш.Нүрланова  былай  деп  жазады:   «Қазақтардаадамның Ғаламмен өзара байланысын сезіну нәресте кезден ...  ...  ...  ...  абстракциялық  маңыздылық   деңгейінде   қальщқоймай, әлем мен жанның бірегейлігі ... ... және  бүл  ...  ... терең қанағатшылдыққа толы болады. Әлемге деген бүл қатынастың  түбірітереңде жатқандықтан  болмыс  қүпиясына,  өмір  ...  ...  ... өрбір адам өмірінің мәнділігі өмірдің өз сыйы сияқты шексіз.  Адамөмірінің өн ... алып ... бүл  ...  ...  ...  ...  түрліқатынастарына қайталанбас рең бере отырып, әрбір адам-ның бай ...  ... ... ... ... и  мир.  Казахская  национальная  идея.А., 1994, 13-бет.).Отбасылық   және   ...   ...   ...   ...   ... ... арқылы жеткізілді. Үлттық  эстетикалық  мәдениетке  тәнсимволдар, белгілер, атрибуттар  жүйесі  бірте-бірте  қалыптасты  және  ... ... де ... ... ...  ошақ  ...  арналған  некелесуғүрпы, ең  алдымен,  жаңа  отбасын  қүру  үшін  ...  ...  ... ... ... дүниеге келгеннен кейін жас ананы жалаң  аяқ  жербастырып, жерден қолдау сүрайды. Жас  отау  үшін  бүл  ...  ... ... ... ... ... ... қатар, қасиетті сан-дық   белгілермен   ерекшеленетін   әлем   әсемдігімен   де    ...  ...  ...  ...   орта   ...   төменгі   әлем)   жәнегоризонтальды деңгей ... ... ... жеті ... ... ...  ... 20-бет).Әр түрлі үлттық ортада эстетикалық көзқарастар үнемі  біртекті  болған  жоқ,әлеуметтік  сатының   төменгідегі   және   ...   ...   ... ... ... (зерттеушілердің —  этнографтардың,  тарихшылардыңжөне өнертанушылардың байқағанындай), жоғары әлеуметтік  ортада  қалыптасқанэстетикалық  көзқарастар  бірте-бірте  ...  ...   ...   ...  ...  ...   эстетикалық   қасиеттерін   бағалауөлшемі,  оның  сүрыпталуы  олардың  әлеуметтік   ...   ... ...  даму  ...  және  т.б.  сай  ...  байланыстыболды.Эстетикалық мәдениет белгілі  бір  талғамдардың,  ...  ...  ...  (дөстүр,  тәрбие,  өнер  арқылы)  сақталуын  жәнеолардың өзгеруі ... жаңа  ...  ...  ...  қалыптасуынқамтамасыз етеді. Үлттық эстетикалық мәдениеттің белгілі  бір  ... мен ... ...  ...  болмай-ды.  Эстетикалықдәстүрлердің, мінез-қүлық нормаларының бастауы кездейсоқтықтан  басталмайды.Автор өз қиялымен  қан-ша  безендіргенімен,  шығарманың  ...  ... ... ... ...  ...  қанша  бай  қиял,  қанша  бай  елесболғанымен, ол бәрібір өз ... тірі өмір ... еске ... ... ... ерекшеленетіні белгілі. Өйткені әрекет  басталмайтүрып-ақ оның қалаулы  ...  ...  ...  ...  туады,қалыптасады  және  нақтыланады.  Мүнда   алдын-ала   ...   ... ... ... рөл  атқарады.  Ол,  бір  жағынан,шешімдер мен іс-әрекет тиімділігіне сілтесе, екінші жағынан,  сәтсіз  ... мен ... ... бүл ... ... ...  де  ... тәжірибеден бір де кем емес.Эстетикалық дәстүрлерді, оның ішінде мінез-қүлық норма-ларын да  практикалықтәжірибе теріске шығара ... ... ...  қалыптасуы  екіжақтыүдерісті туғызды: мүсылмандыққа дейін болған  мінез-қүлық  нормаларының  бірбөлігі сәйкес символикаға еніп,  діни  ...  ие  ...  ал  ... ... ... ... ... жойылды.Эстетикалық мәдениетгің пайда болу себептерін терең  әрі  толық  айқындамай,оның мәнін үғыну мүмкін  емес.  Бүл  ...  ...  ...  па,  ... пе? Ағартушыларда, мысалы, И.Кантта  оның  жауабы  ...  ...  ...  мәдениетке,  эстетикалық  қабылдау   дамуына   дегенқажеттілік оның ... ... ... ... ... ...  дамуының  бастапқы  кезеңдерінде  әлемді  эстетика-лық  игеру  адамәрекетінің  утилитарлық  қызметімен  тікелей  ...  ...  ... Адам ... ... ... мен қүралдарының шектеулілігі  бүл  әрекет  түрінентысқары  шығып  кетуге   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ...    әсіресеЛ.Морганның еңбектерінде ерте қауымдастықтарда өмірқамына  деген  қажеттілікнақты  өмірлік  мақсаттарға  рационалды  ...  жету  ...  ... ... етті. Жоғарыда  қойылған  сүрақтың  жауабы  осыдан  келіпшығады. Әрекет мақсатына жету жолы  ...  ...  ...  ...  оныүрпақтарға  тәжірибе  тасымалы-ның  басым  тәсіліне  айналдыруға  мүмкіндігімолая түсті.Мүнан әрі ... адам ... ... ... ...  ...  түсу  ...  мен  қүралдарын   іздестіруге   үмтылды.   Функционалдысөйкестіктен   ...   ...   ...    ...    ... ... ...  алғашқы  қауымдық  технолотия  пайда  болды.Адамның  жасаған  өнімдері  жетіле  түсті.  Ол  ...  ...  ... бүл жетістіктерге жету үшін ғасырларға со-зылған уақыт ...  ... ... ...  ...  жаңа  ...  біріктірумүмкіншілігіне орай алға-шқы  қауымдық  дизайн  пайда  болды.  Дайындаушыныңшебер-лігі алғашқы ... ... өзге  ...  ...  ... ... Алайда шеберлік — бүл әлі де өнер емес еді.Халықтардың эстетикалық дамуы адамзаттың  қалыптасуы  мен  ...  ... бойы ...  ...  ...  ...  ...  барысында  адамзатқоршаған  табиғатты  бастапқы  сезімдік   қабылдаудан   әсемдіктің   қазіргітүсінігіне  ...  ...  ...   ...   Адам   ...   ... ...  бастапқыда  түрпайы,  кейінірек  мазмүнды  эстетикалықкезқарас-тар ...  ...  ...  ...  ерте  кезден-ақ  адам  бойындаэстетикалық сезім тудырды, ...  ...  ...  ...  ...  мәні,қабілеті мен шеберлігі бейнеленетін еді. Үдеріс  ...  ...  ... өзгерді:  оның  қабілеттері  дамыды,  қажеттіліктер  көлемі  мен  ... ... ... ... қажеттілік пен әрекеттің  байланысы,өзара байла-ныстары туралы  кеңінен  қарастырылса,  бүл  диалектиканы  эсте-тикалық ... ... да ... ... ... ... ең жоғарғы  және  күрделі  фор-масы  өнер  болыптабылады.  Онда  ...  ғана  ...  оның  ...  да  ...   ...  бар,  сонымен   қатар   этикалық,   эстетикалық,   ... және өзге ... орын ...  ...  мазмүнға  дизайн  да,эстети-калық әрекеттің өзге түрлері де ие бола алмайды.Өнердегі субъект ...  ...  ...  ...  ... ...  және  руханилық  деңгейімен  тығыз  ...  Онда  ... ... ... ... өте ... көрінеді және  көбінеоны анық-тау қиынға соғады.  Өнердің  эстетикалық  табиғатында  ұлтжан-дылықкөрінісінің орасан зор ... бар.  ...  ...  ... және ... ... ... мен мазмү-нның  байланысы,  олардың  органикалықтүтастығы мәдениеттің өмір сүруі мен дамуының негізгі анықтаушы шарты  ... ... бүл ... айқын көрінеді. Өнерге қатысты  оның  формасыбейнелі (образды) деген  түжырым  ...  ...  ...  ...  текөнерге ғана тән бе? Эстетикалық мәдениеттің өзге түрлеріне қатысы жоқ па?Өнерде  образ  өзінің  жеке  қасиетінде  ...  ...  мен   ... Ал  ...  ...  ...  «имидж»  шеңберінде  бүлқандай орын алады? ... ... ...  та  ...  бір  «имиджде»«тәрбиеленген адамның» мінез-қүлқындағы барша  тартымды  нәрселерді,  ... ... ...  ...  емес  пе?  ...  ... ... да индивидуумның мінез-қүлық қалпы  қарым-қатынас  дәстүріқалыптастырған «имиджіне»  идеалды  сәйкес  ...  ...  ...  ... ... ...  пен  мінез-қүлық  нормасын  өзге  ... ... ... ...  салыстырғанда  түрмыстық  қарым-қаты-нас дәстүрдің сақталуымен сипатталады. Ол ғасырлар  бойы  сақ-талуы  мүмкін.Алайда эстетикалық ... бүл ... ... ... жеделдеуіне  сайадам болмысында, іске асып жатқан өзгерістерге бейім  келеді.  ...  ... ... бос ... ...  түрмыстық  ғүрыптардың  бірте-біртежоғалуына, оның формальдылығы қысқаруына әкеледі.Енді  XIX—XX  ғасырлардағы  ...  ...  ...  ...  ... ... дамуы тарихындағы, шын-дықты көркемдік игеруден  көрінетінбетбүрысты  кезең  болған-дығы  ...  Бір  ...  ...  АғартушылықРомантизм-мен,  Реализммен,  Декаденттікпен  алмасты.  Романтизм   ...  ...  ...  ...  ...  мәдениеттің  барлық   саласынқамтыған  көркем  мәдениеттегі  стильді  білдіреді.   Романтизмнің   ... ... ... ... декаденттік  сарындар  бар  екендігінеқарамастан) жоғары түлға ... ... ...  ...  ...  ... ғасырдың 50-жылдарындағы Батыстың әлеуметтік-мәдени бол-мысын  көркемдікпайымдауды білдіреді. Индустриялық қоғам320негіздерінің жүйелік дағдарысы рухани  мәдениеттегі  қүлдырау-ды,  ...  езге  ...  ...  ...  ...  Бүл  ...   ...   импрессионизм   (О.Ренуар,   К.Моне,   К.Даге   ... ...  ...  ...  ...  және  т.б.),символизм (Ш.Бодлер, О.Врубель, Верлен және т.б.), модернизм (Пруст,  Кафка,Т.Манн, И.Стравинский және т.б.), ... ... т.б. ...  ...  ...  XX  ...  көркем  мәдениетінің   өзіндік   санасы   —постмодерннің  қалыптасуына  ...  ...  ...   ...  ...  ...  пәні  мен  ...  түбірлі  өзгертеді.Эстетика объекті тылсымдық  нақтылықтармен,  ...  ...  ...   ...   ...   және    ...    бо-латын    әлемсемантикасымен    сипатталатын    көркемдік    ...     ... ... ... ...  мәтіндер  бүқаралық  санағатерең енеді. Эстетика  пәнінің  өзі  ...  мен  ... ... ... ... пен  ...  тәртіпке  келтірілуімен,яғни мәдениеттің трансляциялануымен ерекшеленеді.  Символдар  мен  мағыналаржүйесі ретінде оны зерттеуді эмпирикалық және  ...  ...  ...  ...  тыс  ...  ...  өйткені   көркемдікмәдениет объекті  өзінше  емір  сүреді.  Мүндай  ...  ...  ... сонымен қатар, мәдени тәртіптің алғышарттары  мен  принцип-терінбелгілеуге мүмкіндік  береді.  Мысалы,  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...    үдерістерконтекстінде  қарастыруға  бола-ды  (альманах  «Тамыр»,   1999,   вып.   ... ... ... пәні мен ... сана ...  ...  ... У.Джеймс  былай  деп  жазады:  «Біздің  қалыпты  сергек  ... ......  ерекше  типінің  бірі  ғана.  ...  өзге  ... бар ... туралы білмей-ақ біз өмірден өтуіміз  мүмкін,  алайдадер кезінде қажетті стимул ...  ...  ол  ...  ...  ...  бүл  ...  өзге  түстарда  қолдануға   бейімді   ...   ... ... ... ...  күтпеген  формаға  ие  болуы  да  мүмкін.Мысалы, тіпті, компьютерлік ... ... де бар.  Бүл  ...  ... оны ... ... ғана ...  болады.  Ол  гипернақтылықретінде қүрылған. Ондағы кнопкалар  арқылы  ...  ...  ...  ... ... эпизодтар орнын  алмастыруға,  ақырын  өзгертуге  жәнет.б. қимылдар жасауға болады.Француз мәдениеттанушысы  ...  біз  ...  ...  ...  ...  деп  ...   Біз   да-уылды   күнгі   кеме   сияқтыгипернақтылықтың бір шетінен ...  ...  ...  ...  ...  ... Ирактағы «Қүмдағы боран» операциясы (1991  жыл)  қарапайым  нақты-лықболған  жоқ.  Бүл   ...   ...   мен   ...   ...  ...  соғыс  болды.  Бүл   мистика   емес   —   бүлгипернақтылықтың ерекше ...  ...  ...  ...  ... ... өзгеріп, ол «ойнайтын жәндікке» айналады.Ойын ретіндегі мәдениет  концепциясын  голланд  ...  ...  ... ... һкіеш» еңбегінде ол  мәде-ниет  мәнін  ойын  әлементтері  басымжағдайға ие болатын әлемді  көркем  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  әлеуметтік  және  литургиялықфункция атқарады... Поэзия өзінің ерте мәдениет факторы  ретіндегі  бастапқыфункциясында ойын ... ... ... болады. Бүл қасиетті  ойын,  алайдаөзінің осы  қасиеттілігінде  бүл  ойын  ...  ...  ...  ... ... қалып қояды. Әсемдіктің қажеттілігін  саналы  түрде  өтеуәлі де болса жоқ. Ол экстаз ретінде,  мерекелік  ...  ...  ... және өзін ... ... іске ... қасиетті актінің  қайтатірілуінде жасырынған  (Самосознание  ев-ропейской  культуры  XX  ...  ... 70—72 ... ... ... парадигмасында ойын күнделікті  өмірдіде қамтиды. Адам өзінің кәсібін таңда-ғанда, белгілі  дәрежеде  өз  өмірініңгипернақтылығын да — ... бір ... ...  коммуникацияның  белгілібір шеңберін, белгілі  бір  дүниетанымды  таңдайды.  ...  ...  ... ол өзге  ...  ...  ...  ...  өзгертіп,  иллюзияларқүрастырады. Мүндай ахуалды Г.Гессе өзінің  «Бисер  ойыны»  деген  романындасипаттайды. Бисер  ойыны  —  бүл  ...  ...  ... ... «Доктор Фаустус»  романының  кейіпкері  былайша  пайымдайды:«Формалармен ойнағанда, олардың ...  ...  ...  біле  ... жоғары сатыға дейін көтеруге  болады».  Постмодернистік  эстетикадағыжаңашылдық объект пен қарастыру  пәнінің  ...  ғана  ...  ... алу тәсілдері мен формаларының  клас-сикалық  емес  методологиясынқолданумен  де  сипатталады.  Көрнекілік  үшін  ...  мен   ... ... алайық. Бірінші әдіс негізін қалаған постструктурализм322мен  постмодернизмнің  көрнекті  екілі  Жак  ...   ...   ...  бүл  ...   ...   мәні   мәдениет   мәтініне   қатыстызерттеушінің тысқары ... ... ... ...  ... ... ... мен мәтін арасындағы  сүхбат  (диалог)  түрғысындажүргізілуі тиіс.  Бүл  жағдайда  мәтін  зерттеушіге  ...  ...  ...  ...  ...  ...  мәде-ниет  көзінің  өзініңмәдени  әлеуеті  белсенділігін  арттыру  болып  ...   ...   ...  ...  ...  Б.М.Гаспаров)  көркемдік  талдаудыңбірлігі  ретінде  дәстүрлі  термдерді  —  сөздер   мен   ...   ... ... ... еске түсіретін сарындарды  алады.  Мотивтеркросс-деңгейлі бірліктер бола отырып, мәтіндегі өзге  сарын-дармен  тоғысып,қайталанып,   оның   ...    ...    ...    ... «Мастер және Марга-рита» романының қүрылымы).Біз   эстетикалық   мәдениеттің   мәні   туралы   ...   ...  ...  оның  ...  ...   мен   ... Мүнан өнертанудың қазіргі мектептері бүгінгі  күнгі  мәдени  ... ...  ...  көп  ...  және  әр  ...  ... ... түжырым жасауға болады.4шт     Адамгершілік ■ ■■ бастауларыМораль адамзат қоғамының белгілі бір ... ...  ...  ... яғни филогенез бен онто-генезде пайда болады. Оған адамзат  «Мені»қалыптасуының  екі  сатысы  ықпал  етеді:  а)  ...  ...   ... «Біз» феноменінен көрінетін адамның  әлем  мен  өзге  адамдарданажырамастығын, дүниетаным бірлігін  ...  ...  ...  сатысы;  ә)адам әрекеті мен адам индивидуалдылығының  әр  ...  ...  ... ... білдіретін кулътура (мәдениет) сатысы.  Бүл  кезде  бізадамгершілік деп  атай-тын  адамның  өзара  қатынастарының  ...  ...  ...  ......  қайырымдылық,   зүлым-дық,әділеттілік қалыптасады. Бүл саты өркениет қүрылуымен аяқталады; б)  Алдыңғыекеуінен өзгеше социум (әлеумет) саты-сында  ...  ...  ... ...  дылық,  зүлымдық,  еркіндік)  парыз  деген  әлеуметтікүғымға  бейімделіп,  нақты  қоғамда  ...  және  ...  ... Егер ... екі ... біз гуманистік этика туралы сөз  қозғасақ,енді  әлеуметтік  ...  ...  ...  отыр-мыз.  Оның   ерекшелігі,   егербастапқыда  мораль  ...  адам  ...  ...  ал  ...   социуммүддесіне бағынады. Бүл этикада адам қоғамның немесе өзге  социумның  (қоғамбөлшегінің ... ... бір ... институттың) ықпал ету объекті.Моральдың  бірқатар  ерекшеліктері  бар:  а)  ол  ...  ...  өмір  ... ... жөне ... ...  ...  формасын  білдіреді;ө) моральдың заңы әрекет субъекті мен объектін ажыратуға жол ...  ... ... мен оны іс ... ...  -  ...  бір  үдеріс;  б)мораль -бүл адамның өз еркімен көтеретін ауыр жүгі. Мораль — бүл  адам  ... ... ... ... ... у ...  мәжбүр  болды.  Иисус  Христоскрестке таңылды.  Джордано  Бруно  ...  ...  ...  Бүл  ойынныңережесі осындай.Моральдық қүбылыстардың бейнеленуі тек теориялық дең-гейде ғана емес,  нақтысезімдер,  көзқарастар,  симпатия  және   ...   ...   және   ... ... сана ... де іске ... Бүл екі  деңгейде  дебейнеленетін  нәрсе  бір   сөздермен   ғана   белгіленеді.   ...   ... да бар, ... парыз туралы көзқарасы да бар.«Мораль» үғымы  оны,  бір  жағынан,  инстинктивті,  импульсивті  мінез-қүлыққалпына, ... ... ... бір ... алу-ға  бағытталған  рационалдықесепке қарсы қоюшылық арқылы ашылады. Ең алғашқы моральдық уағыздар:  «Өзіңеқаламаған нәрсені —  өзгеге  ...  ...  ...  ...  ... принципі: «ез жақынынды өзіңді-езің сүйгендей сүй»  —  адамнанізгілікті  сақтауды  ...   ...   ...   ...   бастауларынқарастырайық.Қайырымдылық (ізгілік) және  оның  ...  ...  ...  ... ...  пен  ...  ...  Қайырымдылық  үғымыадамдардың ең жалпы мүд-делерін, болашаққа  деген  үмітін,  ... ... ... ... мен ... ... ...  Зүлымдықкерісінше, өмірге кедергі  жасап,  оны  ...  ...  ...  ... және жаман  қасиеттер  салыстыр-малы  мәнге  ие.  ...  ...  ...  өз  ...  ...   ...   айтуынша,   жекелегенжақсылықтар мен жамандықтар емес,  ізгілік  пен  күнәкарлық  мінез-сипаты  ... ... ... пәні ... ... адам пайдалы заттарды,  өнер  туындыларын  және  ой  ...  ...  бүл  ...  ең  ...  оның  өзі  ...  табылады.  Егерфизикалық өсім өзіне тиесілі жағдай-лар барда жүзеге аса беретін  болса,  аладамгершілік  ...  ...  ...  ...   түрде   іске   асақоймайды. «Адам ахуалының қасіреті, — деп ... ... — оның  ...  ... ... Адам  ...  да  ...  туылуға  үл-гермей  жатып-ақөмірден өтеді». Адамның мәні мен жазмышыосында.Аристотельдің  ...  ...  адам  ...   ...   алу   арқылыанықтауға болады. Жақсы адам — бүл ақыл-ойдың көмегімен өз  өрекетінде  адамбойына тән ... жол аша ... ... ... ... ...  өзкүшін пайдала-нуды білдіреді, ал күнәкарлық  —  өз  күшін  пайдалана  алмау-шылық,  ...  мәні   —   ...   Бүл   ...   шығатыны,«қайырымдылықтың»  анықтамасы  ~  бүл   ...   ...   ... ...  ...  үғым  ғана  ...  ...  қылықтарында  жүзегеасатын адамгершілік.Жақсылық пен жамандықты онан әрі ... ... ... ма әлде зүлым  ба?»деген түбірлі сүракдд жауап іздейді. Гуманистік этиканың  көптеген  өкілдеріадам жаратылысынан қайырымды және ... оның ... тыс ...  ... жауапты үстанады (Э.Фромм. Человек для себя. Минск,  1992).  Ізгіліктіадам концепциясының айшықты көрінісі XX ғасырдың үлы  гуманисі  ...  ...  ...  ...  ...   Оның   ...   сөттерінетокталайық.Адам өзінің ішкі үмтылысында өмірге қолынан келгенше көмектесуге  тырысқандағана,  кезкелген  тірі  нәрсеге  зиян  ...  ...  ғана   ... ... Ол  үшін  өмір  ...  Ол  ...  жапырағынжүлмайды, бірде-бір гүлді үзбейді, бірде-бір жәндікті басып кетпейді.  Жазғытүнде  шаммен  жүмыс  істеп  отырғанда  отқа  ...  ...   ... ... үшін  терезені  жауып,  қапырықта  ...  ...  ... ... ... жизнью.М., 1992, 218-бет).Өмірді  қастерлеу  этикасы  өзге  адамдар  алдындағы  парыздан  бас  ... ... ...  ...  ...  да,  ...  да  ...  емес  депесептейді.  Ол  қандай  ...  ...  ...  ...  біздің  өзгеадамдарға  қатынасымызда   адам   бо-лып   ...   ...   ...   ... сондықтан көп нәрсені  қүрбандыққа  шалуға  тиіссің.  Өзгелергеқарағанда са-ған денсаулық, қабілет, талант, табыс,  байлық  және  т.б.  ... ...... ... сен  ...  ...  деп  ...  тиісемессің. Сен оның ақысын өтеуің керек.  Сен  өзге  өмір  үшін  өз  ...  ...  ...  ...   ...   Алайда,   нақты   өміркомпромистерге  (келісімдерге)  толы,  өз  өмірімді  сақтау  үшін  мен  ... ... өзге ... ...  ...  керек.  Мен  өсімдіктерді,жануар-ларды жою арқылы өзіме азық ... ...  ...  ...  зиянкелтіруден қүралады. Шындығында, этикалық емес,  тек  өмір  қажеттілігі  менэтиканың қойыртпағы болып ...  ...  ...  этикалық  ретіндетүтынады.Гуманистік этика  бүл  ...  ...  және  ...  Ол  ...  сақтауға  және  дамытуға  қызмет  ететін  нәрселерді  ғана  ізгілік,қайырымдылық ретінде ... ... өзге ...  ...  мейлі  олқандай жағдайда жасалсын, зүлымдықты сипаттайды. Адам  өмірге  зиян  келтіруқажеттілігіне  қаншалықты  ...  ...   және   бүл   үшін   ...  кінә  ...  ...  өзі  шешіп  оты-руы  тиіс.   Адамосылайша  адамгершілік  түрғыда  шынығады.  ...   ...   ...  ...  —  бүл  ...  ...  ...  өз   күшін   дүрыспайдалануы. ... ... — бүл ... өмір ...  үшін  ... ... ... айырады, жамандық, күнәкарлық — бүл өз-өзіңе  дегенқатынастағы жауапсыздық.Этикалық ой тарихында  ...  әр  ...  ...  ...  оны  ...  ...  «аз  ...  теориясымен   сипатталатынапологиясына дейін. Олардың арасында зүлымдық туралы діни  ілім  белді  орыналады. Оның бизнес этикасына  ...  ...  бар.  Егер  ...  ... (Батыс және АТА) алар болсақ, онда христиандық пен буддизмнің  (әртүрлі модификацияда) үстем ықпалын бай-қауға болады.  Әлеуметтік  зерттеулермәліметінше  ...  ...   ...   ...   ... он ... атайды.Зүлымдықтың  христиандық  концепциясы  бойынша  зүлым-дық   Қүдайдан   емес,әлемнің Қүдай жаратқан бейболмысынан келіп шығады.  ...  ...  ... және әсем ... ...  ал  ...  онда  салыстырмалы  түрдеөмір  сүреді:  жетіспеушілік,  жоқшылық,   терістеушілік   және   ... ... ... ...  -  ...  іріндер,  түрпайыларменқатар, моральдық зүлымдықтар да  —  күнә  мен  күнәкарлар  да  өмір  ...  ...  ...  ...  түрлі:  жалған,   адасушылық,   қулық,өзімшілдік, ыза, өлім, қыр-326қыс, алдау, өтірік, өсек,  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   жала   және    т.б.    Оларжалпыадамзаттық  адамгершілік  ...  ...  ...   ал   дінитүрғыда  жаратылыстағы  күнәкар-лық  туралы  мифпен  байланысты.   ... ... қару мен ... ... емес, адам ойлап тапты.  Жоқшылықпен ауыр еңбекті ...  еркі  ...  ...  менмендігі  мен  ақымақтығытудырды. Біз қаруымызды тастауға тиіс бүлік-шілдерміз» (К.Льюис.  ...  ...  ...   М.,   1992,   411-бет).   Зүлымдықтың   ... тән ...  ...  ...  ...  орын  алады.  Інжілуағызы былай дейді: «Тәніңнің қамын жеуді қүмарлыққа  ...  ... ... ... бері ...  тек  ...  шапағаты  ғанаадамды қүтқара алады.Христиандықпен  ...  ...  адам  үшін  ...  көзі  ... ... Адам үшін ...  оның  ...  болып  табылады.  Адам  ез-өзінен  бас  тартып,  К,үдайға  жақын-дауы  ...  ...  ...  ... ... өз ... ... жүйелерден (фашизм,  социализм,авто-кратия) тапты. Оларда мемлекет, партия, элита, автократ үстем  күштергеайналса, ал  мүгедек  өз  ...  ...  ...  мәжбүр  болды.Қазіргі кездегі көптеген «демократия-лық мемлекеттердегі»  нақты  демократиямен еркіндіктің жоқ-тығын, жоғарыда  келтірілген  зүлымдықтардың  ...  ...  ...  еркі»  туралы  арзан  ...   ... ... ...... ал арам ... ... — екі есе күнә.Егер зүлымдық нақты өмір сүретін болса,  онда  ...  ...  ... ... ... авторитарлық бүйрық-тар мен  тыйымдарға  сүйенбей  адамжаратылысының деструктивті  қырларын  қалай  шектеуге  ...  Бүл  ... ... ... береді. Оның пікірінше, жек  көрудің  рационалды  жәнеиррационалды түрлері бар. Реактивті,  рационалды  жек  көру  —  бүл  ... және өзге  ...  ...  еркіндігіне,  идеясына  төнген  қаупінежауап. Ол өмірлік қатерге жауап ретінде пайда болады және  ...  ... ол ... ... қарсы  түрмайды,  керісінше  оған  серікболады.Иррационалды жек көру — бүл ... ... ... жек ...  ...  түру.Жек көруші адам өзінің осы сезімін көрсе-туге қолайлы  жағдай  туғанда  өзінбақытты  ...  ...  ...  жек  ...  де  ...   ...  аске-тизмнен  жиі  көрінеді.  Өмірді  ...   ...    ...    ...     және     әлеуметтік     ... ... ал ол өз ... ... өр ...  ... ... айналады. Мұнан шығатын қоры-тынды, адам міндетті түрде  зұлымемес, ол өзінің өсуі мен ... ... ... жоқтығынан зұлым  адамғаайналады. Зұлымдық өз алдына дербес өмір сүре алмайды,  ол  қайырым-дылықтыңжоқтығы болып табылады, өмірде өзін іске  ...  ...  ... ...  негізгі  категориясы  «қайырымдылықты»  қарасты-ру  оның   «пайда»түсінігімен арақатынасын анықтамай толық жүзеге аспайды. «Пайда»  ... ... ... ... білдіреді.  Бүл,  өсіресе,  үзақжылдар бойы теңестірілу мен аскетизм рухында  ...  ...  ... ... туралы ойлаудың өзі әдеттен тыс саналған кешегі  посттоталитарлыққоғам мүшелері үшін маңызды.Қайырымдылық пен пайданы ... ...  ...  келе  ...  ...  ... ... «Никомах эти-касында» этиканың айналысатын  мәселесі  жайигіліктер емес, жоғары игіліктер ... ... ... ...  әр  ... ... ... пен утилитарлық әрекет ара-сын  пайымдады.  Алайда«қайырымдылықты»  да,  ...  да  ...  ...  бар:  ол  қалыптыөлеуметтік қүндылық-тарды білдіреді. Егер  қайырымдылық  адамның  мақсатыменкебірек байланысты болса, ал ... — бүл ...  бір  ...  жету  ... ... ... ... «табыс», «эффективтілік»  -  бүлармаксималды  мақсаттарға  минималды  қүралдармен  жетуді  білдіретін  негізгіүғымдар. Мүндай ... ... ... зерттейтін ғылым  праксео-логия  депаталады.Утилитаризмнің негізін қалаушы  И.Бентам  ізгілік  пайдаға  қарсы  ... ... әр ... ізгілік үлкен мүд-де  үшін  кіші  мүддені  қүрбанетуді білдіреді деп  санайды  (Изб.  соч.,  т.  1,  ...  ... ... ... ... ... ...  арқылы  аңғаруғаболады: «Табысқа үмтыл», «Өз мүддеңнен шыға ... ...  ...  ... ... ... ... қолдан». Мүндай адамның бойында  тартымдықасиеттер болады: мақсаткерлік және  тәуекелшілдік,  тәуелсіздік,  батылдық,үнемшілдік, тәртіптілік және т.б. Егер ... ...  ... пайда принципі жеке мүдделер үйле-сімділігінің маңызды  тетігі  ...   оның   ...   ...   ...   ...   игіліккежақындатады.328Әрине, пайдалылық принципін абсолюттендіріп,  оны  жоғарғы  ізгілік  ретіндеидеал түтуға болмайды. Пайдалылық  принципі,  сөз  жоқ,  ...  ...  ...  қайшы  келеді.  Мысалы,  алкоголь,  темекі   ... ... ... ... ... бизнес түрлері  түрғындардың  бірбөлігі үшін пайдалы. Қызмет көрсету мен тауардың кейбір түрлерінің  на-рыққатартылуы оларды экономикалық түрғыда ақтағанымен,  ...  ...  ...  ...  адамгершілік   ден-саулығына   зиян   келтіреді.   МүныБ.Мандевиль аңғарып, өзінің «Аралар  ...  ...  ...  ...  «Жекеадамдардың жаман қылықтары - қоғам үшін игілік».Пайдалылық  принципі  ...  ...   ...   ...   ол   қоғамдыққатынастарға ене  отырып,  ол  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  ...  күш,  ...  ашылуының  маңызды  факторынаайналады. Қайырым-дылық пен  пайдалылық  ...  ...  ... моральдық әділеттілік мәселесін туындатады.Қайырымдылықтың нақтыланған формасының бірі әділетгілік болып  табылады.  Олізгіліктер арасында негізгі орын алады, өйткені адамдар  ...  ... ... ... ... және бағалайды. Әділеттілік  адам  өмірсүруінің төсілдері мен шарттарының бағасы  ретінде  адамдар  өмірі  ... ... ... — деп жазады Д.Роулс, — ғылым  жүйесінде  еңбасты ізгілік ретінде ақиқат саналатыны сияқты, қоғамдық  ...  ...  ...  ...  табы-лады»  (Теория  справедливости.  -   «Этическаямысль», М., 1990).Қоғам өз мүшелеріне игілік ... қана  ...  ол  ...  ... ... ғана ... үйымдасады.  Жалған  теорияның  ертелі-кештеріске шығатыны сияқты, өділетсіз ...  ...  да  ...  ... ...  ...  ...  берген  қүқықтары  саяси  ... бола ...  ...  ...   қатар,   салыстырмалы,   нақты-тарихи   болыптабылады. Алғашқы қауымдық мәдениетте  әділеттілік  ...  ... ... ... ...  Ру  игілігі  қүдайлардың  мөңгіге  ... ... ... ...  осы  ...  дәстүрлерге  дүрысқатынаспен сипатталды. Оны бүзғандар жазаға  ...  Оның  ... ... кек ... ... ...  еркениетке  өтуге  байланысты  әділет-тіліктің  жоғарыдағыүғымы оның бөліністік (таратылушылық) ...  ...  ...  ... - теңдік шықты. «Бәріне бірдей бөлу»  идеясы  мен  көбірек  алыпқалуға үмты-лу адамзаттың ... ... ... ...  ықпал  етті.  Текморальдық  дамуға  ғана   емес,   ...   пен   ...   туы   ...  ...  басқыншылықтар  болды.  «Әлеуметтік   әділеттілік»үранымен болыиевиктер Ресей им-периясындағы бай және іскер адамдарды  қырып-жойды. Жетпіс  жыл  бойы  ...  ...  ...  ...  ... үстады. Теңдікті жүзеге асыру үшін мемлекеттік  биліктің  қандай  дабір органына ... ... ... ... ...  беру  ... бүл моральдың салдары адамдардың орасан зор  мөлшері  жойылуына  жәнеқал-ғандары ... ... ...  «Әлеуметтік  әділетті-лік»  дегентіркес те ... ... ... ... жай ... бос сөз  ... әділеттілік идеясы - әрбір индивид өз  адамгершілік  абыройына  сайалуы тиіс деген идея ... ... ... ...  өз  ... ... — деп жазады Ф.Хайек, — «әлеу-меттілік» анықтамасы  кірісайырмашылығын азайтуды немесе  жоюды  көздейтін  ...  ...  ... ... ...  ...  қарай  тағы  бір  қадамитермелеу болып табылады.  Ал  бүл  ...  ...  ...  соныменбірге тұрғылықты халық санын үстаумен, өсуімен және ...  ...  ... ... келмейді» (Пагубная самонадеянность.  М.,  1992,  ... ... ... ... ТМД) «әлеуметтік  қорғалған  эко-номика»терминін де осылайша бағалауға ...  ...  ...  пен   бөлініс   әділеттілігінің   жа-рамсыздығыәділеттіліктің  моральдық  принципі   ...   ...   ... ... —  деп  ...  ...  —  әділеттіліктің  моральдықсхемасы  барлық  ...  ...  ...   ...   болып   табылады:заңдылықтың  болуы  үшін  билік  ақталуы  тиіс.  Және,  ақырында,  дәл   ... ... яғни ... ... ...  көзқарастар  адамзат  үмты-лыстары   арқылы   тарихты   ...    ...    ... М., 1976).Тевдік туралы  идеяның  өзі  гуманистік  әлеуетін  сарқыған  жоқ.  Бүқаралықсанада теңдіктің үш түрі ... ... ... мораль алдында  және  заңалдында. Теориялық ойдағы  «мүмкіндіктер  тендігі»  ...  ... ...  ...  талап  ету  байлықтың  кедейлер  пайдасы-нақарай радикалды қайта бөлінісін ... ал бүл ... ...  ...  ...  ...  ...  Кірістің  шамалыболса  да  қайта  ...  ...  ...  ...  ...   ...  ...  қарқынын  баяулатады.  Кезінде  Аристотель   «мөлшерібойынша теңдік» пен «абыройы бойынша теңдіктің» айырмашылығын  айтқан  ... және  ...  ...  ...  ...  тең  ...  қатынас  ор-натарәділетсіздік пайда болатынын  айтқан  еді.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өмір   ...   әлеуметтікортаға, қызмет түріне, мүра-сына сәйкес келуі  тиіс.  Сондықтан  да  дәрігермен  ...  ...  мен  ...  ассистент   пен   профессордыңтеңсіздігі туралы айту мүмкін емес.Д.Белл  бойынша,  азаматтардың  бүл  ...  ...  ...  ...   ...   ...   мен   беделінде,   индивидуалдылыққабілеттер ...  ...  ...  ...  ...  ... ... керек. Эффектілігі  жағынан  да,  әділеттілігі  жағынан  дадүрыс  бөліністің  ...  ...  ...  ...  жеке  қосқанүлесіне қарай және оның өз  ...  ...  ...  мен  ... ... ... Адамдарға пайда әкелетін  теңсіздіктер  әділетті.  Жәнеәркімге де өмірде табысқа жетуге мүмкіндік ... ... ...  ...  ...  жинақталуы  мен  қалғандарыныңкедейшілікке үрынуына жол бермеуі тиіс. Қоғамдық  топтар  арасындағы  мүндайайырмашылыққа өр  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  әлеуметтік-экономикалық  және   моральдық   мәселелерді   реттеу-демемлекеттің   рөлі   ...   ...   ...   өмірдегі   теңсіздік   үшінжауапкершілікті ... ... ...  қою  ...  емес.  Аутсайдерлердің(жолы болмағандардың) топтық қүқықтарын қамтамасыз ету  ...  ... ... шешу ... ... ...  жолмен  жетуге  жағдайжасайды.«Бақыт» угымы — этикадағы ең ... ...  ...  ...  ... ол ең ... әлеуметтік идеялар-дың бірі болып табылады.  Спинозаныңайтуынша, «бақыт  —  бүл  ...  ...  ...  ...  өзі,  ... ... үшін бақытты  емеспіз,  керісінше,  біздіңбақытты болуымыз оларды ноқталауға қабілетті етеді». Бақыт адамға  сезілетінқүбылыс сияқты көрінгенімен, ол ішкі ...  ...  ...  ... мөні ... ... мен ... өте кеп.Мәдениет тарихында бақыт туралы  қолданбалы  этикалық  пән  —  ... ... ... ... қатарына  төмендегілер  жатады:Аристотельдің  «Ни-комах  этикасы»,  Сенеканың  «Бақытты   өмір   туралысы»,Ф.Аквинскийдің «Бақыт ... ... ... ...  ... ... ... Гель-вецийдің  «Бақыт»  поэмасы,  Л.Фейербахтың«Эвдемонизмі», Дж.С.Милльдің  ...  ...  ...  ...  ... ... ... бақыты» және  т.б.  Этика  тарихындағы  ... бір ... ... ... ... түрлі  көзқарастардыүстанады.Бірі  бақыт  сүйіспеншілікте  деп  түжырымдайды.   Алайда,   ...   ...  де  ...  ...  ...  ма?  ...  Цицерон  көрілік  —бақыттырақ деп есептейді. Көпшілігі бақыт  қажеттіліктерді  қанағаттандырудадеп  ...  ...  ...  бас  ...  ...  шектейтіндерқателесе ме? Мүмкін достықта болар? Бірақ  ...  ...  бол,  ...  ... емес». Білім ше? Бірақ «білім алған  адам  қайғыны  да  арқалай-ды».Даңқ? Алайда, «даңқты ... ... онда  сені  ...  ...  ... Бақыттың парадокстары көпқырлы.Алайда  бүл  бақыт  үстатпайды  және  ...  ...  ...  дегендібілдірмейді. В.Татаркевичтің пікірінше адам-дар  бақытты  әрқалай  ...  ...  ...  болады.   Бүқаралық   санада   ең   кеңінентаралғаны: бақыт — бүл  сәттілік,  ...  ...  ...  ... қүсы»). Екіншісі, бақыт  —  өмірден  қанағат,  ләззат  алу,  қуаныш.Үшіншісі, бақыт — бүл жоғары игілік пен  ...  ие  ...  ...  ақырғытөртіншісі, бақыт — бүл ләззат алу мөлшері де ...  бір  ...  ...  ... ... игіліктерге ие болу да емес, ол бүтіндей  өмірден  толық,  ... алу, ... ... ... ...  мәніне  ие  болу.  Осысоң-ғысы көңілге қонымды секілді. Бірақ ол да ... ...  ...  идеялардың  жалпы  мазмүнына  үңілсек,   он-дағы   пікірлердіңқайшылықтарымен  қатар,  бақыт  үғымындағы  ...  ...  де   ...  лөззат алудың  субъективті  көңіл-күйі  өз-өзімен  ...  ... бола ...  ... ... ... ...  бақыттың объективті өлшемін табуға болады.Платон мүның өлшемі ретінде «жақсы адам»  ...  ал  ...  ... идеясын есептеді. Спиноза —332адамның өз күшін паидалана отырып,  жаратылысын  іске  асы-руы  деп  ...... ... және әлеуметтік эволюциясын атайды.Адам бақыты туралы ілімдерде негізінен үш бағытты айқын-дауға болады:  бақытпсихологиясы, бақыт аксиологиясы, бақыт ... ...  ... ... ...  ...  ләззат  алу,  қуаныш  пен  шаттық  жәнерақаттану болып табылады.Бақыт сезімі бүгінгі күнгі бір ... ... ... бір ...  ... ... болуы мүмкін. Ол үнемі, түрақты, берік, рухани  күштің,  жақсыкелешектің, үйлесімділік пен  ...  ...  ...  ...  ... Бақыт сезімі осылайша адамның өзіне және  әлемге  қатынасының  ... ...  Бүл  ...  ...  пен  ...  ...  ... Олардың айырмашылығы, егер  қуаныш  жеке-леген  актқа  ғана  сәйкескелсе, ал бақыт  —  бүл  ...  ...  және  ...  сезіну.  Бақыт,  —Э.Фроммның анықтауынша, — бүл өмір сүру өнеріндегі кемелдік  ...  ... ... мағынасына сай ізгілік (Человек для  себя.  М.,  1992,182-бет). Адам әрекетінде, әрине, ... тура және ашық ...  түсу  ... түрлі өмірлік мақсатгарды қою  жөне  оған  жету  адамды  ...  ... ете ... ... ... ... оты-рып, ол бақытты сезінеді.  Бүл«қу   стратегия»,   бақыттың   «психо-логиялық    ...    ...    ... ... индиви-дуалдық өмірқамының ішкі  қүндылық  мөнін  жәнеоның соңғы эффектілігін бақылап отыратын ішкі ... көз» ...  ...  ...  ...  ...  ...   айқындайтынсипаттаушы терминдерді қолданады. Ләззат алу  немесе  қасірет  бақыт  немесебақытсыздықтың ең ... ... бола ...  ...  садизмнен,деструк-тивтіліктен, біреулерді  балағаттағаннан  ләззат  алса,  ал  ... ...  ...  шығармашылықтан  ләззат  табады.Егер бақыт пен бақытсыздық олар  ...  ...  ...  сай  ... бүл туралы білмей ләззат алу не-месе  қайғыру  бәрібір  ләззат  алмаудыжәне  қайғырмауды  білдіреді.  Егер  ...  ...  ...   ... онда ... адам ...  адамның  бақыты  үшін  қалай  қүлдыққақарсы шыға алады? (Э.Фромм.). Бақыт та бақытсыздық сияқты  ...  ... ... ... ... бақытсыздық — бүл бүкіл түлға  жағдайының  көрінісі.Бақыт сезім мен ойлау күшінің,  тіріліктің,  жемістіліктің  ...  ... ... бүл ... мен ... әлсіреуіне ықпал етеді.Аксиологиялық түрғыдан  алғанда,  бақыт  —  бүл  құндылық,  адам  өміріндегіқайырымдылық өлшемі. ... ...  ...  ...  тек  солғана адам бойында оның болмысы  мәнімен  байланысты  ең  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  сезімдер  немесе  белгілі  бірәрекет емес. Батыс этигі Р.Барроудың айтуынша,  адамның  әлеммен  қатына-сынжәне байланысын ... өз ... ... керек.  Егер  ол  нақты  ... ... сай ... онда адам  ...  үш  ...  ... қауіпсіздік, өзін-өзі бекіту және ахуалды  дүрыс  түсіну.  Моральдыққүндылықтар бақыттың тікелей себебі  бола  ...  ...  ...  ... ...  ...  ал  бақытты  адам  аморальды  болуы  мүмкін.  Біраққүндылықтық   дағдарыс   ...   ...   ...   түрдебірігеді.Бақытқа үмтылу ерқашан да адамдарды  біріктіре  ...  ...  ... ... ... шарты  бол-ған  жағдайларда.  Адамдар  кейде«кішкентай бақытқа» да ырза болады, өзі үшін  зиян  және  өзін  ...  оның  ...  ...  ...  ...   ...   деп   есептейді.Адамдардың бақыт  туралы  көзқарасы  мен  бақыт  ...  ...  пен  ... ... ...  ...  пен  ...  ара-сында  қайшылықтуады.  Бақыт  үғымы   ахуаддық   алғышарт   емес,   ...   ... ... ... ...  ...  адамның  пікірін«басқашалау» бақытқа толы деп кінәласа, ал адамдарға ...  ...  үшін  ... өмір сай ... болып көрінеді.Бақыт социологиясы — фелицитологияның маңызды қүрам-дас бөлігі.  Ол  адамдарүмтылатын  ...  ...  ...  ...  дәулетті  кәрілік  сияқты  жалпыбелгілі игіліктерді сипаттайды.  Сондықтан  бақыт  ...  ... жету ... мен ... және ең ...  ...  барлық  фор-маларындағы адал, таза еңбек ерекше орын алады.Бақыт   социологиясы   утилитаризм    ...    ...    ...  ...  ...  адамды  бақытқа  жа-қындататын  қүндылықтартізімін келтіреді: денсаулық, іскер-лік,  достық,  абырой,  ...  ... ... қарым-қатынас, жүбаныш және  т.б.  Бүл  әсіресе  өтпеліқоғам-дарға тән. «Қазіргі адам, — деп ... ...  мен  ...  —өзгермелі тағдырға бейімделген өз-өзінен реттелетін қүрылғымен  және  өзіншееркін толқымалы «психика — гиро-скоппен» қаруланған ...  ... М., 1989, ... ... ... мен бүқаралық мәдениет жағ-334дайларында өмір  сапасы  мен  өз-өзіңді  іске  асыру  бағаланады.  ...  ... ... ... тән ... енді ... ... алды.Жас үрпақ өмірдің жоғары стандарттарына  зор  мән  береді,  аштық  пен  ... аз ... ... ҒТР және ... жарылыс адам  өмірі  ырғағынжылдамдатып  жіберді,   қақтығыстарды   оқшауландыру   тетіктері   ...  пен  ...  ...  ...  Бүл  үдерістің  жағымсызсалдарлары,   дәлірек   айтқанда,   ...    ...    ...    ... ... ерік ... төмендеуі, уайым,  кінәлілік  сезімімен агрессивтілік адамның бақытты өмір сүруіне кедергілер келтіреді.Нарықтық экономика мен  адам  ...  ...  ...  ...  ... ... ... кеңінен  талқыланды.  Бақыт  —бүл әр алуан қажеттілік-терді өтеуге қабілетті айырбас  ...  ... және ... ... ... зат ... Өз  бақытын  көбейтіп  жәнеөзгелерге   әкелу   адамгершілігі   мол   ...   ғана   ...   ...  ...  ...  ...  жазылған:  «Бақытқадеген үмтылысты қорғай отырып,  мем-лекет  өз  ...  ...  ... ... тәуекелшіл дербестік сезімін қолдауы және  қорғауы  тиіс,дәл осы бақыт үшін маңызды».Қорытындылай келе  бақыттың  төмендегі  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  бәле-жаласызөмірді    білдіретін    игілікті    береке.    ...    ... ... өтеу үшін ... дәрежеде  қалыпты  балансқажет. Бүл жерде адам меншігі ... ... ие ... ... еркін-дік  те,байлық та жоқ. Үшінші элемент — қанағат, ырзашылық. Бүл адамның өз  қалауынасай өмір сүріп ... ... ... ... ...  ...  ...  Адам  өз  қуаны-шында  ақылын  да,сезімін де, қүндылықтық спектрін  де  ...  ...  ...  ретіндеөмірді адами мәнділік пен міндет-тілік түрғысынан бағалауды  ...  ... ... ең ... ... ретінде бақыт пен  қуаныш  қүндылығын  өтежақсы негіздей алады, алайда ол адамнан анау-мынау емес,  ең  қиын  ... ... ... де ... бүл оның жемісті  де  то-лық  дамуы  (Э.Фромм.Человек для ... ... ... мынадай тамаша ой кездеседі. «Адамды екі нәрсе жанын  тебірентіп,шексіз  тандандырады:   ...   ...   мен   ішкі   ...   ... Бірінші шексіздікті адам жаңа кеңістіктерді  бірте-бірте  игереотырып меңгерсе, ал екіншісін ар-ұят дауысына бағыну ... ...  ... ... ... өр ... көріністерінде шатасқан түрінде  көрінетін  феномен.Ар-үят  түрлері  мазмүнының  ...  бар  ма?  ...  ...  ...  ...  ...  үстанатын  адамдар   өз   ... ... ... деп есептеді: Конфуций  мен  Сократ,  Заратуштра  менПлатон, Иса мен Мүхаммед адамдарды руханилыққа, ар-үят  пен  ...  ...  ...  ...  ...  мен  ...  басқыншылар  ментирандар, фашизм мен большевизм ... де өз ... ...  ... деп ...  әдебиет  бүл  сүрақтарға  әр  ...   ...   ...   ... өз ... ... орай ... қылық-тарымызды  сынайтыннемесе қорғайтын ішкі  дауыс  ар-үятты  білдіреді.  Стоиктік  философия  оныөзіндік ... ...  ...  ...  байланыстырады.  Дінифилософияда ар-үят қүдайдың адамға жіберген ақыл-ойының ...  ... ... ... қоғамдық  жағдайына  байланысты  емес,  ол  ішкі«Меннің»  ...  және  ...  ...  ...  бо-лып  табылады.  К.Марксбойынша ол ішке қарай бағытталған ... ... ...  ...  қоғамтарапынан қойылатын сырт-қы  талаптар  мен  тыйымдарға  қарсы  ...  ... ... жалғыз аралы деп жариялайды.Ар-үят   адамгершілік   сананың   моральдық-психологиялық   ...   ... ... ... (бүйрықты),  байла-ныстырушы  күшіне  үқсас.Ол ... ... ... ...  ...  әрекеті  менөмір  сүру  тәртібінде  ...  ...  ...  ... бір  ...  түлғаның  рухани  ішкі  әлемінде  қорғайды.  Ар-үяттыңадамгершілік-психологиялық ... ... ... ... ең  ... ... органикалық түрғыда  өз  қүрамына  ...  ... ... ... си-патталады.  Ол  барлық  психика  қабаттарыныңөзара әрекеті нәтижесінде қалыптасады:  ...  ...   ...   ...   ғана   ...   ...   тәжірибе   бейнеленетінсубъективизмдер даналығына, моральдық интуицияға сүйенеді.Ар-үяттың  өзгешелігі  қатарына   оның   ...   ...   ... ... ... — бүл ішкі ... ...  онда  диалог,  тіптікөп дауысты дискуссия да жүзеге асып жатады.  Латын  даналығы  былай  ... ... ... ... «Адам бойында мәңгі оппонент336пен мәңгі қорғаушы рухқа үйқы бермей  пікірталасып  жатады.  ...  ... ... пікірден жасырын жатқан нәрселерді көріп, ойлап  және  сезіпотырады»  ...  ......  мысль».  М.,  1999.   274—275беттер).Күнделікті   ...   ...    ...    адам    ...    ...    және«автоматтандырылған»  үлгідегі  шеңберінен  шығып  кеткен  кез-де  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   барлығынқамтитындай  қүдіретті  емес.  Адам-гершілік  компромисс  жағдайында  немесеадамгершілікке жат-пайтын сарындар  басым  ...  ...  ...  ... бар кезде ар-үят өз бойына өзге текті сіңіріп,  өзін-өзі  ... ... ...  ...  ...  мүжуі,  әдетте,  бастапқыдаадамгершілікке жатпайтын  қылықты  сезінумен  сипатталады,  уақыт  өте  ... өзі  ...  ...  ...  ...  ...  және  өзқылығын моральдық реттеу шеңберінен сырт ...  ...  ішкі  ...  ...  іштей   анық-тау   үдерісі»(Гегель) болғанымен, ол  жан-жағын  аңғаруы  тиіс.  ...  ...  ... моральға  жатпайтын  қылық  білместікпен  сипатталатын  адамгершілікмаксимализм  күшімен  таңдалуы  мүмкін.  ...  пен   ...   ... үйлесімділігінің езі  де  «ар-үятқа  сай  ...  ...  ...  бола  ...  ...  пен  демократия  жойылып,  сыбай-лас   ... ...  ...  ...  индивид  міндетті  түрде  қуыршақрөлінде көрінеді. Мәдени аномалия, ...  ...  мен  ... оның ... ...  ...  кеткен  тәрізді  болады...  Ар-үятсыз билік — бүл өзін-өзі жоятын билік.  Ал  оның  ...  ... ... ... ...  ...  мен  ...  ең  тиімдіақталуы — «заманның қаталдығына» сілтеме жасау.  Қандай  да  бір  ... ... ... дейін мо-ральды төмендету ар-үяты  бар  ... ... ... ...  ...  адал  адам  аномалия  тәріздікөрінеді. Тоталитарлық  және  сыбайлас  қоғамдардағы  ...  ...  ... ... ... ...  ...  ар-үятқа  аномалиялық  қүбылысретінде төзбейді. Айуандық, садизм,  де-магогия,  егер  ...  ... бас ... ... тиіп ... ...  қуантады.  Соныменқатар өзгелердің адал және бақытты өмірі қызғаныш пен  көре  ...  ...  ...  Көптеген  «тарихи  қайраткерлер»  мен   «халықтар   әкелері»қоғамдық пікірді бағындыру ... ... ...  ...  ... Көбіне бүл мораль «көсемдік» үлгілері мен утилитарлық  мақсаттарғақызмет ететін есепке қүрылған мораль. Олар үшін ең бастысы —  ... ... оңай қол ... ... жақсы көріну және мақтау есту.Посттоталитарлық  қоғамдағы  ...  ...  ...  үшін  ... және гуманистік ар-үят  тура-лы  ілімі  өзекті  болып  табылады.Оның анықтауынша, автори-тарлық  ар-үят  -  бүл  ...  ...  ... ...  ...  қандай  да  бір  мәдениеттегі  бедел  болатынныңдауысы. Бүл жерде ар-үят туралы айтудың өзі ... ... ... сәт  ... ғана сәйкес келеді, жазалану  қорқы-нышымен  және  марапатталу  үмітіменреттеледі. Әрқашан белгілі бір авторитеттер тегеурініне, олардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тәуелді  болады.Көбіне жүрт бойында ар-үяттан туындайтын, өздері  кінәлілік  сезімі  ретіндеқабылдайтын көңіл-күйлер ...  ...  ...  өзге  ...  ... Ең маңыздысы, авторитар-лық ар-үят қағидалары адамның  өз  қүндылықтықпікірлерімен анықталмайды, авторитеттер  бүйрықтары  мен  ...  ... ... для ... ... ... ар-үяттың екі түрі бар. Таза ар-үят — бүл авто-ритет саған  ырзадеген  ...  ...  ...  —  ол  ...  ырза  емес  ...   ...   ... ар-үят игілікті  жағдай  мен  ...  ...  ... ол ... ... және оған ... білдіреді. Кінәлі  ар-үятқорқыныш пен үміт үзушілікті тудырады, өйткені ... ...  ...  ... ... қаупіне әкеледі.Бағынбау  басты  күнә,  ал  тіл  алғыштық  ...  ...  ...  ... ... ...  билігі  мен  даныш-пандығын,  оның  өз  еркібойынша бүйыру,  марапаттау  және  ...  ...  ...  ... өз ...  мен  ...  марапаттаулары  мен  жазалауларынтүсіндіруге дейін төмен түсе алады,  ...  ...  ...  еш  сынайтуға қүқығы жоқ. Индивидтің сын  айтуға  ...  ...  өзі  ... оның ... ... ... ... прерогативі  қандай  болмасын,  мейлі  ол  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  олардың  және  адамдардыңкезкелгені  арасындағы  түбірлі  теңсіздік  —  ...  ...  ... ... ...  ...  салыстырғанда  гуманистік  ар-үят   —   бүл   ... мен ... ... жөне  ...  ...  ...  біздіңөзіміздің жеке дауысымыз. Ол ар-үяттың338дүрыс қызмет етуі  немесе  оның  бүзылуына  біздің  бүкіл  ... ... адам ...  орындалуын  бағалайды,  ол  өмір  енеріндегітабыстарымыз  бен  шалыстарымыз   ...   ...   ...   отыратын   біздіңбойымыздағы ақпарат.Сонымен, ар-үят — бүл біздің өзімізге өзіміз беретін жауабы-мыз. Бүл  бізденжемісті өмір сүруді, ... және ... ... ... ... біздің  нағыз«Меніміздің» дауысы. Бүл біздің ададдығымыздың қорғаны,  өзімізге  түра  ... ... ... ... деп ... ...  мүмкіндік  беретінқабілет. Жеке ар-үятымыздың дауысын есту үшін, біз өзімізді  тыңцауымыз  ке-рек, ал бүл біздегі мәдениет адамдарының ... үшін ... ...  ... ... ... өзге ... қандайы-на  болмасын  қүлақ  түреміз.Үнемі кино, ... ... бос ...  ...  ...  пікірлер  менидеялар қоршауында-мыз. Көбіне біз өз-өзімізбен жеке  қалуға  қорқамыз.  Бізең ... ... ... ... ... қалай-мыз. Біз өз-өзімізбен бетпе-бет  келу  келешегінен  қорқатын  сияқ-тымыз.  Өзіңмен  ... ... — бүл ... сезімі болар шамасы, бір  мезгілде  өзіңе  ... әрі ... ... ... ... туындайтын қобалжу күйіне үқсас,  бізшатасамыз да аулаққа қашамыз (Человек для себя, 156-бет).Ар-үят  үғымы,  егер  берік  ...  ...  ...  ...  бай  ... ... өте тайғанақ болуы мүмкін. Дәулеті енді  қүрала  бастағанадам мен байлыққа тойынған  адамның  ...  ...  ...  әр  ...  ... ... ... маңызды  элементі  бала  кезден  басталғантэрбие болары хақ. Оған оны қоршаған орта,  сол  ...  ...  ... бағдары зор ықпал  етеді.  Сондықтан  да,  іскер  адамдар  ... бүл ... ... әсер ... ... ... қажет.Ар-үят үғымына тарихи кезең, үлттық, территориялық, кли-маттық  ерекшеліктерде орасан ... ...  ...  ...  ...  ...  мен  өндірісүдерісіне  машиналар,  механизмдер  енді  ене  ...  ...  ...  ...  бар  ...  де  ...  жөн.  ...   менқазақтардың неке қатынастарында да ар-үят үғымы  бір-бірінен  ... үшін ... ... ... неке қалып-ты болып  саналса,қазақтар үшін мүндай неке қан ... жол  ...  ...  ... халықтарына тән ар-үяттылық батыс  елдері  халықтары  пікірімен  үнемісай келе бермейді.  Сондықтан  да,  ...  ...  ...  ... ... ... ... қараған жөн.4.8.философиясы4.8.1. Кукрік, философиясы пәніҚүқық философиясы қүқықтың мәні, мағынасы мен  үғымы,  оның  әлемдегі  орны,қүндылықтары мен ... ... ... және  ...  ...  және  ... адамзат тағдырындағы рөлін  зерттеумен  айналысады.  Өзінің  саналы  жа-ратылысы бойынша адам ... ... ...  және  ...  ... ... өмір  ...  өрі  әрекет  етеді  және  бүл  адам  ...  ...  ...  ...  бағдары  мен  әрекетініңқатарына жатады. Болмыстың адамзаттық тәсілі  өз  қүрамына  зерделеуді,  па-йымдауды, бүл ... ... және ... ... ... ...  ... түсінуді енгізеді.Мүндай принцип адамның қүқық әлемімен өзара қатынас-тарында да  орын  ... ... ... өз ...... ...  философиялықақыл-ойының түрғысында бағалайды, сынайды, тексереді, күмән  келтіреді.  ... ... ... ... ... ...  және  т.б.түрғысынан сынауды білдіреді. Және де ол позитивті ... ...  ... де ие ... Бүл  ...  ...  немесе  оның  өкімдерімен  емес,адамның қоғамдық болмысының іргелі қасиеттері мен мәселелері,  ...  ... ... тану ...  оның  адамның  бірлескен  өмірдегі  алатынорны мен ... ... ... ... ... мақсаты — ақиқат және қүқық философиясы да қүқық туралы  ақиқаттыіздеумен айналысады. Қүқық фи-лософиясының пәндік аймағы — ... пен  ...  және  ...  ...  Қүқық   философиясының   тарихыертеден басталғанымен, «қүқық философиясы» тер-минінің  өзі  XVIII  ғасырдыңсоңында  пайда  ...  ...  ...  ерте  ...  ...  философиялық-қүқықтың сала пробле-матикасы бастапқыда жалпы тақырыптың бір үзіндісі  жәнеқыры ретінде қойылып, ал  ...  ...  жеке  ...  пәні  ... ... ... термині (сонымен бірге  қүқық  философиясыныңконцепциясы да) заңгерлік ғылымда пайда болды. Оның авторы, ...  ... ...  ...  заңгері  Г.Гуго  болып  табылады.   ...   ... ... үш ...  ...  ...  догматика,  қүқықфилософиясы  және  тарихы.  Бүл   жағдайда   қүқық   ...   ...   ... ...  ...  ...  нөтижесінде  қалыптасуы  туралытүжы-рымды үстанады.«Қүқық   ...   ...   ...   таралуы   Гегельдің    ... (1820)  ...  ...  салыстырғанда  Гегельдіңойынша қүқық философиясы  ...  ...  ...  пән.  Оның  ... ғылымын ол тарихи ғылым ретінде қарастырады. Гегель бойынша  қүқықтуралы нағыз ғылым қүқық ... ...  ...  ...  пәнінГегель былайша сипаттайды: «қүқық тура-лы  философиялық  ғылым  өзінің  пәніретінде қүқық идеясын —  ...  ...  мен  оның  іске  ...  ... ... М., 1990, ... Қүқық философиясының  мақсаты  —  қүқықнегізіне жатқан ойларды игеру. Ал  бүл  ...  ...  ...  ...  ...  мүмкін  болады.   Қүқық   ...   ...   ...  ...  ...   мен   ...   ақылдылық   пеннақтылықтың біре-гейлілігі туралы философиялық идеялары  жатады.  Философия-ның, оның ішінде ... ... да  ...  ...  ...  —«бар нәрсені игеру, өйткені бар нәрсе — ақыл-ой» (Философия права, 55-бет).Қүқық философиясы пәні мен  міндетінің  гегельдік  ...  ...  ...  бүрынғы  табиғи-қүқықтық  концеп-цияларына   да,   табиғи   ... ... да ... жөне қүқықтық тарихи мектебінің  өкілдері)және қүқық-тық рационалистік ... де ... ... ... пәндік сипатын заңгерлік және  философиялық  ғылымдардаанықтау мәселелерін қойған Гуго мен ... ...  XIX—XX  ...   зерттеулерінде   онан   өрі   дамыды.   Философиялықілімдердің өздерімен қатар, қүқықтың ... ...  де  ... ... ... философиялық-қүқықтық тәсілдер мен  концепцияларға  әлікүнге дейін ықпа-лын тигізіп келеді. Сонымен  қатар,  юриспруденцияның  ... ... оның ... ... және даму ... ...  ...  концепциялар  да  қүқықтық  тақырыптың  ...  ... ... тигізді. Философия немесе  заң  ғылымдары  жүйесінде  ... ... ...  философиялық  тәсілдерде  осындай  өзара  ...  ... ... ...  XIX  ...  ...  жартысынан  бастап  және  XXғасырда   құқық   ...   ...   пән   ...   ...    заңфакультеттерінде  оқытылғанымен,  оның  дамуы  үнемі   фило-софиялық   ойменбайланыста болып қала ...   ...   пән   ...   ...   ...    (табиғатфилософиясы,  дін  философиясы,  мораль  философия-сы  және   т.б.   ...  ...  мен  ...  ...  қүқық  саласындағы  белгілі   бірфилософиялық   ...    ...    ...    мен    ...  ашып  көрсетуге  бағытталады.  Мүнда  белгілі   бір   объектерекшеліктеріне қарай, соған сөйкес ... ...  және  ... ... сол ... ... объектіні  пайымдау-ға,  түсіндіругежәне  игеруге  қолдана  отырып,  оның  ...  ...   көп   ...  ...  түрғыда  дайындалған  қүқық   ...   ...  ...  ...  ...  зерттеудің  қүқықтық  сарындары,бағыттары мен  бағдарлары  ...  ...  Және  бүл  ...  философиялықталдау ай-мағына көбіне дәстүрлі юриспруденцияның  нақты  сүрақтары  ... ең ... ... ... мен ... ... таңдау  емес,қазіргі философиялық және қүқықтық  ...  ...  ...  ... ... қүқық философиясы түрғысынан түсіндіру мен  пайымдау  бо-лыптабылады.4.8.2. Адам күк,ык,тарыАдам қүқықтары — ... ... ... ... түлға-ның ажырағысыз  қүқықтарымен бостандықтары. Адам қүқықта-ры жаратылыс  пен  ...  өзге  ...  ...  ...  ...  Олар  азаматтық  қүқықтар   мен   ... ... ... және ... ...  ... ... (балалар,  әйеддер,  үлттық  азшылықтар,  халықтар  жәнет.б.) қамтиды. Адам қүқықтары дегеніміз индивидтің өз ... ...  ... ... ... ...  бүл  бөлігін  бостандықтар  деп  атайды)немесе белгілі бір ... ... ...  (бүл  адам  қүқықтарыныңөзі болып табыла-ды) қамтамасыз ететін адамдар мен ... ... ... ... қүқықтары адамдар қызметінің үзақ қайталанған  актілерінен,  қайталаныпотырған байланыстар мен ... ... ... ...  ...  ...  келтіре  алатын   белгілі   бір   ...   ...   ... ... ... ... адам белгілі  бір  материалдық  және  руханиигіліктерді иемденуге та-лаптанады, ал оларды иемденуге қоғам  мен  мемлекеткөмектесуі ... және  осы  ...  ...  ...  ...  ...  дақоғамның сыныптық қүрылымындағы,  материалдық  өндіріс  жүйесіндегі  индивиджағдайымен белгіленіп отырады.  Индивидке  ...  осы  ...  ... деп ... болады.Адам  қүқықтары  мәселесі  әрқашан  да  қоғамдағы  адам  ор-нын  белгілейтінқүқықтарды иемдену үшін, ... ... ... үшін ...  ... ... бол-ған. Тарих көрсететіндей, әр  үрпақ  адам  қүқықтарынқайта қорғауға мәжбүр болады,  адам  ...  мен  ...  ... ... үшін күш ... ... жағ-дай  адамзатқа  кездескен  емес.Әр үрпақ адам қүқықтары мен бостандықтары  сияқты  үлы  қүндылықты  ... ... ...  мәңгілік  жекпе-жек  шайқасына  шығады.  ...  ең  ...  ...  қүндылықтардың  бірі,  өйткені  олар   барлыққоғамдық даму үдерістері ортасына түлға-ны қояды,  оның  ...  мен  ... ... қүндылығының идеясы ежелгі қоғамда  айтылған  еді  және,  егер  басындабастапқы негіз ретінде полис қарастырылған ... ... ...  ... ... ... Феодализмде діни сана адам даралығынан басым түссе,  жаңадәуірде мәдениет адам-ды қайтадан ... ... ... ... ... ...  ...  либерализмнен  бастау  алады,  ал  оныңкөрнекті өкілдері Локк, Гроций,  Монтескье,  Джефферсон,  ...  ...  ... ... Осы ғүламалар адамның өмір сүруге,  қауіпсіздікке,  еркіндікке,езушілікке  қарсы  қарсылық  көрсетуге  және  т.б.  ...  ...  ... ... және ... ... тиісті адам  мінез-қүлқының  табиғи,ажырағысыз, қасиетті нормалары ретінде негіздеген  еді.  Бүл  жағдайда  ... ... ... ... ......  адам  ... болуы, адам қүқықтарының  ажырамассыздығы,  оларсыз  инди-видті  қоғаммүшесі, нағыз әлеуметтік субъект ... ... ... ...  ... пайда болатыны, жал-пы олардың индивидке тірі жан ретінде тән  болуы.Ал адам ... ...  ...  ең  ...  ...  мәртеберетінде қарастырғандықтан, сыйлау, қүрметтеу және  табыну  деп  түсінуімізгеболады.Алғаш рет адам құқықтарының либералды концепциясы  ...  ...  ......  ...  жөніндегі  Биллге  негіз  болған  1776  ... ...  ...  ...  Сәл  ...  ...  ... қүқықтары  1789  жылғы  адам  мен  ...  ...  ... ... ... категориясы — индивид  қүндылығы  жөнінде,  ...  ...  ...  ...  пен  ...  ...  ...  тәртіп   жөніндекөзқарастарды  қалыптастырған,  жо-ғары  гуманистік  ...   ... ... негіз-делген  еуропалық  өркениеттің  даму  нәтижесі  екенінайтып кеткеніміз жөн.Сонымен қатар, өзге де, ... емес ...  адам  ...  ...  бастамалары  қалыптасқан.  Мы-салы,  қазақ  даласында  белгілі  ... ...  ...  оның  ...  ...  -  ...  ... (деспот-тық) ережелермен езіліп байланбауы,  әйел  адамның  ... ... ... мен ... ежелгі  және  орта  заманның  отырыңқыегіншілік өркениеттеріне тән ... құл ... тізе ... ... ... билігі ешқашан да қатал жауызды (де-споттық)  болмаған,  алкөшпенді  тайпалар  —  жүз  ...  ру  ...  ...  ... әрдайым басқа жер-лерге қоныс аудару мүмкіндігіне ие  болған.  Адамқүқықтары Тәуке ханның Жеті ... деп  ...  ...  ...  ... жеке (азаматтық) және  экономикалық  қүқықта-ры  ...  ...  ...  ...   берілген   сая-си   қүқықтар   ...   ... ... ... институтының маңызы зор болған, олар жеке және үжымдық  дауларды  шешубойынша  ...  ...  ...   еді   және   бүл   ...  ...  би  ...  түлғаның  тек  халық  арасындағы   беделінегізінде  беріле-тіндігінен  көруге  ...  ...   ...   ... үшін ... ...  билердің  соттау  дерегі  ақсүйектердің  сот-талудан  иммунитеті  болмағанын  көрсетеді.  ...  ...  ...   ... ... адам ...  мен  бостандық-тарын  қорғаудың  дәстүрліқүрылымдары бірте-бірте жойылды.Сонымен  қатар,  егер  ...  ...  ...  ...   ...   ...  ...  қоғамдық  өмірді  егжей-тегжейлі   реттейтін   ережелержүйесін қүрайтын индуизм діні белгілі бір мінез-құлық және өмір сүру  ... ... мен ...  ...  түрде  бағалауға  мүмкіндікбермейтін.344Басқа  да   ...   ...   ...   ...   және   ... ...  түйық  оқшаулануы)  бүл  —  қауымның,  «кастаның»шартсыз билігін ... ... ... мақүрым қалуына үлкен әсер жасады.Ислам  негізінде,  мүсылман  өркениетінде  түлғаның  ...  ...... ... жалпы ис-лам мүддесін қамтамасыз  ету.  Өзіносыған  ...  ...  адам  ...  ...  жаңылған  болып  саналып,  ауыржазаланған. Мү-сылмандық қүқық діни сипатқа  ие  ...  оның  ... ... ... үшін діни міндет болып табылады. Мүсылмандық  ... тек ... ... ғана  ...  ...  ...  ішкісебептерді  де  егжей-тегжейлі  реттеуге  бағытталған.  Бүл   болса,   ... ...  ...  индивидтің  өз  еркі  бойынша,  саналы  түрдебағынуын ... және сол  ...  бүл  ...  сенушілік»  болып  татабылады.  Ислам  ...  ...  ...  ...  ...   ... адам қүқықтары идеясын қалыптастыру дін ережелерінің  мызғымастығынақол сүғушы-лық болып табылар еді.Сонымен, еркіндік пен  адамның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   қана   индивидке   барынша   таңдауеркіндігін беріп, адамды басшылық ететін ілім ... ...  ...   ...   адам   ...   ...   ... бекітіле бастады, ал XX ғасырда адам қүқықтары бойынша  көпжақтыкелісімдер  де  ...  Адам  ...  ...   ...   ... ... діни ... қорғау  жөніндегі  еуропалық  елдердіңекіжақты келісімдері еді. 1815  ...  Вена  ...  ...  азшылығыныңқүқықтарына кепілдік беретін, яғни діни емес, үлттық  азшылықтың  қүқықтарынқорғауға  ...  ...  ...  ...  ...   осы   ... ... алғаш рет негрлерді сатуды  жою  туралы  ... және бүл  ...  ...  ...  ...  абы-ройсыздық  болыптанылып, мемлекеттерден осы тәжірибені тоқ-тату талап етілді.Үлттар  Лигасы  шеңберінде  халықтың  ең  осал  ...  бірі  —   ... ... ... қорғау жүйесі алғаш  рет  орнатылды.  Бірақ,қорғау механизмі ойластырылма-ғандығынан,  сондай-ақ,  осы  саладағы  ҮлттарЛигасы ... ... ... ... бүл  жүйе  қүрушылар-дыңүмітін ақтамады.Біріккен Үлттар ...  (БҮҮ)  ...  ...  адам  ...  осы  ...  ...  бағыттарының  біріне  ай-налды.  БҮҮ  Жарғысында   адамқұқықтарына біраз көңіл бөлінген. Мысалы,  бұл  ...  ...  ...  БҮҮ   негізгі   мақ-саттарының   бірі   ретінде   ...   ...  адам  ...  ...  мен  ...   ерлер   менәйелдердің  тең  ...  және  ...  мен  ...  ...   ...  ...  бекітуге»  белбайлаушылық  белгіленген.  Осы-мен  ... ... БҮҮ  ...  ...  ...  отырып,  солардың  ішінденәсіліне, жынысына, тіаі мен дініне қара-мастан барлыгы үшін  адам  қщықтарымен  негізгі  ...  ...  ...  және   ...   ... ынты-мақтастықты жүзеге  асыруды  атайды  (1-баптың  3-тармағы).Адам құқықтарының негіз қалаушы сипаты Жарғының 55-бабымен де ...  ... ... делінген —  «халықтарды»  өзін-өзі  би-леу  және  тең  ... ... ... ... ... бейбітшілік  пен  достыққарым-қатынастар   үшін   қажетті   ...   және   ...    ... ... ... Үлттар Үйымы:а)  Халықтың өмір  сүру  ...  ...  ...  ...  ...  жәнеэкономикалық пен әлеуметтік өрлеу мен даму шарттарына;ә) Экономикалық, әлеуметтік, ... ... және  осы  ...  салалардағыхалықаралық  мәселелерді  шешуге;  мәдени-ет  пен  ...  беру   ... ... Нәсілі, жынысы, тілі мен дініне қарамастан барлығы  үшін  адам  қүқықтарымен негізгі бостандықтарын жалпылай қүрмет-теуге және сақтауға көмектеседі.55-бапта  ...  БҮҮ  ...  ...  ...   та   адам   ... ету ... байланысты. Оларды ажы-рататын  жалғыз  белгі  -  ... әр ... ... әр ...  ...  және  әр  түрлі  бағыттарбойынша қамтамасыз етуге арналуы. Алайда, бүл мақсаттардың негізгі екпіні  —ол, ... оның ... мен ... БҮҮ ... ... барлығы қай деңгейде болса да  түбінде  адамқүқықтарын қорғауға бағытталған деп айтуға болады.Сонымен ... адам ...  мен  ...  ...  қорғау  қазіргіхалықаралық қүқықтың негіз қалаушы қағидала-рының бірі болып  ...  ... ішкі ... да, ... ... да ...  әрекеткүшіндегі нормасы осы императивті қағидаға қайшы келе алмайды.346Бүл қағиданың нормативті мазмүны  1975  ...  ...  ...  ...  ...  (ЕҚЫМ/СБСЕ)  Хельсинкілік  Қорытынды   актісініңқүрамдас  ...  ...  ...  ...   ...   қарым-қатынастарын-да  басшылыққа  алар  қағидалар  ...  ...  ... ... ... адам ...  барлық  кешені  адам  баласынатән қадір-қасиеттен туындайды және оның ... де ...  ...  үшін  ... ... деп ... Сонымен қатар, қатысушы-мемлекеттер барлық  елдерарасын-дағы достық қарым-қатынастар мен ынтымақтастықтың даму-ын  қамтамасызету үшін қажетті бейбітшіліктің, әділдік  пен  ...  ...  ... табылатын  адам  қүқықтары  мен  ...  ...  ... ... ...  Осының  негізінде,  мемлекеттер  адам  ... ... ... ... ... мадақ-тауға және  дамытуға,  осығанкөмектесуге, сондай-ақ,  осы  сала-да  БҮҮ  ...  мен  Адам  ... ... ... мен ... ... ...  ету-ге,осы саладағы халықаралық келісімдер бойынша өздерінің міндеттерін  орындауғаміндеттемелер алды жөне адамдардың өз қүқықтары мен  ...  білу  ... ... ... ету қүқын растады.Адам қүқықтарын қүрметтеу қағидасының қүрамында  өзінің  ар-ожданына  сөйкесдінге  ...  ...  ...  ...   және   тану   ... сондай-ақ, үлттық азшы-лықтарға  жататын  түлғалардың  қүқықтарынсыйлау және оларға адам қүқықтары мен бостандықтарын іс жүзінде ... ... ... беру ... ... ... белгіленген.Сонымен,   халықаралық   бейбітшілік   пен    қауіпсіздіктің,    сон-дай-ақ,мемлекеттер мен  ...  ...  ...  мен  ...  ...   және   негізгі   бостан-дықтарын   қүрметтеумен   тікелейбайланыстырылды.Осы байланыс  ...  ...  әр  ...  ...  ...  ...  Мысалы,  1970  жылғы  16  желтоқ-санда  халықаралық  ...  ...  БҮҮ  ...  «адам   қүқықтары   мен   негізгібостандықтарын  ...  ...  және  ...  ...  асыру  және   осықүқықтар-ды  ...  жоқ  қылу  ...  ...  ...  де  ...  ...  шарты  болып  табыла-ды»  деп   тағы   дабелгіленді және осыған байланысты «езушілік», зүлымдық  пен  ...  ...  ...  ...  ...  қарамастан  нәсілшілдік  пеннәсілдік кемсіту сөгіске алынды (22-тармақ). Бұл  халықаралық  қатынастардыңқалпы мен дамуына үлкен ықпалын жасаған ... ...  ...  ...  ...  өлемдегі  халықаралық  сая-саттың   негізқалаушы қырларының біріне айналды.Адамзаттың  прогресшіл  ...  адам  ...   үшін   ...   ...  көрінісін  БҮҮ  Бас  Ассамблеясымен  1948  жылы  10   ...  ...  ...  ...  ...  тапты.  Бүл  —адамзат  тарихында-ғы  адам  ...  мен  ...  ...  ... ... ...  қүжат.  Бүл  актінің  қабылдану  себепте-рініңбірі — БҮҮ Жарғысы нәсілі, жынысы, тілі мен дініне қара-мастан барлығы  ...  ...  мен  ...  ...   ...   мадақтау   жәнеқүрметтеу ісіне  мемлекеттер  міндеттерін  бекіте  отырып,  бүл  ... ... ... ... ... адам ... мен  бос-тандықтарының  мәселесібірқатар себептерге байланысты сая-си күрес орталығына  айналды.  Бүл  сауалбойынша халықара-лық қауымдастық  ...  ...  қол  ... ... әлде де көп ...  адам  қүқықтары  мен  ... ... ... ... ... ... ...  Венада  1993жылы өткен  адам  қүқықтары  жөніндегі  Конференцияда  тек  бірнеше  азиялықмемлекет қана, оның ...  ...  мен  ...  Корея,  адам  қүқықтарынәмбебап қүндылық ретінде қарастыруға шақыратын резолюция-ны қолдады.Бүл ең алдымен Азия ... адам ... ...  ...  болмауынабайланысты.  Олардың  көпшілігі  адамның  жеке  ...  ...   ... үшін ... деп ...  өйткені  көптеген  шығыс  қоғамдарындаадамның жеке қүқықтары емес, үжымдық қүрылымдардың (отбасы, ру,  тайпа  жәнет.б.) қүқықтары ... ... ...  Ал,  Иран  сияқ-ты  мемлекет  Венаконференциясында адам қүқықтары мен ...  ...  ...  ... ... ... ... болғандықтан, бүл  елдіңмүсылман  қауымы  қабылдай  алмайды  деп  ашық  ...  ...   ... — бүл саладағы ең ауыр мәселелерінің бірі.Адам қүқықтарын толық жүзеге асыру үшін дамушы  ...  ...  ... ... ... мәселелерін, нәсілшілдік  пен  нәсілдік  кемсітудің,ксенофобия мен осыларға  байланысты  төзімсіздіктің  әр  түрлі  нысандарыныңболу ... ... ... ... ... ... кешенін  іс  жүзінде  жүзеге  ...  ...  ... іс ... ... және оның шешілу деңгейі жеке елдердің де,  барлықадамзат  өркениетінің  де   даму   ...   ...   мен   ... XXI ... ... адам ... ... мен қүрметтеу  ішкіжөне  ха-лықаралық  саясаттың  адамгершілік  өлшемінің   маңызды   белгісінеайналуда. Адам ... ... ... ... ... мен  ... ... жоғарғы қүндылығы ор-нығады.Жеке елдер шеңберінде адам қүқықтарын сақтау бекем  ...  ...  ... ... ... әр ... тоталитарлық және өзге  де  сынақтардан,агресшіл ішкі және сыртқы ... ... ... адам ...  ...  және  ...  ...   шынайы    адамгершілік    қағида-лар    ...    ... ... мен ... кепілі.Түлға  қүқықтарын  қүрметтеу  халықтар  арасындағы  сенімді-лікті  ... ...  ...  ...  ...  мен  ...  қолайлы  жағдай  жасай-ды,  халықаралық  қатынастарға  өнегелі   негізенгізеді.ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ1.  ... ... ...... 1992.2. ... Ж.М. Избранные сочинения. В 5-та томах. — Алматы, 2001.3.  ... ... ...... 1970.4.  ... мировой философии. — М., 1966.5.  Арон Р. Этапы развития социологической мысли. — М., 1993.6.  ... Э.М. ... ... ... ...... 1970.7.   Байтенова  Н.Ж.  Межэтническая   интеграция:   проблемы,   реаль-ность,перспективы. — ... 1997.8.  Барт Р. ... ... ... Поэтика. — М., 1994.9.  Барулин В.С. Социальная философия. — М., 2000.10.  ... М.М. ... ... ... — М., 1979.11.  ... Ж.Б. ... ... — М., 1995.12.  Бердяев Н.А. Сочинения. В 2 т. — М., 1990.13.  ... Ж. ... ... — М., 1995.14.  ... М. Два ... ... — М., 1995.15.  ... Ч. Избранные произведения. — М., 1986.16.  Вебер М. Избранное. Образ ... — М., 1994.17.  ... В. ... Дух и ... — М., 1995.18.  Витгенштейн. Л. Философские работы. В 2 т. — М., 1994.19.  ... Т.Х. и др. ...... 2003.20.  ... Т.Х. ... ...... 1999.21.  Гадамер Х.Г. Понимание и язык. — М., 1992.\у   22. ... ... по ... ... — СПб., 1993.23.  ... Л.Н. ... Евразии. — М., 1993.24.  Гурьевич П.С. Философская антропология. — М., 1997.25. ... Ж. ... ... — М., 1995.26. ... Ж. Эссе об ... — СПб., 1998.27.  ... А. На пути к сверхобществу. — М., 2000.28.  Камю А. Бунтующий человек. — М., 1991.29.  ... А.,  ...  С.  ...  истины.  —  Алматы,  1998.  Ос/  30.Кассирер Э. Лекции по философии и ... ... ... ... ... и ... проблемы//Кулыуролошя. — М, 1995.31. КасымжановА.Х. Портреіы: ШтрихикисгорииСгепи. — Алматы, 1995.32.  Крапивенский С.Э. Социальная философия. — М., 1998, 2000.33.  Кун Т. ... ... ... — М., 1995.34.  Леви-Сшрос К. Структурная антропология. — М., 1985.  
        
      

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 327 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы әлеуметану пәні бойынша тест сұрақтары21 бет
Философияның негізгі даму кезеңдері мен бағыттары6 бет
Қазақ философиясы тарихын логикалық-құрылымды кестелер арқылы оқыту әдістемесі6 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
Философия пәні12 бет
Философия пәні және дүниеге көзқарас15 бет
Философия пәні және оның қоғамдық міндеттері8 бет
Философия пәні және оның қызметі6 бет
Философия пәні мен қызметі173 бет
Философия пәнінен сұрақтар мен жауаптар13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь