Қамшы жасау технологиясы

Мазмұны

І.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

ІІ. Негізгі бөлім
1.1.Қамшы туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2.Қамшының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.3. Қамшының қасиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4. Қамшы туралы тілдік мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.5. Қамшы . қазақтың қасиетті мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... .19
1.6.Қамшының құрылысы және жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
1.7.Қамшы өрімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

ІІІ. Әдістемелік бөлім
2.1.Мектеппен байланысты сабақ жоспар
«Қамшы жасау технологиясы» ... ... ... ... ..25
2.2. Шығармашылық ойдың шешімі курстық жұмыс «Қамшы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

ІV.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
V. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Кіріспе

Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі жастардың көпшілігі қазақ халқының ұлттық мәдени мұрасына енетін үй жиһазы бұйымдарының дүкендерден, көрмелерден кездестіріп, олар жөнінде кітаптардан оқып, суреттерін көргені болмаса, олардың жасау әдістерін біле бермейді.
Адамзат дамуының қай саласында болсын қоғаммен бірге дамыған қол өнері әр дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып, әлеуметтік көркемдік жағынан дәуір тынысына қалт жібермей әсерін тигізіп отырады. Көне заманнан келе жатқан қазақ қолөнері де өз халқының дэстүрлі көркемдік. мүрасын сақтап қалған.
Соңғы уақыттарда Республикадағы көптеген ғылыми зерттеулер халықтың қолданбалы қолөнері жастарға тәрбие беруде ерекше маңызға ие болатынын дәлелдеуде. Барлық халықтар сияқты қазақ халқының да қолөнерінің өзіне тэн өсу жолы, ерекшеліктері, даму тарихы бар. Ол тарих сонау ерте заманнан, өз тұрмыс-тіршілігіне қажетті құрал-саймандар, бұйымдар жасаудан басталады. Табиғаттағы әртүрлі шикізаттарды түрмыс-тіршілікке пайдалану атадан балаға, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, дами келе өнер туындыларына айналып, бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.
Қазақ қолөнерінің бүгінгісі мен болашағын айтар болсақ, оның өткеніне назар аудармай кете алмаймыз. Ұлттық өнердің өзіндік ерекшелікпен қалыптасуына үлкен әсер етеді. Демек, күнделікті тұрмысқа қажетті қолөнер бұйымдары көшіп-қонуға ыңғайлы, пайдаланылатын орнына сәйкес сыртқы формасын тауып, әр шебердің талғамына, ой-өрісіне тән өрнек оюмен нақышталып беріліп отырады. Алдымен бұйымның мықтылығы, өнімділігі қарастырылады десек те, олардың болу әсемдігі жағынан табиғи үндестік байқалады.
Қазақтың сәндік қолөнері біздің ұлттық мәдениетіміздің құрамды бөлігі. Оны дамыта отырып, жер-жерде халық шеберлерінің өнегелі істерін жас ұрпақтарға насихаттау, қолөнер бұйымдарының сапасын арттыра беру аса қүрметті және игілікті іс болып табылады.
С. Қасимановтың «Қазақ халқының қол өнері» /Алматы, Қазақстан 1995 жыл толықтырылып шыққан/ атты кітабы. Кітапта қолөнерінің барлық түріне: киіз басу, өрмек, кілем өнері, қайыс өнері, тас өнеріне, зергерлік өнеріне, сондай-ақ материалдарды өңдеу, бұйымдарды әсемдеу түрлеріне, ою-өрнектермен, олардың түстерінің мәніне тоқталып өтеді. Соңында автор қолөнерінің түрлеріне байланысты кейбір атаулардың түсіндірме сөздігін береді.
V. Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әбдуалиева Ш. «Қолөнер сабағын өткізу тәжірибемен» // Қазақстан
мектебі журналы. 1975 №6.
2. Әбдуалиева Ш. «Халық қолөнері» Алматы 1992, 120 бет.
3. Тәжімүратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы. Қазақстан 1977.
4. Шаңырақ /қазақша үй-түрмыс энциклопедиясы //Бас редактор
Р.Н. Нүрғалиев Алматы: Каз.сов.энцикл. Бас редакциясы 1990.
5. Қалмақов Ә. Сәндік-қолданбалы өнерді пайдалану. // Қазақстан
мектебі, 1989. №558 бет.
6. Сапожников В.В. Оқу шеберханасындағы өнімді еңбек жэне
оның тәрбиелік мүмкіндіктері / Қазақстан мектебі, 1981, №2, 65-70 бет
7. Технология пэні бойынша қазақ мектептеріне арналған бағдарлама / 5-9 сыныптар/.-Алматы: Рауан, 1999.
8. Арғынбаев X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігіЖ.Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледжБейнелеу өнері жәнетехнология кафедрасыКурстық жұмысТақырыбы:«Қамшы жасау технологиясы»Орындаған:3а КШТ тобының ... ... ... - 2014МазмұныІ.Кіріспе..........................................................................................3ІІ. Негізгі  бөлім1.1.Қамшы туралытүсінік.............................................................61.2.Қамшыныңтүрлері...................................................................81.3. Қамшыныңқасиеті................................................................121.4. Қамшы туралы тілдікмәліметтер.....................................141.5. Қамшы – қазақтың қасиеттімұрасы.................................191.6.Қамшының құрылысы және жасалуы..................................201.7.Қамшыөрімі.............................................................................23ІІІ. Әдістемелік  бөлім2.1.Мектеппен ...  ...  ... жасау  технологиясы»..................252.2. Шығармашылық ойдың шешімі курстық жұмыс«Қамшы»................................................................................................33ІV.Қорытынды..........................................................................35V. Пайдаланылған әдебиеттер..........................................36КіріспеЗерттеудің  өзектілігі.  Қазіргі  ...  ...  ...  ...  мәдени  мұрасына  енетін   үй   ...   ...   ... ... олар ... кітаптардан оқып,  суреттерін  көргеніболмаса, олардың жасау ... біле ... ... қай ... ... қоғаммен бірге дамыған қол  өнеріәр дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып, әлеуметтік  ...  ...  ... қалт ... әсерін тигізіп отырады.  Көне  заманнан  келе  жатқанқазақ қолөнері де өз ... ... ... ... ... ... уақыттарда Республикадағы  көптеген  ғылыми  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  маңызға  ие  болатынындәлелдеуде. Барлық халықтар сияқты қазақ халқының да ...  ...  ... ... ерекшеліктері, даму тарихы бар. Ол тарих сонау ерте  заманнан,  ... ...  ...  бұйымдар  жасаудан  басталады.Табиғаттағы әртүрлі шикізаттарды түрмыс-тіршілікке пайдалану атадан  балаға,ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, дами  келе  өнер  ...  ...  ... ... жетіп отыр.Қазақ қолөнерінің бүгінгісі мен болашағын айтар болсақ,  оның  ...  ...  кете  ...   ...   ...   өзіндік   ерекшелікпенқалыптасуына үлкен әсер етеді. Демек, күнделікті  тұрмысқа  қажетті  ...  ...  ...  ...   ...   ...   сыртқыформасын  тауып,  әр  шебердің  талғамына,  ой-өрісіне   тән   ...   ...  ...  ...   ...   бұйымның   мықтылығы,   өнімділігіқарастырылады десек  те,  олардың  болу  әсемдігі  жағынан  ...  ... ... ... ... ... ... құрамды  бөлігі.Оны  дамыта  отырып,  жер-жерде  халық  ...  ...  ...   жасұрпақтарға  насихаттау,  қолөнер  бұйымдарының  сапасын  ...  беру   ... және ... іс ... табылады.С. Қасимановтың «Қазақ халқының қол өнері» /Алматы, Қазақстан 1995  ... ... атты ... ... қолөнерінің  барлық  түріне:  киізбасу, өрмек, кілем ...  ...  ...  тас  ...  зергерлік  өнеріне,сондай-ақ   материалдарды   өңдеу,   бұйымдарды   әсемдеу   ...   ...  ...  ...  мәніне  тоқталып  өтеді.  Соңында   авторқолөнерінің  түрлеріне  байланысты  ...  ...  ...  ... ... «Шебердің қолы ортақ» /Алматы, Қазақстан,  1997.  ж./атты кітабы. Бүл кітапта автор қолөнерінің барлық салаларына қалам  тартқан.Сондай-ак   әр  ...      ...      ...  ... ... шешеннің  тілі  ортақ»,-дейді  халық.  Бүл  кітапта  санғасырларсынынан  өтіп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... түрмысымен бірге өсіп,  бірге  қайнасып  келген  қолөнерінің  әсемүлгі-нұсқалары, өнер байлығы әсерлі әңгімеленеді.Қ. ... ... ... ...  /Алматы.  Өнер,  1987  жылы/атты ғылыми зерттеу кітабында қол  ...  ...  да  ...  ... металл, тас өңдеу мен тері,  мүйіз,  сүйек  ұқсату  ...  ...  ...  ...   кеңірек   баяндалған.   Автор   ...  ...  ...  ...   ... жэне ... ... негізінде жазған.Балаларды қолөнер шығармаларымен таныстыру  олардың  өз  туған  жеріне,халқына,  табиғатқа  ...   ...   ...   ...  әсер  ...   талғамын   жетілдіреді,   әсем   ...   ... ... ... өзіндік қол  таңбасын,  ғажап  шеберлігін  айырабілуіне көмектеседі.Зерттеу ... ... ...   ... ...  ...  ...  толыққанды  ақпарат  жинау,  арнайыпедегог-оқытушының жетекшілігімен оқушының жобалау  ...  ... ... дамыту, ұмытылып  бара  жатқан  қамшы  жасау  ісінқолға алу, оның ... ... ... міндеттері:- қамшы жасаудың технологиясын әзірлеу- технология пәнінде  қолөнер бұйымдарын  ... ...  ... ... зерттеу- қолөнер бұйымдарын жасау  барысында туындайтын қиындықтарды сараптаумен оларды шешу мүмкіндіктерін зерттеу.Зерттеудің теориялық маңызы: қазақ халқының ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... ... және әдіснамалық негіздерібасшылыққа алынды;Зерттеудің әдістемелік маңызы: технология пәнінде  қамшы жасау арқылыоқушыларға қазақ халқы қолөнері туралы ақпарат беру ... ... ... психологиялық, педагогикалық, ғылыми-әдістемелікматериалдар мен әдебиеттердегі қолөнер  туралы ... ... ... ... талдау, зерттеу нысаны мен пәніне байланысты негізгіұғымдарды сараптау, эксперименталды-диагностикалау әдістемелері.Зерттеу ... ... ... ... ... еңбектері, жалпыға міндетті білім берудің мемлекеттікстандарттары, оқу бағдарламалары.Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден,негізгі ... және  ... ... ... тұрады.ІІ. Негізгі бөлім1.1.Қамшы туралы түсінікҚамшы — атқа мiнген  адам  ұстайтын,  бiрнеше  таспа   қайыстарменкөмкерiлiп,   өрiлген,   сабы   ...   ...   ...    ... ... атты ...  жүргiзетiн  құрал.Қамшының  өрiмi  ... ... ... ұзын ... ... қатар қару  ретiнде  қолданылған.  Өрiмшi  қамшыныңтаспасын жiңiшке не ... ... ...  ...  ...  ...  ... қамшылар ыңғайына және қамшы иесiнiң қалауына  қарай  өрiлiп  ... ... ... және  ...  ...  ...  ...  ұстар  жерiбылғарыдан  қапталады.  Кейде  қайыстан   өрнектелiп   ... түрi ... ... ... 3 ... 32 ... ...  жететiнтүрi кiредi. Өрiмдер домалақ, жұмыр, төртқырлы болып келедi.Қамшының  қарапайым  ...   ...   Ол   ...   ... өрiмi ... ... есе, ... одан да ұзын болуы  мүмкiн.  Онымал айдағанда, ат-арба не ат шанамен жүргенде жиi пайдаланады. Өрiм  ... жуан ... ... ...  ...  ...  Қамшыны  жасау  үшiн  еңбiрiншi терiнi илеп, иiн ... ... ... ... ... оны бояуға да, боямауға да  болады.  Сосын  қайысты  тарам-тараметiп тiледi. Өрiм саны ... ... ... сапасы да арта түседi.  Алайда,оны өру де айтарлықтай  ...  ...  өрiм  саны  ...  ... қайыс тармағын жiңiшкерту қажеттiгi туады.Қамшылардың ең қолайлысы 12 өрiмдiгi болып табылады. 6  өрiм  қарапайымтүрiне жатады.  Осы  ...  ...  ...  ...  елiк  ...  саптықамшыға сұраныс байқалады. Елiк сирағынан жасалған ...  ...  ... ... келе ... оны да  ...  ...  Алайда,  ел  iшiнде  елiк  сирағынанжасалған қамшының жолы ауыр деп есептеледi.  ...  ...  ...  ... ... ... Сосын  барып  бүлдiргiсiн  қайыстан  ойып  шығады.Бүлдiргiге түрлi пiшiндегi ою-өрнектер  ...  ...  ...  қайысжiппен  таспаға  тастай  оралады.  Ең  соңында  үш  ...   те   ... ... орта  ...  ...  ...  ...  өзiнше  сән  берiптұрады. Қолдан сырғып түспеу үшiн ... соңы ...  жiп  ...  Ал,бишiктердiң сүйiрленген ұшына әдейi шашақ  байланады.  Сүйiр  қамшы  ысылдапсес ... ... ... ... ... ... ... мылтық  атылғандайдыбыс шығады.Адамзат  жылқыны  қолға  үйретіп  мінісімен  аттың  өзін  ...  ... ... ... үшін қандай да бір құрал қажет болған. Алғашында  атқамінген адам ... ... ... ... ағаш ... Уақыт өте келе  бұлқұралды  малдың  шикі  терісінің  өзінен  жасаған,  бертінірек  өрме   ... шикі ... ... өрменің  санына  байланысты  қамшылар  үш  таспаөрім, төрт таспа, алты таспа, сегіз таспа, он екі, ... ... ...  ... өрім ... ... сөзінің шығу тегі туралы көрнекті қолөнер маманы, ұста  ДәркембайШоқпарұлы мынадай ... ...  ...  сөзіндегі  қам  түбірі  қазақтілінде бірнеше ұғымға ие. Қам –  шикі,  шылғи,  шала,  ...  ...  ...  ...  ...  қайғы,  қамығу,   қам-қамдану,   әзірлену,даярлану. Әрі қарай: қамба, қамау, қамал, қамту  сөздері  мен  ...  ... ... ... ... ... маталар – қамқа, қамқап болып  келеді  де,барлығының түбірі қам деген сөзден түзіледі. «…Қамшы өрімі  ...  ... ... де ... ... әрі кейде бір ұғым беретін  осы  сөздерқосарлана айтыла  беретіндіктен:  қам  –  ...  ...  қам  –  ... ... сөзі ... ма деген ой келеді…».Қазақта  аттың  қасасын  ...  деп  айту   жиі   ...   және   ... ... ертеден  келе  жатқан  сөз.  Халқымыз  сөзді  нақтыайтса да, ... ... да әр ... шығу ...  ...  ... ғой,  ...  бұл  жерде  этнолингвистикалық  тәржімелеу  қажет.Балаларға ат жалын тартып міне ... (ұл,  қыз  ...  –  А.Т.)  ... ер-тұрман жасатумен қатар ата-анасы қамшы өргіздіріп беретін.  Қазақтаәрбір отбасы мүшесінің өз қамшысы ... ... ... салт  ... ... болсын, әйел болсын қамшысыз жүруі сөлекет саналған.Қандай да болсын қамшы салдырмайтын жүрдек аттардың өзін сипай қамшылапотырады, бұл қазақтың ... ... ...  ...  «жігіттің  бесқасқажүгені болса, алты өрім ... ... сәні  ...  деп  ...  ... ...  ...  жігіт  ағасы  жақсы  ер-тұрманмен  ...  ...  ... ... жас  ...  қолына  екі  бүктеп  қамшы  ұстап,  ...  ... ... ... ... ... шағын Кенен Әзірбаев  былайсуреттейді:«Ақ бүрлен, қызыл бүрлен,бүрлен, бүрлен,Бүрленді  аралайды  ... екі ... ... ... бұл дүниенің бойдақ жүрген»…Ал қыз-келіншектердің қамшысын  ерекше  әшекейлейді.  ...  ... ... ...  ...  мен  Қытай  қазақтарында  жиі  кездесетінсабына  жез  ораған  сарыала  қамшыларға  ертеден  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алтын,  күміс  домалақ  салпыншақтарорнатқан. Мұндай қамшылар сән ... ... ... ...  ... айтылатын.Атақты бағзылардың қобызымен, сайтан қашар қамшысымен жерлеу – бергі XXғасырдың басына дейін ... ...  Алты  ...  ......  ... ... өрімдіні – дойыр қамшы деп, Жетісуда  сегіз  өрімді  қамшыны  –қырғыз  өрім  деп  ...  ...  ең  ...  қандай  бөліктерінің  қалайаталғанын жазған Ш.Уәлиханов. Қамшының сабының  ...  ...  пен  ... ... 4-5 ... ... не 7 ...  өрімнің  ұзындығы  бесалақанның көлеміндей, тұтаммен есептегенде өрімі сабынан бір-екі ...  ... ... ... ... ... ... бау тағылады,  оны  бүлдірге  депатайды.«Бүлінгеннен бүлдірге алма» деген мәтелдің ... ... ...  ... ... ... еш қандай зат алма, тіпті бүлдірге сияқты  ұсақ  зат  таалушы болма, кесірі тиеді» деген ұғымды білдіреді.Алайда ...  ... ... зерттеген Д.Шоқпарұлы: «Қамшы мынандай құрамнан  түрады:өрім, сап,  алақан,  бас,  дүм,  ...  ...  ...  ...  бунақ,бүркеншік, шежемей, шырмауық, шашақ,  бауыр,  тығырық,  шығыршақ,  тобыршақ,түйін, тігіс, т.б…».Қазақта  үйленуге  байланысты  ...  ...  де   ... ... бар. ... құда ... келген жігіттің әкесі қамшысын  белгіретінде үйінің төріне іліп кеткен. Егер жігіт жақ ... қыз жағы  ... кері ... бұны ... ... деп атаған.Баланы бесікке саларда жүгенді ат ұстайтын  ер-азамат,  ер  қорғайтын  батырболсын деп қамшыны кебенекпен бірге ... және ... ...  ... бермес шабандоз бол деп бесіктің екі жағынан  қамшы  ...  те  ... ... ... сабы ... – әйел ... Пышақ сабы сынса  –  күйеуіөледі» деген әрі ырым, әрі сөз ... бар. ...  осы  ...  ... ... ... ... қайтыс болғанын білдірген.1.2. Қамшының түрлеріӨрімші  шеберлер  ...  ...  пен  ...  ... ... ... жазбаларына арқа сүйесек, қамшының  мынандайтүрлері бар:1. Ат қамшы. 2.Дыр қамшы. 3.Дырау ... ... ...  ...  қамшы.6.Ұзын қамшы. 7.Шолақ қамшы.  8.Сары  ала  қамшы.  ...  ...  ... ...  11.Мүйіз  сапты  қамшы.  12.Киелі  қамшы.  13.Қасиетті  қамшы.14.Тобылғы санды қамшы. ... ...  ...  ...  17.Құрау  қамшы.18.Шыбыртқы қамшы. 19.Күміс мойнақ қамшы. 20.Жез мойнақ қамшы.  21.Сары  аламойнақ қамшы. 22.Ақ мойнақ ... және тағы да ... ... ...  байланысты  бірнеше  түрге  бөлінеді.Оның әрқайсының атқаратын қызметі, мақсаты, мағынасы  бар.  Біз  енді  ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан салт-дәстүр  бойынша  баланы  сүндетке  отырғызғанда  оған  туған-туыстары  ... ... ... төрт ... ... ... ... бәйгесіне шабатын шабандоздың  қамшысы.  Ол  тобылғысапты, ұзындығы төрт тұтам, негізінен  оның  ұзындығын  ...  ... ... де ... ... Сабының  жуандығы  шынашақтай.  Бұрындарыбәйгеге ...  ...  ...  ......  ...  шаба  алмаса  –астымдағы атыма серт, шаптыра алмаса – қолымдағы қамшыға өрт!», -  деп  ... ... ... ... ойын көкпар тартуда қолданылады.  Оның  ... ... ... ...  және  жуан  ...  ...  Көкпар  қамшыныңсабына, жылан басты алақанына қолды жыртып, зақым келтірмеуі  үшін  ... ... бұл ... ...  темір  затын  қолданбайды.  Көкпардодасына түсерде әркім: «Атыма – айбат, тақымыма –  қуат,  қамшыма  –  ... - деп серт ... ... қамшы. Тобылғы сабының ұзындығы бес тұтам. Сабы мен өрімі  өтежуан. Оны қолға алғанда да былай деп серт айтылған: «Дойыр  ...  ... ... ... ...  ...  ...  болсын.  Білеккүшіме  қуат  қосып,  жауым  ...  ...  ...  ...  ...   ... Неке қамшысы. Жас бозбала  үйленер  кезде  құрбы-құрдастарын  жанынашақырып алып, отау  ...  ...  ...  ...  ...  жолдасы  керекекендігін білдіреді. Құрбы-құрдастары өздерінің қамшыларын бір  жерге  құпияжинап қойып, әлгі досын шақырып көрсетеді. Ол өзіне  ...  ...  ... да иесі жігіт  жолдасы  (күйеу  жолдас)  болады.  Бұл  құрбы-құрдастарарасында өкпе, реніш болмауы үшін ... ... Соп ... ... ... ... ... деп атайды.  Тобылғысабы төрт тұтам, өрімі ұзын, жиырма бес тұтам болады,  ...  ...  ... ... бау ... ол арбаның ұзындығына  қарай  жегулі  атқа  немесеөгізге жетуге тиіс. Яғни, оның ұзындығы екі жарым құлаштай.7. Үйір ... ... ...  жасайды.  Өрімнің  араларына  үшшығыршық біріктіріліп, ұзын  етіп  жасалады.  Түйе  ...  үйір  ...... ... ...  ...  жақын  орналастырылған  екі  өрімнен  тұрады.Салмақты болуы үшін ... ... ... ... ... ... қамшы. Асауды үйрету үшін жасалады. Жылқыны үркітіп, қорқытыпалмау ... ... ... ... ... ...  дейін  түгелдей  шикітеріден өріледі, ішіне қайыстан қатты  өзек  ...  Осы  өзек  ...  ... ол қылышқа ұқсайды, мамандар «сол  себепті  оны  орыстар  «хлыст»деп атап ... - ... Аңшы ... ... – бес ... ...  ...  өрілгенөрімі он екі тұтам  болады.  Аңшы  атына  қонғанында  қамшысына:  ...... ... ... ... - деп  ...  айтқан.  Ал  аңшықасқырды атымен  қуып  жеткенде:  «Түзу  тигізу  –  ...  ...  ...... ... дейтін. Дойыр, аңшы, барымта қамшыларды дырау  қамшыдеп те атай береді.11. Барымта қамшы. Тобылғы ... оның ... алты ... жуан  ... тұтам, түйіні де жуан, әрі  ұзын.  Екі  аттылы  қақтығысқанда  ... ... ... ... оның ұшы  тіпті  үшінші  қарсыласыныңтізесіне, тобығына ... ... ... та ... ... әрі ... бұйымның бірі – қамшы. Ол  төрт,  алты,  сегіз,он, он екі және одан  да  көп  ...  ...  ...  ...  ... өрілетіні белгіленгеннен кейін, қайыстан тиісті өрімнің  талшықтарынарнаулы пышақпен немесе ұстарамен кесіп алады. Алты өрімнің ...  ... ... ... кейін, оның қалыңдығы да біркелкі болады, жуан  жерлерінтегістеп, қырларын өңдегеннен  кейін  ...  ...  Әр  ...  ... бар. Барлық өрімдердің негізін үш  өрімнен  байқауға  болады.  Бұлөрім өте кең  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... егер ол болмаса, шамшат немесе емен т. б.  қызыл  ағаштарданСТД - 120 М ағаш ... ... ... қамшы сабын  дайындайды.  Тобылғы– асылы таудың беткейінде  өсетін  ағаш.  Оны  ...  ...  аяғы  ... ... ары ... яғни ...  қарай  жинайды.  Шеберлер  бұтақсыз,неғұрлым түзу жерлерін кесіп алып, толық кепкенше іліп ...  Егер  ... ... болса, оны  түзу  затқа  ...  ...  ...  ...  ... ... ... түзу  болып  кебеді.  Әбден  ...  ...  ...  ... ...  құйрық  майымен  ысқылағанда,  қоңыр  түсі  қою  ...  ... де, өте ... өң ... ... қамшының өрімі  шебердің  талғамынақарай, тобылғыға бекітіліп әшекейленеді. Осы сабы тобылғыдан жасалынатын қамшылардың ... ... ... ...  қамшының  қандай  мақсатқа  қолданылатынына  байланысты  бірнеше  түргебөлінеді:1. Сүндет қамшы. Атадан –  ...  ......  ...  ... ......  келе  жатқан  ата  дәстүрі  бойынша  баланысүндетке отырғызғанда оған тума-туыстары тобылғы  сабы  төрт  ...  ... ... ... ... ... ... сапты  қамшының  ұзындығы  төрттұтамды құраса, оның ұзындығын  шынтақтан  шынашаққа  дейінгі  аралықпен  деөлшей ...  және  ...  ...  шынашақтай  болады.  Бәйгеге  түсердешабандоз қамшысына былай серт береді екен: «Шаба алмасам  маған  серт,  ... ... ... ... ... ... қолымдағы қамшыға серт!»3. Көкпар қамшы.  Көкпар  тартуға  арналған  ...  ...  ... ... ... және жуан ... Көкбар қамшының сабына,  жылан  бастыалақанына көкбаршының қолын жыртып, зақым  ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  Додаға  түскенде   мынандай   сертайтылады: «Атыма – айбат, тақымыма – қуат, ...... ... ... ... тобылғы сабының ұзындығы бес тұтам, сабымен өрімі өте жуан болады. Оған да серт  айтылады:  «Дойыр  ...  ... ... ауырлығы қорғасындай,  мықтылығы  емендей  болсын.  Білеккүшіме қуат ... ... ... ... ... ... ... жете берсін!»5. Неке қамшысы. Бала ер жетіп,  кәмелет  жасына  келгенде  отау  құраркезінде ол ... ... ... «Мен үйленемін.  Маған  жігіт  жолдас(күйеу жолдас) керек» – дейді екен. Жолдастары қамшыларын  бір  ...  ...  алып  ...  алдына  тастағанда  үйленетін  жігіт  соның  ішінен  еңжақсысын таңдап алып, қамшы ... ...  ...  ...  етіп  ... ... «Дала демократиясы» деп шулап жүргендерінің мәнісі бар,  солкездегі ... ... ... ... олардың  арасында  ешқандай  қызғаныш,өкпе болмас үшін жаңағыдай әділетті ... ... ...  қорық  мұражайының  қорында  сақталған  бірнеше  ...  бар.  Олар  бір  ...  ...  ...  ...  жабдығыболғандығы анық…Қамшының түрлері:1. Тобылғы сапты қамшы2. Мүйіз сапты қамшы3. ... ... ... Орама сапты қамшы5. Сарала қамшы6. Сылдыр қамшы7. «Қасиетті (киелі)» қамшы8. ... ... ... ... ... ... қамшы11. Дойыр қамшы12. Бұзаутіс қамшы13. Жортуыл қамшы14. ... ... Бала ... ... ... ... ... Жеңсе қамшы19. Шолақ қамшы20. Күдері қамшы21. Күмістелген қамшы22. Алтындалған қамшы23. Ат қамшы (ат ... ... ... көне ... бүгінге жеткен киелі жәдігерлер  өте  көп.  Олардыңбарлығы да ата-бабалардың көшпелі өмір салтынан сыр  ...  дала  ... ... ... ... ... ... тұрмысында  кеңіненпайдаланған  халқымыздың  көптеген  құнды   мұраларынан   көз   ...   ... ... ерен ... ... белгісі болып,  «ерқаруы – бес қарудың»  қызметін  ...  ...  ...  бұйымының  қасиетіжайлы бүгінгі ұрпақтың бірі білсе, бірі білмейтіні тағы ... ... ...  мал  ...  ...  атқа  ...  тұлпардыңарынын күшейтіп отыратын құрал ғана емес, қанды шайқаста ердің  бағын  ашар,қас жаудан құтқарып алар ... ... Мал ... ...  қазақ  «бишік»немесе «шыбыртқы»  дейді.  Қамшы  болмаса,  қазақта  көрген  адамның  айызынқандырып, ерекше  ...  ...  ...  қыздыратын  «қамшыгерлік»  сайысыболмас еді.Ат-көлiкке мiнгенде қамшысы  қолында,  қонышында,  бiлегiнде,  ...  ...  ...  ...   iлулi   ...   ...   тiптiқарбаластықтан  ауызға  да  көлденең  тiстеледi.  Ал  үйде   ...   ... ... ... уық қарында, сыртқы дәдеге мен  белдеуде  ... ... ... ... ...  ...  ...  астында,  тiптiтiзесi астында жатады.  Өмiр  талабына  орай  әркiмнiң  қамшысы  өзi  ... ... ...  ...  ...  ...  алатын  не  жайратып  салатын  адамдарқамшыгер атанады. Қамшыгерлiк тума  қабiлет  десек  те,  адам  ...   ...   ...    ...    ...    ... өткiрлiк, батылдық,  қарулылық,  қатты  қолдылық,  ... ... iшкi ... ұштасып жататын өнер.Жастайынан қамшыгерлiкке құмарту  не  ...  ...  ... алу, ... мамандардан үйрену, қамшыны ұстай  бiлу,  қамшымен  ұрабiлу, қарсыласын қай жерiнен  қалай  ...  ...  ...  ...  түседi,жараланады, мұның бәрiн қолмен қойғандай,  қапы  жiбермейтiндей  бiлу  шарт.Қамшы көп сәттерде ат үстi ... ... ... ...  рет  ...  ... дәл  тигiзген  және  айтылған  шарттарды  бұлжытпай  орындаған  адамқамшыгер бола алады.Әрi ... әрi шып етпе ... ... ... ... ...  ...  менбишiк көп. Қамшының: ат  қамшы,  дырау  қамшы,  дойыр   қамшы,  дүре  ... ... ... ... ұзын қамшы, шолақ қамшы,  бiлеу  қамшы,  саралақамшы, барбас  қамшы,  орама  қамшы,  мүйiз  ...  ...  ...  қамшы,«киелi» қамшы, «қасиеттi» қамшы, жыланбауыр  қамшы,  өзектi  қамшы,  шашақтықамшы, тобылғы ... ...  бала  ...  ...  қамшы  сияқты  көптегентүрлерi бар. Ат-көлiктi айдау жабдықтарының бiр  түрi  —  ...  ...  ... таспа шыбыртқы бишiк, екi таспа, үш  таспа,  төрт  таспадан  есiлген,ширатылған ұштарына таспа  ...  ұзын  және  ...  ...  ...  ... бес  таспа,  алты  таспа,  ...  ...  ...  ...  ... ... түрлерi көп кездеседi. Қамшы төрт таспа, алты  таспа,  ... он екi ... он  алты  ...  деп  ...  ...  тiлiп  қырнап,сыдырып, өңдеуiне қарай жуан-жiңiшке болады.Қамшы да таспаның өңделуiне  орай  ...  ...  ...  ...  ... мен iшiне өзек ...  ...  әдейi  жуандатылады.  Өрiлгенненкейiнгi үлгiсi жұмыр, төрт қырлы, алты ... ... ...  ...  ... ... өткiзiледi. Қамшының  сабынан  өрiмi  қысқа  ...  ...  ...  ...  әйелдерге  арналған,  балалар   мен   шал-шауқанғаарналған  түрлерi  молдау  ...  ...  мен  жiгiт  ...   ұстайтынқамшылар алты тұтам ат қамшы, жетi тұтам жер  ...  деп  ...  ... ... сабы алты ... өрiмi жетi ... қамшы дұрысырақ саналады.Қамшы өлшемi мұнымен шектелмейдi.  Терiнiң  иленуi,  ...  ...  мен  ...  ...  қасиеттерiне  байланысты  атаулары  бар.  ... өрiм мен ... ... ұзын-қысқалық салыстырмалы, қамшының  алақаны,алақанның  ұзын-қысқалығы,  қатқыл  не  жұмсақтаулығы  шарт  боп   ... өз ...  өз  ...  ...  ...  ...  ...  аладынемесе  өрiмшiлерге  арнайы  тапсырма  берiп   өргiзедi.   ...   ... ... ... өздерiн қарулы адамдай сезiнедi.Қамшының қасиетін сипаттар болсақ, ең алдымен оның тобылғыдан  жасалғансабына  бір  тоқталып  өтелік.  ...  ...  ...  нулы-сулы,  тоғайлыжерлерінде (ашық далаларда да) кездесе  береді.  Осы  топталып  өсетін  ағашкеле-келе қатайып, темірдей ... ... және  ...  ...  ... ...  Тобылғының  майы  теміретке  ...  ...  ... қасиеті өте шипалы және тіс шұқығыш құралы ретінде де  қасиеті  сол  ...  ...  ...  Тобылғыдан  тәспі,   моншақтар   ... ... ... ... ... сыр ... ... да сырын  дажоғалтпайды, өміршең. Тобылғыны қамшыға ... ... ...  ... Осы мезгілде өсімдіктердің  жер  анадан  нәр  алу  ...  ... ... ... ... міне  осы  ...  оны  Жаратқан  Иегесиынып,  кесіп,  керегінше  дайындайды.  Өсімдік  ...  ...  ... ... желдің лебі тимейтін көлеңкелі жерге  кептіреді.  Осыдан  кейінғана ол қамшыға сап ...  ...  ...  ...  де  ... ... ... өлшенеді. Тобылғы дайындауға  бара  жатқандабылай дейді екен: «Ассалаумағалейкум! Қайда ...  ...  ...  ... да – ... Қамшы туралы тілдік мәліметтерҚамшы   туралы   кейбір   тілдік   мәліметтерді    ...    ... да (ҚСЭ) ... ... ... орнына  қарай  ол  ‘’аткамшы, арба қамшы, түйе  ...  соқа  ...  деп  ...  ...  ... ... ... бестаспа қамшы, сегіз өрім, кырық  өрім  ...  он  ... ... деп ...  ...  ...  шағындау  түрін  аймақтықтілде ‘’тай қамшы’’ деп атайды: "Төбесінде тұлымшағы  бар  ...  ... тай ... ... сәл ұзын ... қара ... ... ғана жарасқан  "(Есенжол Домбай. Жаман  ...  1980,  205-6.).  ...  ...  ... еліктің сирағы’’ т.б. заттардан жасалатыны белгілі. Кейбір  өрімшілер‘’ат қамшының’’ сабын қайыстың өзінен тығыз етіп  өреді.  Оны  ...  ... ... ... негізінде, мықты қайыстан өреді. Түйелі елде  шідер,шылбыр, қамшы  ...  ...  ...  Ал  құйыршық  дегеніміз"түйенің ұзын құйрық терісінің ортасынан тілгендегісіндей етіп  ...  ... ... ... ... қазақтар ‘’өрімші’’  деп  арнайы  атаған.Кейбір ‘’өрімшілер’’ әдетте өрімнің ұзындығын қамшы иесінің  тұтамына  лайықөруге  ...  ...  ...  мына  сөз  осы   бір   ... ... ... ... (1-тұтам)- Әлікассалам! (2-тұтам)- Жол болсын! (3-тұтам)- Әлей болсын! (4-тұтам)- Қайда барасың? (5-тұтам)- Тобылғы сайға барамын. (6-тұтам)- Оған неге ... ... ... ... барамын. (8-тұтам).Бұдан байқайтынымыз, "Сегіз ауыз сөз"  -  "сегіз  тұтам"  -өрімшілердіңортақ өлшемі. Қамшының ‘’қырғыз өрім, қырық  ...  ...  ...  ... ... ... камшыны’’ кей жерлерде '’бесқасқа’’  деп  атайды.  Қамшыныңөзек салынған  түрлері:  ‘’дойыр  ...  ...  сары  ала  ...  ... ... ...  ...  сөзін  ‘’дырдай  жігіт’’  деген  тұрақтытеңеу құрамындағы дыр сыңарымен төркіндес деуге болады. ‘’Дыр  ...  ... ... тұрақты тіркестің  мағынасы  "үлкен",  "мықты"  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сөздерінің   жеке   алғандағымағынасы түсініксіз. Біздің байқауымызша, бұл сөздердің этимологиясы  ‘’дүресоғу, дүре ... ...  ...  байланысты.  Мұндағы  ‘’дүре’’парсының ‘‘дүррә’’ "қамшы" деген  сөзі.  Тіл-тілде  сөздің  ...  ...  үшін  ...  мәндес  сөздерді   қабаттастыра   жұмсау   ...  ...  ...  ...  жел,  ...  ...  бала-шаға,  акшаңқан’’ (шаңқан -  "ақ"  деген  сөз)  т.б.  Әуелде  ...  ...  ... ... ... ... дыбыстық  өзгерістерге  ұшыраған.  Сөздің‘’дүре’’ деген жіңішке түрі жуан ... ... ... бір  ... ... ... дыр’’ болып жуандаған.  Көркем  әдебиетте,  сөйлеу‘’ексеуілден  ...  ...   шақ   ...   ...   мен   ... ...  ...  мен  дыр  қамшының’’  мағынасы  бірдей,  текбіріншісі  -  ...  ...  ...  -  ...  қолданыстағыатаулар: "Қадиша дыр қамшыны білемдеп алды да, май ... ...  ...  -деп  ...  кеп  ...  (Асқар  Тоқмағамбетов).  Мысал  "Қазақтілінің  түсіндірме   сөздігінен" [5] алынды.   Соғыс-ұрыс   ...   ...  ...  ...  ...  ...  тәрізді,   сондай-аққазұялы қамшы’’ деген түрлері бар. ... ... ...  ...  ... көк қару  ...  ...  ретінде  айтылады:  Қазұялы  қамшымен‘’Келтіріп басқа салады.-- Бастан  аққан  қара  қан  ...  ...  ...   туған   інісі   Смахан   Бөкейхан   төре   ... ... ...  атақты  қамшы  болғандығын  айтады.  ЗаманындаТөлебай  батыр,  ержүрек  болған.  ...  ...  ...  әкесі  —Жанғозы, оның әкесі -Мейрам; Мейрамның әкесі Қарақожа. Қарақожа алты  алашқамәлім ... ... ... баласы делінеді. "Төлебайдың  қамшысы  7  қадақ,түйе  терісінен  жасалған  бір  ...  жоқ.  Осы  күні  ...  ... ... ... ұрыс ...  ретінде  көрсететін  әуезе  мәтін.Әуезедегі Төлебайдың қамшысы деген тұрақгы құрылым қамшы иесінің  ... ... ... ...  ...  ...  ие  ... Қамшы аңшылықта да қолданады. "Қасқырға кырық. Сегіз таспа  қамшыданартық карудың керегі  жоқ"  (Ғ.Мүсірепов).  ...  төрт  ...  ...  өзек  ...  ...  қамшы   көкқару   (холодное   ...   ... ... ... ұрыс-соғыстарда  қамшы  соғып,  олжа  түсіргенкамшыгерге  қамшы  сыбағасы   берілетін   болған.   ...   ...   ... ... ...  жоғалып  кеткен  компоненттердің  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ... "Камшы сайысына  мықты  адам"  деген  ...  қоса  ...  ...  әлеуметтік  мәртебесін   байқататын   этномәдени   ақпарттың   кодқасалынғанын аңғаруға болады. ... ... ...  ... ... катынастарды  реттеуге  байланысты  ақпараттардың  ... да ... ... бірі  ...  қазылық’’  деп  аталады.Байырғы ақиқат өмірде биге жүгінуге келгендер бидің алдына  қамшы  тастайтынболған. Аталмыш стереотип-ситуация ... ... ...  ...  санадаорын тепкен.  Санадағы  осы  концептілік  құрылым  ...  ...  ... ... арқылы объективтенген. Бұл фраземаның  семантикасы  дау-дамайды"ұрыс-соғыссыз",  биге  жүгіну  арқылы  шешуге  ...  ...   ... ... айтылатын тұрақты тіркестің бірі — ‘’көз құны.  Көзқұны’’ қамшы сілтеп ойнағанда я  ...  ...  ...  ...  ... ... ағызса, қамшы  сілтеген  адам  ‘’көз  құнын’’  төлейтін  болған.Осындағы  «ойын»,  «төбелес»  деген  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тұрақты  белгілері  болыптабылады. Құқықтың  саладағы  дау-думайдың  бұл  түрі  ...  ...  ... ... ... ...  көз  құны  тек  ...  қанаемес,  мәдени  семантикалық  жүйедегі  бірліктің   ...   деп   ... ... ... ... асау  ...  құралы  ретіндеқолданған. Асау аттың ерніне ...  ...  ...  сабымен  бұраусалады. Мұны ‘’шұра салу’’ дейді. ... ... шу  ...  ...  ... М.Әуезовтің "Абай жолында" Оспанның асау  тайды  үйрететін  тұсында‘’шұрайлап’’ ... сөз  бар.  Шұра  ...  ...  шұрайлау  деген  нұсқадақолданған: "Бірақ, өзге ... ...  ...  ...  екі  ...  ...  ақ,  тайға  қатты  ...  ...  ...  ...   ...  екі  езуін  шұрайлап,  тайды   өлердей   жазалаған’’   (М.Әуезов,Шығармалар  ...  3-т.,  205-б)  Бұл  ...   ...   жазушы   НұрқасымҚазыбектің "Шұра" (Алматы,  Жалын,  1980  ж.)  деп  ...  ...  ...  ...  ...  сала  кеткеніміз  жөн.  Қамшының  егінді   ауылдақолданылатын   бір   түрі   ...   деп   ...   ...   ...   ...    ...    ...    "ұрғандатарсылдайтын ұзын қол бишік".- Балақпанмен тары піскен кезде егінге  түскен  құсты  ...  ... ... ... ... ...  ұшына  аттың  бірер  ...  ... өріп ... қояды. Осы байланған ‘’балақ жіп’’  қамшыны  оса  тартқандатарс еткен ащы дыбыс шығарып, тары атаулының қас  жауы  ...  ... ... ... ... бір мойын  жерді  жеп  койыпты’’  дегентұрақты сөз осы орайда айтылса керек.  Мұндағы  ...  ...  ...  –  тарыегістігінің өлшемі.  Бір  ‘’мойын  жер’’  —  бір  үйлі  ...  ... тары ...  ...  жер  ...  ...  ...  Бұл  жайт"қамшы" концептісінің тек малмен ғана емес, когнитивтік  санада  бейнеленгенақиқат дүниенің өзге де ... ... ... ...   ...   лингво-мәдени   қоғамдастықта   ...    ... ... әр түрлі ақпараттардың кодқа  салынғаны  байқалады.Мысалы, ертеректе «’’үйге қамшыны ... алып ... ...  ...  ...  ...  салақтатып,  немесе  шошайтып  кіруді  әдептіліккебаламаған. ... ...  ...  ...  ...  үйге  ...  көрінетінболған. Бұл айтылғандар  қамшымен  байланысты  бейвербалды  этикеттік  таңбаболып саналады. Үй иесі жолаушылап ...  үйге  ...  ...  адам  ... ... үйге барады, бірақ «қайта соғатынын» білдіріп, қамшысын  тастапкетеді. Үй  иесі  ...  соң,  әлгі  ...  ...  ...  кім  ...  арнайы  шақырып,  келген  шаруасын,  бұйымтайын  сұрайды.  Еларасындағы әдепке байланысты бұл ... ... деп ...  ... ... ... ... ситуациялар,  атаулар  этикеттіктаңбаның қызметін атқарады. ‘’Қамшының сабы сынды, қамшы  ...  ... ... ... концептісін объективтендіріп тұрған  таңбалар.  Сондықтанжасы үлкен адамдар: «қамшы таянбас болар» деп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  байланысты  ақпараттың  мәні  бар  екеніаңғарылады. Қамшымен байланысты  ...  ...  ...  келе  ...  біртүрлі  —  бақсылық  ойынмен  байланысты.  Ш.Уәлиханов  ...  ...  ... ... ... қара суды  ...  ағызатын,  қобызын  атбәйгегеқосатын»  атақты бақсы болған. Жер-жерден,  ел-елден  ...  ...  ... алмаған  жерге  камшысын  беріп  жібереді  екен.  ...  ... осы ... ...  ......  ...  дегентұрақты құрылымдық таңбаның  мәдени  семантикасы  қамшы  иесінің  әлеуметтікмәртебесінің ерекше екенін көрсетеді.Қамшыға ... ... ...  байырғы  кездегі  тұрмыссалтында қамшымен, өзге де  ат  әбзелдерімен  байланысты  әр  түрлі  ... ...  ...  ...  ...  ...  құйысқан  тәрізді  ерәбзелдерін күтімелдеп, ара-тұра майлап  ұстаған.  Алайда  «’’жүген  майласа,ырыс»,  ...  ...  ...  деп,  ...   ...   жақсы   ырымғабаламаған.  Бұдан  мифологиялық  ұғыммен  байланысты   ...   ... ... ... ... ... ... қазақ  салтында  жасбала түнде оянып, ... ... ... ...  алыс  ...  жүрген  әкесінің(әжесі атасы, ағасының) "қамшысы тиді, ... ... ... ... деп  ...  ...   ...   тұрақты   сөз   орамдарының   бірсыпырасымифологиялық ... ... ... бірі  өрімшілердің  "бәйге  алатынжүйріктің сауырына ти,  ұл  табатын  әйелдің  жауырынына  ...  ... ... сана  ...  ...  ...  өрілетінін  байқаймыз.Қамшы - өте көне заманнан  бері  ...  келе  ...  ...  ...  ...  ...  әртүрлі  әдет-ғүрып,   салттық   ... ... ... ... ... ашу" ... тастар  "  тәрізді)  жиікездесіп отырған. Жаңа  ...  ...  ...  ...  қоңыраулы  қамшыменашады. Қамшымен бетін ашқан келін ағайын-жұртқа әділ болады «ал  одан  туғанұл ел ...  әділ  ...  иесі  ...  ...  ...  болады  депырымдайды. Бұл жерде  ‘’қамшыны’’  биліктің  символы  деп  түсінуге  болады.‘’Үкілі ... ... сана ... ... ...  ...  ...  сақтайды.  Қамшыға  тағылатын  ‘’үкі,  қоңырау’’,  бір   жағынан,көркемдік эстетикалық қызмет атқарса, ...  ...  ...  ... ... ...  түзу  билік  айтатын  бедел  иесі  ...  ...  ...  ...  беташар  кезінде  қолданылатын  үкілі  қамшыныңтаңбалық  семантикасы  көпмәнді  ...  ...  ...  ...   заттықмәдениеттің   таңбасы;   ...   ...   ...   ...  таңбасы;  -мифологиялық  сенімнің   таңбасы.   Ақиқат   ... ... ... ... ... ... бір  реттегі  номинацияғанегіз болады. Бір нәрсені қамшымен салыстыру, атқа қамшы ұратын жақтан  мінут.б. ... ... ... ... ...  ...  ...  атауларыныңжасалуына яғни екінші реттегі номинацияға ұйтқы болған.  Қамшыға  байланыстыайтылатын мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз орамдары да жиі  ...  ... көп ... ... жоқ  ...  ...  көп,  ...  жоқ"деген           мағынаны           ...            ...   ...   ғалымдарының   жинап,жариялаған  еңбектерінде  ‘’камшы’’  және  оның  ...  ...  ... ... ... ... сондай-ақ қамшының  ‘’ат  жүргіш,  салтқамшы, атсоғар, шыбыртқы’’ секілді жергілікті  атаулары  молынан  кездеседі.Сондай-ақ  проф.  ...  ...  ...  баспаға  дайындалған«Қазақ тілінің аймақтық сөздігі» (2005 ж.)  деген  көлемді  ұжымдық  ... ... ...  ...  деректер  кездесетінін  атап  айтуғаболады.1.5. Қамшы – қазақтың қасиетті мұрасыҚамшы атқа мінгенде пайдаланылатын құрал.Атты басқару  үшін  ... деп те ... ... әр түрі ... ол ... ...  атына,адамның  жасына,  күш-қайратына,мінген   атының   ерекшелігіне   байланысты.Қамшының айырмашылығы өріміне байланысты. Қамшының  ...  төрт  ... он ... ... отыз екі  ...  ...  болады.  Ерте  кезде,  ... ... ... ... ... ...  ...  екен.  Нәзік  жанғаарналған соң асыл таспен әшекелейді. Бұл өрімші  шебердің  еңбегінің  жоғарыболуымен қатар, қамшының құны  да  ...  ...  ...  бір  ... Жас ... ... тобылғы сапты болады. Тобылғы  тұтас  ... ... ... мықты болады, сынбайды.Өрімшілер би, болыстарға ерекшелеп өзгертіп жасаған. Ақыл тоқтаттқан елағасы,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қамшыұстайды. Бұл қамшының бағасы  құлынды  бие  не  одан  да  ...  Ал  ... қару ... де ... ... дарқан қазақ  емеспіз  бе,  ұшы-қиырсыз Сарыарқа.  Кең  далада  ит-құс  кезігеді.  Аңға  ...  ...  ... аңды ер  ...  ...  ...  ...  Оқыста  кезіккен  аңдықамшымен соғып алу атқа мінген адамның шеберлігіне байланысты. Ат  құлағындаойнап өскен,кең даланың еркін жайлаган ... емес пе. ... күні  ақ  ... ... ... ат  ер  ...  демекші,  бұйырған  аңды  соғып  алатынболған. ... ... де, ...  ...  Салт  атты  сері  жігіттерқамшыны кезіккен жауына да, ...  да  қару  ...  ...  білген.Тіпті ақпанның аязында інгенін қызғанып,  ақырған  буралар  адамдарға  ... ... ... ... ...  ...  ...  кездескен.Осындай қамшыгер адамдар  қамшыны  орынды  да,  шебер  пайдаланған.  Тобықтыруының,  Бөкенші  ...  ...  ...  бірі  Мұсаханның   әкесікішкене бойлы қамшыгер  болған  деседі.  Бетпе-бет  ...  ...  ... ... ... ... Ел ... бір  жанжал  кезінде  жалғыз  өзіоншакты  жігітті  аттан  ...  ...  Осы  ...  ...  ... орта ... ... жуас адам, жылқышы. ХХ ғасырдың отызыншы  жылдары.Кеңес өкіметі тұсында  Абай  ауданының  шетінде,  ...  ...  ... ... ... қалады. Қасиетті жылқы малы  лайланған  ...  ... су ... Мал ... ... жігіт жекпе-жекке шақырыпты.-Ертең осы жерге кел. Сойылмен келесің бе, щоқпармен келесің  бе,  өзіңбілесің,дайындалып кел. Кім жеңсе сол  осы  ...  ие  ...  ... күні ... ... төбелеске қамшысы мен ғана  қаруланып  барса,кешегі қарсылас адам  ...  ...  ...  ...  ...  жақсыкөретін қазақ бір-бірімен қан болып мылтық, қылыш, қолданбай-ақ  жекпе-жектешекіспей бекіспейтін.1.6.Қамшының құрылысы және жасалуыҚамшының сабы негізінен ыстыққа,  суыққа,  ...  ...  ... болу  үшін  ...  ...  ...  үшін  ...  жіліншіксүйегін де паидаланады. Тіпті басқа да түрлері,  ырғай,  шырғай  т.б  саптаркатты ... ... алты ... ... ... ... іліп ... бөлігі (бау) 15-20 см2. Қамшының бүлдіргісі, алақанынан бастап қайыз басталады. 60+20 см3. Кекілі әсемдік және өрімнің түйіні басталу ... ...  ... ... ... ... дейін қайыстан өріліп тоқылып,  ұшы  түйіледі.70-95 см5.  Сабының  басына  жезден,  ...  ...  ...  ...  ... етуі ...  Сабының  ұстаитын  жерін  былғарымен  қаптап,  тобылғыға  ... ... болу ... ... деп  ...  ...  ...  баиланыстықамшының өз орны болады.Ақсақалдар төрелік айтқанда, яғни қамшыныекі бүктеп жоғары  ... ... ... тосылып қалатан болған.Немесе сөз берер кезде, сөйле  депадамның алдына қамшы тастайтын.Даудан немесе сөзден жеңілгенде,  мойындағанда  даугер  ...  ... ...  ...  аударыспақта  қамшыны  ауызға  тістеп  алып   күштің,айбармен, қайсарлықтың  кейпіне  түсіп  ...  ...  ...  шегежігерлене ұмтылатыны, көрермендерді де бей-жай қалдырмаса керек.Сарыарқаны ен жайлаған  қазақтың  үйіне  түскен  жолаушының  ... рөлі ... ... қазақ келген адамның қамшысына назар аударадыҚамшысын босағаға ілген жолаушыны  асығып  бара  жатқанын,  ... ... шөл басу үшін ... деп ... өз ... өз ... бойынша қалғанын өздері жасапалады немесе өрімшілерге арнайы тапсырма  беріп  өргізеді.  ...  ... ... қамшыгерлер өздерін қарулы адамдай сезінеді.Қамшы  жасауға  аттың,  ...  ...  ...  Сиыр   ... ... терісі тегіс, жұқа болады, өргенге ыңғайлы келеді.Қамшының бабын келтіруде төмендегі мәселелерді ескерген жөн: .Қамшының жасалуы: 1. Қайыстың бабы,         2. ... ... ... ... ... 4. ... ... шарттары, 5. өру  баптары,  6.ысқыдан өткізу 7. алты таспа бұзау тіс, былжырамай аттан түс деген  қазақтыңсөзіндегідей, алты ...  ...  ...  8.  ...  шарты,  9.  саптыңшарттары, 10. саптау шарттары, 11. бүлдіргі  шарты,  12.  қамшының  салмағы,13. қамшының ... 14. ... ... ... ...  құны  бір  қой,бір тайынша,  бір  ат  болуы  да  ...  15.  ...  ...  ... екінші дәрежелі, үшінші дәрежелі деген сияқты.Қамшы өрімі: 1. жұмсақтық бабы,2. ұлпа, тірілеу, қатқылдау, жұмсақтау, шылғилау, шылғисымақтау, т.б.3. шикілеу,  сәл  ...  иі  ...  иі  ...  иін  қандыру,  иінқандырмауСондай-ақ  төмендегі  мәселелерді  де  ескеру  керек:   ...  ... ... ... ... ... Осы бабының келісу-келіспеуіне  қарайқамшылар екіге бөлінеді: қоқима қамшылар, өте жұмсақ қамшылар.Қамшының негізгі ... ... екі ... ... ... және ... ... сабы  көбінесе  4-7тұтам тобылғыдан, ырғайдан, еліктің, таутекенің мүйізінен  жасалып,  барыншаәсемделеді.  Оның  ...  ...  ...  ...   ...   –   тұтамы(тұтқасы), оған тесіліп өткізілген қайыс таспа  –  бүлдіргісі  деп  ... ... ... ...  ...  ...  оны  жез  бауырлап,  мойнақтап,металмен, былғарымен, қайыспен орап тастайды. ... ... ...  ... ... ... жез, мыс шегелермен тойтарылып бекітіледі  немесетаспа арқылы мойнаққа  ...  ...  ...  Мұны  ...  дейді.Кейбір өрімшілер алақанның сап жағын әдейі ұзын  етіп  қалдырып,  оны  сапқаұзына бойы «бауырлақ» етіп, сыртынан ...  ...  ...  осы  ... жұқа ... да ... Өрім мен алақанның қосылған жері –  шежемей.Оның ...  ...  ...  шашақ  тағып  қояды.  Елік,  киік  сирағынанметалл, терімен мойнақтап,  орам  салып,  ...  ...  өте  ...  ... Сондықтан да бұрындары мұндай қамшының иелері:-Қамшымның сабы еліктің сирағынан,Жиын, той іздегенім, жиғаным ән.Атымды сәнмен сипай қамшыланып,Қалқаның келе жатам үй ... -деп ... ... та ... Ал ол  ...  сәнді  де  бағалықамшысы бар сал, ... ... ... ... ...  ...  ...  өрімінің  сапқа  жалғасқан  бөлігінің  ......  ... оны ... жез,  мыс  ...  ...  –  мойнақ,  біріктіргеншегесі  –  ...  ...  ...  бауырдақты  ораған  бұрама  металл   ... ол ... ...... ... бауырдақ  жағындағы  сыртқақараған бетінде,  өрім  басталар  тұсындағы  ирек  бедерлі  ...  ... ......  өрімнің  ұшындағы  ұшығы  –  ...  ... ... ... жағына жұқалап  қабаттап  салған  кішкене  бөлігі  –қамшының тілі (тілшесін  шегелікті  жасыру  үшін  ...  ...  ... ... ... етіп  тігілген,  ұзындығы  екі  ...  бір  ... ұзын ... ... – қамшының  кекілдігі,  қамшы  өрімінің  басталартұсы мен сапқа бекітілетін бауырдақ аралағындағы бөлігі  –  ...  ... ... ... мынандай:1.Өрімі. 2.Сабы. 3.Тұтамы. 4.Бүлдіргі. 5.Шежемей (шажамай).  6.Бауырлақ(бауырдақ,  бауырдауық).  7.Мойнақ.   8.Бүркеншік.   ...   ... ...  13.Қамшының  тілі.  14.Тілме.  15.Қамшының  кекілдігі.16.Алақан. 17.Шашағы ... ... ... ...  ......  ... мал айдар шашақ – өрімнің жоғарғы тұсынан  шығарылғаны,  қолдыңшашағы – саптың терімен оралған тұтамының ... ...  ...  М.С.),т.б.ХҮ  ғасырда  өмір  сүрген  Доспанбет  жыраудың  соңында   қалған   асылмұраларының ... ... ... ой ...  бір  жыры  бар.  Осы  ...  ...  қамшының  өрім,  сап,  шырмауық  (бүркеншік),  бүлдіргітәрізді бөліктерден тұратындығы байқалады. Атақты ...  ...  ... ... ... ... ... қалды ойында:Бүлдіргесі – бұлан терісі,Өрімі – құнан білдің қайысы,Шырмауығы – ...... ... ... қамшыны мықты қайыстан өреді.  Оларды  өрімшілер  деп  атайды.Бұрындары  әрбір  ауылда  ...  ...  ...  ...  қамшыны  әбдениленген сиыр терісінен өретін еді. Осы өрімшілдердің  теріден  қамшы,  божы,ноқта, шідер, тұсамыс, шыбыртқы ... ... бала ... талай  реткөріп,  шеберліктерін  тамашаладық  та.  Сонда  байқағанымыз,  олардың  әлгізаттарды, әсіресе, қамшыны жәй өріп қана ... оны ...  ... ... ... ... ...  термелеп,  еспелейтін.  Сөйтіп,шеберлер қамшыны 3 таспадан 40 таспаға ... өріп ... Және де  ... ... ... ... ... де ажарланып, күрделеніп кететін.Қолымда бір қамшым бар алты таспа,Сөзімді ұнамаған алып ... да әр ... ... сыр ... ем ... ... -деп ... қамшы  әртүрлі  таспада  өрілгенімен,  өрімшілердіңортақ ...... ... ... Ал ...  ...  әдетте  өрімніңұзындығын қамшы иесінің тұтамына лайықты өріп шығаратын-ды. Алайда  ... ... бір ... ... ұзын ... ... Өрімге  қойылатын  талап:ол домалақ, жұмыр, төртқырлы  болады.  Осы  ...  ...  ... ... қырық сегіз  таспа»,  «Бес  таспа»  -  «Бес  ...  ...  ... бар. Тері ... иі ... ...  қайыс  өңдеп  шығарылғаннанкейін оны бояу, боямау әр шеңбердің өз еркінде.  ...  олар  осы  ...  етіп  ...  де  ...  ...  ...  Өрім  саны  неғұрлымкөбейген сайын сапасы да ... Тек мұны өру оңай ... өрім саны  ... ... ... да ... ... қажет.Аталарымыздың айтуынша, қамшының  ең  қолайлысы  12  ...  6  ... ... түрі  ...  ...  Ал  бишікті  өргенде  ол  алғашқыбасында жуан  болады  да,  ...  ...  ...  ...  ...  ... сабынан үш-төрт есе, кейде одан да ұзын болады.Өрім түрлері1.  Үш  не  төрт  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... өрімі әр түрлі құралдар арқылы өңделеді. Көп тараған  түрі:өрімді екі тақтайдың ... ... ...  ...  ...  ... домалақтап, төрт өрім, сегіз өрім қамшыларды төрт қырлы етіп  жасапшығарады.2. Алты өрім. Осы ... «Әй, алты өрім ... тіс, көп ... ... деп ... өрімшілер көп айтатын.3. Сегіз өрім, төрт қырлы. Бұл – мал айдауға қолайлы қамшы. Осы  өрімдісоп, үйір, ... ... да ... Он екі өрім. Сәндікке лайықты қамшыда пайдаланылады. Сәндік ... ... ... ... ... он екі  ...  ...  жасалынады.  Мұндай,өрімді қырлау үшін сүйектен, мүйізден қалақша  жасалады,  ортасынан  ... ... ... ... ... орай оны ... ...  өткізіп,өрімнің қырын шығарады.5. Қырық  өрім. Оған  тарамыс  ...  ...  ...  ... ... екі ... де жасап шығарғандар  бар.  Оның  кейбірі  «Қырғызөрме» деп те ... ... ... ... Иленген теріні үш елі етіп  кеседі,  ұзындығын  оныңсаласына қарай сыдырғыдан өткізеді, жалпақтығын, енін, қалыңдығын  реттейді.Осындағы ... үш ...  ...  ...  ...  ...  ...  үшінтобылғының үш жағына  кертпе  ...  сол  ...  ...  таспаның,терінің ені, қалыңдығы мөлшерленеді,  әдейілеп  қондырылған  өткір  пышақтыңжүзімен тілінеді. Негізінен,  шикі  ...  ...  ...  ...  ... ... ... екі өрім қылып тарқатады да, содан өрім  дайындайды,ол үш тұтам болады. Өрім  әбден  дайын  болғанда  оған  ...  ...  ... ... қамшыға бауырымен  өрілуге  тиісті.  Бауырын  тобылғыға  ... ... ......  ала  қамшысы».  Онда  алақанның  ... ... және түзу де ... етіп ... ...  ... байланысты  сабақ  жоспар «Қамшы жасау  технологиясы»|Пәні               ...                                                                                 ... ...  ... жасау технологиясы»                                                                 ...             |6 ...                                                                                    ...             |                                                                                           ...     |а) ... ... қамшы туралы түсінік беру;                                       ... ... –|ә) ... ... ... ... бұйымдарын жасауға тәрбиелеу;                  ...          |б) ... ... ... ... ... ... бетінше жұмыс істеуге,  ||                   ... ... ... ...                                               ... түрі      ... ... түсіндіру                                                                  ... ...     ...... ... ... әдіс                                 ... ...    ...  ... буклет, біз, жіп, бау, былғары түрлері, ағаш түрлері, т.б.              ...        |                                                                                           ||Пән ... ... ... жаратылыстану                                                                ...      ... ... әр ... ... қамшы бұйымдар, суреттер, технологиялық карта, тірек сызба ||                   |т.б.                                                                                       ... ... ...                               ... ...           ... ...    |Мұғалім оқушылармен амандасады,оқушыларды        ... ...        ... ...   ...         ... жұмысын тексереді.Оқушылардың |амандасады. Кезекші өз     |болады.         ||               ... ... ...                ... атқарады.         |Оқытушының      ||               |                                                 |                           ...      ||               |                                                 |                           ...       ||Үй ... ... ... ...  бойынша өткен сабақты     |                           |.               ...        ... ... ... ... ...   |                           |                ||               ... тапсырмаларын тексереді.                  |                           |                ...    ... ... ...                    ... ...       ... жасаған   ||ережесін       |                                                 ...                ...       |                                                 ... ... кезде араны  |к ережесін      ||               |                                                 ... ...            ...          ||               |                                                 ... ... кезде абай  |отырып,басты    ||               |                                                 ...                       ... ... ... адам ұстайтын, бiрнеше таспа |Ағаш қалдықтарын жинастыру |                ...      ... ... ... сабы ... ...              |Өткен материалды||               ... ... ... ... ...  ... өткір       |қайталау арқылы ||               ... ... ... ... өрiмi       |заттарды абайлап ұстау     |жаңа материалды ||               ... бiр ... ... ұзын ...           ... әрекетінен кейін   |қабылдауға      ||               ... ... ... қару ретiнде           |барып жасау;               ...        ||               ... ... ... ... ... не |                           |                ||               ... кейде өрiмге талшық сымтемiр салып    |                           |                ||               ... ... ... ... және ... ... материалдарын тыңдайды,|                ||               ... ... ... ... Қамшы саптан,     |сабаққа қатысып отырады,   |                ||               ... және ... ... ... ...    ... ... жауап |                ||               ... жерi ... ... ... ...  ... және берген         |                ||               ... ... ... түрi   ... ...      |                ||               ... ... iшiнде 3 таспадан 32 таспаға  |                           |                ||               ... ... түрi ... ... ...      |                           |                ||               ... төртқырлы болып келедi.                   |                           |                ||               ... ... шығу тегі ... ... ...  |                           |                ||               ... ұста ... Шоқпарұлы мынадай жорамал |                           |                ||               ... ... ... қам түбірі қазақ    |                           |                ||               ... ... ... ие. Қам – шикі, шылғи,    |                           ... ...     ||               ... ... ... ... тәсіл, амал,     |                           ... ... ||               ... ... ... ... ... |                           ... ...     ||               ... Әрі ... қамба, қамау, қамал, қамту  |                           ... ...   ||               ... мен ... ... ... қама, қамар,      |Сабаққа бар ынтасымен      |ала отырып,     ||               ... ... ...... ... болып     |қатысу.                    ... ...  ||               ... де, ... түбірі қам деген сөзден    |                           ...      ||               ... ... ... ... ... шылғи    |                           ...        ||               ... де ... беретіндіктен әрі кейде бір ұғым|                      ...   ||               ... осы ... ... ...              |                           ... ...    ||               ... қам – ... ... қам –          |                           ...    ||               ... ... қамшы сөзі қалыптасты ма     |                           ...       ||               ... ой ...                               |                           |                ||               ... ... ... ... деп айту жиі         |                           |                ||               ... және ... ... көрсетуінше  |                           |                ||               ... келе ... сөз. ... ... нақты    |                           |                ||               ... да, ... ... да әр ... шығу    |                           |                ||               ... өзара байланыстылығын меңзеген ғой,       |                           |                ||               ... бұл ... ... тәржімелеу|                           |                ||               ... ... ат ... ... міне бастағанда |                           |                ||               |(ұл, қыз ... – А.Т.) ... ... ...    ... ... ...  |                ||               ... ... ... ... ...       ... атау              |                ||               ... ... ... ... мүшесінің өз       |                           ...        ||               ... ... ... ас-тойларда салт атты|                           ...        ||               ... ... ... әйел ... ... жүруі|                           ...    ||               ... ...                                |                           ...          ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               ... түрлері                                 |                      |                ||               ... ... ... Бабалықов пен Ақселеу      |                           |                ||               ... ... ... ...  |                           |                ||               ... арқа ... ... мынандай      |                           |                ||               ... бар:                                     |                           |                ||               |1. Ат ... 2.Дыр ... 3.Дырау қамшы. 4.Дойыр |                           |                ||               ... ... ... 6.Ұзын қамшы. 7.Шолақ қамшы.|                           |                ||               ... ала ... ... ... ... ...  |                           |                ||               ... 11.Мүйіз сапты қамшы. 12.Киелі қамшы.     |                           |                ||               ... ... ... ... қамшы.       |                           |                ||               ... ... ... қамшы. 17.Құрау қамшы. |                           |                ||               ... ... ... ... ... ... |                           |                ||               ... ... ... ала ... ... 22.Ақ    |                           |                ||               ... ... және тағы да ...             |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               ... түрлері:                                |                           |                ||               ... ... ...                              |                           ... ...    ||               ... ... ...                                |                           ... ...   ||               ... ... қамшы                                |                           |                ||               ... ... ...                                |                           |                ||               ... ...                                     |                           |                ||               ... ...                                     |                           |                ||               ... ... ...                         |                      |                ||               ... ...                                 |                           |                ||               ... ... (бишік)                           |                           |                ||               ... ...                                      |                           |                ||               ... қамшы                                      |                           |                ||               ... ...                                   |                           |                ||               ... қамшы                                    |                           |                ||               ... ...                                      |                           |                ||               ... ...                                       |                           |                ||               ... ...                                     |                           |                ||               ... ...                                    |                           |                ||               ... ...                                      |                           |                ||               ... ...                                      |                           ... қай    ||               ... ...                                     |                           ... ...               ... қамшы                                |                           ...      ||               ... ...                                |                           ...        ||               |Ат ... (ат жүргіш)                             |                           |                ||               ... атқа ... ... ...    |                           |                ||               ... үшін ... «атжүргіш» деп те атайды.     |                           |                ||               ... әр түрі ... ол ... ... ...                           |                ||               ... ... ... ...      |                           |                ||               ... ... ... айырмашылығы   |                           |                ||               ... ... ... өрілімі төрт        |                           |                ||               ... ... он ... тіпті отыз екі таспаға |                           |                ||               ... ... Ерте ... ... ... ...                           |                ||               ... ырымдап арнайы қамшы тоқытады екен. Нәзік |                           |                ||               ... ... соң асыл ... ... Бұл   |                           |                ||               ... шебердің еңбегінің жоғары болуымен қатар, |                           |                ||               ... құны да ... ... ... бір    |                           |                ||               ... іспетті. Жас жігіттердің қамшысы тобылғы|                           |                ||               ... ... ... ... ... әбден кепкенде |                           |                ||               ... ... ... ...                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               ... ... бөлігі                          |                           |                ||               |Ол ... екі ... ... ... және ...    |                           |                ||               ... сабы ... 4-7 тұтам тобылғыдан,        |                           |                ||               ... ... ... ... ... |                           |                ||               ... әсемделеді. Оның терімен қапталған қолға |                           |                ||               ... ...... ... оған ... |                           |                ||               ... қайыс таспа – бүлдіргісі деп аталады. |                           |                ||               ... ... ... ... көңіл бөліп, оны жез|                           |                ||               ... ... ... ...       |                           |                ||               ... орап ... Қамшы өрімі алақанынан   |                           ... ...  ||               ... ... бүркеншік арқылы жез, мыс       |Қамшының сабын қандай      ... ағаш     ||               ... ... ... ... ...    ... жасайтының атайды  |түрлерінен      ||               ... ... ... арқылы жалғайды. Мұны |                           ...      ||               ... ... ... ... ... сап   |                           ...          ||               ... ... ұзын етіп ... оны сапқа ұзына  |                           |                ||               ... ... ... ... ... ...   |                           |                ||               ... осы ... ... жұқа ... да         |Қамшының негізгі бөліктерін|                ||               ... Өрім мен ... ... жері –    |атайды                     |                ||               ... Оның ... ... ... шашақ тағып|                           |                ||               ... ... киік ... ... ...      |                           |                ||               ... орам ... ... қамшы өте     |                           |                ||               ... де ...                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           ... ...               |                                                 |                           ...      ||               |                                                 |                           ...          ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ||               |                                                 |                           |                ... ... |         ... ... 1. ... ...     |                           ... ...      ||               |2. ... шарттары, 3. тілу, таспа шарттары, 4.   |Оқушылар мұғалім атаған    |технологиясын    ||               ... ... ... 5. өру баптары, 6.   |ретпен жұмыс жасайды       |үйренеді         ||               ... ... 7. алты ... ... тіс,          |                      |                 ||               ... аттан түс деген қазақтың сөзіндегідей,|                           |                 ||               ... ... ... ... 8. ... ... 9. |                           |                 ||               ... ... 10. ... ... 11.        |                      |                 ||               ... ... 12. ... салмағы, 13.        |                           |                 ||               ... ... 14. ... ... ...   |                           |                 ||               ... құны бір қой, бір ... бір ат ... |                           |                 ||               |да ... 15. қамшының атақтары: бірінші        |                           |                 ||               ... ... ... ... ... ... |                           |                 ||               ...                                          |                           |                 ||               ... ... 1. жұмсақтық бабы,                  |                           |                 ||               |2. ... ... ... ... ...                           |                 ||               ... т.б.                              |                           |                 ||               |3. ... сәл ... иі ... иі қанбау, иін |                           |                 ||               ... иін ...                           |                           |                 ||               ... ... ... де ескеру керек: |                           |                 ||               ... ... ... ... ... алақанның  |                           |                 ||               ... Осы ... ... қарай       |                           |                 ||               ... ... ... ... ... өте    |                           |                 ||               ... ...                                 |                           |                 ...   |    ... ... ... ...      ... адам    |Бүгінгі сабақтан ||               ... ... не?                              ... ... ...    ... білімдерін ||               ... ... ата?                           ... ...    |сұрақ- жауаптар  ||               ... сабы ... ағаш ... жасалады?  |өрiлген, сабы тобылғыдан,  |арқылы           ||               ... қай ... ...                 ... ... ...  |қортындылап      ||               |                                                 ... ... атты ... өз        ||               |                                                 ... ... құрал.    |білімдерін       ||               |                                                 |Ат ... дыр ... ... ... ... ||               |                                                 ... дүре қамшы, ұзын    |                 ||               |                                                 ... ... ...        |                 ||               |                                                 ...                    |                 ||               |                                                 |Мал ... ... беру   |                 ||               |                                                 ...                       |                 ... ...  ...  туралы мәліметтер жинап келу            |Түрлі ... ...  |                 ||               |                                                 ... ...         |                 |2.2. ... ... ... курстық жұмыс «Қамшы»Қазақ    халқының     ...     ...     ... орны ... ... өнер  ...  ... ер жігіттің серігі, айбыны, шаңырақтың киесі, тіпті,  ... да ... Оны жай ғана ат ... ... деп айта салу ағаттық.Ауылда өскен әрбір қара домалақ қазақ атқа мінбес  бұрын  қамшыны  ... ... ... ... ...  үй  ...  ілулі  тұратын  осы  бірбұйымның атауының нені білдіретінін ойлап көрдіңіз ба?Нағыз қамшы ... ... ... 3  ...  40  ...  ... ...  көбейген  сайын  жіңішкере  береді,  әрі  ажарлана,күрделене түседі. Бір қызығы, дәл осы  ...  ...  ...  ... ... ... ... ат қамшы, дыр  қамшы,  дырау  қамшы,дойыр қамшы, дойыр қамшы, дүре ... ұзын  ...  ...  қамшы,  сары  алақамшы, білеу қамшы, орама ...  ...  ...  ...  қамшы,  киелі  қамшы,қасиетті қамшы,  тобылғы санды  қамшы,  шашақты  қамшы,  бала  қамшы,  ... ...  ...  ...  бұл  ...  ...  күміс,  жез,  терісекілді мойнақ салады. Осы қасиетіне орай, күміс мойнақ,  жез  мойнақ,  ... ... ақ ... ...  деген  түрлері  бөлініп  шығады.  Білекке,   ербасына, ... іліп қою үшін ... дүм  ...  бір  ...  ... қайыстан бүлдірге өткізеді. Қазақ  ауылдары  осындай  тамаша  бұйымдыжасап шығаратын өрімшілерді ерекше қадірлейтін болған екен.Қамшының  түрі  мен  ...  ...   ...   ...   ... ... ... сап, бас, дүм,  алақан,  бүлдірге,  орам,кежеге, шежемей,  айдар,  мойнақ,  бүркеншік,  ...  ...  ...  ... шығыршық,  топшы,  түйнек.  Осылардың  ішінде  қамшыныңсабына  ерекшекөңіл  бөлінеді. Оны  ...  ...  ...  ...   ... ... мүйізінен жасайды.  Әсіресе,  елік,  керік  сирағынанметаллмен, терімен мойнақтап, орам салып, шашақталған  қамшылар  өте  ...  ...  қолы  жете  ...  ...  сап  үшін   ең   ... ағаш – ... ... Мұның бояуы да,  беріктігі  де,  әдемілігіде бар. Қызыл түсті  бояуынан  жасалған  қамшы  ...  ...  Ерте  ... ... ... барған серінің абыройы асқақтап, құрметке  ие  ... ...  ...  бір  ...  ...  ...  ... бөлек.  Халқымыз  қамшыны  мал  айдауға,  ұрыста,  соғыста  ... ... деп  ...  ...  ...  ...  дыр,  дырау,  дойырқамшылар. Олардың өрім өзегіне темір, ұшына қорғасын  орап  ...  Сабы  ... ... ағаштан жасалған. Кейде бұларды екі-үш  жерден  ...  ... ... ... ... ғана ... түйелер мен өгіздер  жүріпкетеді екен. Көпті көрген қариялар: «Дыраумен бір тартқанда  ...  ... да, ... ... да орнынан тұра алмай қалған» - деп жатадыҚазақтың салт-дәстүрінде қамшыны ұстау  мен  ...  ... ... Мұны да ... жөн. Қамшы әрдайым оң қолға  ұсталу  керек.Жайшылықта  қамшыны  екі  ...  ...  ...  ...  ...  ұстаудұшпандық, әдепсіздік белгісі деп танылған. Сондай-ақ, жөн, жол  ... ... ... қамшымен нұсқайтын болған. Қамшыны  сыйға  тартқан  кездекісінің қолына ұстатпайды, жерге тастаудың мәні ... ...  ... ... қалсын, салмақты жер ғана  көтереді  дегіндігі.  ...  ... ... ... бірі ...  бе,  ...  ...  "Қамшы  ойыны" деп  аталатын   күрделіспорттық ойын да болған. Қолынан қамшысы түспейтін қазақтың  бұл  ...  ...  ...  Ал  қамшыгерлік   өнері   туралы   білетініңізгесенімсізбіз. Яғни, адамдар қамшының көмегімен өнер  ...  Төрт  ... өгіз ... ... бір ...  тіліп  түсіру,  жаугершілікте,ұрыс-жанжалда жауын  қамшымен  сатып  алу,  ...  соғу  ...  ... түседі. Қазақ  жазушыларының  шығармаларында  осы  өнер  түрі  ... ... ... ... ... "қамшы қайтару" деген  салтбар. Дәстүр бойынша, қыз айттыруға келген жігіт  ...  ...  ... ... т.б) ... қыз ... төріне іліп кеткен. Егер  қыз  әкесікелісімін бермесе, көп ұзамай  қамшыны  иесіне  қайтарып  жіберген.  Ал   ... ... ... ... атқа ашамай ерттеп  мінгізіп,   аяғынтепкішекке сұғып,  қолтырмаш ағашпен екі  қолтығынан  сүйемелдеп танған  ... ... ... ... ... ... ...  мен  қамшы   ұстатады.Жаңа түскен келіннің  бетін  үкілі,  қоңыраулы  ...  ...  ...  ...  қазағының  өмірінде  өшпес   ізін   қалдырған   қамшының   осындайерекшеліктерін білу, өзгелерге ... ... ...  үшін  ...  ... білеміз.ІV.ҚорытындыШоқан Уәлихановтың пайымдауынша, қамшы – әрі қару. Біздің ойымызша,қамшы – әрі ... әрі ... әрі  ...  күш-қуат,  сый-сияпат,  жігіт  пенқыздың сәні мен  салтанаты,  азамат  айбыны,  қолөнер  туындысы,  ... ... ... мирас болып қалатын асыл мұра.Киелі де қастерлі қазақ қамшысы қайыс таспалардан өріледі, ағаш  немесесүйек сапқа ... ... сән  ...  ...  үшін  сабы  ...  ...  қамшы  сабының  материалына,  қайысының  иленіпөрілуіне байланысты бірнеше ... ... сан ... ... да ие.  Қамшыныңнегізгі  бөлшектерінің  де  өзіндік  ...  бар.  ...  ...  ... бірліктері жөнінде де пікір, тұжырым, болжамдар көп.Біздің қазақ халқында қамшыға байланысты  ...  ...  ... аз  ...  Бұл  ...  ...  этносында  бағзы  заманнан  берімаңызды  орын  алып  келе  жатқандығын  байқатады.  ...  ... өз ... ... ... ...  біз  мұны  қамшығабайланысты ой орамдарымен ... ...  ...  ұшын  да  ...  «болыспады»,   «жәрдемдеспеді»,«қарайласпады», «жамандық, опасыздық істеді», - деген мағынаны білдіреді.2.  ...  ...  ...  ...  ...   ... ыңғайланды, үрейлендірді, жан алқымға алды, қауіп төндірді,  ... ... ... Дау төрт бұрышты, қамшы екі ұшты. Бұл  сөз  «даудың  себебі  әрқилы,бірақта шешімі не  «ақ»,  не  ...  ...  ...  ойды  ...  ... болса, шешім оның  ақтығын  айғақтайды,  айыпты  болса,  шешім  оныңқаралығын дәлелдейді.4. Қамшысын білемдеді. Қамшысының сабы мен  ...  ...  екі  ... ... Мағынасы: қыр  көрсетті,  жұдырық  көрсетті,  қоқаңдады,кіжінді.5. Қамшы түтеді. «Қамшы жауып кетті», «Таяқ жауып  кетті»,  ... ... ... ... білдіреді.V. Пайдаланылған әдебиеттер1. Әбдуалиева Ш. «Қолөнер сабағын өткізу тәжірибемен» // Қазақстанмектебі журналы. 1975 №6.2. Әбдуалиева Ш. ... ... ... 1992, 120 ... Тәжімүратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы. Қазақстан 1977.4. ...  ... ...  энциклопедиясы  //Бас  редакторР.Н. Нүрғалиев ... ... Бас ... 1990.5. ... Ә. ... ... ... // Қазақстанмектебі, 1989. №558 бет.6. Сапожников В.В.   Оқу шеберханасындағы  өнімді  еңбек жэнеоның тәрбиелік мүмкіндіктері / ... ... 1981, №2, 65-70 бет7. ... пэні ... ... ... арналған бағдарлама  /  5-9сыныптар/.-Алматы: Рауан, 1999.8. Арғынбаев X. Қазақ халқының ... ... ... 1987.  
        
      

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкей Оралхан9 бет
Жылқы және әскери іс7 бет
Жәннәт8 бет
Мәдениет, салт-дәстүрлер 8 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Халық педагогикасының негізгі қағидалары4 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Қабанбай батыр4 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Қазақстанның ата заңдары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь