Әдебиет - адам факторының бейнелеушісі

Мазмұны
Кіріспе.
Әдебиет . адам факторының бейнелеушісі

Негізгі бөлім.
Адам факторының қазақ әдебиетінде бейнеленуі.
YII ғ. Қорқыт бейнесі.
XI.XII ғ.ғ. Әбу.Насыр әл.Фараби бейнесі
XIY.XYIII ғ.ғ. Қажа Ахмет Иассауи бейнесі.
I тарау
XIX ғ. 2 жартысы Ш.Құдайбердіұлы.

1.1.

1.2

II тарау

2.1

2.2

Қорытынды.
Шәкәрім . өз бейнесін өзі жасаған тарихи тұлға.
Кіріспе.
Адам факторы, оны зерттеп-зерделеу әдебиеттің айнымас мақсаты, мәңгілік тақырыбы ғана емес, жалпы көркемдік дамудың басты бағытын айқындайтын адастырмас темірқазығы. Адамның мәнісін түсіну жолындағы ертеден бастаған сала-сала пікірлер мен қөзқарастар қайшылығы жаңа дәуірде де жалғасын таба береді. Әдебиет осы күрделі тақырыптың күрделі аспектілерін өзінің ерекшеліктеріне сай шешуге тырысады. Өнердің бұл түріннің қоғамдық және эстетикалық маңызы адам, оның танымы мен тағдырынсыз ашылмайды. Сөз өнері адамды, оның төңірегіндегі сан түрлі процестерді көркемдік биіктен зерделеп, игеру нәтижесінде сыртқы әлеммен байланысқа түседі. Сондықтан да адам жаны диалектикасының ашылуы көркем әдебиеттің интеллектуалдық және эстетикалық байлығының өлшемі болып қала береді.
Қазақ әдебиетінде қоғамдағы терең қайшылықтар, саяси, рухани-психологиялық мәселелер біршама ашық түрде көрніс табады. Осындай жоталы-жоталы мәселелер адам болмысына анағұрлым тереңірек, жан-жақтылық тұрғысынан келудің, қоғамдық құрылыста қалыптасқан қатынастарға сыншылдық позициядан үңілудің нәтежисенде туды. Әдебиетте жаңаша көркемдік ізденістер байқалды. Адам тұлғасынның, рухани әлемінің қалыптасуы, өзгеріске ұшырауы тарихи-әлеуметтік жағдайлармен де байланысты.
Әр қаламгердің адам туралы өзіндік концепциясы, оны көркем кестелеудің жеке қағидалары болады. Суреткердің адамға деген көзқарасы, тану деңгейі оның стиліне, туындыларының жанрына, тіпті дүниетанымы мен бүкіл шығармашылығына әсер етеді. Яғни жазушының өзіндік стилі болуы үшін адамға деген өз қөзқарасы болуы керек. Соңғы жылдары қазақ әдебиеттанушылары да «Жалпы әдеби процесті, белгілі бір жазушының шығармашылығын көркем әдебиеттің негізгі обектісі – адам тұлғасы арқылы зерттеу жалпы ғылым үшін жемістілігімен, тиімділігімен ғана емес, көркем ойдың концептуалдық негзін құрайтындығымен құнды» (2,133) екендігін баса айта бастады.
Бертіңгі уақыттарда ұлттық философилық ой-пікірлердегі және қоғамдық ой дамуындағы адам мәселесін арнайы зерттеуде біршама жетістіктер байқалады. Енді қазақ әдеббиеттану ғылымының алдында тұрған іргелі міндеттердің бірі - ұлттық көркем ой дамуындағы адам тұлғасын жан-жақты қарастыру.
Қазіргі әдебиеттану ғылымының деңгейі де, оның логикалық даму барысы да ақын-жазушылардың шығармашылығындағы адам концепциясының философиялық-эстетикалық қырларына терең үңілуді талап етеді. Әсіресе, образ бен характедің табиғи, әлеуметтік, нақты тарихи және бүкіладамзаттық қырларын жаңаша пайымдау маңызды мәселелердің қатарынан әлі күнге түскен жоқ.
        
        МазмұныКіріспе.Әдебиет - адам факторының бейнелеушісіНегізгі бөлім.Адам факторының қазақ әдебиетінде бейнеленуі.YII ғ. Қорқыт бейнесі.XI-XII ғ.ғ. Әбу-Насыр әл-Фараби ... ғ.ғ. Қажа ... ... ... тарауXIX ғ. 2 жартысы Ш.Құдайбердіұлы.1.1.1.2II тарау2.12.2Қорытынды.Шәкәрім - өз бейнесін өзі ... ... ... әдебиеиттер тізіміКіріспе.Адам факторы, оны зерттеп-зерделеу әдебиеттің айнымас мақсаты, мәңгіліктақырыбы ғана  емес,  жалпы  көркемдік  дамудың  ...  ...  ... ... ... ... түсіну  жолындағы  ертеден  бастағансала-сала пікірлер мен ... ... жаңа ... де  ...  ...  ...  осы  ...  тақырыптың   күрделі   ...   ... сай ... ...  ...  бұл  ...  ...  жәнеэстетикалық маңызы адам, оның танымы мен тағдырынсыз  ашылмайды.  Сөз  өнеріадамды,  оның  төңірегіндегі  сан  ...   ...   ...   ... ... ... ... әлеммен байланысқа түседі.  Сондықтан  даадам жаны диалектикасының  ...  ...  ...  ...  ... ... өлшемі болып қала береді.Қазақ  әдебиетінде  ...   ...   ...   ...   ... мәселелер біршама ашық түрде көрніс  табады.  Осындай  ...  ...   адам   ...   ...   ...   жан-жақтылықтұрғысынан келудің, қоғамдық құрылыста  қалыптасқан  қатынастарға  ... ... ... туды. Әдебиетте жаңаша көркемдік  ізденістербайқалды. Адам тұлғасынның, рухани әлемінің  қалыптасуы,  өзгеріске  ұшырауытарихи-әлеуметтік жағдайлармен де ... ... адам ... ... ... оны ...  кестелеудіңжеке қағидалары болады. Суреткердің адамға  деген  көзқарасы,  тану  деңгейіоның  стиліне,  туындыларының   ...   ...   ...   мен   бүкілшығармашылығына әсер етеді. Яғни жазушының өзіндік ... ...  үшін  ... өз ... болуы керек. Соңғы  жылдары  қазақ  әдебиеттанушылары  да«Жалпы  әдеби  процесті,  белгілі  бір   ...   ...   ... ... ... – адам ... ... зерттеу жалпы  ғылым  үшінжемістілігімен, тиімділігімен ғана емес, көркем ойдың  концептуалдық  негзінқұрайтындығымен құнды» (2,133) ... баса айта ... ... ... ... ой-пікірлердегі және қоғамдық ойдамуындағы адам мәселесін арнайы зерттеуде  біршама  жетістіктер  ... ... ... ... ... ... ... міндеттердің бірі  -ұлттық көркем ой дамуындағы адам тұлғасын ... ... ... ... деңгейі де, оның логикалық даму барысы даақын-жазушылардың  шығармашылығындағы  адам   концепциясының   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  образ   бенхарактедің табиғи, әлеуметтік, нақты тарихи  және  ...  ... ... ... ... ... әлі ... түскен жоқ.Әдебиетімізде адам мәселесі көркем  ойдың  әрбір  тарихи  ...  ...  ...  ...  ...  Адам  ...   қарым-қатынастық жүйеде алып қарастырғанда мына жайларды ... Адам және ... ... ...  ...  байырғы  дүниетанымында табиғат пен адамды тұтас күйде  қарастырады.  Бұл  ауызәдебиеті ... ... ... ... ...  ...   оған   ...    табыну    мифологиялық    ... Ал ... Асан  ...  ...  ...  ... ... бастауын көреміз.2. Көне жазба ескерткіштерінде адамды  әлемдік  ...  ... ... бар.  Мәселен,  «Оғыз-наме»  жырында  Ай,  Күн,Жұлдыз, Көк, Тау, Теңіз  ...  ...  ...  атауы  болыпкелуі адам және әлем қарым-қатынасына ... ... ... ... ... адам және жеке ... мәселесі  алғаш  сөз  болды.Күлтегін, Тоныкөк сияқты қолбасшылардың батырлық бейнелерін жасауадамның ерекше сапалары жайлы ... ... ... ... ... ... да аңғарамыз.3. Көне түркі ойшылдарының шығармашылығында адамға  қатысты  өрбігенең ... ... - адам және ... ... Ал, Әл-Фараби,Жүсіп  Баласағұн  еңбектеріне  тоқтала   отырып   біз   қоғамдағыәлеуметтік  жіктелістер,   ...   ...   ...   ... ... Адамның руханилығы  жайлы  Қожа  Ахмет  Яссауисопылық ілімі де ерекше құбылыс ретінде бағалы.4. Қазақ әдебиетінің 15-18 ғ.ғ.  ...  ...  ...  ... мән ...  Және  де  бұл  ......  табиғаттаналшақтап үлгерген кезеңі. Мұнда табиғат  туған  жер,  ата  қоныс,Отан сияқты іргелі ұғымдармен ұласты. Ақын-жыраулар поэзиясындағытағы бір ...... ... деген қарым-қатынасы.  Адамныңғұмырын кезеңдерге бөліп қарастыру осыны айғақтайды.5. Абай мен Шәкәрімнің тұсында жеке адам ... ...  ... ... ... ... ... қасиеттерінекөңіл бөлінеді.  Рухани  құндылықтар  объективті  дүниеден  ... ... ... ...  ...  адам  мен  ...  тың  ...   келді.   Ойшылдардың   діңгеқатынасы ортодаксалды ... емес адам ... ...  ... адам  ...  көркемдік  дамуымен,  мәдениетпен  ...  ... ... ... ... ерте  ...  ...  тайпаларынан  алатынқазақ  әдебиетінде  адам  ...  ...  ...  ...   қалыптасты.Адамның  табиғатқа,  қоғамға,  адамға,  болмысқа,  уақытқа,  әлемге   ... ... ...  ...  ...  ...  өлшеусіз  материал  болаалады.Әдебиет адам мәселесін әлемдік және ...  ...  сай  ... ... біз атап  ...  ...  ...  салаларымен  қарым-қатынастар жүйесін негізге ала ... ... ... әрі ... ... жеке адам ...  ...  әдебиетінің  айрықша  шұқшия  зерттелгенмәселесі болды. Жеке тағдыр иесінің қоғамдағы орны, қоғамның оған  ... ... ... деп  айта  ...  ...  санасындағы  өзгерістероның сыртқы тұрпаты мен сыртқы ... ... гөрі  ішкі  ... ...  ...  қасиеттер  -  әдебиеттің  ендігі  жердегіжетекші бағытына айналды...............................................Көркемөнер  оның  ...  сөз  ...  адам  ...   оның   адамзатөркениетімен сан салалы  нәзік  байланыстарына  құрылатыны  ...  ...  ...  оның  ...   ...   ...   сыншылдарының,зерттеушілерінің  назарында  әр  кез  болып  келген.  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  мәңгілік  мұраттарынан  ғанаемес, белгілі бір кезеңдік ерекшеліктермен де сабақтаса ... ... ... отырып, жазушыларымыз оның көркемобраздарын мінезі, қарым-қатынасы, әрекеті,  ой-аңсары,  мақсаты,  ішкі  жандүниесі арқылы бейнелеп берді.Әдебиетте адам ... ...  мен  ...  дәуір  мен  адамарасындағы сабақтастық пен қарама-қайшылық әдебиеттің  қай  жанр  ... ... ... ... ... күші – оның адам  жанының  тылсымсырларын ажыратқыштығында. Адам ... ... ...  бықсып  жанғанкертартпа  сезімдердің,  сенімдердің  шоғына  су  бүркіп,   адамды   ... ... ... ... – сол адам жаны мен  ...  иірімдердің  күрделі  сырын  ашу,  күнделікті   болып   жатқан   өміроқиғаларына адам ... ...  ...  оқиғаға  адамды  емес,  оқиғаныңсырын адамның болмысы ... ... ... ... орта  ...  ...  қана  ...  Адамтабиғаты  қоршаған  орта  болмысын  өзгертуге,  жақсартуға   ат    ... сана ... ... де ... ... ...  ... шешімін таппаған түйіндерді келешегін  барлайтын  да  ... де ... ... ... ... ... ... көркем   ойтуындылары ғана классикалық сапаға ... ... ... ...  ақын  ...  ... осы қасиеттермен  айшықталады.  Абай  мектебенің  ең  көрнектіөкіл ретнде  Шәкәрім  ...  ...  көп  ...  ...  ...  ...  поэзияға  жаңа   мазмұн,   жаңа   ...   ...   ... Абай ... ... де ... ... үлгісіне айналды.Негізгі бөлімҚорқытҚорқыт 8 ғасырларда өмір сүрген батыр, атақты ақын, асқан  ...  ... Ел ... ...  ...  ата  ...  жел  ...  мініпалып, халқына мәңгілік жасайтын жерұйық іздеуші,  ғұмыр  бойы  өлімге  қарсыкүресуші, өлім дегенді білмейтін ғажайып ... жан ... ...  Әйтседе өмірінң соңғы сәттерінде «Өлмейтін еш нәрсе  жоқ  екен»  деген  тұжырымғакелеяді. Қорқыт ата  ...  ...  ...  ...  ...  Ұлы  ... жырау мәңгілік өмірді шынында тапқан секілді.  Қорқыт  атаның  жантебірентерлік сыйкырлы күйлері, ұлағатты ғибрат сөздері, әрбір  жолы  ... ... ... өлең-жырлары  ұрпақтан-ұрпаққа  асыл  мұра,  мәңгілікқазына ретінде ауысып, мың ... ... ... бері өмір ... ... адам ... ізгілікөмір іздеген жан, ұлы қобызшы, асқан  жырауесімін бүгінгі ұрпақтары есінен шығарған ... ... ...... ... ... пен ... Аристотельденкейінгі  екінші  ұстазы  атанған  ...  ...  ...  ... ақын.Ғұлама ақын ғылымның барлық саласында өзінің сүбелі  еңбегін  қалдырды.Майталман  ...  ...  ...  ...  ...  мықты  әдебиетшіболды.Әсіресе, Ұлы  бабамыздың  әбебиеттегі  ...  ...  ...  ... мен жол  ...  замандастары  жоғары  бағалап,  оған  ұлкенқұрмет ... оны ... ... деп  ...  Ұлы  ... падишрасы болғандығы жайында өз замандастары да  куәлік  ...  ... ... өмір ... ... сері әрі  ...  ақыны  Әбу  ФирасФарабиге мынадай баға береді: «Поэзия – дөңгелек алтын түйе, оның  басы  ... ... ... - Әбу ... иығы – Омар ибн  ...  ...  -Әбу Таммамға тиді, қалғаны – ішек-қарын – оны екеуміз (сарайдың  жарапазаншыжыршысы екуі) ... ... бір пара ... ... ... адамдардың орны  мен  өмірініңмәнісі туралы философиялық рубайлар түрінде болып келеді.Ей, ... ... ... ... ... әсте ... дүние мекенің сыға бергенЖер нүктеге телміріп болма алаң.Біз бір мейман бұл жайда аз-ақ күндікБолымсызға ... күн ... ... тар ... әлем мекн, ол мәңгілік...(Ауд. А.Машақов)Қожа Ахмет ИассауиҰлы ғұлама, кемеңгер ақын,  бүкіл  Тұран  жерін  мекендеген  исі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Қ.А.Иассауи  –заманының бар шындығын ашып  айтқан,  әділдік  пен  адамгершілік  ... және  ...  ...  ...  пен  ...  ... ... іздеген және оны таба да білген данагөй, бәтуәлі батагөй ақын.«Мәдинада – ... ... –  Қожа  ...  ...  ...  ... ... заңғар биігі, ғалымдық ғұлама,  ақылман  жырдың  жүйрігіболған.Оның негізгі шығармасы  –  ...  ...  Ұлы  ...  ақын  ... ... осы ... арқылы Алланың ақ  жолын  –  Ақиқат  жолынайтып беруді, ұғындыруды мақсат еткен. ...  ...  бұл  ...  ... шындығымен қоса өз өмірінің бүкіл болмысын, ғұмырлық  тәжірибесін,әдістері мен құлшыныстарын, алланың ақ жолын  ...  тану  үшін  не  ... ... ... ... ... шын мұсылмандық  ұғымменжырлап отырған. Ана сүтімен, ата тәрбиесімен, ... ...  ... ... ... ... жүрегінен жай алған ұлы наным оны осы  Ақиқатжолындағы тынымсыз ізденіске түсірген. Қожа ...  ...  ...  ...   ол   –   ...    ...    қайырымдылықтың,    тазалықтың,адамгершіліктің жолы.Қожа  Ахмет  жырлары  ...  ...  ...   ... ... тазалық секілді игі істерге, яғни  Абай  ...  ... ... бес нәрседен қашық» болуға шақырады.Тақуалық ғұмыр, ғаріп, пақыр, жетесіздерге пана болып, қамқорлық жасау,Алла елшісінің жолын ұстау, өмірді босқа ... ... ...  ұлы  ақынбұрынырақ ғұмыр кешкен мұсылман шығысының ойпаздары  мен  ...  ... ... ... ... алға тартады.Қажа Ахмет даналық сөздерінің көпшілігінде ұстазы Арыстанбапты жиі ... ақын ұлы ...  ...  ...  ...  ой  ...  қараудыұсынады. Менмен, көрсеқызар, кеудемсоқ, дүниеқоңыз болмауға, тәубаға  келуғеақыл-кеңес береді. Яғни бабаларымыздың хикметтері  ...  ...  мәнд  ...  пікір,   адамгершілік   мұраттарына   ...   Қожа   ...   ... ... ... қор ... мейірімсіздерден  қайырым  күтпе,кісі ақысын жеме,  арамдық  пен  мал  ...  ...  ...  ...  ... оның бәрі ... мәңгілік ештеңе жоқ,  дүние  жалған  ешкімге  деопа  бермейді,  дүниеқоңыздықпен  мәңгілік  өмір  ...   ...   ...  ...  Хоман  қайда  қазір,  олар  неге   ...   ... ... ... ... бәрі де сәттік-ақ жермен-жексен  болады  дейотырып, ... ... ... ...  ...  ...  тұскенауртпашылыққа мойымай көтеруге шақырады.  Кәззап  ауылын  мекендеген  молда,иман,  қазы,  арам  ...  ...  ...  ...  ...  бірАлланың алдында есеп беруге тура клетінін ескертеді.Әділдік жолына түсу, ақиқатты іздеп табу, адамның рухани өмірінің  тазаболуы  сияқты  ...  Қожа  ...  ...  дінің   шарттары   арқылытүсіндіруге  тырысқан.  Әлеуметтік  қайшылықтар  мен  ...  ... ... ...  ...  тәкәппар  жандарды  әшкереилеп  отырған.Халықты ізгі ... ... ... Ахмет Иассауи өзінің ұзақ жылғы өмір  жолын  ...  ...  ... ... ... ... жоқ деген қортынды жасайды.Қожа Ахмет, басыңды халқыңа ие білАқиқатты ары таза сүйе білДүние қорлар кетсін бықсып өзіменХалық қана ... ие ... Қожа ... ... тек дін ... ғана ... ... бірге,  оладам боиындағы ізгі қасиеттерді көкке көтере мадақтаушы, өз  оқырманын  әділмейірімді, ... ... ... ... шақырған ойшыл ақын.Қожа Ахмет Иассауи - өзі өмір сүрген  заман  мен  ...  ...  ...  мен  ...  арман  мүддесін  жете  сезінген,   тереңтүсінген, халықты ... ... ... тұлға.1 тарау19 ғ. 2.ж. Шәкәрім Құдайбердіұлы19 ғасырдың 2 жартартысымен  мен   20  ...  басы  –  ...  ...  жаңа  өмір  ...  жаңа  ...  бағдар  мен   жаңа   ойобраздарын қалыптастыруды талап етті.Шәкәрім ақын ... ...  ...  мазмұндық  жағынан   байытып,сонымен қоса ол адам болмысы ... тың ... ...  ...  ... ... ... мәселесі Шәкәрім шығармашылығының орталық тақырыбы болып табылады.Шәкәрім өз философиясындағы алғашқы міндет - тұтас әлемдік  ...  ... ...  ...  ақын  ...  адам  орны  мен  ...  сол  әлемдіктұтастық тұрғысынан қарастырады. Фәлсәпаның  басты  ...  және  ... – адам ... ... ... ...  ...  негізін  қалағандардың  бірі.Ақын ұстанған басты бағыт –  нағыз  адам  деген  атқа  ...  ...  ... ... ... қалған сөз  теріп»  өлеңінде  осы  нақты  көрністапқан:Жүрегі таза адамдар,Зұлымдықтан амандар,Қиянатсыз надандарӘулиеден кем емес.Сондықан, жалпы ...  тән  асыл  ...  ...  пен  ... пен ... ...  пен  ...  мәселелерін  жырлауғакелгенде Шәкәрімге жетер ақын жоқ. Осынау ізгі қасиеттердің  өмір-тіршіліктеалар  орны мен мән-маңызына бойлай отыра және оны ой ... ...  ... өзі қоршаған ортада орын алған адамдар бойындағы қасиетсіздікке  жиренеқарайды. Сөйтеді де одан арылтуға бар өнерін салады.  ...  мен  ... ... ... ... арқылы оқырман мен тыңдарманға  ақтарыпсалады. Мәселен «Насихат» өлеңінде ақын:Адалдық жолы ... ... ... болдық шын жексұрын надандарға,Адастық деп отырмын айқай салыпБір тапқаным сол болды, амал барма...- деп күйінеді.Ақын надандық торлаған қазақ даласына ... ... ...  жол  ... ... ... Бұл арадағы ақын арманы  ащы  өксікке  толы,  ... ...  Ол  ...  надандықтың  түп  тамыры  адам  бойын  шырмағансауатсыздық пен қараңғылықта, жалқаулық  пен  бойкүйездікте  ...  ... ... ... ... арқылы  адамдық  болмысты  тануға  ұмтылғаназаматтық ірі мақсаттарының бірі – ұлттың бойына бәле боп жабысқан  осы  ...  ...  ...  ...  ...  қағидасын   ұстанғанАбайды  дана  ұстаз  таныған  Шәкәрім  ұлы  ақын  ұсынған  ...  ... атты ... ... одан әрі ... ... Абай:Болмашы кекшіл,Болсайшы көпшіл,Жан аямай кәсіп қыл! - деп нақыл айтса,  Шәкәрімде  ұлтқақызмет етуді адам баласының ең ... ... ... ... ... ... еңбек қыл,Ақ жолдан айнымай,Ар сақта, оны  ... ол ... ... ... алға ...  ...  өлеңдеріндеадамзаттық  тұлғалардың   болмысын   айыратын   көрсеткіште   осыған   ...  Яғни  ұлт  ...  ...  ұғымы  алдыңғы    қатарға   ... ... ... ... ... бағаланады. Ал өмірде  адам  болыпқалу үшін, адамгершілікті жоғатпас үшін не ... ... адам ...  қалуы-  әлемдегі  сөз  өнерін   ...   ...   ...   бар   ... ... мәселе. Заманның заңғар жазушысы Ш.Айтыматов бұл  сұрақты20 ғасыр биігінен барша адамзат алдына қоя ... ...  адам  ...  ... ... да  сол  сұрау,  бейбіт  күнде  де  сол  ...  ...  ...  адам  өнер  атты  ұлы  ...  жанына  қуат  еткелі   бері   «күнтәртібінен» бір түскен ... Бұл ... ... ұлы ...  да  Абай  ... де ... сөзбен өрнектеген суреткер ретінде толғандырмай  қоймасыанық. ... ... ... бар, Адам қылмас халқым бар»  деп  күңіренген  Абайұйқтаған  ойды  түртпек  ...  ...  адам  ...  ...  ...  ... алға жайып салды. Ұлы ақынның адам болып  қалу  үшін  ...  ... ... ... ... мал ... дұшпанын білсеңізТалап, еңбек, терең ой,Қанағат, рахым ойлап қой -Бес асыл іс көнсеңізШәкәрім «Талап пен ақыл»өлеңінде сегізге ... ... ой, ... ... жанАнық төмен болмай ма хайуаннанЫнсап, рахым, ар, ұят ... ... ... ... деп ат қойылған жанның алдымен мейірім, рақым,  әділет,  ... ... асыл ... ...  ... дейді  Ұлы  Абай.  Шәкәрім  де«ғаділетті жүректің билік айтуына ... ас» деп ... ... ... ... ... әділ жолға түсуінің мүмкіндіктерітуралы  философиялық  толғаныстарында  ...   ...   ... ... жеке  ...  ...  ...  мән  беріп,  көбіне  солардышығармаларына арқау  еткен.  ...  ...  ...  ...  ... пайдасы, әсері, ықпалы үнемі уағыздалып отырады.  Адамның  қоғамдағыорнын жоғары ... ... ... оған  көп  жүк  ...  ... олардың орындалуына қажет шарттарды, жолдарды да айтады.:  «Ерінбесеңеңбек дәулет дайын».Тұңғиықтан сыр тартқан сыр тартқан Шәкәрім поэзиясы талай құпияны дүниесырына ... Адам ... ... ... ең  асылы  адамның  «өзінөзі тануы» деген ой ақын ... бір ...  ...  ...  ...  ...  үшін  ...  деген  қағида  бар.  Ол  қазақ  дүниетанымында,поэзиясында айшықты орын алған. Бұл ұғым Абай ... да  қара  ... ... өз  ...  ...  ...  адам  болмысын  айқындаудақұдіретті құрал екніне шек ... ...... ... ... ... өмір ... алдар бірақЕртең өзің қайдасың, білемісің?Өлмек үшін туғансың , ойла шырақ.Ал ... ... ... ... ... ...  ... осы мәселеге:Өлімнің хақ екенін көрсең де,Өлместей омраулап, шатасыңТозақтың барын біліп жүрсең ... ... ...  ...  жүгінкөтеру  пенде  пешенесіне  жазылған.  ...  ... үшін ... болса бұл алланың адамға жазған үкімі, бұны  ...  ... де ... жоқ. Ендеше Алла Тағала  адамзатты  тек  қана  жақсылықтыбұрып, тіршілігінің мазмұндылығын  санасына  ...  оны  ...  ... ... ...  өзі,  ...  айтсақ,  «бейіш  болар»  еді.(6-12беттер, курстық ж.)Енді, халықты, ... ... ... ... ... ... ...  солмәдениеттің, білім мен  ғылымның  қасиетің  поэзиядағы  адам,  ақын  тұлғасыарқылы ... ...  ...  ...  ...   ...   ...   өзектітақырыптардың  қатарына  саналады.  Әдеби  тұлға-  сан-қырл,   ...   ... да ... ... ... ...  Оның  күрделілігі  қоғамдыққатынастар   мен   әлеуметтік   болмыстың   ...    ...    ...  ...  ...  ...   ақын  өмір   ...   замантынысын, адамдар болмысын  ғана  танып  қоймаймыз.  Шәкәрім  кейіпкерлеріненбүгінгі  ұрпақ  ...  ...  ...  ...   ...   ... Шәкәрім адам, ақын,  лирикалық  қаһарман  тұлғасын  сомдау  ... ... ... ... түзетуді мақсат етеді.Шәкәрім поэзиясындағы адам,  қоғам,  алла  ...  ...  ... ...  диалектикалық  байланыста.  Олар  бірін-бірі  толықтырып,бірінен бірі туындап  отырады.  Ақын  поэзиясындағы  өмірді  ...  ... ... ... ... ... кейінгі  ұрпақтарға  берерімол. Шеберлікпен өрнектелген Шәкәрім  кейіпкерлері  жақсылыққа  ... ... ... ... жаңғырта түлетеді. Жаманшылықтың,  зорлықпен зұлымдықтың адами имандылық  қасиеттерді  қалайша  ...  ...   ...  кері  ...  де  ...   ...   іс-әрекетінен, дүниетанымынан анық аңғарамыз.Қандай  да  болмасын  қаламгер  шығармасындағы  адам  ...   ... ... оның ... ойының нәтижесі  іспеттес.  Бірақ  ақын  ... ... ... бір құбылыс емес. Суреткер тұлғасы ауқымды, күрделі.Қазақ поэзиясындағы адам, ақын, қаһарман тұлғасын ... ... ... адам – ... 20 ғ. Басында  бұл  дәстүрді   Шәкәрім  ... ... ...  ...  ...  ...  ... қоршаған ортадан өзгеше және озық. Олардың табиғаты  таза,  өмірлікмақсаттары айқын, махаббаттары  биік, тағдыр тәлкегімен күресуге  ... ... ... ... ... ... тұзу  адамды  қалыптастырудымақсат тұтады. Ақынның діни  ағартушылық  гуманисттік,  ойшылдық  қасиеттеріоның өлеңдері мен ... ... ... арқылы шыңдала  түседі.Тұлға мәселесі төңірегінде түркілік рухани мұраны,  Шығыс  поэзиясымен  жәнебатысттық  әдеби-  ...  ...  озық  ...  ...   ... ... түседі.Шәкәрім Абай тағылымын дамыта отырып қазақ поэзиясын бір саты  жоғарығакөтерген  ақын.  Шәкәрім  де  Абай  ...   өз   ...   ...   ... еш уақытта ауытқымаған. Ол өмірдің  қиыншылықтарын,  тауқыметінтартта отырып ,  ...  ...  ...  адам  ...  ...  ... ісінен бас тартпаған.  Ақын  шығармашылығыныңа  басты  ерекшелігі  ... ... ... сапалары мен  қасиеті  туралы  дүниетанымдыұ,философиялық ой түйіндеуде. Шәкәрім лирикасы – философиялық ...  ... ... Ақын ... адам ... ... ... пікірлерін  көркемсөзбен суреттейдіӘдеби процесте адам болмысын  философиялық  принциптер  ...  ...  ... ... ...  ...  күрделі  қоғамдық  ьолмыс  туралы  сөзқозғау  қиын.  Кейіпкер  бол  мысы  адам  ...  ...  ...   ... Ұлы ақын философ  Ш.Құдайбердіұлының  лирикасында  ...  ...  ...  оса  ...  ...  ...  Шәкәрім  Абай   күнтәртібіне қойған адам бол принципінен  енқашан  ауытқымайды.  ...  ... өзі ...  ...  ...  ...  ...  үнемібірінші кезекке қояды.Адам тұлғасы, жеке тұлға  мәселесіне  келгенде   Шәкәрімнің  нәр  алғанбастауларының тым ... ... ... ... ... ...  ... бастап. Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн,  Иассауи,  Махмут  Қашқари,Дулати, Бұхар жырау, Абай т.б ұлы ... ... ...  ...  ...  адам»,  «толық  адам»  деген  ұғымдар  кездеседі.  Халқын  сүйгенпатриот, ел мұңын ойлаған, ... пен ... ...  адамдар  болса  елде түзеліп, өркениет жолына түседі,- деген ... ... Өз  ... де ... ... осы ... насихаттап ұғындыруда  аса  зор  еңбекетті. Шәкәрім өз ... көп ... ... ... – таза ...  тұзуадам. Шәкәрім өз замандастарын көп сынады. Олардың бойындағы жағымсыз мінез-құлықты,  әдет  пен  дағдыларды  жие-жие  көз  ...  ...   ... ...  қылжақпас»,  «Шаруа  мен  ысырап»  сияқты  өлңдеріндеақынның өз заманына лайық тұзу адам  ...  ...  ...  ...  ...  туралы  баянлалады.  Бұл  туындыларында  ақын  ...   ... ... ... ... ...  ақын.  Және  осындайадам  бойында  кездесетін  кеселдерді  сынау  арқылы  ғана  ...   ... ... ғана «таза адам», «тұзу адам» табатына сенеді.Шәкәрімнің армандаған арлы, «жүрегі  таза,  ойында  арамдық  жоқ»  ... ... ... ... еңбек адамының бейнесі.Қайраты зор, білмейтін ерінуді,Не асып, не ... ... ... ... ... орынсыз елігуді.Шәкәрім түзу адам «мынадай болу керек»  деп  портретін  жасап,  суретінсалмайды. Ақын өз кейіпкерлерінің моральдық, ... ... ...  ... оның ісі ... ... ... адамға  табиғат  берген  қасиеттерді  бейнелеу  арқылы  адамобразын сомдаған  шығармаларының  ...  ...  пен  ...  атты  ... ... үшін ... ...  –  талап  пен  ақыл  деп  есептейді.Адамға ең алдымен ақыл керек, содан соң алға ... ... ...    ой    ғой    ...    ...... болады мида басыОрынсызға ұмтылтпай тоқтатуғаТалаптың алты түрлі бар  ноқтасы,-  дей  ...  ... ... ... ... ынсап, рахым, ар, ұят,  сабыр,  сақтық  сияқтыалты түрлі қасиеттің қажеттілігін,  ...  ...  жия  ...  адам  ғанамұратына жете алатынын  айтады.  Бұл  өлеңдегі  Шәкәрімнің  ...  ...  ... ... ең ... ... нәрін сіңіру. Өйткені талапты  адам  ғанабәріне қол жеткізе алады.Адамға ғана тән жақсы ... ... да осы екі ... ... Бұл екі  ...  адам  ...  бас  қосқан  жерде  еш  ... ... ... ... ... ... ... бірдей салыпАнық ақыл адымын аштырмайдыЕш нәрсе одан құтылмас ...  ...  деп  (74,128)  ... ...  қасиеттер  ақынның  барлық  өлеңдерінде  дерлік  әр   ... ...  ...  ...  Әсіресе,  Шәкәрім  өлеңдерінде  «тазаақыл» ұғымы жиі көрінеді. Ақын ... ақыл ...  ...  биік  ... ... қыл ақылды!Сол табады мақұлды,-Деп ақыл ұғымын қасиетті пайғамбарға теңейді.«Таза  адам  »жасау  жолындағы  Шәкәрімнің   ...   мен   ... ...  ...  Ақын  әлдеқандай  бір  ...  ...  ғана  ... ... талпынбайды. Оның бейнелеген адамы - өмірдің барлық  саласынақатысы бар шынайы тұлға, нақты бейне.Ақыл құсы адаспай ... ... ... ... таса,Жеті көк жерден оңай басқыш болыпҒарышқа қол ... ... адам ... ... ... ... да самғтатын ұлы күштіңқұпиясы ақылда жатқанын жырлайды. «Ашу  мен  ынсап»  өлеңінде  адам  ... әр  ...  ...  ...  ...  ...  ... бәрін ынсапқа  сынатса,  «Мал  жимақ»  атты  ...  ...  ... ... пен ғана ... ... түсетінін айтады.Шәкәрімнің  көптеген  өлеңдеріндегі  лирикалық  кейіпкер  «түзу  адам»,алланы, арды, шын ақылды, еңбекті ...  ...  Оның  ...  ...  Олар  ...  ...   ...   ауыртпалықта   өздеріұстанған «арлы болуың» позициясынан ауытқымайды, досын  сатпайды,  ел  ... Жеке адам ... ... мінез көрністеріне жан бітіре  суреттеу,оларды үнемі қозғалыстағы, даму қалпындағы құбылыстар ретінде ұсыну  жағынанШәкәрім ұлттық ... ...  ...  ...  ...  ...  ... жанды құбылыстар арқылы ақын шығармаларындағы тұлға сомдалды.Шәкәрімнің тағы бір ерекшелігі- адам  тұлғасы  арқылы  ...  ...  ...  және  басқа  да  қасиеттерін  аса   шыншылдықпенсуреттеуде. Ақын лирикасының ... ...  ...  ...  Белгіліғалым Р.Нұрғалиев осыған ұқсас құбылыс туралы: «Алдыңғы  ұрпақтар  басындағықуаныш күйді, мұңлы сырды,  қазақ  ...  ...  ...  ... - ... деп  (14,11)  өте  ...  ...  Шәкәрім  де   ұрпақтанұрпаққа халықтың рухани мұраттарын жеткізуші елші іспеттес.Өнерлі, білімді ... ... ... ... момындар тартар азап.Үйренсе ғылым менен сан өнерін,Білер еді-ау өнердің не берерін,- дей(3,211)  ...  ... ... әлем ... озық ... озық ... озық  ... шақырады.Адам туралы сөз қозғап, ой  толғағанда  Шәкәрім  лирикасының  мазмұндықарқауы «ар», «ұждан», ...  ...  ...  категорияларына  қатыстыболып келеді. Оның  өлеңдеріндегі  ...  ...  ...  мен  ...  ...  қана  ...  Сөз  бен  істе  түзу,  әділет  жолынан  аумайтын,орынсызды айтпайтын намысшыл ... ...  ...  ...  ... ... ...  кәсіпкер,  рухани  дүниедегі  тұғыры  берік,ішкі дүниесі адал, әрі азат  адам  ...  ...  ...  Арлы  адам   ...  өзі  жасайды,  жүрген  жеріне  әділет,  ынсап,  ...  ... жол ... еңбек сүйгіш, білімқұмар тұлға ретінде көрінеді.Шәкәрімнің  лирикалық  кейіпкерлері  ел  мүддесін  ...  ...  Олар   ...   ...   қоғамға   қарсылық   ...  шығу  ...  ...  Еңілік,  Қалқаман,   Нартайлақ,Мәжнүн сияқты арулар мен  азаматтар  тек  ...  ...  ғана  ... ... ... ... ... Ақынның  мақсаты  идеялық  тұғырыайқын:Жігіттер қор да ... ... де ... ... жерім жоқ ештемеден.Құдай жоын біле алмай, қу билегенЕлден басқа қайғым жоқ , мұныма сен.(3,78)Шәкәрімнің  тұлға  жөніндегі  ...  ...  әл-   ...   ... ой- ...  сабақтастықты  көреміз.  Ұлы  ойшылда  бақытқажетудің негізгі  кілті  түзу  ...  ...  деп  ...  ... ... марқұм өткен соң өзіме айтқан жырларым»,  «Партия  адамдары»,«Насихат»,  «Өкінішті  өмір»  ...  және  ...   ... әл- ... мен ...  анық  сезіледі.  Шәкәрім  топшылауларыИассауи  хикметтеріндег  исламдық,  танымдық,  адамгершілік  желілерімен  ... ... ... адам ... әл- Фарабиде, Иассауида  жәнеШәкәрімде ұқсас болуынан, сөз жоқ, ... ... ...  ... әл- ...  :  ...  ...  адам  талпынатын  мақсат,өйткені жетілу дегеннің өзі бір ... және  оның  өзі  ...  жоқ,  ... - ... Ал Иассауи болса өзінің 24-хикметінде:1087. Тарихатты білмедім, хакикаттқа кірмедім,1088.  Пір  бұйрығын  қылмадым,  сылтауы  көп  Қожа   ...  ...  ...   тәрбиелеу   жолы   алланы   сүюге,   ...   ... ... ...  ...  ...  ...  осынау  руханиұстазддарының ойын жалғастыра келе:Еліріп. Еріп көп ел ... ... ... жауға санайдыТүзу жолға бұрғанды,- деп (3,148) толғанады.Махмұд Қашқаридың да ұлы  еңбегінен   Шәкәріммен  идеялық,  тақырыптық,концепциялық ортақ ... ...  ...  ...   бәйіттерініңбірінде:Бір жігіт асулардан асып кетті,Мейлінше дүниені шашып- төкті.Ақыры ... боп ... ... артырылған арынымен,-десе(6,30).Шәкәрім осы тақырыпты жалғастыра отырып:Қайтер еді жігіттерТым қымбатты кимесек.Мақтан үшін борыштыҮсті- үстіне үймесек,- дейді(3,56)Осы   үзінділерден-ақ   адам   ...   ...   ...     ... ... ... ...  шығармаларынан  Жүсіп  Баласағұнныңаты әйгілі  еңбегі  «Құдатғу  білігімен»  де  ...  ...   ... өз ... ... берді- адам бүгін жетілді,Ақыл берді талай түйін шешілді.Ақылды –ұлы, бұл, ... ... ұлы етер ... ... білікте» кездесетін  катигориялық  ұғымдардың  ...  ... ... ... ... сомдауда пайдаланады. Сонымен қатар  екіақынның өлеңдерінің  сыртқы  формаларында,  ...  ...  ...  ... ... байқалады.Шәкәрім  поэзиясындағы  лирикалық  қаһарманның   қалыптасуын   зерделейотырып,  оның  ...  ...  ұлы  ...  ...  диологтағы  қалпынсезінеміз. Олардың  әр  қайсысының  алдында  жаңалыққа  толы  ...  ...  Олар  осы  ...  ...  ...  жоқ.  Оны  түсінуге  және  ... ... ... Осы ... ... жолында  Шәкәрім  ЖүсіпБаласағұнның  эстетикалық  өлшемдерін,  көркем  ойы  мен  ...  ... ...  ...  Абай  ...  ...  тұтып,  дәріптеп  үлгі   алса,Шәкәрімде солай құрметтеп, үлгі  ...  Ақын  ...  ... ... сияқты тарихи- поэтикалық шығармалармен  жете  танысболып, еңбектерінде кең қолданған. Мысалы  ...  ...  ... ... сай болмаса, не үшін ол өзін тірімін деп  есептейді?  Халықтыңқамы үшін өз ... ...   ...  дұшпан  демек»,-  делінген(7,37).Шәкәрім осы ойды поэзиясында былайша өрнектейді:Олай қылмай ... ... ... қиянат қылмаса зорлық, тақыл.Таза еңбекпен тағдырдан пайдаланса,Адамды сонда адам деген мақұл.(3,156)Шындығында Шәкәрім адам туралы күрмеуі көп түйіндердің  шешуін  ...  ...   ...    поэзия   сарыны   ақынның   «ғарыппын»,«дерттімін»,  ...  «жан  ...  ...   ...   ...   ...  анық  ...  Ақын  өзінің   махаббат   дастандарындағыкейіпкерлер  ...  ...  ...  сопылық   әдебтиеттің   үлгілерінпайдаланады.Шәкәрімнің суфизімнен өзгешелігі ол сезім,  мұң  зар,  ... ... қоса ...  ...  қатынастарды  қатар  алыпотырды.  Шәкәрім  сезім  мәселелерімен,  ...  ...   ...   ...  ...  ...  кесел-  ауруларға  не  себеп  болды   дегенсұрақтарды шешуге ұмтылады. Ақын жеке адам  ...  ой  ...  ... ... ерекше көңіл бөледі. Шәкәрім  «хақиқатқа жету»  жолындаалламен  бірігуге , ... ... ... ғаріптік күй кешуге барады.Шәкәрімде  дүние  кірінен  ...   ...  ішкі  жан   ...  ...  Ол  ...  ...  ақыл,  талап,  адал  еңбек,мейірім, ынсап, әділет пен таза жүрек категориялары тұрғысынан  тәрбиелейді.Оның көптеген ... ... ... ... ...  ...  болу»  симяқтысопылық түйіндер жиі қайталанады. Мысалы, Иассауи 27- ші хикметінде:Ғашық болса күйдіреді жан мен тәнің,Ғашық болсаң ойран  ... ... ... ... танып болмас Алла сеніНе қылсаңда ғашық қылғын пәруадігар (5,60)Немесе алтыншы хикметінде:Мәжнүндей туған- туыстан қашып тындым,Түрлі- түрлі жапа ... ... деп (5,31) ... де ... мақаммен ойын өрбітеді:Жігіттер ендігі сөз- менің сөзімМәжнүннен аз-ақ кейін көрген күнім!Мен осындай қызға ғашық болсамдаҒаріппін дерті ... шын ... ... ... бес ... барБерейін атын атап ұқсаңыздар:Махаббат, ғаділет пен таза жүрек,Бостандық, терең ғылым,-міне осылар (3,396-397)Шәкәрім шығыс ғұламаларынан үлгі ала отырып, олар ...  ...  ...  ...  ...  Ақын  ...  биік  парасаттылыққа  жетужолдарын сатылап саралайды. Ол адамның ішкі  жан  ...  ...  ...  ...  ізгі  қасиеттерді  гүлдендіруді  мақсат   тұтады.Қоғамды  биік  тұғырға  көтеретін  ...  ...  ...  дөп  басады.Жаратушыны сүю, ғаділет пен адамзатқа деген  ...  ...  ішкі  ... ... ... адам таза жүрек иесі ретінде халақ  ...  ... ... ... рухани қазыналардағы ой-пікірлердің  осылайша,бірін-бірі   толықтырып,   тоғысып,жалғасып   жататынын   ... ... ... ... ... пен ...  ...  Халықосыған ұмтылуы қажет,  олардың  ой-мақсаттары  ...  ...  ...  Қазақадамы  заманның  талабына  ...  бере  ...  ...  деп  қиналады   ақын.Шәкәрімнің   көкейкесті   арманы-   адам   бойында   ...   ...   ... сай ... ... ... Ол үшін ...  «ғылым»,«таза ақыл», «мейірім»,  «талап»  пен  ...  ...  ...  ...  ... ... орын алуы керек. Шәкәрім творчествосының өн  бойынан  өтетінмазмұндық арқау осы. ... ... ... өмір ...  ... ... өмір ақиқаты қандай болса, кейіпкер болмысы да сондай.Шәкәрім  адам  мәселесін   ...   ...   ...   ...   ... озық ... сүйенеді. Ақын  әдеби  дәстүрлер  жалғастығынкейіпкер  тұлғасын  сомдаудың  қайнар  көзі  деп  ...  ...  ... тұлғасын жаңартуды,  жетілдіруді,  оған  тың  мазмұн  беруді  үнемікүрделене беретін әдеби процесс деп ... - жеке ... ... ... ... ортаға ықпалын  тереңтүсінген ақын. Оның  лирикасындағы  адам  болмысы  үнемі  күрделену  ... Ақын адам ... ...  отырып,  шығарманың  көркемдік  сапасынарттырып, мазмұн мен ... ... ... ... үшін ең ... ... - ...  адамның  мүддесі.  Сондықтанболар ақын лирикасында ... пен ... ... ...  орын  ... адамның борышын былайша түсіндіреді:Адамдық борышың,-Халқыңа еңбек қыл,Ақ жолдан ... ... оны ... да өнер мен ... ... ... ақыл тұл ... үшін бірінші кезекте  адамның  әлеуметтік  статусы  емес,  оныңадамдық болмысы тұрады. Ымырасыз, бітпес ... ... күн  ... Шәкәрімде жоқ. Байдың ішінде жаманы, кедейдің  ішінде  жақсысы  болады,-деп есептейді ... Бай болу ...  ...  болу  ...  ... Теңзідіктің болуы жаратушыдан. А  дам  жамандықтан  қашып,  жақсылыққажақын  тұруы  қажет.  ...  ...  ...  өмір  сүруін   ақын   жалпыадамзаттық ... ... ... ... бодандық қалпына өкінеді. Билік тетіктер  басқа  ...  ...  ...  ...  ...  ...  адамдардың  адамиболмысын сақтау үшін белсенді күрес жүргізуге  тырысада.  Оның  ... ... ...  адам,  халық  бойындағы  рухани,  әлеуметтікауруларды сылып тастау.Шәкәрімнің лирикасында ... мұң бар, ... бар. ... ол ... сенеді. Ол жас ұрпаққа бо лашаққа  ...  ...  ... ... ел болу ... ... өз орнымызды табу  үшін  тағы  да  керегісол баяғы надандықтан арылу.Аласапырын заманда «адам» деген атты жоғары ұстап, өмір  ...  ... ... ... біздің қоғамымыздағы нағыз  керек  тәрбие  ...  ... сол ... пен ар ... сол – арамдықпен  жан сақтайды,Адам сол – таза еңбекпен күнін көріпЖан үшін адамшылық ар сатпайды.Қазақта «жаным – ... ... ... сөз бар, ... ... тәнар, ұят, ождан бәрінен қымбат. Жоғары  саналы  әрекетпен  жеңу,   адамзаттықсапалардың бағасын арттырады.  ...  ...  ...  ... ... рухтың тереңдігі «талпынған мақсат іздеп  мақұрым  қалмас»деп ой пікірін айтады.Адам ісімен сөзінің қиылысуы  ...  ...  ...  ... ... еңбектің нәтижесі. Ал ішінен дау  іздеп,  тілім  бар  депмағынасыз сөйлеп,  ащы  ...  елді  ...  ...  ...  ... ... ... не  мақтаншақ,  дарақы,  надан  болсақ,  қайда  барыпоңасың, сенің хайуаннан қай  жерің  ...  деп  ...  өзін  өзі  ... ... сөз ... сыр менен сынын,Түзетуге именбе тапсаң мінінӘдеп сақта жалғыз-ақ қате ... ... дей ... ... ...  тежеу,  қанағаттану,  ұстамды  болу,  әдептен  озбай  сабырлы  ... ...  әр  ...  мән  ...  құлақ  ас  дегенді  айтады.Абайдың адалдан мол жи «қолөнерін кәсіп қыл, мал  ...  өнер  ... үрім ... озық ... деген идеясын былай жалғастырады:Егін сал, не сауда қыл, малыңды бақ,Білім білмек - әр іске ... ... ... қыл үйреніп-ақ,Кетпес дәулет осы ғой әмбеге хақ.Қолөнер - өзің өлсе бірге өледі.Сондағы алғандар үйренеді.Сен ... де ... елде ... жанға азық пен мал береді.Адамның әлсіздігі өнермен күресе алмау, яғни  саналы  ойдың  төмендігі.Ақыл ойы ... ... жеке  адам  ...  қиындықтарды,  басына  төнгенқайғы-қасіретті сабырлы көңілмен тізгіндеп «тәуекл  тізгіні  кең»  ... ... оны ...  ...  осындай  өсиеті  –  адамгершілік  тәрбиесінің   барлықбағыттарын көңілге ұялатып, ... ... ... ... Адалдық  пенарамдықтың, жігерлілік пен ынжықтықтың, жақсылық пен жамандықтың  ара  жігінашып беріп, Шәкәрім атамыз жүрегі егіле, қазақ ...  ,  оның  ... ... ... ... білсін, өмірде өз орнын тауып  биіктеп  өсеберсін деп осындай терең ойлы тәрбиелері ойларын қалдырады.Адам ... өмір сүру ... ...  ...  кейде  өмір  оны  жарғалақтырады. Тек  осындай  кезеңде  дұрыс  жол  тауып,  ...  өз  ... ... ... ерлік.Қазақтың жайнар даласыЖетілер оқып баласы.Шошытатын мені сол-Олардың күндес,  таласы(3,269)  дей  отыра  ...  ... ... жеті ... алға қояды:«Мейрім», «Ынсап», «Әділет»,«шыдаам», «шыншыл», «Харекет»Түп қазығы: «Ақ ... ... ел ... әлемнің әліде ойдағыдай жетілмеуі, әділетсіздік пен бақытсыздықтыңбасым болуы жағдайында ... ... ... ...  үшін  жоғарыдааталған құндылықтарды адам бойына  сіңіру қажеттігін үнемі  ...  ... ... осы ... ... ...  ...  пайдаланады.Олай болуы ақынның қандай мәселені көтеріп  отырғандығына  байланысты  ... ... ... ... ... адам болу ел  ...  ...  болудеп есептейді. Шәкәрімнің «арлы азаматтың жақсы мен жаманның  жігін  ажыратабіледі.  Сөз  бен  істе  ол  ...  пен  ...  ...  ...  Оныңлирикасында азаматтық пафос, биік  рухты  патриотизм,  отаншылдық  айқайлап,ұрандап тұрған  жоқ.  ...  ...  мен   ...  ...  ... ... ... өмірдің шытырман құбылыстарымен  байланыстаберіледі. Ол ұлттың жас ... ... ... опитимистік  сенімдіжәне қамқорлықты  үнемі  көрсетіп  отырады.  Ақын  өз  өмірінің  ...  ... ... ар үшін,Барша адамзат қамы үшін,Серт берген еңбек етем ... атар таң үшін ... ...  ...  ...  руханиландырушы  феномен  ретінде   «жар»,«жаратушы» категорияларына ерекше ден қояды. Табиғат пен адамзатты  жаратушыЖар ...  адам  ...  ...  мен  ...  үшін  ...  ... ар, ұждан,  әділетті,  еңбекті  сүйіп  Жарға  жағуға  тырыс  дегенқағиданы Шәкәрім поэзиясындағы өзекті ... бірі деп ...  ... өз ... Жар сүйетін құндылықтарға  бұрса  дұрыс  өмір  болады,адам тұзу жолға түседі. Шәкәрім Жар құдіретіне бас ие ...  ...  ... пен ... ... түсуге шақырады. Түзу жолға түсудуң кепілі  ... ию ... ... ақын өлеңдерінде ұдайы насихатталады.Поэзиясы.Ақын лирикасының негізгі объектісі- адам. «Ескіден  қалған  сөз  теріп»деп аталатын ... ақын өз ...  ...  күйініші  мен  арманынжайып салады. Мұнда  Шәкәрім  өмір  сүрген  ...  ...  ...  ... ... ... нанымды психологисы, рухани портреті бар.Ескіден қалған сөз теріп,Өз ойымнан өң беріп.Үйретуді жөн беріп,Түзетпек едім адамды.Қышыған жерін қасуға,Әділет ... ... ... ... пен ... ... сенбеді,Өз қылығым жөн деді,Көре тұра көнбедіКетірді  қуат-  шамамды,-  деген  ақынның  көкірек   көзікөреген. Адам ... ... ... ... ... ... - Шәкәрімнің  бастыдұшпаны. Айналасындағы адамдарды ол осы тұсаудан ... ...  ... оның бұл ойын ... адам жоқ. ... ... өзін ... етуге  даяр.Ақын жүрегі осыған күйзеледі. Күйзеле тұрып ол:.....Жүрегі таза адамдар,Зұлымдықтан амндар,Қиянатсыз надандар,Әулиеден кем емес,- деп ... ... ... ... ... жасамаған  надандардың  өзін  Шәкәрімадам қатарына қосады.  «Надан  болсаң  бол,  ...  ...  ...  ... ... да шүкіршілік»,- дейді ақынның сезімтал жүрегі.Ақын алдымен  адам  мінез-құлқындағы,  жүріс-тұрысындағы  кемшіліктергешүйлігеді.  Надандықтың  ...  осы  ...  ...  ...  «Бірсалмойын сал келер» деген өлеңінде ақын:Жүрсе, тұрса ... ... ... ат ... ... толықсып, - деп сән қойларды  сын  садағынанысана етсе, енді бір тұста еріншек пен ... ... ... ... бірі ... сөйтіп адамдық,  -  деп  надандықтың  өзі  түптінтүбінде  осындай  жолдармен  туатынын  ...  Осы   ...   ... көре ... оны түбірімен жоюға   өзінің  шарасыз  ...  ... ... ... қосып айт боқтық.Осы ғой сәулесі жоқтық,Сен  келдің,  мен  білдім,  әйдә!   –   деп   ... ... ... ... ... ...  ...  Бұл  өлеңдерініңқай-қайсысында  да  Шәкәрімнің  реализміне  тән  шыншылдық  пен   сыншылдық,шынайылық бар. ... ... ... ... ...  оны  бір  ... кемшілік деп санамайды, оларға типтік сипат бере сомдайды.  Өзініңақын ретінде өсу эволюциясының ... ол бұл ...  ...  ... шынайы  ақын  болып  қалыптасуының  өзі  оның  ... ... ...  ...  Айналадағы  құбылыстарды  бақылапкөру бір басқа да, оны  көркем  ой  ...  ...  ...  өз  ... ... мәлім ету бір  басқа.  Шәкәрім  әрқашанда  осы  мәселелердіңекеуін қатар ұстады.  ...  ...  ...  ...  осындай  айқын  мұратұстанған  ақынның  өлеңдері  сол  себептіде   шыншыл   әрі   ...   ... ... ...  ...  ...  көптеген  туындыларындакездесетін Шәкәрімнің кейіпкерлері қазірде  маңайымыздан  табылатын,  өзімізкүнделікті  тіршілікте  ...  ...   ...   ...   ...   ... ақын ... дәлдігі,  ақын  жүрегінің  сезімталдығы  менкөрегендігі  оның,  ...  ...  ...  де   осылай   жалғастырып,астастырып жатады. Оның өз заманында айтқан кесек ойларымен  жазған  жырларыдәл қазір ... ... ... Бұл  сөзімізге  дәлел  ретінде  ақынныңтуындыларын келтіруге болады.  ...  оның  ...  ...  деп  ... мына жолдарды бүгінгі күнің шындығынан  алшақ  ...  дей  ... сол ... ... ... ... іші арам қылықтар көп.Пара алып, не қазынаның ақшасын жеп,Адалымсып жүретін ... ... ұрты май, бір ұрты ... да ... ... ... ... да бар .Жазасызды жаралап, атақ алыпАқ жүрексіп жүретін паңдар да бар...Әдебиетті айналадағы адамдардың бойында кездесетін кемшілік қай замандада ... ой - ...  бар  ...  ...  ...  ...  кешіліктерді  көрумен  ғана  шектелген  жоқ.  Өз  халқының  ...  ақын  оның  ...  ...  ...  жариялаушы  ғана  емес,солардың үкімін ... да  бола  ...  ...  ...  шын  ... ... ... рухани  дамуға  тұсау  боларлық  қасиеттереді. Соны айқын сезінген ақын «шедірейіп ... ... ... ...  ... мен ақылын ашуға билеткен ызақорларды, еріншектер  мен  салақтардыөзінің «Хайуан мен ...  ...  ...  ...  ...  ... қара да сезімді ойла,Бұларға бір жолығар кезім бар ғой , - деп қорыта  отырып,Шәкәрім ... ... ... ... өз ...  ...  ...  салмақты  ой  тастайды,  азаматтық  міндеттіңауырлығын түспалдайды.Мұндай сипаттар ақынның ... ... ... мен ...  ...  пентанық», «Дүние мен өмір», «Мақау мен  сөгіс»,  «Міндеу  мен  күндеу»  ... ... ... тән.  ...  да  ақын  өз  заманының  шынайысуреттерін береді. Басты  мақсат  -  ...  мен  адам  ...  ... ... өсу, кемелдену эвоюциясына байқалатын ендігі  бірқасиет – ақын өзінің бір қарағанда жеке ... ... ...  ...  ...  ...  ...  –  шәкәрім  лирикасындағы  тұлғалыбейне.Адам мен қоғом.Шығармашылық жағынан толысу ... ...  ...  бір  ... – адам мен ... ... байланыс. Оның лирикасында  өз  түсындағықазақ қоғамының шынайы образы сомдалған. Әдетте қоғам  өмірі  қандай  ақындыболмасын  ...  ...  оның  ...  табиғатын  айқындайтынмәңгілік маңызы бар тақырып.Ақын өлеңдерінің көпшілігі 19 ғ. 2 жартысы  мен20  ғ.  ...  ...  ...  ...  ...  ... арналған. Алайда ақын оны жеке емес, өзе ... ...  ... салыстыра , саьақтастыра  отырып  суреттейді,  болашақ  заманныңмүдделерімен  астастыра  жырлайды.  ...   ...   ...   ... ... ...  ...  органикалық  байланыста  ашылады.Шәкәрім ақын үшін «жеке», «жалпы» деген катигориялар,  яки  «адам»,  ... ...  бірі  ...  ...  ...  Бұл  ақын  лирикасындатиптік образдардың мол болуына ықпал ... ... ... ... ... адам мен ... арасындағы қарым-катынас жайындағы жаңаконцепцияны қазақ  топырағына  ең  ...  ...  Абай  еді.  Абай  ... қоғамдық  өмірдің  жемісі,  нәтижесі  ретінде  қарады,  оның  қимыл-әрекетін,  ...  ...  ...  ...  ...  тұрмысқабайланысты көріп, бағалап бейнелейді.Шәкәрім бұл концепцияны ... ...  ...  ... Ол қандай кейіпкерінің бейнесін сомдаса да оның  бойындағы  жақсылы-жаманды  қасиеттердің  ...  ...  ...  жатқанын  үнемі   седіріпотырады. Қандай  әлеуметтік  кеселді  болсын  ол  ...  ...  ... ... ... ... түзетуге болатын кемшілік деп білді.  Билік  пенбайлыққа  жету  ...  ...   ...   ...   бойындағықараңғылық пен надандық, шарасыздық пен  жалқаулық  түптің  түбнде  қоғамныңөміріне  де  әсер  ...  ...  ...  жақсы  түнді.  Ал  оған  қолжеткізудің  бірден  бір  жолы  –  халық  ...  ...  ел  ...   ... ... әкімдердің бет пердесін  ашу  деп  есептеді.  Осы  бағытасыншыл   ...   ...   ...    ...    жазды.    Бұлшығармаларында Шәкәрім елді қанаушыдардың, қарны  тойғанына  қанағат  қылғантопастардың,  ойын-сауықпен  бар   ...   ...   ...   жүргенбоскеуделердің типтік образын жасады.Шәкәрімнің сыншыл реализмі ең алдымен өз қоғамындағы ... ... ... ... ... Ол ... қоғамының мешеулігін  жай  ғанасынаумен қанағаттанған жоқ. Ең алдымен сол мешеуліктің  әлеуметтік  тамырын,объективті, субъективті себептерін саралауға,  сол  ...  ...  ... ... ...   ...  ...  бедел-бейнесіне  әділбаға беруге ұмтылды.Ағартушылық тақырыбы.Шәкәрімнің лирикалық шығармаларындағы ағартушылық сипаттардың төркінінетереңірек  үңілер  болсақ,  оның  ...  ...  ...  ...  ...  санасында  жатқанын  аңғару  қиын  емес.  ... ... мен ... ... ... оның ...  орныққангуманисттік  идеялар  оның  жеке  адамның  қалыптасуы  жолындағы  ғылым  ... ... ... ... ... ...  ...  дәлелдейді.Ақыл мен білім, рухани фактор Шәкәрімнің лирикалық  шығармаларында  адамның,қала берді тұтас халықтың ... ... ...  ретінде  көрінеді.  Әрадамның бойында адамгершілік қасиеттердің, білім мен мәдениеттің тамыр  жаюы– Шәкәрімнің өмірлік ... адам ... туса осы ... ... ... ... ... (74,55)«Ашу мен ынсап» өлеңінен алынған бұл жолдар соның дәлелі.  Ақын  ...  ...  ...  осы  ...  жетегінде,  соған  қашан  қалайжетемін деумен жүрді.Заманды түзесем, қазақ қоғамын алға сүйресем деген ағартушылық ...  ...  ...  ...  ...   ой-тұжырымдарыменсабақтасып жатыр. «Ақын адамгершілік  туралы  ойларының  ...  ...  ...  үлгі  ...  үсынады,  жамандықтан  қашып,   жақсылыққа   ұмтылудыуағыздайды» (8,233)Шәкәрімнің лирикалық туындыларында  ...  ішкі  ...  жан  ...  ...  ...   Адам   ...   ...   «с-әрекеттеріндегі кемшіліктердің қайсысын сынаса да, ақын  оған  ...  ... ... ... ... ... ...  талап,  ынсап,  сабыр  тәріздіұлы қасиеттер.  Адам  мінезіндегі,  әдет-дағдыларындағы,  ... ... ...  бір  ...  өмірдің  жемісі,  нәтижесі  ретіндеқарады, оның  қимыл  ...  ...  ...  ...  ...  Шәкәрім  бұл  концепцияны  өзіндік   ерекшеліктерімен   байытып,жалғастырды. Ол ... ... ... ашса да оның  ...  ... ... ... қоғам өмірінде жатқанын үнемі  сезініпотырады.  Адамдардың  байлық  пен  билікке  ұмтылуы,  ...  ... ...  ...  әсер  ...  ...  ...  осы  кемшіліктіжоюдың бірден бір жолы – ... ... ... үшін ...  ең  ...  ... Өзінің алдындағы Шоқан, Ыбырай, Абайлардың ағартушылық  бағытын  оданәрі дамытты.Үш-ақ түрлі өмір бар: бәрі де ... ... ... шал ... ... керекті дегенің орташа өмірТүгел қолың жетпейтін бір жанталас.Қапы өткізбе сол кездің бір сағатынӨкініші кетпейді кетсе ағатыңКүні-түні дей көрме, ғылым ... ... ... адам атың,- деп  «Үш-ақ  түрлі  өмірбар» атты өлеңінде ... ... ой ...  ...  ...  оның  пікірінше  ғылым  үйренемін  дегенадамның меселін қайтармай өз ... ... ... ...  үйреткеніңе  ақыалу, біліміңді сату арыңды саудаға салумен тең. Өз ... ...  ... ... айы ... ... ... еліңнің көзін боямайтындай  күндізіболуға тиіссің деген ойын «Сен ғылымға болсаң ынтық» өлеңінде қорытады.Осы өлеңде Шәкәрім ғылымның басты мақсаттарын ашып ... ... ... ... оны елге жайҚұр ішіңде кеткеншеПайдалансын өзгелер.Ғылым атаулы ағынды су деп есептесек, су  өз  ...  ...  ... ... ... ...  болмауы  керек  деп  есептейді.  Өнер,  білім,ғылым ... адам ... ... ... болуы шарт деген  данышпандық  ойайтқан.Сондай-ақ бұл өлеңде Шәкәрім адамдар арасындағы кездесетін қара  ... ... да ...  ... ... ғылымОл аларда оқ қылар,Қаруым дер кісі атып жерОл ғылымды айла етер,- ... Қара ... ... ... ағартушлық тақырыптарындағы туындыларына тән тағы бір қасиет– ол өзінің замандастарын өнер-білімге,  мәдениетке,  еңбек  етуге  шақырғанлирикалық шығармаларындабұқараны бай,  ...  жас  ...  кәрі  деп  ... Бұл ... ақынның «Насихат» атты өлеңі дәлел  болады.  Ақынныңғибрат ... ... ... ... ... ... балаңды оқыт,ғылым ізде,Қазақты бастайтұғын қару сізде,Партияға шашқанша ... ... ... бар ... ... ... де ... кедей, көжерлікті шығар бойдан.Бойың жалдап қор болма, ойың жалда,Түк өнбес алты ай жүріп алған қойдан.Жастарым, құмар ... ... ... ... үйретпе ерінгенге.Аз ойла да, көп ойла осынымды ұқ,Өкінбе жастық бойдан серілгенде, - деп ақын  алуан  ... ... ... ... ... нанымды әрі көркем жеткізеді.Шәкәрімнің  ағартушылық  сөзі,  халықты  оқу-білімге   шақырған   ... ... ... қоғамына арналады. Бұл тұста  о  Абайдың  идеясын,  ұлыақынның нұсқапкткен жолын одан әрі жалғастырып, дамыта түседі.Ғылымды ... ... ... ... салмас,Тіліңді алмас,Көп наданнан түңілдім, - деп жырлаған  Абайдың  басындағыжағдай Шәкәрімде де болды. Ол халін Шәкәрім ... ... қала ... бала ... өнер ... дана ... көзі ... сөзі жоқ.Қазақтың бұл күндеАты бар, өзі жоқ («Тағы сорлы қазақ»).Шәкәрімнің ағартушылық бағыттағы идеялары әсіресе «Сынатарсың  ... ... ... өмір ... «Сен ғылымға...»,  «Ғыымсыз  адам  айуан»сияқты өлеңдерінде жарқырап көрінеді. Ақын бұларда  бұқараны  оятуға  әрекететеді, ғылымға  ...  ...  ...  ...  жағдайды  әділсынай отырып, ол адамдарды әділ ...  ...  ол  ...  ...  етуге,ғыым мен мәдениетке шақырады.  Бұл  арада  Шәкәрім  ...  өнер  ... ... ... ... ... ... үшін байлықтың ең үлкені – ғылым. Ол  өзінің  алдындағы  Шоқан,Ыбырай, Абайлардың ағартушылық бағытын одан әрі ... ... ... өмір бар: бәрі де ... рәуішті болады шал мене жас,Ең керекті дегенің- ортаншы өмір,Түгел қолың ... бір ... ... ... бір ... ... кетсе ағатың.Күні-түні дей көрме, ғылым ізде,Қалсың десе артыңда адам атың, - дейді («Үш-ақ түрлі өмірбар») Шәкәрім. Мұндағы «ортаншы өмір» деп ... - ...  ...  ... ең ... ... ететін жылдары. Осы кезеңде  бір  сағатыңды  босқаөткізбей, ағаттық жібермей, ғылым  мұхитына  үңілсең,  содан  ...  ... ... ала ... ... мұратыңа жеткенің. Адам  деген  ардақтыатқа  лайық  болғаның.  ...  ...  ...  ...  ...   ... ... қатар, терең философиялық тұжырым да жатыр.Халықты  ғылым  теңізінен   сусындауға   шақыру   идеясындағы   ... ең ...... атты ... ... ...  ...  ойымен кестелі сөзі, парасат өресі мен көркем санасы мейлінше  айқын.  ... ... ... білгенің болса өзгеге үйрет, »  -  ...  ... ... «Қандай ғыымды меңгерсең  де  оны  елге  тарат,  ... ... ... ... ... ... ...  ағартушылартарапынан да айтылған  осындай  ...  ...  ойды  ...  ...  ... арнада  өрістетеді.  Оның  пікірінше,  шын  ...  ...  ... жоқ, ол тақырға сіңірілген дән  сияқты  өнбей  қалады.  Сол  тәріздіарам ... ... ... ... ғылым да пайдасыз әрі қатерлі.Шын залымға берме ғылым, ол алардаоқ қылар,Қаруым дер, кісі атып жер, ол ... ... ... ... һәм ... бір ... залым, әрі ғалым – ел түбіне  сол  жетер,  -деп  ... ... ... барады. Бұл арада ақнның түпсіз  терең  ойы  мен  ... ... ... бұл ...  ...  ...  ...  адамміндеттерін  әжуалаған,   тұрмыс-тірішіліктің   кем   ...   ... ... дәрежеден әлдеқайда  биіктей  түскен,  ақын  эволюциясыныңөрге бағыт алу ... ... Бұл  ...  Шәкәрім  ғылымның  пайдасымен зиянын осылай таразы басына  ...  Бұл  ...  ...  ... ...  ой  ...  ...  Ақынның  тұжырымдарыдәл, бұлтартпастай нақты. Шынында да бейбіт өмірдің шырқын бұзатын  да,  ... аман алып ... да ... ақыл-ойы, дәлірек  айтқанда,  ғылым.Адам баласын қырып жоятын қару  да  –  осы  ...  ...  ...  ... тек қана жақсы ниеттегі жандардың қолына беру керек. Сонда  ғана  олшын мәнінде ... ... ...  Бұл  -  ...  ...  ... ... енген жаңаша ой, тың  толғам.  Сондай  философиялық  толғамүстінде оырған Шәкәрім ғылымды игеретін адамның бойында қандай  ... ... ...  де ... ...  Оның  ...  ғылым  үйренеміндеп талпынған адамнан еңбегің үшін ақы сұрап,  меселін  қайтаруға  ... ... ақы алу, ... сату ...  ...  ...  тең.  ...  аспанындағы  күні  сияқты  жарық,  айы  тәрізді  ...  ... ... ... ... ... ... сусыны бол су сықылды сүп-сұиық,Бірақ ондай болма салқын ел көңілін қалдырып.От сықылды жылы ... ... бен ... ... ... ... ... жандырып.Жел сықылды желпі жұрттың шаршағанын, талғанын,Жықпа үйін, болма құйын, қылма жаман аманын.Жел ... ... бол, ... ел сенен,Тасты жердей болма қатты, тілмен жүрттың табанын.Сен бұлттай бол, ... ... бер ... ... жай ...  елдің  шаруасын,  -  дейдіШәкәрім осы өлеңінің соңында. ... ...  ...  бұл  ...  ... тән имандылық идеясы бар. Ақынынң  бұл  мәселелердегі  лирикалықидеясы осындай. Және оны ақын ...  ...  ...  жаңа  құралдар  менреалистік сипатта бейнелеген десеңізші!Жастарды ғылымға шақыру, болашақ даму жолындағы ... мен ... ...  ...  ...  ...  ...  Абайды  үлгі  тұтып,  өнеге  етіпотырады. Қазақ қоғамы үшін Абайдың атқарған еңбегін өз өлеңдерінде  ...  ...  ...  ...  Абай  –  ...  ...  ... жарық нысана.Мынау Абай – бір ғалым жол табарлықЗамандасы болмады сөзді ұғарлық.Амалы жоқ, айналды енді ... туды ... ... - ...  ...  жоғары  дааталған «Жастарға» атты өлеңінде. Заман шындығы, өмірлік ақиқат  бейнеленгенбұл шумақ Шәкәрімнің жастарға ... ... ... образы  секілді.«Нені үйренсең де алдында үлгі  ...  ...  ...  ...  ...  соғанқарап өркен жай. Ондай нысана біз үшін, бізден кейінгі жас ұрпақ  үшін  Абайболмақ». Шәкәрімнің бұл  өлеңде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өмір  өткізген,  ғылым  мен  өнер  ...   ...   ... ... ... адам ауйан» деп өлең жазады.  Соған  жол  ... ... ... ... ... ... ... туындыларында бұқараны ғылым мен өнер  үйренугеқұр шақырумен шектелмйді. Не  айтса  да  сендіре,  сезіндіре  ...  ... ... Пікірлерін дәлелді мысалмен тиянақатап отырады.Ғылым тап жас күніңде бун қатпай,Басында байқамссың дәмін татпай.Менің көрген ... ... ... үшін жүрер ең тыным таппай, - деп («Насихат») ол өзбасынлдағы жағдайдан туған тәжірибелерін тұжырымдап, ақыл  ...  ... ... ... ... жоын ...  етіп  ұсынады,  өзінің  азаматтықмақсат-мұратын сездіреді.Шәкәрім ұғымындағы ғылым – оп-оңай қол жететін жақын  нәрсе  емес.  ... үшін ең ...  ...  тән  ...  ...  ...  жинақтайбілуің шарт. Өзінің  өлеңдерінде  ақын  осы  қасиеттерді  кім  болса  да  ... ... ...  білуі  қажет  дегенді  айтады.  Жастардың  алдағыөміріне өшпестей  ғибрат  боларлық  жөн  ...  ...  пен  ...  ... ... ой ғой ақылдың мағынасы,Түбі – жүрек, болады мида басы.Орынсызға ұмтылмай тоқтатуғаТалаптың алты түрлі бар ноқтасы, -  дей  ...  ... ... ... ... ... ... ар, ұят,  сабыр,  сақтық  сияқтыалты түрлі  қасиеттің  қажеттігін,  ...  ...  жия  ...  адам  ... жете ... ғана ... ... бұл қасиеттердің әр  қайсасынажеке-жеке талдау жасап, мәнің түсіндіреді. Иәкәрімнің бұл  ...  ... ...  «Ғылым  таппай  мақанба»  деп  аталатын  әйгілі  туындысындағыданалық ойлардың заңды жалғасы іспетті.Бес нәрседен қашық ... ... асық ... ...  ...  деп  Абай  ...  өсек,  өтірік,мақтаншақ, еріншектік пен дарақылық  сияқты  бес  дұшпанның,  талап,  ... ой, ...  ...  атты  бес  ...  атап-атап  береді.  Шәкәрімніңмақсаты – адамның бойынаталаптың нәрін сіңіру. Өйткені талапты  адам  ... ... ... ... ... ... ... қандай тарихи дәуірде  деөз мәнін жоғалтпайтын ұлы ғибрат. Кемеңгер ақындарды келешекпен  жалғастырыпжататын да осы ...  ...  ...  тәрбиелік  мәні  мұныменшектелмейді. Оның бірқатар өлеңдерінде адам бойындағы жағымсыз  ... ... енді ... жоғарыдағыдай  мәңгі  өлмейтін  ақыл-кеңксайтады. Шәкәрім лирикасында  ақыл  мен  талап  категорияларына  айрықша  ... ... ... отырады. Адамға  тән  жақсы  ...  ...  ... осы екі ұғымның аясына сиғызуға тырысады.Талап шапса ақылға мініп алып,Жақсы, жаман бәріне бірдей салып.Анық ақыл адымын ... одан ...  ...  ...  деп  («Талап  пенақыл») дәлелдейді өз пікірін.Шындықты айтып шырылдаған Шәкәрім осылайша, өзінің лирикалық шеберлігі,сыршыл ақындығы ... өз ...  ...  пен  ...  ... ... туын биік көтерді. Оның үндеуі  жай  ғана  ...  ...  ... ... жоқ. ... ...  өз  ...  талабына  сәйкес,  туғанхалқының болашағын көздеген, жақсылықты  ...  ақын  ...  ойлы  ... жанның азаматтық үні еді.Еңбек тақырыбы.Шәкәрімнің адамтану мәселесіне ... ...  ...   бірі  ... ету ... Оның лирикасында еңбек пен ғылым мәселесі  қатар  өріледі.Еңбек тақырыбы  –  ...  ...  ...  ...  ... ... ... Шоқан,  Ыбырай,  Абай  сынды  ойшылдар  да  бұл  ... мән ... ... дана ... деп ... ... болса, бұл  идеяныодан әрі дамытты. Шәкәрімнің айтуынша, ...... ...  ... ... кекшіл,Болсайшы көпшіл,Жан аямай кәсіп қыл.Орынсыз ыржың,Болымсыз қылжың,Бола ма дәулет, ... ... ... ... қарның тіленбей, - деп жырласа, Шәкәрім де ...... ... қыл», - деп, еңбек  етуді  адам  баласының  ең  асылміндеті, қасиетті парызына балады. Еңбекті адам ...  тән  ...  ...  ...  ол  жай  ғана  ...  емес,  міндетті  нәрсе  екенін   шегелейтүсіндіреді. Ол әлеуметтік прогреске жетудің  үш  жолы  бар  деп  ... бірі ... ... ...  ...  ...  ...  оқыпбілім алуы, екінші жол – адал да пайдалы еңбек  ету  жолы  еді,  үшіншісі  ... ойлы  ... ... ...  жолы  болатын.  Еңбек  мәселесінеқатысты ... ақын ... ...  адамдардың  өміріндегі  ғанаемес, бүкіл адамзат баласының  дамуындағы биік ролі мен тарихи маңызына  ... ... бақ деп ... үш ... бар: ... ... мінсіз  сөз,  адалеңбек», - дейді ШәкәрімБұл үшеуі біріксе, сорды жоймақШын бақ осы деп ... ақыл ... ... ... бақ біте ... көп күншілдік көзін оймақ (74,166)Адамға қажет қасиеттердің бәрі біріккенде, тоғысқанда ғана әркім өзініңшын ... ... Олай ... сол асыл ... ... ең  ... еңбек. Осындай баққа жету мақсатында өзі де өмір  бойы  адал  еңбек  ... ... ... ... ар ... ... қамы үшін,Серт бергем еңбек етем деп,Алдағы атар таң үшін.Сертіме жету - арманымКөтерем тағдыр ... ... ... ... ... бүкіл мәні еңбекте жатқандығын,  сол  жолдағы  ауыртпалықты  ешқиындықсыз ... ... ... ... ... ... игілігі  үшінқастерлі іс тындырған жанның ғана соңында шамшырақтай жарқыраған із  ... ету адам ... ең асыл ... ... ... ... .Шәрімнің терең философияға толы лирикасының бүкіл өне бойына өзек болыптартылған  еңбек  тақырыбы  ақының  ...  ...  ...   ... ... кілті, адамзат баласының алға дамуының кепілі.Ақ жүрек пен таза ақыл,Қылсаң адал еңбек,-Бәрінен де сол ... жол ... ... ... ойы ... ... бұл ... жеңбекСен бола ғөр аққа хақБолам десең адамАдал еңбек берер бақБассаң соған қадамАйнымайтын ақ ... ... ... жоқ бұл ... ұқ ... ... қалыптасу жолындағы  білім  мен  ғылымның,  мәдениеттің  бағасыартық. Ақыл мен ...  ...  ...  ...  ...  ... жақсы қасиеттеріннің өлшемі ретінде көрінеді. Әр адамның  ... ... ... мен ...  ...  жаюы  –  Шәкәрімніңөмірлік арманы.Ондай адам қазақтанКөп туса осы заманғаБосар ... ... ... ... ... мен  ынсап»  өлеңінен  алынған  бұл  жолдар  соның  дәлелі.  ...  ...  ...  ...  ...  да,  ...  үлгі  ретіндеұсынады, жамандықтан қашып, жақсылыққа ұмтылуды уағыздайды». (8,233Ақын дастандарындағы тұлға мәселесіШ. Құдайбердиев қазақ қоғамының өмірінен алып, үш  ...  ...  ... ... үшіншісі «Нартайлақ-Айсұлу» бізге  қолжазбатүрінде  жеткен.  Шәкәрімнің  ...  ...  жуық  ...   ...  Бұл  ...  алғанда  олар  шығыс  классиктерінің  шығармаларынакөбірек  ұқсайы.  Әйтседе  ол  ...  қою,  ...  ...  шешужайларында  өзіндік,  реалистік  стилін,  дүниетанымын  бастан  аяқ  ... ... ... ... ... ... қала берді  қазақтыңпоззиялық шежіресінде әрі тың,  әрі  ...  ...  Бұл  ...  әдебиетәлеміне белгілі бір уақыттың, қоғамдық  дамудың  есеюдің  эстетикалық  соны,талап-тілектердің ...  ...  ...  ...  Әдетте,  жеке  біркөркем туынының, не жанрлық формалардың,  әйтпесе,  жарық  жұлдыздай  некен-саяқ ... ... да не ... бір ... де  сан  ...  ...  жағдайларда  олардың  бірлігі  мен  қайшылықтарына   байланысты,дамудың ... ... ... өмірге келетіні мәлім.Ш.Құдайбердіұлының поэмалары түгелдерлік махаббат тақырыбына  арналған.Махаббат ... оның ... ... ... ...  бір  ... ... жаңа басындағы бостандық идеяларына, адамдық  құқық  туралыойларға шебер үндеседі.Шәкәрімнің адам бостандығы туралы  заман  идеясына  үн  қосу  ... ... ...  ...  осы  ...  деген  ұлы  сезімніңбарлық  уақыттарда  бірдей,  бір  ...  бір  ...  ...  ... білдіреді.Шәкәрім поэмаларындағы басты діңгек - адам мәселесі. Олар ... ... ... үшін ... ... адамның  бас  бостандығын  ерекше  алға  ...  ...  ...  идеялары,  арман-мұраттары,   алуантүрлі адамдардың тағдырын ... ... ... ... ... реалиситтік  поэма   жанрын  өркендетуге  зор  үлесқосқандардың бірі - ... Оның ...  ...  ... «Нартайлақ-Айсұлу» поэмалары тақырптық жағынан  өзара  ұқсас.  Ақынпоэзиясы махаббатты, сүйіспеншілікті жақтап ғасырлар бойы ...  ... өз ... ... ... аса ...  психолог  екендігіне  тағы  да  ... ...  ...  ...  ...  ...  төңірегіндеөрбейді.  Олардың  кейіпкерлері  ...  ...   ...   ... ...  ...  ...  кейіпкерлері  –  жаңалықтардың  жаршысы,олардың әрекеттері махаббат пен әділет үшін күреске бағытталған.Поэмадағы адам  ...  екі  ...  ...  ...  -  ...  қоршаған  ортамен,   қоғамдық   қарым-қатынастармен   байланысы.Екіншісі -  ...  ...  ...  оның  ...  ...  менпсихологиясы. Ақын дастандар оқиғаларын қазақ тарихымен,  болмыс  шындығыменүнемі  байланыстырып  отырады.  Онда   ...   ...   ... ... ... ... ... шешуші роль атқарады.  Өмірақиқаты дастандардың мазмұны мен мақсатын айқындайды.Шәкәрім  поэмаларының  тақырыптарының  ...  ...   ... ... ... ... ... елеулі орын алған аса  ерекшеоқиғалардың сол елдің тарихына байланысты жазба деректер мен  халық  жадындасақталған естелік әңгімелерге,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  шығармалардың  қатарына   Шәкәрім   Құдайбердиевтіңпоэмаларын жатқызуға болады»- деген  (16,49)  пікірі  ...  ...  ...  ...  дастандарының  қандай  тарихи  оқиғаларғабайланысты  екендігі  ...  ...  ...  ...  бар.(17)   Бұлпоэмалар белгілі аңыздар негізінде туған, автор  сол  аңыздарды  жаңа  заманталабына лайық ...  ...  ...  ...  жұрттыңбәріне  белгілі.  Сол  көпке  ...  ...  ...  пен   ...   өзарақатынасымен, өткен өмір, алдағы болашақпен,  жалпы  адамгершілік  ... ... ... ...  ғана  жұрт  ...  ...  ... болады.Шәкәрімнің поэма негіздерін халық тарихындағы аңыз-әңгімелерден алуын –оның  «Өткен  істен  адамзат  үлгі  алмақ»  ...   ...   ... тану қажет. Поэмамлары арқылы ол оқушысына  өткенді  білдіру,  өзтұсын таныту, ... ... ... ... ... ...  Бұл,басқаша айтқанда, талантты ақынның  «Өмір  оқулығын»  жасауға  өз  жолы,  өзбетімен ... еді. Осы  ...  ...  ...  ...  ... жасау тәрізді игі тілек-мақсаттан туғанын білдіреді.Шәкәрім дастандарында кейіпкер образы жеке тұлға ретінде айрықша  мәнгеие. Поэмалар кейіпкерлері ел тарихымен,  ...  ...  ...  ... тағдырдың тауқыметін көріп, өмірлері трагедияға толып  ...  да,  ... ... ... ... өз ... табиғи,  адамиқасиеттерін  қарсы  қоя  біледі.   Адам   бостандығын   ...   ... ... ... өмір ...  ...  серттепріне  берік,адамды сүйетін рухани бай тұлға  ретінде  көрсетеді.  Дастандардағы  негізгікейіпкерлердің жан ... ... ... сүйгіштігі оқырманды  тәнтіетеді.«Қалқаман-Мамыр» трагедияларын  туғызған  ру  таласы  ...  ...  ...  ...  ...  құбылыс,  белгілі  әлеуметтік  залал.  Жасжауқазындай  тіршілік  дүниесіне  жаңа  ғана  ...  ...   ... ... ... ... ...  оқ  атқан  Көкенай  тәрізді  рубасы  билері  де,  батырларда  дала   ...   ...   ...   ... бейнесін береді. Демек, поэмадағы оқиғада,  уақытта  бірігіп,қазақ ...  ...  ...  ескі  ...  ...  көз  ...   ... әкеледі.Поэмада баяндалатын оқиғаның қысқаша мазмұны мынадай. Ағайындас екі жасҚалқаман мен  ...  ...  ...  боп  ...  Шын  ...  ...  ... жетіп, олар  қосывлады.  Бұған  Мамырдың  ...  ...  ... қасы ... ақыры  ол  Мамырды  садақпен  атып  өлтіреді.  Қалқаманныңжақыны  тобықтың  әулесі  іспетті  Әнет  ...  ...  ...   ...  Әнет  баба  ...  ...  жұмсартқысы  келгенмен,   одан   ештеңешықпайды. Ақыры жүйрік атпен  шауып  өтетін  ...  ...  ... шешім шығарады. Көкенай батырдың оғы  Қалқаманның  қара  ...  ... ... ... өтеді. Тірі қалған Қалқаман  еліне  өкпелеп,  Ұлы  ... ... жол ... Осы кезде Қалқаман қалмақ-қазақ соғысы  басталапкетіп,  қиын  ...  ...  бұл  ...  ұмыттырып  жіберіп,  елеусізқаладырады. Кейін ел есін жиған тұста, тарихи кезеңнің сан  ...  ... ... ... ... іздестіру мүмкін болмай қалады.Шәкәрім сюжеттік желіге осынау  тарихи  оқиғаларды  негіз  ете  ...  ...  ...   ...   ...   көрсететін   махаббатдрамасына  құрылған  дастан  ...  ...   ...   ...   ...  ...  адамгершілік,  азаматтық  көзқарасының   негізі   ... оның ... ... ...  астасқан  бостаншыл  бағытынайқындайды.Поэмадағы басты ... ... Олар – ... мен ... Ақын осы  ... ... ғана  ...  қоймай,  қаһармандардың  ішкі  сезімдерінетерең бойлап, олардың өздеріне ғана тән ... ... аша  ...  Ақыноқиғаны екі жастың балғын кезінен бастап  дамытады.  «Әрі  ...  әрі  ... бай қызы ... ... ... ... де,  ...  көз  құртыболады. Оған ғашық Қалқаман өз ... ... ... ... білдіреді.  Жұмбақкүйінде айтылғанмен, жігіт ойында не бар  екенін  сезген  ақылды  қыз  ... ... ... ... басу айтады. Бірақ өзінің ғашықтығын  қайта-қайтабілдірген жігітке кездеседі де , бір шешімге келеді.Қыз алған жоқ жақыннан Тобықты ... деп ... ... ... аяп ... жоқ, ... ... сау болсаң болар ем мен-ақ нәзір.Шәкәрім Мамырдың осы алғшқы кездесуіндегі ... оның ішкі ...  ...  биік  ...  ...  ...  Бұл  оларджың   бір-біріментілдесіп,  ...  ...  бір  ...   ...   ...   ... Мамыр сөзі. Сол алғашқы кездесуден-ақ,  біз  Мамыр  бойындағы  нықсенімді, нақты байламды байқаймыз.Шындығында, поэмадағы әрбір  қимылдың,  оқыс  ...  ...  ... ... Ол - өжет те өр қыз. Мұны ... Мамырдың әрбір сөзінен,  іс-әрекетінен  байқатып,  ...  ...  ой  ...  ...  ... ... ... бел байлаған Мамыр шешіміне назар аударайық:Мамыр айтты: мен ... тірі ... ... сөзіңді мен антұрған.Бір құдайға сыйын да, ал да жөнел,Жолыңда өлсем разымын, жаным құрбан.Бұдан  тағы  бір  түйеріміз,  ...  ...  ...  Мамырдың   сырттұлғасына,  сыртқы  сұлулығына  сұқтанбай,  оның  ішкі  жан  ...  ... ... ең алдымен, ішкі рухы күшті, бір  шешімді,  ер  ...  ... ... де ... осы ерге тән ... ... қайда  жатқанынажөн слтеген бағдар шамы еді.Мамырдың жан сұлулығы, ішкі сезім  ...  ...  ... ... ... байқалады.Алдыңа кшу сұрап келіп тұрмын,Көзге тірі болсам  да өліп тұрмын.Қалқаман, осы саған ... ... ... ... тұрмын.Қыз жанының нәзәктігі, сезімталдығы, оның ішкі рухы  осы  ...  ... ... ... жоқ  па?  Яғни  Шәкәрім  ...  сөз  ... ... ... ашуға оңтайлы пайдаланып, сол  арқылы  кейіпкерлердіңжан-дүниесіне терең бойлаған, Сүйгеніне деген адалдыққа , ... атты  ... ... ... ... ...  соңына  дейін  берік  болады.  ... ... қаза ...  ...  ...  өжеттігін  сақтап  қалуыоның бейнесін биіктете түседі. Ол өзінің ажал алдында  тұрғанына  өкінбейді,тілегі тек ... ... ... ... ... ... жөн, бір ... көңілім хаһ.Мойныңа менің қаным халал болсынБолма енді Қалқаманның қанына ортақ.Кешікпей мен өлемін, сен тірісің,Іс емес құдай кешер қылған ісің.Өлтіртпе, тілегім сол, ... ... ... ...  осы  ... ... өз  ...  өткен  іске  өкіну  жоқ.  Тектағдырға мойынсұну бар. Ол өзінің  адалдығына  сенімді,  махаббат  атты  ... ...  ...  ...  шалынғанын  жақсы  түйсінеді.  Осықасіретті оқиғаның құрбаны жалғыз өзі  ғана  ...  ...  ...  даоның аузынан шыққан соңғы сөз «Қалқаман, аман бол!»Поэмадағы Қалқамн – шыншыл бейне. Оның ... ...  ...  ... ... жоқ. Ол  –  ...  ...  жан  ретіндегі  іс-әрекетімен сүйсіндіретін кейіпкер. Қалқаман –  Мамырға  шын  ғашық  жан.  ... орай қыз ... ...  жігіт,  аллдағы  қиын-қыстау  күндердің,тартыс-таластардың боларын біле тұра, күрт ...  ...  ...  байламғакеледі. Сөйтіп Мамырды алып қашады. Бұл – ...  ...  ірі  ... ... ... ... ... бір көрніс.Қалқаманның Мамырдай аруға тең, Мамыр  махаббатына  сай  жан  ...  ...  бір  ...  ...  поэма  соңында  береді.  Мәмілегекелмеген  Көкенай  ақырында  ...  ...   қара   ...   жаралағанда,«Мамырдан қалған жанның керегі не» деп басын оққа байлаған Қалқаманның  аманқалғанын көріп, «А, құдайлап»  ...  ...  ...  ...  ол  былайдейді:Тоқта құрбыларым,Жоққа есеп осы күнде ... ... елім оққа ... ... ме ... ... зарым.Ел қылып тобықтыны қыла алмаймын,Ешкіммен ойнап-күліп жүре алмаймын.Өлерді аямады, ... ... енді ... бұра алмаймын.Ақынның Қалқаманның елден кету себебін тәптіштей ...  оны  ...  екі  ...  сеьеп  бар.   Және   осында   ұтымды   қолданылғансуреткерлік шешім бар. Біріншіден, «Белгілі, ... соң көп ...  ...  ...  ...  ...  Қалқаманның  «Ешкіммен  ойнап-күліп   жүреалмаймынында» шындық  ...  Ол  –  тән  ашуы  емес  жан  ...  ... жаны ... жанның  соңғы  шешімі.  Оның  ...  ...  ... себебі де  осында, оған  «Мамырдан  ...  ...  ...  ... ... болмысын ашуды соңына дейін құпия үстаған ақын.  Дастанныңсоңында ғана ол бар ... жарқ етіп ... ...  және  ...  көзіалдында өшпестей болып қала береді.Екіншіден, Қалқаман – ерен тұлға, ерекше  жан  ...  ...  ... ... ол – ішкі тіні берік адам. Шәкәрім Қалқаман мен  Мамырдай  бастықаһармандарын  адам  сенгісіз  ...  ...   ...   ойып   алған   жандыкейіпкерлер ретінде бейнелеуге тырысқан. Олардың бір  ...  ... ...  ...  ішкі  ...  ішкі  ...  күшті.  Мамырынөлтіріп, өзін оққа байлаған елден  безуге  ерік-жігерінің  ...  ... ... ... ... Жаны ...  жүрегінің  оты  жоқ  жанболса, «а, ... ... ... ...  ...  ...  ... құлшылық етіп, қоңырқай  тұрмыс  тіршілігін  жасап  жүре  ... ... ... жан емес. Ол –  жанын  арының  садағасы  санаған,  асқақромантикаға  беиім  шыншыл  бейне.  ...  ...  ...... қашуы емес. Ол өлімнен емес, әділетсіздік  жайлаған  ...  ...... ...  ...  көрсеткен  қарсылықтың,  күрестің  саналыәрекеті еді.Екі  поэмадан  да  халық  қамқоршысы  сияқты,  ...  жол   ... қол ұшын ... ... ...  ...  бейнелерін  көреміз.«Қалқам-Мамырдағы» Әнет баба ақын суреттеуінде дәл ... ... ...... ел ... би, әрі ... ... жерге үлгі айтқан, әділ екен,Сол кезде тоқсан ... ... ... ... оның әділ ... де, асқан молдалығы да  көрінбейді.  Әнетзаманында бүкіл елге билік айтқан әділ бидің  болуыда  ...  қона  ... ... ... ... бұл ... осы адамның  атқарып  отырған  ролінде.Ол  көне  тарих  ...  ...  жан,  ...  ...  ...  ... да екі  жастың  игі  ...  ...  ...  ...  арашасыболады, қайтсе де ынтық жүректердің қосылуына  көмектесуді  көздейді.  Бірақтоңмойын  есер  тап  ...  ...  ...  ...   ...  ... қияды.Сол сөзге аударылды жұрттың бәрі,Не қылсын көп наданға ... ... ... ... ... ...  шын ... шықты зары,-Дейді ақын. Осы  шумақта  Әнет  бабаның  билеуші  топқа  ...  ... ... ... айна қатесіз танылады. Ақын Әнет баба сөзін  аяққабасып, Қалқамандай қыршын  ...  оққа  ...  ...  көп  ...  ... ... ... – Көкенай. Ол - өз заманының, өз  дәуірініңұлы. Ұлтының  сан  ғасырдан  бері  қалыптасқан  ...  ... ... ... Ол – ... ... ... ер,  намысшыл  батыр.Ел бірлігі, ел іргесі бұзылмауы ...  ол  ...  де  ...  ... намысы тапталды деген ұғымға сенімі оны  небір  қатыгездікке  барудантартынпайды.Ата жолын бұзып, өз руластарына қара күйе ... ... ...  ...  Көкенайдың  қолы  қалтырамауы  –  оның  өз  сеніміне  беріктігініңбелгісі. Шәкәрім Көкенай батырды оқырманға ... ... оған  ... ... ...... бастаушысы,Өзі батыр, мінезі қатты кісі.Сол кісің алдынан тараушы еді,Бабаңнан соң бұл ... көп ...... Әнет бабадан кейінгі бетке  ұстар  адамы,  ел  тұтқасы,батыры. Сондықтан өз  түсінігіндегі  ақтың  ісі  ...  ...  ... ...  ...  ...  абыз  екі  жас  ...  арашатүспек әрекетін оның түсінгісі келмейді.  Баба  әрекетін  солқылдақтық  доепбіледі. Егер екі жас ... ... еді  ...  ...  ...  ... ... дер  кезінде  жазаланбаса,  өзіне  кешірілмес  күнә  санайды.  Онытолғандыратын мәселе – кейінгі ұрпағын  жат  ...  ...  ... ... ... ...  ...  осынау  жат  әдеттің  мсалтқаайналып ... ... ... да  ...  ақтайды.  Шәкәрім  ақынКөкенай батыр табиғатын жақсы танып ел ... ...  ...  ... – сооған  лайық  қаһарман.  «Ол  -  өз  заманының  перзенті,  ... ... ... ... ... ...  ...  «Қалқаман-Мамыр»  поэмасы  –Қалқаман мен Мамыр арасындағы  махаббатты  бейнелей  отырып,  сол  дәуірдегіқоғамдық-өмірді, ондағы ... ... кең ... көрсетуге,  адамжан дүниесіне бойлау арқы лы санадағы  өзгерістер  мен  сезім  ... ... ... ... ...   «Еңлік-Кебек»   поэмасының   жазылғанына    ...    ... ... ... 1892 жылы  ...  ...   алғаш  рет  1912жылы  Семейдегі  «Жәрдем»  баспасыннан  ...  ...  ... ... ... ... Поэманың жанрын - әлеуметтік дастан  депқарастырған орынды. ... ақын ... ... ... ...   ... отырып, негізінен  сол  кездегі  әлеуметтік  мәселелнрді  басты  назардаұстаған.Автор ел ішінде аңызға ... ... ...  ...  жаза  ... екі жастың махаббат  трагедиясын  жеке  адамның  қасіреті  ...  сол  ...  ...  ...   қасіреті   ретінде   бейнелеугеұмтылады.Поэманың қысқаша сюжеті былай боп келеді. Матай мен ...  ... ... ... толастаған бір сәтте  Тобықтының   жас  батырыКебек Еңлік сұлуға кездеседі. Екеуі бір-біріне  ғашық  ...  ...  ... ...  жырақ  тұрып  жатады.  Осы  тұста  Матай  елі  қалыңын  ... ... ... ... ... жазалауды сұрап, Тобықты еліне  кісісалады.  Ел  арасы  тағы  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... қашқындарды өздері ұстап алып,  жаза  қолдануға  рұқсатбереді. Олар Кебек пен ... ... ...  ...  ...  түсіріп,өлім жазасына кеседі. Сөйтіп екі жас ... ... ... ... мәселесі өте қысқа  сөз  болады.  Еңлік  пен  Кебектіңкездесуі, қашып кетуі, Шыңғыстауды жасырынып жатуы. Ал ... ...  ... ... мен Тобықты арасындағы  айтыс-тартыста,  екі  жастың  тағдырыншешудегі әлеуметтік астарда жатыр. Бұл ел мен ... ...  ру  мен  ... ... ... ... Екі елде өз  намысын  жібермеуге  тырысады.Түптің түбінде ескі ... ...  ...  ...  шындық  салмағы  Матайжағына ауыса бастайды, Тобықты жағы шарасыз. Осы бір замана  сипаты  ... ... ... ... ... пен ... ілінеді.Поэманың басты кейіпкерлері Кебек пен Еңлік. Кебек – Ел  мақтан  ... ... – ел ...  ...  ару.  Кебек  «Қалқаман-Мамырдағы»   Қалқамансияқты қарапайым жан емес. Ол – елге енді танылып  келе  ...  жас  ... ел ... ... ...  көзге  түсіп,  елдің  үміт  отын  ... ...  ...  ...  ...  ...  көрсетпегенмен,алғашқы таныстырудағы бітім-болмысын ерекшелеп береді. Оның осы  бейнесінен-ақ болайын деп тұрған ұл екені ... ... ... болған жас  басынан,Тоқан да тастамайды өз қасынан.Жасы  бала болса да, жаны отты деп,Артық көріп не сабаз ... ... аты ... жаяу ... бірдей мықты.Кебек батыр табиғатына тән аңғалдықтан да құр алақан емес. Ол  көп  істіңбайыбына  бара  ...  ...   ...   бал   ...   ...   оныңсәуегейлікпен айтқан тағдыр болжауына мән бермеуі  ,  тіптен  естен  ... ... ...... сомдауындағы кемел ақыл,  кемеңгер  ой  иесіемес, албырт та аңғал батыр.Кебектің нағыз ер ретінде танылар тұсы Еңлікпен  ...  ... ... аса мән ... ... ... арудың  жан  дүниесін  тереңтүсінген соң, өзі сүйген  «биік  қабақ,  ақ  сұр»   ...  ...  ... бел ... «Сен ... ... мен  де  ...  деген  уәдені  КЕбектіңбірден бермеуінде үлкен мән бар. Кебек елдің ертеңіне ие боламын деп  ... ... ... да ел  жайы  ...  ...  оның  ... ...   болашақты  ойлаған  жас  батырды  толғандырмай  ... от ... ... лап етіп жанып кетпей, ол  Еңлікті  ...  ... ... Ей, ... ... ...... шыны,Сөйтсе де бір сөзім бар, тыңда мұны.Соғысқа сылтау таппай отырғандаБүлдірмелік Матай мен Тобықтыны.Кебектің Еңлік үшін ... ...  ...  ...  ... ... ... жарып шыққан, ақыл мен  сезімнің  тоғысуынан  туғанбір ауыз сөзі әсер етеді.Сен мені бүгін алып кт демеймін,Осы екі ... ... жет ... ішің ... ... ... ... боп саған уағда ет демеймін.Осы бір ауыз ... ... ...  –  «Шын  ...  сүйдім  деп  айтпамаған». Ажарына ақылы сай арудың жүрек сыры  жас  ...  ...  ... Ол ... үшін ... ... да бас  ...  Осы  сертінен  ешқашандаайныған  емес.  Еңлікпен  елеусіз  тауда  өмір  ...  бел  ...  ... ... ... түсіп қалған Еңлікті тастай қашпай, соғыс  салуы  –  ержігітке тән мінез ... ... ... ... ...  ...  ...  Ішкірухының күштілігі арқылы көрсетуге ұмтылған. Кебек –  жанын  арының  жолындақұрбандыққа шалар , «ерге бір-ақ өлім» қағидасын  ...  ...  ... – ер ... тән бар ... ...  жинақтаған  романтикалық  қаһарман,тұтас тұлға.Поэмада Еңлік - қазақ әдебиетіне  жаңаша  бір  бейне  ретінде  ... ... ... ару ... сомдалған емес. Бұрыңгы батыррлар  жырымен  лиро-эпостық жырларымыздағы  арулар  ...  ерге  ...  адал  ... ...  ақылдылығымен  олардың  сүйіспеншілігіне  бөленгенжандар болса,  жазба  әдебиетіндегі  Гүлкәшима  т.б  тағдырына  ... Ал ......  да,  ...  да,  ...  де  тал  ... тың ... соны образ.Поэмадағы сюжеттік байланыс, даму, шиеленіс, шешімнің бүкіл желісі  ... ... ... ... ... ... ...  тұрады.  АқынЕңлікті өмір шындығынан алып, көркемдік шындыққа сай ...  етіп  ... - ... артылып жатқан, қиялдағы адам  нанғысыз  бейне  емес,  сұлулығыда, бітім-болмысы да, ...  да  ...  ...  тән  ... ... сай  тұлға.  Ақын  Еңлікті  алғаш  Нысан  абыз  ... биік ... ... қыздан,Батырым, ондай жанға көңіл берме.Осы бір өлең шумағында тылсым сыр жатқандай, «биік қабақ,  сұрлау  қыз»өзіне ынмтықтырып, үнемі ... ... ... портреті  оқиғаның  өрбуінеорай, біртіндеп айқындала түседі. Оның сыртқы тұлғасы,  бітімі  ауызәдебиетіжырлары үлгісіндегі әсірелеулерден ... Ақын оның сырт ...  ...  де  бармайды.  Ойткені  ақын  ұғымынша  Еңлік   Кебекті   ...  ...  ...  кемелдігімен,  ерге  тән  батылдығымен,  ... ... ... сүйсіндіреді.Танысқанның ертесінде-ақ Кебек өз тағдырын Еңлік жолына  арнауға  берікшешім қабылдайды.  Бұл  -  ...  ...  ...  ...  ...  ... батырлығының,  қайсарлығының  алғашқы  танылыар  тұсы  да  осы.Шәкәрім оны қайта-қайта тәптіштеп, сан  ...  ...  ...  Кебектіңбір ауыз шешімімен бекітіп тастайды:Бір жолата кім ... бұл ... ... тұрама туған пенде.Қарап жүріп қаңғырып босқа өлгенше,Еңлік үшін өлгеннің қапысы не?..Кебек  сынды  Еңлікте  оқырманды  сыртқы  ...  ...   ішкі   ... ... Оның бар ... ... ... батыл  іс-әрекеті,  біршешімді жан екендігі осы ішкі жан ... ашу ... ... ... ... ... поэзиясында  психологиялық  поэманыңнегізін қалады. Бұл әсіресе, Еңлік бейнесі арқылы өз иірімін ... ... ... ... ... ... таба ... жүрген Еңлік қыз Кебекпенкездескен сәтте берік байлам жасап, нақты  шешімге  келеді.  Ақылды  ару  ... да, ... де ... ... кезіктірген осы  батыр  жігіттің  қолындаекенін көкірек көзімен көріп, жүрек пернесімен сезінеді. Қазақ салтында  жоқәрекетке барып, жігітке сөз ...  Бұл  ...  ...  ...  жеңіл  ойғажетелегенмен, Еңлік өз шешімінің шын астарын жайып салғанда, аңқау  батырдыңасау  сезімін  ноқталап  ...  ...   ...    ...   ... ... дәлелдеулері өте нанымды көрінеді.- Ей, батыр, сен жатырсың ұйқың қанбай,Мен жүрген бір ... ... ... көз ... көрсеқызар,Әдепсіз қыз дейсің ғой әлдеқандай.Өз әлімше сынадым мен де сеніСен қалай деп ойладың, айтшы мені?Қыздан сорлы ... бұл ... ... ... ... теңі?Еңлікті әлгіндей  әрекетке  итермелеген  «қөрсеқызарлық»  ...  ... ... ... ...  ...  ...  қандай  қиындыққаболса  да  шыдас  беруге  бекінген  ...  ...  ...   бел   ... ... Себебі:Рас, құдай жазбаса бітпес жұмыс,Сүйтсе де бізге міндет талап пен іс.Әрекетсіз отырмақ дұрыс болса,Неге берген қол-аяқ, тіл менен ... ... ... ... ... кірсем де терең суға.Пәледен машайық та қашқан жоқпа,Қайтіп разы болайын берген уға?Міне, Еңлік бойындағы күресшілдік рухтың  ...  ...  ...... ағысына қарсы жүзген жан. Ол – Кебек ... ... ... ойдан туған арзан ойынның құлы  емес,  кеудесіне  нан  ... ... ... ... ... ...  ұлы  күшін  мойындатуға  бетбұруына жөн сілтеуші. Бір сөзбен ... ...  ...  ...  ... ... Олар кездескен күннен бастап олардың  өмірі  жаңа  арнағабет бұра бастайды.  Бұл  ...   ...  ...  ерліктің  алғашқысы  еді.Бойындағы қыз балаға тән  ...  ...  үшін  ...  ...  қадамжасаған Еңлік енді ештеңеден жасқанбасы  анық.  ...  ...  ... ... ... ретінде табиғаты ашыла береді. Ақын Еңлік  бейнесінтолықтырып, жаңа қырларын алға тартып  отырады.  Екі  ғашықтың  ...  ...  да   осы  ...  ...  іске  асады..  Бұл  Еңлік   бойындағықайсарлықтың екінші көрнісі еді.Түнеугі айтқан уағда қайда,Кел кетелік, кідірмей осындайда.Азық-түлік, ... ... әкеп ... мына ... ... Еңлік бейнесіне тән күрескерлік қасиеттің көрніс табарүшінші бір тұсы – ... ... ... ... саспай, өлімді  қаймықпай,қасқайтып қарсы алуы. Тағдырдың салғанына  көнбей,  бас  ...  ... бет ... ... ...  ...  өмірден,  сүйгенімен  қатар  жатарөлімді артық санайды. Сондықтан да қорқу, жауына жалбарыну,  жалыну  секілдісезімдер ... ... ... Ол ... ...  бар  еді  ғой,  ... берсеңдер мен сұрайын» деп,  өзін  өлімге  қиған  қаныпезерлер  үкімінжасқанбай да жасымай ... ... Осы ... ... ...  ...  сомдаудаШәкәрімдей ақынның кейіпкерінің  ішкі  бітімін  ашу  арқылы  тұтас  тұлғасынжасауға ұмтылатындығынң бір ... мені ... ... соң ... ... таспен бастыр.Мына бала – Тобықты баласы ғой,Мұны өлтірме, Кеңгірбай биге тапсыр.Осы үш тілекте Еңлік бейнесіне тән бүкіл болмыс көрніс ... ... ... ... алдында сүйгенімен қоштасуға  рұқсат  сұрау  –ғашықтар қасіретінің қоғамдағы ... ... ...  ...  істіңәділетсіздігін, ерілік пен сезімді серік еткен екі  жастың  биік  ... ... ... ... ... Ақын  үшін  «Қоштасу»  аянышсезімін туғызу әрекеті ... ...  ...  ұлы  сезімнің  тобырдыңтоң болып қатқан топастығынан жоғары екенін дәлелдеу. Таразының  бір  басынақолымен  істегенісін  ...  ...  ...  ...  ...  тобыр  ,екіншісінде  бас  бостандығын  бақытына  ...   ...   ажал   ... қос мұңылық.Екінші тілек – Еңлік айтқан таспен  бастыру  ...  ... ... Мұны да Шәкәрім Еңлік аузымен айтқызады. Сол таспен  бастыруарқасында Еңлік-Кебек моласы бүгінде бар.  ...  пен  ...  ... ... айтпаса надан жұрт қос ғашықтың белгісін  қалдырар  ма  еді,  жоқпа, кім білген?Үшінші тілек – Еңліктің адамдық ...  ...  ...  ...  емесұрпақ қамын ойлайтын ұлы тілектің адамы екенінің  белгісі.  Ғашығымен  ... ... ... да, ... ...  ...  аман  ...  өмірініңжалғасы үзіліп қалмауын тілеген Еңліктің аналық сезімі асқақ та биік.Махаббат еркіндігін ... ... ... ... ғашықтар  трагедиясынарқау етіп поэма жазған Шәкәрімнің ой ... ... де осы үш  ...  ... ... ...  тұтастырып  тұрған  үш  таған  -  өз  бақыты  жолындакүрескен ... ...  ...  ...  таза  мапхаббат  иелерін  елесінде мәңгі қалдыру, ертеңгі ұрпақтың қамын ойлау.Шәкәрім ... ...  ......  алдыңғы«Қалқаман-Мамыр»,  «Еңлік-Кебек»  поэмаларынан  біраз  кейінірек   ...  ...  бұл  ...   ...   ...   ... ... сапасы мен құрылысында көптеген өһзгешелік бар.Шәкәрім поэмаға арқау  боларлық  оқиғалардың  негізі  тікелей  өмірден,өмірдегі болған ... ... шарт деп  ...  ...  Сол  ... ақын  «Нартайлақ-Айсұлу»  поэмасында  да  қатаң  ...  ... ... негіз барда , оның  көркем  шығармада  өзіне  ...  ... ... сәулесін табуы бар. Осы жағынан келгенде «Қалқаман-Мамыр»,  «Еңлік-Кебек»  көп  жақсы  жақтарын   көрсетіп,   ...   ... ... ... атап ... болады.«Нартайлақ-Айсұлу» поэмаларының алғашқы жолдарынан бастап ақын оқиғаныңтарихын баяндайды. Әмір Темір заманында  ...  ...  сөз  ...  екенінмәлімдейді. Әмір Темір заманында Арқаны  Арғын,  Найман  жайлайды.  АрғынныңБозша деген «момындық, әділдікпен ел бейлеген»  ...  ...  ...  ертеөліп, артында Құр,  Балға,  Қаранай  атты  үшұлы  қалады.  Құрдан  –  ...... ...  Тай,  ...  –  Нартайлақ  туады.  Айсұлу,Күнсұлу, Тайдың  шешесі  ...  ...  ...  ...  ...  ... Бұл да көзі тірісінде Балқыбек байдың баласы Барлыға Айсұлуды  бермекболады да, барлы жаман деген ... ... соң, ...  ...  ... ... Сөйтіп жүріп өзі де баласы Тайда  өліп  ...  ...  ... ... ... ... Барғана алады.Айсұлу мен  Нартайлақ  бір-біріне  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жылдай  уақыт  өткенде  Барғана  мұны  ...   ...  ...  хабар  беріп,  қалың  малын  алып,  ...   ... ... ... Айсұлуды Самсыға да бермек болады.  Бірақ,Самсы сүйгенмен, қыз сүймеген соң, екеуін зорлап қоса алмайды  да,  Айсұлудыбұрыңғы  ...  ...  ...   ...   ...   ...  ...  жетеді.  Сүйгенін  алып  қашуға  Ақтас   басына   ... ... ... ... қылыштап, ауыр жаралайды.Айсұлу Барлыға жүкті  боп ... да, оның ... ... ...  ... ... сабайды,  күйеуінде  маңына  жолатпайды.  Бір  күндері  Айсүлубосанып ұл табады, оны Томан деген жалшы  ...  ...  ...  ... ... баланы Нартайлаққа жеткізуді  Томан  кемпірге  тапсырады   даөсиетін айтып, ағаш үйдің жел бауына асылып ...  ...  ...  Нартайлақғашығының моласын тауып, денесін еліне  апарып,  ...  ...  ...  ... ... ... Томанды шеше  қылады.  Томанның  ...  мен  ... ... – Күнсұлуға үйленеді, Барғана  Айсұлуды  зорлап  ұзатқаныүшін айып тартады, Балқыбек жағы  оны  өлтіргені  үшін  құн  ...  ... бас ... ... қашып кетеді. Қырық қарақшы атанып, ел  тонап,  күнкөріп жүрген жерінде ... ... ... бір бетін кеседі. Содан  да  «бірбет»  атанып,  ақырында  қорлықпен  ...  ...  ...  ...   менНартайлақта өледі. Олардың әр қайсысының атына ,  ісіне,  ...  сай  ... ғана ... ... осылайша аяқталады.Міне, осы шолудың өзі поэмада  үлкен  роианға  жүк  боларлық  ... ... ... ... ...  аталмыш оқиғалардың көптігі  жекеадамдардың іс әрекетіне,  ...  ...  ...  ...  поэзиялықжағынан  ұтымды  білдірісуге  зиянын  тигізген.  Ондағы   ...   ... пен ... ...  да  ...  айтуға  болады.  Автордың  айтқанынасеңгеніміз болмаса, ғашық  жандардың  сезіміне  ...  ...  ...  ерекше  толғаныс  байқалмайды.  Терең  ...   ...   сай   ... ... өткір өрбуін таппай, қырау  соққан  түз  гүліндей  ертесолады, сөйтіп, өзінің көркемдік дәлеліне жете ... орта ... ...  ...  асқақ  романтика,  негізгі   кейіпкерледіңқайталанбас тәкәппар тұлғалары, олардың  қалыптағыдан  тыс  сөздері,  ... ... ... ... ...  жоқ  ...  ...  айтқандықемес. Ақын егер жоғарыдағ қат-қабат оқиғаның бір ғана  ...  ...  ... ... ... ... ... жасаған болар  еді.  Алайда,ол поэзиялық туындыға шектен  тыс  жүк  арту  ...  оның  ...  ... ... ... ... поэмаларында өріс алған кейбір ой ұшқыны «Нартайлақ-Айсұлу» поэмасынан  да  ... ... ... айрықша  назар  аударарлығы– оның көз қарасындағы махаббат пен ... ... ... ... Бұл  ...  ...  ...  орын  алып  үрнемі  өзгеге  ұқсамас   ... ... оның ... шығармада жаңа  бір  қырымен  байқалужайын қадағалаудың   ғылымдық  ...  мәні  бар.  ...   ...  ... ... сөз етіп ... Бұл жөнінде айта келіп ақын:Рас, қазақ қыз алмайды жеті атадан,Мұны айтқан дінсіз кезде өткен адам.Қосады ... ... ... осы ... ... ... кеткен,Басы бос қыз есепті сол себептен.Еркімен ер жеткен қыз байға тиер,Ондайға жарамайды  зорлық  еткен,  -  ...  ...  ... ... ... ... жандарды  да  шариғат  қосады,  күйеуінменсінбеген қыз ... ... ... басы бос ... оны  ...  қосуғаболмайды. Шариғат оны кімді қалауына ерік  ...  ...  ақын  ... Айсұлу трагедиясының да бір ұшығын дін бұзар  шала  молдалардан  көреді,адамдыққа, ...  ...  ...  ...  ...  қантөгіс,қайғы-қасірет болмас еді деп ұғынады. өзгені де ...  ...  ... ... алғанда автордың алдыңғы поэмаларындағы осы тараптағы  принциптікөзқарасының  аталған  ...  ...  ...  ...   түскенінкөреміз.Шәкәрім дастандарының басты сарыны - адал махаббатты  дәріптеу,  достықпен әділет арқылы адам  өмірін  мән  мен  ...  ...  ...   ...   ...   қай   ...   қадірін,    әсерінжоймайтындығын сезуге  ...  ...  ...  жел  махаббат  болғанмен,көкейдегі ой-түйіні ақынның қоғам  және  ...  ...  ...  ...  ...  ...   зерттей    өзі   ұштасатын   дүние-танымдықпринцептерін  ашады.   ...   ...   ...   ...   ... сопылық поэзияның сарынын да аңғарамыз. Шәкәрім  дастандарындажеке тұлғаның қалыптасуына әсер ететін қасиеттер  айқын  көрсетіледі.  Тереңпсихологизм  мен  ...  ...  ...  ...  жаңа   ... ... – надандық пен қараңғылық, зұлымдық  пен  ... ... қара ... ... қатігез әдет-саттардың сойылын  соғушы  қаражүрек  адамдардың  қолынан  жазықсыз  қаза  тапқан   аяулы   ...   ... Бар ... ... тең ... ... ... сүйген, бар  қылмысысол жанға өз еріктерімен барған сүйіскен жүректердің өлім жазасына  кесіліп,қоғамдық өмірден аластатылғаны шыншылдықпен суреттеледі.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деуден  гөрі,  махаббатсезімігің мәңгілігі, ... ... ...  шығарма  деп  таныған  жөнтәрізді. Поэманың бүкіл болмысы  ...  ...  ...  бірге  жасапмәңгі жас, мәңгі таза,  мәңгі  қасиетті  ...  ...  паш  ... ... ... ... ... шалмауын  жырлайды.Бұл шығармаларды өлім туралы деуден де, өмір туралы, махаббатты өмір  туралытуындылар деп ... ... ... ... ... сөз ... ...  олардыңадам бойындағы ең қымбат, ең абзал қасиет – махаббат  тақырыбына  байланыстыекенін айту ... ... бұл ... ақын ұзақ  ...  бойы  творчестволықбайланыс  жасаған  шығыстың  ...  ...  ...  ... ... жатқан көктегі махаббат  емес,  кәдімгі  жұрттың   көбінетән, қоғамдық өмірдің қатпар-қатпар  шындығын  ...  ...  ... ... ... ... ақын үшін ... тұрмысты  зерттеуге,  білугебатыл қадам жасаған көркемдік ... ... ... ...  қызмет  еткен.Ол махаббат бостандығын дін жолымен байланыстырса да, бұл оның аса  салмақтысаласы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... өмір бойы уағыздаған ақын, сөйтіп махаббат сияқты мәңгі  жас,  мәңгіжаңа  тақырыпқа  ...  ...  ...  ...  Бұл  үшін  оны  ... ... оның сыры мен сипатын айыра танып ұғына білу,  тиісіншебағалау, ... үшін ... ...  ...  ...  ...  ...  жасауда    шығарманыңдрамалық қасиетінің басым болуын қажет етеді» - дейді В.Г.  Белинский  ... ... ... в трех томах. М.,  1948.  Т.З.С  387).  ...  ...  ...  ...  ұлы   ... қойған негізгі талаптарына лайықты жауап береді.Ақын поэмаларының қайсысы да халқымыздың арғы-бергі тарихындағы белгіліаңыз әңгімелердің негізінде туған. Бірақ, бұл оның  ...  ... мол ... ... ...  туралы  өз  идеяларын  нақты  білдіруіне,кесек-кесек әдеби тұлғалар жасауға кедергі келтірмеген. Өмірде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   өрлегенде,   олқоғамдық шындықты, өмір ақиқатын шебер білдіретін жинақтаушы  келелі  ... ... ... ... ... көтеріледі.  Ақын  поэмаларына  ойшылдықпен шешендік тән. Тапқыр айтылған аз ...  мол  ...  орын  ... мазмұнын тереңдетіп, күрделендіре түсіп отырады.Шәкәрім поэмаларындағы қаһармандар 20 ... ... ... ... ... келгенінің нақты айғағы.   Өйткені  шығармаға  арқау  болғанөткен ғасырлар оқиғалары болғанымен, өмірде болған тарихи  ...  ...  ...  ақын  ...  ...  ...  Өз  ... заман өзгерісімен бірге енген азатшылдық рухты  ұялатып,  оларды  басерекіндігі  ...  ...  ...  сай  ...  ...  Тарихиоқиғалар  шындығы  ақынның  шығармашылық  қиялымен  ...  ...   ...  сай  көркемдік  шындықтың  ...   ...   ...  ...   ...   ...   қаһармандық   образдаргалереясы  өзінен  кейінгі  әдебиеттегі  рухы   биік   ...   ... ... қалыптастырады.Өмірхан Әбдиманұлы.Шәкәрім шығармашылығы – қазақ әдебиетінде Абайдан кейінгі  ірі  құбылысекендігі ... ... ... ...  ол  –  тікелей  Абай  тмектебіненөткен, туынды герлік мұрасын мирас тұтқан ... ... Ұлы ...  ... ... ... өмір ...  айналдырып,  шығыс,  батыс  әдебиетінжете  танып-білген,   мұылмандық   ...   ...   ...   ... ...  ...  зерттеген,  діни,  тарихи  тарихи  ... ... ... ... ... үлгі шашқан ұлы тұлға.Ақын өлеңдерінің қамтитын тақырыптардың ... –  адам  ...  ... ... ... тәрізді  философиялық  ой-таным.  Жанға,  тәнге,көңілге, өлім мен өмірге байланысты  өлеңдер  –  ...  ...  ... ... асыл ... ... кемелденуіне  қатысты  факторлардың  бірі  -  әдебиеттерарасындағы  байланыс,  қаламгерлердің  өзге  ...   ... ... таныс болуы, ондағы үздік туындыларды  өз  оқырманынажеткізуі,  яғни  туған  тілде   ...   ...   ...   ... ... топырағында өткен жайған тұсы  –  Абай,  Шоқан,  Ыбырайлардәуірі.  ...  ...  ...  ...  қазақ  топырағындағы   көркемаударманың  алғашқы  үлгілері  де  ...  ...  ...  өмірге  келді.Ыбырайдың  аударма  мысалдары,   абайдың   А.Пушкин   мен   М.лермонтовтардытәржімалауы ... ұлы ... ... ... ... ... болды.Абайдан кейінгі  кезеңдерде,  20  ғасырдың  басында  қазақ  әдебиетіндекөркем аударма жанры мейлінше  кең  ...  Бұл  ...  әлем  ...   ...   ...   ...   Б.Өтетілеуов,   Ш.құдайбердіұлы,С.Көбеев,  Т.Ізтілеуов,  М.Сералин,  С.дөнентаев,  Ә.Найманбаев,  М.бекімов,Ш.Бөкеев,  тағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Үндінің  асыл  мұрасы  «Камила  мен   ...   ... ... ... үзінділері, орыс ақыны А.С.Пушкиннің  «Капитанқызы», «Дубровский», «Боран»,  «Евгений  ...  ...  ...  ...  атты  ...  И.Крыловтың,  В.Жуковскийдің,  Л.толстойдыңтүрлі туындылары аталған қаламгерлер арқылы қазақ ортасына жетті.Осы қатарда ... ... ... биік ... ... ...  сапардың  мұндай  соқпағына  шәкәрімді  өзінің  биік  ...   ... мол ... алып ... ... табиғат силаған талантының  арқасындаол бірнеше тілді меңгереді. Сол себепті де шәкәрім  ...  ...  ... да асыл ... жат ... ... сөзі ауруға ем, жанға құмар,Тауып айтқыш тәтті тіл, сайраушылар.Байрон, Пушкин, Лермонтов, Некрасов,Қожа Хафиз, Науаи, Физули бар,-дегенде  Шәкәрім  Шығыс  пен  ...  ...  сөз   ...   ... асыл ... ойларымен жете таныстығын сездіреді.Осы жайлар Шәкәрімді аударма  жанрына  алып  келеді.  Ол  Шығыстың  ұлышырайларының бірі Қожа ... өмір ... ... сұлу  ... ...  сөз  ...  ...  сырлы  әңгімелерін.  А.Пушкиннің«дубровский» мен «Боранын» шығармаларын  қазақ  ортасына  ...  ... ... айрақша құбылыс деп  бағаласақ  артық  емес.  Оғанбұлтарпас ... ...  өз  ...  ...  ...  ... ... ұқсай бермейтін , классикалық тәржіма заңдылықтарының  аясынавнасып кетіп жататын, өзіндік ерекшеліктері айқын өнер.  Ол  ...  ... ... та, одан  ...  ...  гөрі  қазақ  жұртының  ұғымынажақындық   анық  байқалады.  Мұның   өзі   ...   ...   ... құдіретін айқын танытады. Сол арқылы 20  ғасыр  басындағы  қазақәдебиетінің үрдісті көшінде аударма ... да ... ... ...  ... ... ... дара жолдың мәні, маңызы зор.Шәкәрім – ең алдымен Шығыс жырымен ...  ...  ...  ...  ...  иол  ...  ...  талант.  Шығыстың   дәстүрліәдебиетіне  тән  терең  ой,  дана  философия  ...  ...  ...  ...  ...  болды.  Ол  ақынның  өмір,  адам,  дін,  сезім,тіршілік, өмір туралы толғаныстарын әлдейлеп тербеткен  ...  ...  ... ... ой-толғаныстарына Қожа Хафиз, Физули, Науаи секілді  классикалықпоэзия алыптарының шығармаларынан тиянақ.  тұғыр,  сүйеніш  тапты.  хафиздіңойлы ... ... ... Қожа  ...  ...  енді  де»  атты  ...  ...  шырайының  толғанысқа  толы   туындыларын   тәржімалауы   осысабақтастықотың жемісі екені дау тудырмаса ... 14 ... ... ... парсы елінің әйгілі  ақыны  Хафиздентәржімалаған өлеңдерінің  жалпы  көлемі  шамамен  үш  жүз  ...  ... ... ең ... ... ғазалдарындағы көркем  өрнектер  мен  ...  жете  ...  ...  ХЪафиз  жырларын  қазақша   сөйлетуініңнегізгі себебін екі ақынның өмірге,  ...  ...  ...  ... ... күйлеріне қатысты  ішкі  философияларының,  ой-толғаныстарыныңүндестігінен іздеген ... ... ... ... ... өмірлік философияны дәлжеткізе білген. Ол Хафиз жырларынан адам туралы, адамгершілік пен  имандылықпринциптері төңірегіндегі ... ... ... ... тырысады.Сұлу – ақсың сыры мол,Мін қоятын кісі жоқ.Бірақ беттің міні сол,Уағада, мейірім түсі жоқ.Көп мал бағың, досың тұр,Арың үшін бірн ... күн ... ... ... ... ... жан.бұдан аңғаратынымыз екі ақын да сыр бейнесіне ішкі жан ... сай, ... сұлу ... ... жүрегінде мейірімі бар  арлы  адамды  армандайды.тіршіліктің асылы алдам  деп  түсінген  ...  асыл  ...  ... таза ... ... ... ... ынсап, рақым,  ар,  ұят,  сабыр,сақтық сияқты қасиеттерді ұлы ұстазы Абай секілді  санамалап  берген  ол  ... өне ... осы ... ту етіп ... ... адамның имандылығы мен  тазалығы  айналасындағылармен  өзара  қарым-қатынас  ...  ...  Сол  ...  де   ...   ...   ... адалдық сияқты адами асыл қасиеттерге арналған ғазалдарын  таңдапаударған.шәкәрім өзге елдер әдебиетіннің үздік шығармаларын қазақ  оқырмандарынажеткізу ... ... ... шығарманың сюжеттік  желісін  негізгеалады. Сюжет  арқылы  айтылатын  ...  ой,  ...  ...  идея  ... ... , ...  ...  келіп,  үйлесімділік  табуышарт. Сол себепті де ақын  көңілі  Шығыс  пен  ...  ...  кез  ... кез ... ...  түсе  ...  ...  жырларындада, әйгілі «Ләйлі-мәжнүнге» де, өзгелерге де  Шәкәрім  омындай  ... ...  ...  адам  ...  ...  мен   ...   ... Шәкәрімнің шығыстық  дастандар  сюжетіне  нәзира  дәстүрі  бойыншажазылған «Ләйлі-  Мәжнүн»  ...  ...  ...  ...  шын  ... ... ... идеямен  басталады.  Адам  бойындағы  асыл  қасиеттерсаудаға  салынбауы  ...   ...   ...   ұлы   ...   иекейіпкерлер біріне бірі қосылмайды. Ұлы махаббат трагердиямен қауышады.Бір ... зар ... ...  ...  ...  пен  ...  жалғызыЛәйлім нәресте сәттерінен бір біріне ынтызар. Ғашықтық ... ...  ... тасты аралап елден безеді. Ол мұңын жеп-күнге, жан-жануарға шағады.  Бірғажабы тілсіз табиғат пен ...  ...  ...  бар.  Себебі,  табиғаткіршіксіз таза, ешкімді алдамайды. Ол махаббат сияқты адал, бейкүнә.  ... мен ...  ...  ...  туыстық  бар.  Осындай  құбылыстыМәжнүннің жартасмпен сырласуынан аңғарамыз.Мәжнүн үшін Ләйлі- өмірдің ... Ол өз ...  үшін  ...  мысқылдайболсын реніш болғанын қаламайды. Тіптен  өзіне  жаны  ашып  Ләйліні  әкесінекүштеп алып берем деген Науфал ... ... ...  ...  ... ... өмір берген адам ғой. Ол Ләйлінің жақыны.  Ол  қызына  қаталдықжасаса да ... ... ... ... үшін ... жақын.Шәкәрім Ләйлінің рухани  әлемін  бейнелеуде  хаттар  мен  ...  ... ... өте ... ... Ләйлі Мәжнүнін  сағыныпбұлтпен, желмен, ай,жұлдызбен сырласады:Сөйлесті аспандағы айды ... ... ... сен ... ... ... шарқ ... қувнтсаңшы хабар беріп.Қайда жүр, тірі жүр ме, не қылып жүр,Ішімді ғашық ... ... адам  мен  ...  ...  ...  ...  ... ашатын психологиялық параллелизм бар.  Шын  ғашықтар  табиғатқа  дағашық.  Шәкәрімнің  кейіпкерлңері-  табиғаттың  бел  ...  ...  ... адал ... ... махаббат иелерінің бейнесін толықтыра түседі.Нәзирашылдық дәстүр әдетте Шығыстан тамыр алады. Алайда  абай  бастағанқазақ ... ... ... ...  ...  соны  ...  ...  Ұлы  ұстазының  әдеби-эстетикалық   мектебінің   ...   ... ... ... ... орыс ... А.С.Пушкин шығармаларымен  танысболды. Олардың ішінде «Дубровский» ... мен ... ... ...  халқыныңжүрегіне етен жақын сезілді. Бл шығармаларда баяндалатын  оқиғалар  табиғатыда, ұсынылар ...  ...  да  ...  өмірлік  мұрат,  нысаналарыментамырлас екені аңғарылады.  Шәкәрім  ғұмыр  бойы  адамзат  қауымдастығындағыәділетсіздік пен ... ... ... үн ... ... тән ар  мен  ...  ,  ынсаптылық  пен  ...   адам   ойы   мен   ...   ...    ...    ...    ... басындағы  жай-күйлер  қазақ  ақынының   философиялық  ... ... атты ... ... шығарма, орыс  халқыныңсол замандағы тіршілігі суреттейтін көркем  роман.  «Дубровскийдің»  ......   ...   ...   қарым-қатынастар   психологиясы,адамгершілік пен ар тазалығы. бұл идея  Шәкәрім  шығармашылығындағы  оқырманқауымға ұсынылатын басты ... ... ...  ...  ...  ...  әңгімесі»  деген  атпен  өлең  ...  ...   ... ...  әңгімесін»  отыз  бір  шумақтан  тұратын  ... Бұл ... ...  ...  ...  бастап  ,  оныңавторы  жөнінде  мағұлмат  сияқты  кейбір  мәселелерді   ...   ... ... жер ... алғаш пайда болғаннан бері қарайғы өсу  өркендеусапарын,  адамның  адамға  дос  ...  қас  ...  ...  ...  ...  ғылыми  техникалық  жаңалықтардың  ықпалын,   көркемсөздің  құдіретін  саралайды.  Шығарманың  мазмұндық  ...  ...   ... ... ...  ...  пен  Андрей  Гаврилович  Дубровскийкөршілес иеліктерде көп  жылдар  ...  ...  келе  ...  ...  ... де әйелдері де ертерек қайтыс болған. Бірінің қызы, екіншісінің  ұлыбар. Троекуров  –  отставкадағы  генерал,  аса  бай  ...  ...  ... ... ... жан. Ал ...  болса,  ол  кезінде  көпбайлықтың иесі болған, бірақ  келе-келе  қазынасы  ортайған,  ...  ... бар, ... ... адал ... Екеуінің  достығына  айналасындағыел қызыға қарайтын қарайды. Күндердің  ...  екі  дос  ...  ... бір ... ... ... ... жалшысының  бір  ауыздөрекі сөзін  көтере  алмай,  өзінен  кешірім  сұрауды  талап  ...  ...  ...  бай  досы  Троекуромв  көне   ...   Екі   ... ... ... ... Осы  жағдайға  қоса  тағы  да  бірқатарқақтығыстар  болады.  Ақыр  ...  ...  ...  жандайшап  Шабашкинсекілділердің көмегімен досы Дубровскийдің иелігін сот ... ...  ... ... ... ...  Дубровский  ауырып  қайтыс  болады.  Әкесініңауыр ... ... ... ... ... ... ...  Дубровский  әкеөлімінен кейін қорлық пен ызаға шыдамай қарақшы топ құрады., жолшыбай өткен-кеткен керуендерді тонайды.  Бірақ  әкесінің  ...  ...  ...  ...  Троекуровтың  иелігіне\,  адамдарына  соқтықпайды.   Оның   себебі:Троекуровтың  қызы  ...  ...  ...  сәті   ...   французмұғалімі Дефорждың атын жамылып келіп, марияға тіл  үйретеді,  ...  ... Бұл ... ... өзі көпке дейін  білмейді.  Арада  біраз  уақытсалып Владимир сырын ашады. Сезімін ... ... ... ... бір жыл өткенде, Троекуров қызын Верейский деген князьға ұзатады.Қанша әрекеттенгенмен мақсатына жете алмаған, тағдырына мойын ұсынған  ...  кете  ...  Мұны  ...  Владимир  өзінің  бар  жиған  тергендүниесін қасындағы  семріктеріне  қылдай  бөліп  ...  көз  ...  ... ... ... кетіп қалады...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма түсінігі8 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.Әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы6 бет
С.сейфуллиннің "тар жол, тайғақ кешу" романы5 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері.қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер.фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы11 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Әдебиет жанрлары29 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь