Сырымда әлі сыр бар

Әбілсейіт МҰХТАР, тарих ғылымдарының докторы.

Бүгінде Сырым Датұлын, оның тікелей басшылығымен болып өткен күресін, ел басқарған әділ билігін, қол бастаған батырлығын білмей­тін қазақ жоқ десек те болғандай. Бірақ бұл тақырыптағы күрделі мәселелер әлі де баршылық. Олардың бастылары мыналар дер едік.
Алғашқы нақтылап, баршамыздың міндетті қабылдауға тиісті мәселеміз – С.Датұлының дүниеге келген жылы. Өйткені, 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинеті Сырым батырдың 250 жылдығын атап өту туралы шешім қабылдағанымен, кейінгі оқулықтар, энциклопедиялар оқырман қауымды әбден шатастырып болды. Мәселен, бабамыздың туған жылын 1998 жылғы “Қазақтар” атты көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық (ІІ том, 88-б.), 2000 жылғы Атырау энциклопедиясы (345-б.), 2001 жылғы “Елтұтқа” оқу құралы (169-б.) – 1712 жыл, 2002 жылғы Батыс Қазақстан облысы энциклопедиясы (475-б.) – 1723 жыл деп берген. Бұдан басқа 1733 жылды ұсынушылар да бар. Осындай ұсыныстарға негізгі тірек фольклорлық мұрамыздағы атадан балаға жеткен түрлі аңыз-әңгімелер болып отыр. Ал Алматы, Орынбор, Астрахань, Москва, Санкт-Петербург, Уфа, Қазан қалаларындағы мұрағаттық құжаттар ештеңені жайып салмайды. Ендігі жағдайда неге арқа сүйеуіміз керек, қай жылға тоқтағанымыз жөн, оны қалай анықтаймыз?

Біздіңше, мұрағат қорларындағы Сырым балаларының туған жылдары арқылы және оған шежіредегі деректерді өзара салыстыра пайдалана отырып, қорытынды (онда да шамамен) шығаруға болады.
        
        Сырымда әлі сыр барӘбілсейіт МҰХТАР, тарих ғылымдарының докторы.Бүгінде Сырым Датұлын, оның ... ... ... ...  ... ... әділ билігін, қол  бастаған  батырлығын  білмей­тін  қазақ  ...  те  ...  ...  бұл  ...  ...  мәселелер  әлі   дебаршылық. Олардың бастылары мыналар дер едік.Алғашқы нақтылап, баршамыздың міндетті қабылдауға тиісті  мәселеміз  ... ... ... ... ... 1992 жылы  Қазақстан  РеспубликасыМинистрлер Кабинеті Сырым  батырдың  250  жылдығын  атап  өту  туралы  ... ... ...  ...  ...  ...  әбденшатастырып болды. Мәселен, бабамыздың  туған  жылын  1998  жылғы  ... ... ... ... ...  ...  (ІІ  том,  88-б.),  ... Атырау энциклопедиясы (345-б.), 2001 жылғы “Елтұтқа” оқу құралы  ... – 1712 жыл, 2002 ... ... ... ... ... ...  –1723 жыл деп берген. Бұдан басқа  1733  ...  ...  да  бар.  ... ...  ...  ...  мұрамыздағы  атадан  балаға  жеткентүрлі аңыз-әңгімелер болып отыр.  Ал  ...  ...  ...  ...  Уфа,  ...  ...  мұрағаттық  құжаттар  ештеңеніжайып салмайды.  Ендігі  жағдайда  неге  арқа  ...  ...  қай  ... жөн, оны ... анықтаймыз?Біздіңше, мұрағат қорларындағы Сырым балаларының туған жылдары  арқылыжәне оған ... ... ... ... пайдалана отырып,  қорытынды(онда да шамамен) шығаруға болады. Бұл арада  1992  жылғы  ...  ... 1742 жыл ... ... ... Оған ...  белгілі  Сырымныңүш ұлы –  Жүсіп,  Қазы,  ...  ...  –  Ә.М.)  ...  ...  ...  ...  да  ...  пайымдаулар  жасауға  мүмкіндік  бар.Орынбор мұрағатындағы 1852  жылғы  24  ...  ...  ...  ... ... ... руын басқарушы, 62 жаста. Жазда  Үленті,  Бұлдырты,Шідерті өзендерін жайласа,  ...  ...  ...  тармағы  –  Тұзды  көлдімекендейді. Ол Байбақты руы Батақ бөлімінің ... ...  ...  ... ... Қазы 1790 жылы ... келген. Ал  оның  ағасы  Жүсіп  алғашрет  1790  жылғы  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... Келіссөз барысын жазған журналында мүфти сәуір  айыныңсоңында кездесуге ... ... ... ... тарханның 5  адаммен  біргеөз үйінде қалғандығын хабарлайды (Вяткин М. Журнал Оренбургского  муфтия.  —С.157). ... ... ... ...  шиеленіскен  қазақ-орыс  қатынасынреттеуге бағытталған келіссөзге оңы мен  ...  ...  ... ... ... 15-20 жас ... болған. Жүсіптен кейінгі  Сырымбалалары 1778 жылғы  казак-орыс  атаманы  ...  ...  ...  ... ... енді ... ... деректерге фольклорлық мұрамыздағы:— Арқаң көп мінген жауыр болсын,Мінезің қара жерден ауыр болсын,Өкпең жоқ – ... ... ... кетпесінЖасың алпысқа жетпесін – деген Сырымға берілген батаны  қоссақ,  СырымДатұлының шамамен 1742 жылы туғандығы дәлелдене  түседі.  ...  1992  ... ... ... ... ... жөн.Екіншіден, Сырым батыр тарихшылар жазып  жүргендей,  хандық  басқаруғақарсы  болды  ма?  Халық  Кеңесін  ...  ...  ...  ... ... ... хандық басқаруды жоюды  емес,  керісінше,оны күшейтіп, төңірегіне беделді би, батырларды топтастырып, хан ...  ... ... ... елі ... үшін ... айғақтайды.1785 жылы 21 наурызда  Орынбор  ...  ...  ... ... хан Орал ... аттанған 1000-нан  аса  казак-орыс  әскерібейбіт Қазақ ауылдарын шапқанын ашына жазып: “Енді мен осындай  қырып-жоюдансоң, халқым ... ... хан ... ... ... кінәсіз  қазақтарелге қайтарылмаса,  мен  бар  ...  ...  ...  ...  ... деп хабарлады. Осы тұста Сырым ақпан, наурыз  айларында  2  мәртеханды ел ... ...  ...  елші  жіберген.  Сырым,  Барақ,  Тіленшібатырлар ... ... ... бермей, жанына  Айшуақ  сұлтанды  ертіп,  Сырбойына  көшуге  үгіттеді.  Бірақ  Нұралы  хан  1785  жылы  4  ...   ... ... ... ... бауырларым, балаларым менен  бөлініп  кетседе, мен патшаға адалмын” деп ағынан жарылды.Міне,  осыдан  бастап  Нұралы  хан  ...  ел  ...   ... ... ...  сала  1786  жылы  ...  жанына  балалары  Бегәлі,Артыққалиды  ертіп,  орыс  ...  ...  Оның  арты  ...  ...  ... ... ...  үкіметі  Кіші  жүздегі  Әлімұлы,  Байұлы  ... ... ... ...  ...  1775  ...  реформаны  тезарада қазақ сұлтандарының қатысуынсыз жүзеге асыруды қолға  алды  және  ... ... ... ... Ал ... бастаған қазақ старшындары  Кішіжүз хандығына Қайып  Батырұлын  ұсынып,  оны  бекіттіру  мәселесін  көтерді.Ресей басшылығының ... ... ... ...  ...  1790  жылықазан айында жаңа хан  сайлау  тағы  күн  ...  ...  ... ... бір  топ  Есім  ...  жақтаса,  Сырым,  Көккөз,  Дөнен,Бөдене, Наурызәлі бастаған екінші топ бүкіл  Кіші  жүз  ...  ...  ... Әбілқайыр, Қайып ұрпақтары келсе, хан сайлау  мәселесі  ...  ... өз ... ... ... 1792  жылы  11  қыркүйекте  Сырым,  Сарыалтай,Сегізбай, Қаракөбек, Басықара би, батырлардың Ресейге қарсы  ...  ... бірі ...  ...  ...  ...  ...  еді.  Міне,  осыдәлелдердің барлығы Сырымның хандық басқаруды жоюды көздеді  деген  орыстық,кеңестік тарихнаманың ...  өзге  ...  ...  ...  ... ... туындаған империялық пиғыл екендігін айғақтайды. Ал  ... ... ... ... ... Оны да өз ...  пайдаланған  орыссаясаткерлері  түбінде  сәтсіздікке  ...  ...  үшін   ... ұғым еді. ... ... ...  қарамағымдағы  қазақтар  Ресейгеадалдығым үшін мұсылман санамайды,  тіпті  жанымдағы  адамдарды  да  ... ... ... ... есептейді”, – деп налуы да содан.Үшіншіден,  Сырым  бастаған  ұлт-азаттық   ...   ... ... жылдар аралығымен шектелмей, 1801 жылға,  яғни,  Кіші  ... ... ... ... ... ... дейін  созғандұрыс.  Өйткені  қозғалыстың  бірден-бір  мақсаты  жайылым  мәселесін   шешуболатын. Бұған қоса, ... ... әділ ...  ...  сенімінің  әлі  декүштілігін дәлелдей отырып, патша үкіметінің қазақтарды дәстүрлі  басқаруданресейлік  жүйеге  ...  ...  1775  ...  ...  ...   асыртпайтастады. 1799 жылы 22  мамырда  Сырым  Датұлы  генерал-майор  ... ... ...  мен  ...  адам  ...  ... қазақтар маған келіп  көмек  сұрады.  Подполковник  Михайлов  талабынөзім қанағаттандырған тұста,  қазақтар  ...  ...  ...  ... ... қазақ-орыс, қазақ-башқұрт  мәселесін  қарайтын  арнайыкомиссияға қызмет жасатсаңыз”, дей  отырып,  өзінің  ендігі  ...  ... ... ...  даяр  ...  ...  ...  1801  жылы  Сырымхалқына  Нарынға  қарай  ...  ...  ...  ...   ...   негізгімақсатына жетті. Төртіншіден, Сырым Датұлының 1802  жылы  ...  ... оның қай ... жерленгендігі бүгінге дейін нақты  анықталдыдеу қиын. 1815  жылы  12  маусымда  Орынбор  ...  ...  ... “атақты, елге сыйлы Сырым тархан Үргеніш  қаласында  қайтыс  болған”(ОрОММ 6қ., 10 т., 1287 іс, 5п) деп хабарласа, ...  ...  ... ... ... батырға:Шаптым деп ханды мақтанба-айҮргеніште қалған Сырымдай,Сүйегіңді шетке көмермін, – дегенінен  бері  араға  екі  ...  ... ... ... ... қайтқан Сырымның денесі  қай  қорымға  ...  қол  ...   ...   ізденістер   оның   ӨзбекстанРеспубликасындағы Нүкіс қаласына  60  ...  ...  ...  батыр  немесеҮргеніштен қашық  емес  Ғайып  ата  ...  ...  ...  ... Екі жақтың да негізгі арқа сүйер  тірегі  –  ...  ...  ... бабамыздың аталастары айтты деген пікірлері ғана.  2007  жылдың  мамырайында Батыс  Қазақстан  ...  ...  ...  ... ... ғылыми-зерттеу экспедициясы жоғарыдағы екі қорымды  да  мұқияттексеріп, ... ... ... ... отырып,  Сырым  Ғайып  бабақорымында жерленген деп түйіндейді. ... ...  ...  сейіле  қоймады.Сырым  өлгеннен  кейін  сол  жерде  ...  ...  оның  ... кейінгі ұрпаққа неге дәл көрсетпеді? Жүсіп,  Қазы  ...  ...  Хиуа  ...  ...  болды.  Патша  үкіметінің   тыңшыларыЖүсіптің қарындасының Хиуа ханы бауырына ... ...  одан  да  ... ... орнатқанын анықтады. Олар сөз жоқ, Сырымның  жерленгенорнын білгенімен, оны ... ...  ...  ...  жөн  санамаған.Жүсіп Сырымұлының Арынғазы ханмен бірге  Санкт-Петербургте,  кейін  Калугада1821-1829 жылдар  ...  ...  ...  де  ...  ...  ... еш сыр ... Сыр бойындағы Шөмекей руларына  1835-1836  жылдарыбарып қайтқан И.В.Виткевич: “Жүсіп Сырымов Хиуада ... Орыс ...  ...  ...  ...  бергенімен,  ол  бізге   сенбейді.   Оның   себебітүсініксіз”, деп те ... Оған  ...  те  жоқ  емес  еді.  ...  ... ... ... Ресей отарлауына қарсы болған Арынғазы  (1815-1821),  Жоламан  (1820-1846),  Қайыпқали  (1827-1829,  1836-1838),   ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстарға белсене қатысты.  АлҚазы да сырт қала қоймаған-ды.1839 жылы 16 ... ... ... Орынбор шекара  комиссиясынаҚазының үстінен шағым түсірді. Содан Қазы 1851 жылға дейін  қатаң  ... ... ... қорытынды Жүсіп те, Қазы да Ресейге сенбеді. Ал  Хиуағаше? Хиуаның да қай уақытта да қазақтарды өзіне қаратып, ... ...  ... ... ретінде пайдаланғаны белгілі.  Әрине,  Сырым  ұрпақтары  онытүсіне білді. Қазақ-орыс қатынасы шиеленіскен  ке­зеңде  Хиуа  ...  ... ... уәдесіне тұрмады. Ата  шежіреде  Сырымның  Хиуа  ...  ... да ... ... Қалай дегенмен де  Сырым  екі  ел  ортасында  ... ... ... ... ... биік  ...  ... игеруге тырысқан Ресейге де,  Хиуаға  да  қайраткер  ...  ... бола ... Оның ... ... ...  ...  Сырым  Датұлыныңөлімі кісі қолынан болғандығы ...  ...  ...  оны  ...  Хиуа  жәнеҚаратай сұлтан ұйымдастырды деген үш түрлі пікір бар. ХХ ғасырдың  ...  ...  ...  ...  ...   Бақытжан   Қаратаев   “Обзорматериалов по  истории  колонизации  ...  края  ...  гг.”  ... ... ... атасының тікелей қатысы  болғандығын  айтады.Мұны сырымтанушы М.П.Вяткин де жазады. Ал ата шежіреде, ... ...  ... “Сырым батыр” өлеңінде оған хиуалықтардың  қатысы  суреттеледі.  Бұған1798 жылғы орыс патшасының Сырымды Санкт-Петербургке ... ...  не  ... ... ... ... келгенде, патшаның тапсырмасы  араға  жылдарсала жүзеге асты. Ал оның хиуалықтар  ...  ...  ...  ... анық.Ендігі бір мәселе, Сырымның көркемдік образы  тұрғысындағы  бейнесі  ... ... ... ... Оны ... кім, неге ... орыс қорғанында  5  ай  бойы  түрмеде  жатқаны,  ...  ... ... елшілерімен  кездескені  тарихтан  белгілі.  Олай  болса,оның суреті өз заманында-ақ қағазға  неге  ...  Ең  ...  ...  ...  ...  күштері  Сырымның  соңына  түсіп,   қазақдаласын  кезген  ...  оны  ...  ...  Ол   ...   ...   көпболғанымен, мұрағат қорларынан жауап кездеспей ... ...  да  тағы  даел ... аңыздарға жүгінуге тура келді.Ата шежіредегі  Көбек  бидің  Сырымға:  ...  ...  ... ... ... еді, ... ...  қалай  босағасын  түзей  берсін”,Бақай сыншының: “Шешең қараторы, қайратты... еді”, Хиуа ... ...  ... ... ... мен сырттаны екен. Бұл екеуінің ел  шабу  қолынанкеледі екен”, ... ... Қазы ... ...  ...  кең  ... сенің  Сырымды”  немесе  Байбақты  қызының:  ...  үш  ...  ...... ... ...  екіншісі  –  өжет  мінезі,  ...  ... ... деп ... ... Сырым маған  қыран  топшылы,  толық  ... ... ... ... ... ... ... көрінді, басы да  елден  ерек,торсық шекелі  екен”,  дегендері  алғаш  рет  ...  ...  1945  ... ... ... бітірген “Сырым батыр” дастанында:Тұлғасына қарасамАдамға біткен бір алып...Ажарына ... ... ... тым ... бұлт ... аспандайСәукеле қара сақалдыАзын-шоғын ақ бардай, –  атты  жолдармен  жинақталып,  сомдала  түсті.Біздіңше, осындай ата ... анық  ...  ...  ...  ... 1992 жылы Сырымның 250 жылдығын атап өтуге құрылған  ...  ...  ...  ...  бейнесін  салуға  арнайы  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ...   өнерқайраткері, профессор М.Қалимовтың “Сырым батыр” портреті  жеңімпаз  ... ... ... ... ...  ...  ...  мұрағат,   мұражай   қорларынанізденістерін тоқтатпай, жалғастырғаны жөн. Ал М.Қалимов салған  баба  ... ... және ... ... барлық басылымдарда  көріністауып, Сырым батырды бейнелеген өзге суреттерге жол ... ... Бұл  ... жеке ...... міндет. Мәселен,  2001  жылы  “Елтұтқа”оқулығындағы Сырым  баба  суретіне  назар  ...  ...  ... анық ... Қорыта  келгенде,  ел  қамын  жеп,  өле-өлгенше  ... ...  ...  ...  ...  тұлғасы  басты  назардаболса, ол ... ... ... ... өз заманындағы тарихи тұлғалармен  қарым-қатынасыда қайта сараланғаны  жөн.  Оның  ...  ...  ...  1780  ... асты. Хан осы кезеңнен бастап  Сырымды  ...  ...  ... деп ... ... Оған ... 1775 жылдан  Сырым  Байбақты  ...  ...  ...  ...  Есім   ...   ақылшысы   да   еді.Б.Қаратаевтың жазбасында: “Нұралы хан ... ... ...  ... ұл –  ...  және  ...  дүниеге  келген”,  деп  толықтырған.  Яғни,туыстық байланыс  орнағанына  қарамастан,  ...  ...  ...  оғанкөзқарас екі тұлғаны қарама-қарсы шепке бөлді.Сырым Кіші ... бір ... ... ... хан ...  Қайып  хан,Қарабай сұлтан, Әбілғазы, Шерғазы сұлтандармен де сенімді байланыс  орнатты.Олар арқылы Бұхара, Хиуа, ... ... ...  ...  Сондықтанда Сырым  үнемі  оңтүстіктегі  бауырларына  алаңдап,  ...  ...  ... Қайып балаларымен оң  қарым-қатынасты  Сырым  ...  ...  ... ... Есім ... ... деген тұжырымдарды да мұрағат деректеріөзгеше түсіндіреді. Ол турасында батыр  “ханды  өлтіруші  Тілеп  ҚойбашевтіңОрынбор  губернаторында  ...  алға  ...  ...   ой   елегіненөт­кізелікші. Бар ...  ...  ...  істі  тындырып,  көптің  келісімінмақсат тұтқан Сырымдай тұлғаны, оның үстіне жас ...  ...  аға  ... ... Кіші жүз ... ...  ...  оқиғаға  қалай  қиямыз?  Қандыоқиғадан кейін Қаратайдан басқа  өзге  ...  неге  ...  ...  ...  ұлы  ...  ...  ...  қалған  Айшуақ  сұлтан,олардан тараған мыңдаған ұрпақ неге ... ... Өлім  ...  тиімді  болды?Сырымның  Орынбор  әкімшілігін  меңзеуі  ...   ...   ... Сырым арқылы жоямын деп сәтсіз реформа жүргізіп,  Орынбор  өлкесінбасқарған губернаторлық қызметімен 1790 жылы ...  Ал  1796  ... ол ... ... қызметіне қайта оралды. Араға  үш  ай  сала,1797 жылы 27 наурызда Есім хан Красноярск форпосты  маңында  ...  ... ...  ...  хан  Ресейге  адал  болды,  ол  арқылы  көптегенқарсыластар тапты”, Л.Мейер “Есім ханға қарсы бүкіл ... ...  ... Мұндай  жағдайда,  әрине,  хан  ...  ...  ...  ...  ... ... Ішкі ... шегіне жетті. О.А.Игельстром  үшін  Сырымнанөш алатын сәт туды. Жоспар ... ... ... ...  Оның  ...  ... ойын ...  Сырым  түсінгенімен,  Қаратай  сұлтан  ұғынды  деуқиын.Қанды ... ... 1797 жылы 29 ... орыс ... ...  ... Қобда бойында өткен Хан Кеңесіне беделді  деген  Әлімұлдары,  Байұлдарыжәне Жетіру руларының 1000-ға жуық би, ... ... ... ...  ... ... Олай болса, Сырым ел ішінде қалды, тарихи  міндетінжалғастыра берді.Қорыта ...  ...  ......  тәуелсіздігі  жолындағыхалқымыздың азаттық күресінің құрамдас  бөлігі,  оның  ...  ... ... бейнесі. Оның тарихы  болашақ  ұрпақ  үшін  ...  ... ... алар ... болып қалмақ.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дағдарыстан шығу кілті14 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу35 бет
Алименттік міндеттемелер24 бет
Алиметтік міндеттемелерді құқықтық реттеу126 бет
Алифатты қатардағы карбон қышқылдары және олардың тұздары7 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Алихан Бөкейханов өмірбаяны9 бет
Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь