Мемлекеттік кредиттің теориялық аспектілері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ... ... ... ... ... .5
МЕМЛЕКЕТТІК КРЕДИТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Мемлекеттік кредиттің экономикалық мәні және маңызы
1.2 Мемлекеттік кредиттің түрлері, нысандары мен әдістері
1.3 Мемлекеттік қарызды басқарудың шетелдік тәжірибесі

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СЫРТҚЫ БОРЫШ ЖӘНЕ ОНЫҢ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ЖАЙ.КҮЙІ

2.1 Қазақстан Ресепубликасындағы макроэкономикалық ахуал және
сыртқы борыш жағдайының өзара байланысы
2.2 Жалпы сыртқы және ішкі борыштың даму серпінін талдау
2.3 Мемлекеттік және мемлекеттік кепілдік берген сыртқы борыштың
динамикасы

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК БОРЫШТЫ БАСҚАРУДЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ




ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі:Қазіргі заманда бюджеттік дефицит мәселесі мен мемлекеттік борышдарының өсе беруіне тап болмайтын бірде-бір мемлекет жоқ.Барлық әлем борышға өмір сүреді. Келешек ұрпақтар өмірге келмей жатып, әлеуетті борышгер болады. Ішкі салымдарды жүзеге асыру, мемлекеттік бюджеттің дифицитін жабу, әлеуметтік-экономикалық өзгертулер енгізу және сыртқы борыштар бойынша борышдық міндеттемелерді орындау үшін елдердің көбінде өз ресурстары жеткіліксіз. Біреуі көбіне борышгерден гөрі кредитор болса, екіншісі керісінше. Бірақ бұл елдердің барлығында дерлік борышдық экономикалық жүйе қалыптасқан. Сондай-ақ ұлттық шаруашылықтардың сырттан келетін көмекке деген сұранысы қаржы нарықтарының либерализациясы мен глобализациясы жағдайында одан әрі күшейе бермек.
Ірі мемлекеттік борышдарды тек кедей, дамушы елдер ғана емес, сондай-ақ АҚШ, Канада, Жапония сияқты дамыған мемлекеттер де иемденеді. Сонымен қатар, мемлекеттік борышдардың өсуі бір жағдайларда экономиканың мемлекеттік реттеуін жүргізумен байланысты болса, кей кезде ел экономикасын реттейтін шараларды жүргізудің керектігін білдіреді.
Қазіргі нарықтық шаруашылықтардың әр түрлі модельдердің барлығына тән – ол, нарықтық механизмнің мемлекеттік реттеумен толықтырылатын аралас экономика. Осындай жағдайда мемлекеттік қызметті қаржыландыру көздері жөніндегі мәселе маңыздана түседі. Мұндай қаржы көздеріне салықтармен қатар, мемлекеттік борышдар да жатады.
Қазіргі уақытта мемлекеттік борышды басқару – еліміздің макроэкономикалық тұрақтылығының маңызды факторы. Бұл борышдық мәселені шешуден Қазақстанның бюджетінің қызмет көрсетуі, оның валюталық резервтерінің жағдайы, яғни ұлттық валютаның тұрақтылығы, пайыздық қойылымның деңгейі, инвестициялық климат, отандық қаржы нарығының барлық сегменттерінің жұмысы анықталады. Қазақстанның ұлттық экономикасын дамытудың стратегиялық мақсаттарын орындау әлеуметтік
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Көкенова А. Т. Әлемдік тәжірибедегі сыртқы қарыздың пайда болу себептері // Қ. А. Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ – Түрік Университеті
1. Әмірқанов Р. Ә., Тұрғұлова А. Қ. Қаржы менеджменті. Оқу құралы. – Алматы: 2010ж
2. Бабич А. М., Павлов Л. Н. Финансы. Учебное пособие. – Петербург: 2000. – 192 с.
3. Дюсембаев К. Ш. Анализ финансового положения предприятия. Учебное пособие. – Алматы: Экономика, 1998. – 184 с.
4. Елубаева Ж. М., Бюджетная система Республики Казахстан: теория, практика и направления развития. – Алматы: 2009 ж
5. Зейнельгабдин А. Б. Финансовая система: экономическое содержание и механизм использования. – Алматы. Қаржы – қаражат. 2009
6. Ильясов К. К., Исахова П. Б. Расходы государственного бюджета. Учебное пособие. – Алматы: Экономика, 2003.
7. Құлпыбаев С. Және басқалары. Қаржы теориясы. Оқу құралы. – Алматы:
8. Мамыров Н. К., Саханова А. Н. и др. Государство и бизнес. В 4-х т. – Алматы: Экономика, 2005.
9. Мельников В. Д., Ли В. Д. Общий курс финансов. Учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2009 г
10. Илиясов Қ. Қ., Құлпыбаев С. Оқулық. – Алматы: 2008. – 448 бет.
11. Международное банковское дело. У. Риггин. Вашингтон. 1996 г.
12. Банки и банковские операции. Е. Ф. Жукова. – М.: Финансы и статистика. 1990 г.
13. Банковское дело. Учебник. В. И. Колесникова. – М.: Финансы и статистика. 1995 г.
14. ҚР Қаржы министрлігінің сайтынан

15ҚР Ұлттық банк сайтынан
        
        МАЗМҰНЫКІРІСПЕ ..................................................................................................................31 МЕМЛЕКЕТТІК КРЕДИТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ .....................5+ Мемлекеттік  кредиттің  экономикалық  мәні  және маңызы  1.2 ... ...  ... ...  мен ... 1.3 ... ... басқарудың шетелдік тәжірибесі* ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СЫРТҚЫ БОРЫШ ЖӘНЕ  ОНЫҢ ... ... ... 2.1 Қазақстан Ресепубликасындағы макроэкономикалық ахуал және сыртқы борыш жағдайының өзара байланысы 2.2 ...  ...  және  ішкі  ...  даму  ...  ... ...  және  мемлекеттік  кепілдік  берген  сыртқы  борыштың     ... ... ...  ...  БОРЫШТЫ  БАСҚАРУДЫҢ   ПРОБЛЕМАЛАРЫ ҚОРЫТЫНДЫ ҚОЛДАНЫЛҒАН ...  ... ... ... бюджеттік дефицит мәселесі мен мемлекеттік борышдарының өсе беруіне тап болмайтын бірде-бір ... ... әлем ... өмір сүреді. Келешек ұрпақтар өмірге келмей жатып, ... ... ... Ішкі ... ... асыру, мемлекеттік бюджеттің дифицитін жабу, әлеуметтік-экономикалық өзгертулер енгізу және сыртқы борыштар бойынша борышдық міндеттемелерді орындау үшін ... ... өз ... ... ... ... борышгерден гөрі кредитор болса, екіншісі керісінше.  Бірақ бұл елдердің барлығында дерлік борышдық экономикалық жүйе қалыптасқан. ... ... ... ... келетін көмекке деген сұранысы қаржы нарықтарының либерализациясы мен глобализациясы жағдайында одан әрі күшейе бермек. Ірі мемлекеттік борышдарды тек кедей, ... ... ғана ... сондай-ақ АҚШ, Канада, Жапония сияқты дамыған мемлекеттер де иемденеді.  Сонымен қатар, мемлекеттік борышдардың өсуі бір жағдайларда экономиканың ... ... ... байланысты болса, кей кезде ел экономикасын реттейтін шараларды жүргізудің  керектігін білдіреді. Қазіргі нарықтық ... әр ... ... барлығына тән  -  ол, нарықтық механизмнің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қызметті қаржыландыру көздері жөніндегі мәселе маңыздана түседі. Мұндай қаржы көздеріне салықтармен қатар, мемлекеттік борышдар да жатады.Қазіргі уақытта мемлекеттік борышды басқару  -  ... ... ...  ... ... Бұл борышдық мәселені шешуден Қазақстанның бюджетінің қызмет көрсетуі, оның валюталық резервтерінің жағдайы, яғни ... ... ... ... ... деңгейі, инвестициялық климат,  отандық қаржы нарығының барлық сегменттерінің жұмысы анықталады. Қазақстанның ұлттық экономикасын ... ... ... ... ... процестерді мемлекеттік реттеуді түбегейлі жақсартуды көздейді. Тұрақты экономикалық дамуды қамтамасыз етіп, соның негізінде халықтың тұрмыс жағдайын көтеру үшін ең ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың нысандары мен әдістерін жетілдіру қажет. 1990-шы жылдардың басындағы Қазақстан экономикасын қайта құру әлеуметтік-экономикалық реформаларды ... және ... ... ... дамуын қамтамасыз етуге өз қаржы қорының тапшылығымен (жетіспеуімен) сипатталды. Бұл несие капиталының сыртқы және ішкі ... ... ... алу ... туғызды. Қаржы нарықтарынан қаражатты борышға алу әлеуметтік-экономикалық даму мұқтаждары мен ... өз ... қоры ...  арасындағы қайшылықты жоюға мүмкіндік берді. Несиелер мен борышдар алу арқылы қосымша мемлекеттік шығындарды қаржыландырудың жағымсыз салдары ақша ... ... ... гөрі ... болды. Халықаралық тәжірибе көрсеткеніндей, борышға алу саясатын ойластырылған түрде қолдану және ... ... ... басқару мен жеке сектордың сыртқы борышын реттеу саласында мемлекеттің әлеуетін нығайту үшін ... ... ... ... ... макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады.  Осы ... ... ... алдыма қойған мақсаттарым  -  мемлекеттік борыш мәселесін жалпы түсінігін анықтау, борышдарды тиімді реттейтін механизмдермен танысу және ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру келесі міндеттерді шешуді көздейді:-мемлекеттік борыш алу құбылысының ... ... ... ... ... тиімділігін, олардың экономикалық дамуға ықпалын бағалаудың көпшілік мақұлдаған тәсілдемелерін қарастыру, мемлекеттік ... ... ... ... ... жіктеу;-Қазақстан Республикасының жалпы сыртқы борышының өсімін талдау, сыртқы борышдардың тиімділігін бағалау, түйткіл мәселелерді анықтап,  елдің ... ... ... ... ... ... - Қазақстан Республикасының жалпы сыртқы борышы.Қазақстанның ұлттық экономикасын дамытудың стратегиялық мақсаттарын орындау әлеуметтік-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеуді түбегейлі жақсартуды көздейді. ... ... ... ... етіп, соның негізінде халықтың тұрмыс жағдайын көтеру үшін ең ... ... ... ... ... ... нысандары мен әдістерін жетілдіру қажет.1990-шы жылдардың басындағы Қазақстан экономикасын қайта құру ... ... ... және ... ... ... дамуын қамтамасыз етуге өз қаржы қорының тапшылығымен (жетіспеуімен) сипатталды. Бұл ... ... ... және ішкі ... ... ... алу ... туғызды. Қаржы нарықтарынан қаражатты борышға алу әлеуметтік-экономикалық даму мұқтаждары мен мемлекеттің өз ... қоры ...  ... ... жоюға мүмкіндік берді. Несиелер мен борышдар алу арқылы қосымша мемлекеттік шығындарды қаржыландырудың жағымсыз салдары ақша шығару практикасын қолданудан гөрі ... ... ... ... ... ... алу ... ойластырылған түрде қолдану және мемлекеттік сектордың борышын басқару мен жеке сектордың ... ... ... саласында мемлекеттің әлеуетін нығайту үшін уақытында қажетті шаралар қолдану елдің макроэкономикалық ... ... ... ... факторы болып табылады.  Осыған байланысты борышды ... ... ... мен ... ... борышды басқару тетіктерін жетілдірудің тиімді нысандары мен әдістерін анықтау өзекті болып табылады.   ... ... ... - елдің орта мерзімді кезеңдегі жалпы сыртқы борышының мөлшерін жалпы ішкі өнімге қатысты белгіленген қатынастар шеңберінде азайтып, жалпы сыртқы ... ел үшін ... ... ... ... ... отыруға мүмкіндік беретін борышдарды басқарудың бірыңғай және тиімді қызмет ететін жүйесін қалыптастыру, сонымен қатар жекеменшік ... ... ... ... нарығында борыш алу мәселелерін тиімді реттеуге себін тигізу. Дипломдық  жұмыстың  ғылими  жаңалығы  ... ... ... мемлекеттік борышты басқаруды теориялық тұрғыдан  негіздеу;- нарық жағдайындағы сыртқы борышдардың тиімділігін, ... ... ... ... ... көпшілік мақұлдаған тәсілдемелерін қарастыру;Қазақстан Республикасының жалпы сыртқы борышының динамикасын ... ... ... ... сыртқы борышдардың тиімділігін бағалау.            - елдің жалпы сыртқы ... оның ... ... ... ең шекті көрсеткіштерін неғұрлым дәл есептеудің әдістемесін анықтау;- борыш алу және жекеменшік сектордың борыш капиталының сыртқы нарығындағы міндеттемелерін  өтеу ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан деңгейі шеңберінде Қазақстанның қаржы және ақша-несие саясатын жүзеге асырудың ұсыныстарын дайындау.      1 ... ... ... ... ...  ...  ...  мәні  және маңызы  Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... және ақылығында. Алайда, бұл қатынстарды банк несиесімен шатастыруға болмайдыМемлекеттік кредиттің көмегімен ... ... ... экономиканы қаржыландырута бағытталатындықтан оның өндірістік сипаты болуы тиіс. Мемлекеттік кредит жөніндегі қатынастар мына негіздерде қаржы қатынастарына кіреді:1)мемлекеттік кредит жолымен ... ... әр ... ... - өндірістік, өндірістік емес, сол сияқты стратегиялық, оперативтік қажеттіліктерді қаржыландыруға бағытталатын мемлекеттің қаржы ресурстары ретінде қаралады;2)алынған және ... ... үшін есеп ... олар үшін пайыздар төлеу бюджеттердің  --  үкіметтің борыш алулары кезінде орталық (республикалық) немесе биліктің жергілікті ... ... ... кезінде жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен жүргізіледі. Бюджет кірістерінің негізгі және тұрақты бөлігін салықтық түсімдер құрайтындықтан борышдар арқылы жұмылдырылатын ... ... ... яғни ... ... ... ... салықтар деп саналады.Мемлекеттік кредит ақша қаражаттарын (оларды кейін қайтару шартында) қайта бөлу функциясын орындайды. Бұл халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің уақытша бос ақша ... ... ... Бұл ... ... кредит жинақ ақшаны ұйымдастыру нысандарының бірі болып ... ... ... біршама азғантай, орташа жинақ ақша мемлекетте шоғырландырылады және оның ... ... ... ... халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасында орналастырылатын мемлекеттік борышдардың облигацияларын шығару, мемлекеттің бағалы қағаздарының басқа түрлерін ... ... ... ... ... ... арқылы қол жетеді. Бұл функция іс-әрекетінің объективті ... ... ... ... ... арттыру және оның қарқынын тездету болып табылады.Мемлекет пен муниципалдық құрылымдардың   қарамағына елдің заңи және жеке ... бос ақша ... да, ... бірге, басқа елдердің (үкіметтердің, қаржы-кредит мекемелерінің) және халықаралық қаржы-кредит институттарының ресурстары да несие капиталы ретінде уақытша ... ... үшін және ... ... проблемаларын шешу үшін тартылуы мүмкін. Оны алудың басты әдісі мемлекеттік кредит болып табылады. Мем - ле - кет - тік -  кре - дит -  ...  ... ... ... буындарының бірі және кредиттік қатынастардың жиынтығы, бұл қатынастарда мемлекет кредитордың да, ... ... да, ... да ... алушы үшін мемлекеттің кепілгерлігін білдіреді) рөлінде көрінуі мүмкін. Кредиттік қатынастарда тараптардың бірі мемлекет, ал заңи және жеке ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік кредиттің жекеше кредиттен айырмашылығын мына төмендегі кестеден көре аламыз: 1 кестеҚазақстан     ...  ...    және   ...   ... ... ... кредитМемлекеттік кредит1Өндірістік мұқтаждық үшін жұмылдырыладыӨндірістік және өндірістік емес  мұқтаждар  үшін  ... ... ... ... және сатып алу қаражаттары жұмылдырылады3Өтеу қосымша  өнім немесе   өндіріс  үдерісінде  пайда болатын  құннан ... ... ... (негізінен салықтық түсімдердің есебінен) жүргізіледі4Капиталдың қолдану сферасын  (өндірістік ... ... ... ... ... көзі: Құлпыбаев С., Ынтықбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы ... ...  -    ...  LEM, 2009  -  670 бет ... ... көз - де - рі -  ... ... зейнетақы қорларында, сақтық қорларында, халықта пайда болатын уақытша бос ... ... ... ... 1) бюджет тапшылығын қаржыландыру; 2) ұлттандырылған және аралас кәсіпорындарға жұмсалатын күрделі жұмсалымдарды қаржыландыру; 3) биліктің жергілікті органдарының шаруашылық органдарын қаржыландыру: 4) ... ақша ... ... үшін ... ... кредиттің көмегімен жұмылдырылған қаражаттар көбінесе экономиканы қаржыландыруға бағытталатындықтан оның өндірістік сипаты болуы ... ... ... ... ... ... ... мына негіздемелер бойынша кіріктіреді: 1) мемлекеттік кредит жолымен жұмылдырылатын қаражаттар әр түрлі мұқтаждарды   ... ... ... емес ... да, сол сияқты стратегиялық, сондай-ақ оперативтік мұқтаждарды да қаржыландыруға бағыт-талатын ... ... ... ... қаралады; 2) алынған және берілген кредиттер үшін есеп айырысулар, олар үшін пайыздар төлеу бюджеттердің  үкіметтің борыш алулары ... ... ... ... ... жергілікті органдарының борыш алулары кезінде жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен жүргізіледі. Бюджет кірістерінің негізгі және тұрақты бөлігін салықтық түсімдер құрайтындықтан борышдар ... ... ... , яғни ... ... ... ... салықтар деп саналады. Қаржының ұдайы өндірістік функциясы шектерінде мемлекеттік ... ... ... ... ... ...  ... қайта -  бө - лу - дің -  қо - сал - қы -  функ - ция - сын ... Бұл ... ... жүргізуші субъектілердің уақытша бос ақшалай қаражаттарын шоғырландырумен байланысты. Бұл функцияда мемлекеттік ... ... ...      ру нысандарының бірі болып табылады [2]. Кредиттің көмегімен халықтың, кәсіпорындардың шамамен көп емес ... ... ... ... ... және ... ... инфрақұрылымның қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталады. Бұған халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасында орналастырылатын ... ... ... ... ... ... қағаздарының басқа түрлерін (қазынашылық міндеттемелерді, қазынашылық боналарды, ... ... ... қол ... ... ... ... сан алуан құралдарының болуы халыққа жинақ    ақшалардың ұйымдық нысандарын таңдау ... ... ... Бұл ... іс-әрекетінің объективті нәтижелері ұлғаймалы ұдайы өндірістің көлемін арттыру және оның қарқынын тездету болып табылады. Ағымдағы кезеңде пайдаланылатын қаражаттар кредиторға ондаған ... ... яғни ... ұрпақтардан өнді ріп алынатын салықтар есебінен қайтарылуы мүмкін болғанда мемлекеттік кредиттің қайта бөлгіштік функциясы сонымен ... оның  ... ... ... ... ұрпақтардың қаражаттарын бүгінгілердің пайдасына қайта бөлуге қол жетеді (). ... ... рөлі ... ... ... уақытша бос қаражаттарын жұмылдырудағы мүмкіндіктеріне және оларды мемлекеттің кезек күттірмейтін мұқтаждарын  қаржыландыруға ... ... ... кредит түрлері бойынша ішкі, сыртқы, шартты болып ажыратылады (кесте  2).2 кестеМемлекеттік кредит  пен  мемлекеттік ...  ... ... ... банктер салымдарының  қалдықтарын пайдалану Орталық банктің ... ... ... ...  ... ... келісімдерШаруашылық жүргізуші субьектілердің борышдары бойынша мемлекеттің кепілдіктеріБайланысқанБайланыспағанБеру.   Орналастыру ...  өтеу мен ... ...  ... мен мезгілдеріӘдістеріМемлекеттік бағалы қағаздар(облигациялар, қазынашылық міндеттемелер,вексельдер,сертификаттар,өндірістік қаржы құралдары)Беру, өтеу ... ... ... ...  ... ұтыстар)Кепілзаттық міндеттемелерді, кепілдерді рәсімдеудің тәртібіОрналастыру және қызмет көрсету үшін делдалдарды таңдауБасқа да ... ... ...                                                                   ... және ... ... басқару, мониторинг, борыш пен пайыздардың  төлеу,негізгі сомасын төлеу, жаңғырту, мерзімді ұзарту, сәйкестендіру, қайта қаржыландыру, кемімелі арасалмақ ... ...  ... ... ... ұзарту, борыштың күшін жою Дерек көз: Құлпыбаев С., Ынтықбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы негіздері: ... 2009 ж. ... ... ... ... ...  -  рет - теу - ші -  функ - циясы.      ... ... ... ... ... ... ... жасай отырып, ақша ағындарын реттейді: несие капиталдарының ... ... ... бола ... ол бұл ... деген сұранымды арттырады, мұның нәтижесінде несие капиталының нормасы артады. Бұл ретте мемлекет бұл ... ... ... одан жеке ... ... (). Бұл олардың бизнестің белгілі бір түрлерін инвестициялауын шектеуді тудырады. Бір мезгілде мемлекеттің ... ... ... алу ... ... ... (қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалардың) қысқаруына жеткізеді, мұның өзі ақша эмиссиясының зардаптарын жою үшін тиімді болуы мүмкін. Сөйтіп, егер кредиттің қайта ... ... ... мемлекет ақшалай ресурстарды тікелей белгілі бір салаларға (немесе қажетті өндірістерді дамытуға) бағыттайтын болса, реттеуші функция арқылы мемлекеттік кредит жөніндегі қатынастарға ... ... ... субъектілеріне қосымша жанама ықпал етуге қол жетеді.  Іш - кі кре - дит - те мемлекеттік - кредиттік қатынастар ... ... ... ... ... де, ... ... ретінде де елдегі үкіметтің, биліктің жергілікті органдарының, ... ... және ... ... ... ... Ха - лы - қа - ра - лық кре - дит - те ... бір ... ... ... ... ... басқа жағынан басқа мемлекеттердің үкіметтері, банктері, компаниялары, сондай-ақ халықаралық қаржы  банк ұйымдары араласады. Кредит ... ... ...   ... ... ұйым  ... ал ... алушы ел реципиент   ел деп аталады. Шарт - ты -  мем - ле - кет - тік -  кре - дит ... ... ... кәсіпорындар, ұйымдар, фирмалар, жергілікті билік органдары алған борышдарына басқа елдердің кредиторларына берілген кепілдіктер мен ... ... ... міндеттемелері ретінде болады.Борыш шарттары орындалмаған жағдайда үкімет отандық борыш алушының уақыты келген міндеттемелері бойынша жауап береді   ... ... ... немесе басқа активтерінен бюджеттік қаражаттар есебінен борышдың сомасын төлейді. Мемлекеттік ... ...  ... ... ... оған ... ... және оны өтеу туралы шешім қабылдау рәсімдерін ... ... ... ... ... әкімшісі және борыш алушы арасындағы бюджеттік кредитті беру, пайдалану, оған қызмет көрсету және оны өтеу кезінде тараптардың ... ... ... келісім кредиттік шарт болып табылады.Мемлекеттік кредиттер заңды тұлғалардың жарғылық ... ... ... ... ... ... қызметінің залалдарын жабуына, сенім білдірілген өкілдердің (агенттердің) көрсетілетін қызметтеріне ақы төлеуге берілмейді.Мемлекеттік  кредиттер мынадай талаптар ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік кредит бойынша міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ететін жағдайының болуы;борыш алушының бұрын берілген бюджеттік кредиттер бойынша берешегінің болмауы.Мемлекеттік   ... ...  ... беру мынадай:1) мемлекеттік   кредитті кредит шартына сәйкес өтеу ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәсілдермен қамтамасыз ететін ... ... ... қамтамасыз етілу;3) мемлекеттік кредиттің берілгені үшін борыш алушының сыйақы төлеуін көздейтін ақылылық;4) мемлекеттік кредитті беру мерзімін белгілеуді көздейтін мерзімділік ... ... ... ... ... мынадай өлшемдер сақталған жағдайда беріледі:     1)іс-шараларды бюджеттік ... ... іске ... және ... ... ... кредит есебінен іске асырылатын іс-шаралардың өзін-өзі ақтауы;   3) борыш алушының Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын өлшемдерге сәйкес кредиттік қабілеті.Мемлекеттік ... ... ... ... ... борыш алушы, соңғы борыш алушы және сенім білдірілген өкіл бюджеттік кредиттеу субъектілері болып табылады.2. Мемлекеттік кредиттеу субъектілерінің құқықтары мен міндеттері осы ... және ... ... ... да ... ... ... кредиттік шартпен және  тапсырма шартымен айқындалады.Кредиторлар   мыналар   болып  табылады:1. Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ... ... кредит шартының тарабы кредитор болып табылады.      2. Республикалық бюджеттен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... болып табылады.Мемлекеттік кредиттеу кезінде бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган Қазақстан Республикасы Үкіметінің атынан кредитор ретінде ... ... ... ... ... ... ... тиісті жергілікті атқарушы орган кредитор болып табылады.4. Кредитор Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік кредит беруді қамтамасыз етеді, кредит шарты талаптарының ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кредит беру кезінде кредиттік шарттың тарабы болып табылады:* қаржы  агенттіктерін қоспағанда, мамандандырылған ұйымдар мен ... ... ... ... негізде айқындауды;* мемлекеттік  кредиттердің нысаналы және тиімді пайдаланылуын, өтелуі мен оларға қызмет көрсетілуін бақылауды және мониторингін жүзеге ... ... 1. ...  ... ... ... борышты өтеу және сыйақы, сондай-ақ кредиттік шартқа сәйкес басқа да төлемдерді төлеу жөнінде міндеттемелер алатын кредит шартының тарабы ... ... ...  ...      2. ... мамандандырылған ұйымдар - банктер, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, сондай-ақ ... ... ... ... не ұлттық холдингке, не Қазақстан Республикасының резиденттері болып табылатын ұлттық басқарушы холдингке тиесілі ұйымдар;2) жергілікті атқарушы органдар;3) шет мемлекеттер;4) жеке ... ... ... бола ... ... алушылар1.Мамандандырылған ұйым оған кредитор немесе қаржы агенттігі айқындаған шарттармен беретін бюджеттік кредитті соңғы алушы түпкілікті борыш алушы болып табылады.2. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... асыратын жеке және заңды тұлғалар түпкілікті борыш алушылар бола алады.3. Түпкілікті борыш алушыларды ... және ... ... ... нысаналы мақсатына, сондай-ақ өздерінің кредиттік саясатына сәйкес мамандандырылған ұйымдар жүзеге асырады.Сенім білдірілген өкілдер Тапсырма шартының негізінде кредитордың (сенімгердің) атынан және оның ... және оның ... ... бюджеттік кредит беруге байланысты белгілі бір тапсырмаларды жасайтын тұлға сенім білдірілген өкіл  ... ... ... өкіл  кредитордың (сенімгердің) тапсырмасы бойынша мынадай іс-әрекеттерді орындай алады:1) мемлекеттік  ... ... ... ... ... есеп ... ... инвестициялық жобалардың қаржыландырылуы мен іске асырылуына мониторинг жүргізу;4) борыш алушылардың қаржылық жай-күйіне мониторинг ...       5) ... ... заңнамасына сәйкес берешекті өндіріп алу;      6) борыш алушы   жеке ... ... және ... ... ... жасасу.Банк, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым немесе акцияларының бақылау пакеті мемлекетке немесе Қазақстан Республикасының резиденттері болып табылатын ұлттық ... не ... ...    ...   ...    ұйым   ... білдірілген өкілдер  бола алады.Қаржы агенттігін қоспағанда, сенім білдірілген өкілді  бюджетті атқару ... ... ... ... ... бағдарламаның әкімшісі Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасына сәйкес ... ... ... ... ... ... қаражаты есебінен сенім білдірілген өкілге  тапсырмаларды орындағаны үшін сыйақы төлеуді жүзеге асырады. Сенім білдірілген өкілге тапсырмаларды орындағаны үшін төленетін ... ... ... ... ... Мемлекеттік кредиттің  түрлері, нысандары  мен әдістері Мемлекеттік борыш  -  бұл шығарылған және өтелмеген ...  ... ... ... ... ... борыштар сомасы. Мемлекеттік борыш түсінігін көптеген экономист ғалымдар бір-бірінен өзгеше етіп береді. Бірақ  нақты берілген елге қатысты мемлекеттік борыш ... ... үшін сол ... ... ... ... ... ресми түсініктеріне сүйені қажет. Мысалы, 1999 жылы 02 тамыздағы  Қазақстан Республикасының Заңында былай делінеді: .[6] Ал Еуропалық Одақтың ұлттық есеп ... ... мен ... сәйкес  түсінігіне  орталық мемлекеттік әкімшілік және оның түрлі органдарының, ... ... ... және түрлі жергілікті әкімшілік структуралардың және әлеуметтік қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... актілерінде көрсеткен анықтамаларына сәйкес мемлекеттік борыш құрамына кейбір элементтер қосылып немесе алынады. Қазақстанның заңына сәйкес мемлекеттік борыш құрамына Ұлттық Банк ... ... ... ... ... бұл категорияға әлеуметтің қамсыздандыру жүйелерінің борышдары белгіленеді. Бірақ айта кететін ... ... ... ... ... ... ... атқарушы органдары көрсетіледі. 	Мемлекеттік борыш ішкі және сыртқы болып бөлінеді.Сыртқы борышдар  -  бұл ... ... және ... да ... міндеттемелер бойынша резидент емес кредитор алдындағы борыштар. Сыртқы борышдың болуы ел үшін қалыпты әлемдік тәжірибе. Алайда сыртқы ... алу шегі ... ... одан асса бұл ... ... болмақ. Займдарды масштабты түрде тарту елді кредиторлардан тәуелді етіп қояды. ... ... ... ... ... ... кейпін анықтау үшін сыртқы борышдың салыстырмалы параметрлері ... ... ... ... ... және пайыз төлеу) тауар және қызмет көрсетулерге қатынасы жатады. [6] Халықаралық Қайта құру және Даму Банкінің классификациялауы ... ... ... төменгі деңгейіне  18 % арақатынас, қалыптыға 18-30 %  жатады. Басқа көрсеткіштерге мыналар жатады: * Жалпы сыртқы борышдың ЖІӨ-ге ... (48 %-дан аз  -  ... 48-80%  - ... ... Жалпы сыртқы борышдың  тауарлар және факторлық емес қызмет көрсетулер экспортына қатынасы (132%-дан аз  -  төменгі, 132-220% - ... ... ... ... тауарлар және факторлық емес қызмет көрсетулер экспортына қатынасы (12%-дан аз  -  төменгі, 12-20% - қалыпты деңгей).* Негізінен, ... ... ... елде ... ... бір бөлігінің  шетелге  кетуін білдіреді. Сыртқы борышдардың ... ... ... ... ... және ... ... халықтың сенімін кетіреді. Негізгі кредиторларға жатады:* Басқа мемлекеттер;* Халықаралық қаржылық ... ... ... Қор, ... ... құру және даму Банкі, т.б. );* Жеке меншік қорлар  -  резидент еместер. Ішкі ...  -  бұл ішкі ... және ... да ... ... ... резидент кредитор алдындағы борыштaр. [6] Ішкі борышдардың болуы экономикада сирек жағдай емес, қайта қалыпты ереже тәріздес. Экономикасы дамыған елдердің ... ... ... ... ішкі ... бар.  ... бұл борышдың себептері, пайда болу әдістері және қызметіндегі ерекшеліктерінде үлкен айырмашылықтар бар. Мемлекеттік борыш және оған ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыратын фактор болуы ықтимал.Ішкі борыш  ретінде түсіндіріледі және ұлттың жалпы байлығының мөлшерлеріне әсер етпейді. Оларды басқарудағы белгілі бір теріс ... ... ... ел экономикасының дамуына жұмсалатын  қосымша қаржылық ресурстармен жабылады. Алайда ішкі ... ... ... ... де бар:* Борышдар бюджеттік қаражаттар арқылы өтеледі, яғни салық төлеушілер арқылы:  мұндай жолмен табыстар мемлекеттік бағалы ... ... , ал олар ...  ... қалыптасқан,  бөлігіне, көшуі;* Борышдарды азайту үшін мемлекет салықтарды көбейтеді, ал бұл инвестицияның азаюы тәрізді макроэкономикалық салдарға әкеледі;* Жеке ...  ... ... Яғни ... ... ... енуі ақша ... бәсекелестікті арттырады, ал бұл өз жағынан ақша капиталына пайыздың ставканы көтереді.  Бұл жеке ... ... ... бөлігін шегертеді, сәйкесінше елдің экономикалық дамуы тежеледі. Ішкі борышдың ... ... ... ... ... Халық;+ Корпорациялар;+ Банктер;+ Басқа қаржылық және кредиттік мекемелер.Мемлекеттік ... ... - әлем ... өте ... ішкі қорлар аз болып, ағымдық операциялар балансы үлкен теріс сальдомен жабылып және жеткіліксіз ресурстардың орнын толтыру үшін капитал импорты қажет ... ... ... және өтпелі экономикасы бар елдерге тән құбылыс. Капиталды тарту экономикалық дамудың ресурстарын көбейтсе де, шығындар күтілген эффектіден асып түседі. Сыртқы ... ... ... оны өтеу ... ... ... Сыртқы борышдардың өтелуі келісімдерге сәйкес орындалатын оның амортизациясы (негізгі соманы төлеу) және ол бойынша пайыздарды төлеу жатады, және бұл ... ... ... мен ... ... бір ... ... Егер борыш сомасы көбейіп немесе пайыздық қойылым көтерілсе, сәйкесінше оны өтеуге байланысты шығындар да ... ... ... өтеу ... ... дәстүрлі бюджет қаражаттары (экспорттық табыстар және импорттың шектелуі) немесе  қаржыландыру ... ... ... жаңа ... ... ... ... асырылады, ал бұлардың әрқайсысының да өз артықшылықтары мен кемшіліктері баршылық.Әлемдік тәжірибеде сыртқы борыш ... ... ... ... және борышдық міндеттемелер валютасы принципіне негізделген екі түрлі әдістеме бар. Бірінші ... ... ... ... ... және ... ... көрсетілген резиденттер алдындағы міндеттемелер жатады. Екіншісі  -  сыртқы борыш құрамына тек шетелдік валютада көрсетілген резидент еместердің алдындағы міндеттемелер ...  ... ... ... осы екі әдістеме де қолданылады. .[8] Мысалға, Халықаралық Валюталық Қор жүргізетін статистикалық есептерге берілген комментарийлерде былай делінеді: .[9] ... ... ... ... валютада жүргізілгені үшін ғана сыртқы борыш деп ... ... ... келе ... ... бұл кезде мемлекеттің бағалы қағаздар нарығында резидент еместердің ел территориясында және ұлт ... ... ... есепке алынбай қалады. Және де ішкі борышдар инструменталды және институционалды ... сай ... ал ... ... ... болу ... және кредитор түріне қарай ерекшеленді.  Сыртқы борышдардың қалыптасуының себептерінің ... ... және ... ... ... Конъюктуралық себептер нарықтардағы сұраныс ауытқуларына және бағалардың ... ... ... түр көбінесе шаруашылық жүргізудің нашар қалыптасқан және тиімсіз струкртурасына ... ...  Бұл ... ... ... және ... ... төлем балансын реттейтін әдістердің тиімділігін арттыру және инфляция өсуін тоқтататын шаралар ... ... ... ... ... ... анықтайтын факторлардың ішкі және сыртқы деп түрленуінің градациясы да ... ... ... жатады: * сыртқы сауда шарттарының нашарлануы*  шетелдік нарықтардан айырылу*  ... ... ... ... саясат*  халықаралық кредиттаудың шарттарының нашарлауы. Ал ішкі факторлар, яғни сыртқы борышдың өсуіне іштен әсер ететін ... ... ...  инфляция*  жұмыссыздықтың өсуі*  халықаралық кредиттерді тиімсіз қолдану*  көтеріңкі валюталық курс. ... ...  --  ... ... белгілі бір мерзімге және белгілі бір ақыға ақша қаражаттарының белгілі бір сомаларын алатын мемлекет пен заңи және жеке ... ... ... ... салықтардан айырмашылығыБорышдарСалықтар* ерікті сипаты; * мәжбүрлеудің бүркемелі нысаны* мәжбүрлеме сипаты; * мәжбүрлеудің анық ... өтеу ... ... орналастыру әдістері, борыш валютасы, эмитенттер, табыстылық түрлері бойынша ажыратылады. Өтеу мезгілі бойынша: ... ... (бір ... дейін), орта мерзімді (1 жылдан 5 жылға дейін), ұзақ мерзімді (5 жылдан жоғары) болып ажыратылады. ... орны ... ... ішкі және ... борышдар болып бөлінеді. Ішкі борышдардың облигацияларын шетел азаматтары мен қоғамдар сатып ала ... ... ... ... еркін айналатын, жазылу бойынша орналастырылатын және мәжбүрлеме борышдар болып ажыратылады. Мемлекеттік борышдар, әдеттегідей ақша ... ... ... ... ... ... нысаны да болады.Эмитентке қарай борышдар үкіметтің борышдарына және биліктің жергілікті органдарының борышдарына (муниципалдык, борышдарға) ажыратылады.Табыстылық  ...  ...  ... ... (борыш иелері жыл сайын тең үлеспен бекітілген мөлшерлеме бойынша тұрлаулы табыс алады); ұтыс немесе ... ... ... өтеу тиражы немесе ұтыс тиражы шыққанда төленеді) борышдар болуы мүмкін. Мемлекет қарызы бұған дейінгі өткен ... ... ... ... ... Қаржы мекемесі бағалы қағаздарды әрдайым азды-көпті сатып ... ... апта ... ... ... векселдердінін аукционы ұйымдастырылады. Оны сатып алушы ұсынылған бағанын әр ... ... ... ... бере ... ... ... мекемесі қазьшалық векселдерді аукционда үсынылған бағамен сатады. Сатып алушы жоғары ... ... ... ... ... Ұзак ... борыш қолхаты жиі қолданылмайды. Қаржы мекемесіндегі бағалы қағаздардын бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... ... төлемге жататын мемлекеттік қарызды қайта қаржыландыруға жүмсалады. Егер үкімет тапшылық тұсында салықтарды азайтса, онда ... ... ... ... көп ... ... ... түрақты табысьша үкіметтің табысты бүгін қысқартып, ертең көбейтуі әсер ... ... да ... ... ... төмендеуінен, қолма-қол табыстын өсуінен тұтыну артпайды да, қаражат өседі. Барро-Рикардоның үсынымы бойынша ағымдағы салықтың қысқартылуынан, келешектегі салықтың өсуінен ... ... ... ... ... ... ақшалай және қарыз алу арқылы қаржыландырудың арасында маңызды ... бар. ... алып ... ... ... ... кезінде қысқа мерзімді процент мөлшерлемесін төмендету кажет. Өйткені ақшалай қаржыландыру ... ақша ... ... ... ... мұндай жайт кезікпейді. Қыска мерзімді қарыз алу арқылы ... ... ... ... ... ... қыскартады.Біз үкімет шығыны уакытша өскен кезде ақшалай және қарыз алу арқылы қаржыландырудың баға деңгейіне тигізетін әсерін салыстыралық. Ақшамен қаржыландыру кезінде баға ... ... алу ... ... ақша ... өсіреді. Ақша қоры негұрлым көп болса, жалпы сұраным кез келген баға деңгейінде соғұрлым жоғары ... ...  --  ... алу ... қаржыландыру кезінде біз бага деңгейін тұтынуға жүмсалатын байлыққа қостық. Енді бағалы қағаздарға қарағанда ақшаны байлық деп айта аламыз. Сондыктан ... ... ... ... ... ... болады. Ол да қарыз алу арқылы қаржыландыруға қарағанда, ақшалай қаржыландырғанда кез ... баға ... ... ... ... ... дегеңді білдіреді. Сонымен, бюджеттегі уақытша тапшылықты қарыз алу арқылы қаржыландыруды қорытындылайық.Мұндай қаржыландыру жиынтық сұранымды арттыруы мүмкін. Бірақ бұл әлі де ... ... ... ... ... ... ... асады. Қарыз алу арқылы қаржыландыру балансты бюджеттен босатылатын салықтармен немесе трансферттік ... ... орны ... ... ... тапшылық, болуьша себеп болады, өйткені алынған қарыздарға процент ... ... ... алу арқылы қаржыландыру процент мөлшерлемесін өсіріп, кысқа мерзімде инвестицияны төмендетеді. Оның ... ... ... ... әрі нақты тапшылықты алайық. Экономикада ең алдымен өсу тоқтатылды делік. Бұл тұста тұрақты тапшылықты қарыз алу арқылы қаржыландыру сәтсіздікке ... ... тыс ... ... оның ... ... ... Тапшылықты ұзақмерзімді экономикада өсу жок кезде қарыз алу арқылы қаржыландыру мүмкін емес.Экономикасы өрлемей түрган елде қарыз алу арқылы ... ...  - ауыр ... Келесі онжылдыкта АҚШ экономикасында көлемді тапшылық орьш алатыны әркімді қынжылтады. Міне, сол себепті Бұл проблема экономикасы өскен елде онша да ... емес деп ... ... жок. ... даму жок, ... ... тапшылық бар делік. Ол тапшылықты қарыз айналымы арқылы қаржыландыра ... ... ол ... ... бүрьшгы қарыздардың бәріне процент төлейді және өткен кезендегі тапшы-лықтың орньш толтыратын жаңа борыш қолхатына да процент төлейді. Үкімет ... ... ... Оның бір жолы - тағы да ... алу. ... ... ... қарыздың проценті жоғары болады, сөйтіп қарызды тағы да айналымға жіберуге тура ... т. с. с. ... және ... ... берген борыш алу және борыш туралы" Қазақстан Республикасының заңына, Бюджет кодексіне сәйкес борыш ... ... ... ... ... ... ... алу және мемлекет кепілдік берген борыш алу.3886200259080001028700144780Шығыстар00                               ...                                    ЖІО00                                    ... ... тапшылығы00Қаржы ресурстарының тапшылығы1028700217170Бюджет тапшылығы00Бюджет тапшылығы2057400217170Шаруашылық жүргізуші субъектілер тапшылығы00Шаруашылық жүргізуші ... ... ...                      ... кредит1028700247650Мемлекеттік борыш00                       ... ... ... ... шығыстар00        Қызмет көрсету жөніндегі шығыстар2 сызба- Мемлекеттік кредиттегі себеп-салдарлық ... ... ... және ... ... және ... емес сыртқы борышдардың, сондай-ақ Қазақстан Республикасы резиденттерінің Қазақстан Республикасы бейрезиденттерімен келісім-шарттары бойынша берешектік міндеттемелерінің белгілі бір ... ... ... ... ... құрайды. Ол сыртқы мемлекеттік борышты және ішкі мемлекеттік борышты кіріктіреді. Сыртқы мемлекеттік борыш ... ... ... ... ... ... және Ұлттық банкінің Қазақстан Республикасының бейрезидент несиегерлері алдындағы сыртқы мемлекеттік борышының құрамдас бөлігі. Ішкі ... ... - ... ... ... ... ... органдарының және Ұлттық банкінің Қазақстан Республикасының борышгер-резиденттері алдындағы ішкі мемлекеттік борышдар мен ... да ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі.Қазақстан Республикасында мемлекеттік борыш алуды Қазақстан ... ... ... ... және жергілікті атқарушы органдары жүзеге асырады.Үкіметтің борыш алуы республикалық бюджеттің ... ... ... ... ... ... алуы ... балансын қолдау және Ұлттық банктің алтын-валюта активтерін толықтыру мақсатында, сондай-ақ елдегі жүргізіліп ... ... ... айқындалатын басқа да мақсаттарында жүзеге асырылады. Жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік борыш алуы ... ... ... қаржыландыруға байланысты жергілікті бюджеттің тапшылығын жабу мақсатында жүзеге асырылады.Мемлекеттік борышдардың мынадай түрлері мен нысандары болады:1. Борышгерге қатысы ... ... ... ... ... ... ... борышдары;Жергілікті атқарушы органдарының борышдары болып бөлінеді.2.  ... ... ... ... сыртқы мемлекеттік борышдар;ішкі мемлекеттік борышдар.3.  Борыш алу нысаны бойынша:мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар шығару; борыш шарттарын (келісімдерін) жасасу ... ...  ... ... ... мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар:айналыс мерзімі 1 жылға дейін, қысқа мерзімді;айналыс мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейін, орта мерзімді;айналыс мерзімі 5 ... ... ұзақ ... ... ... ... ... қағаздар құжаттық және құжатсыз нысанда (оны ұстаушылар үшін тек қана құжаттық нысанда), номиналды және дисконтталған құны бойынша, ... ... және ... ... ... мүмкін.Борыш туралы келіссөздер жүргізу, шарттарға қол қою тәртібін, оның ... ... ... ... бағалы қағаздарды шығару, орналастыру, айналысқа түсіру, өтеу және оларға қызмет көрсету ... ... ... Үкіметі белгілейді.Мемлекеттің шығыстарын қаржыландыру үшін халықтың банктердегі салымдары бойынша қалдықтарының бір бөлігін мемлекеттік борышдарға айналдыру әдетте жинақ банкілері арқылы жүргізіледі және ... ... ... ... жататын болса, онда депозиттерді пайдалану тәуекелдіктері бойынша ... ... ... жинақ банкінің (акционердің) капиталына мемлекет қатынсқан жағдайда банк мекемелерінің (акционерлердің) пікірлеріне сәйкес тартылған қаражаттарды тиімді пайдалану нұсқаларының проблемалары пайда болады.Қазынашылык, ... ... ... ... немесе бюджет қаражаттары есебінен мемлекеттік билік пен басқару органдарының халыққа қаржылық көмек көрсету жөніндегі ақша қатынастарын білдіреді.Мемлекеттік кредиттің ... әр ... және ... ... сай ... ... борышдарда - бұл қаражаттарды тартудың және оларды кейін қайтарудың амалдары, тәсілдері: олар борышдарды шығарудың шарттарымен анықталады: табыстылықты анықтаудың және ... ... ... ... ... ... амалдары (облигацияларды, бондарды еркін сатып алу және сату, жазылу, мәжбүрлеме орналастыру), өтеу амалы (облигациялар бойынша ұтыстар, қордаланған пайыздық ... бар ... ... ... алу, ... ... - ... кірісті дүркіндік төлеу).Борышдардағы әдістерге сондай-ақ мемлекеттің борышын басқару әдістері де жатады (ары қарай қараңыз: ... ... ... ... қайта қаржыландыру).Мемлекеттік қазынашылық міндеттемелерде (МҚМ-да) мыналар әдістер ... ... ... ... ... ... бағасы, көрсетулі құны бойынша МҚМ-ды өтеу, өтеу мерзімі, аукциондарды өткізудіің тәртібі ... ... ... ... - ... банктердің депозит ресурстарының қалдықтарын пайдалану кезінде мұндай қолданудың шарттары әдістер болып табылады: мемлекеттің қаржы ресурстары ретінде тартылатын ... ... ... ... ... ... ... орталық эмиссиялық банкісінің қаражаттарын тарту шарттары  --  әдістері ұқсас болады, бұл ... ... ... ... ... ... ... тиіс.1.3.Мемлекеттік борышды басқарудың шетелдік тәжірибесіҚазіргі кезде көптеген елдер үшін бюджет дефицитінің және мемлекеттік борышдардың өсуінің себебі ретінде әлеуметтік қаржылық міндеттемелердің тым ... ... ... ... экономикалық саясат көрсетіледі. Мемлекеттік борышдарды басқарудағы бір әдіс оның өсуінің рұқсатты ... ... ... ... ... елдердің тәжірибесіне сүйенсек, ЖІӨ-нің 50-70% болатын борышдар аса ... ... ... валюталық одаққа кірудің шарттарына жауап бере алатын 11 елдің мемлекеттің ... ... ... 60% ... жеке ... ... -  56%, ... - 58%, Германияда - 61%, Испанияда - 69%, Бельгия және Италияда - 122%; ... бұл ... ... ... ... ...  2011 жылға, ал Италия  2016 жылға  қарай екі есе төмендетпек. АҚШ-тың федералды үкіметінің борышы 5,3 трлн дол. ... яғни ...  70%. ... бұл борышдарды төмендету үшін бюджеттің оң сальдосын қолдану жоспарланған. Бұл ұзақ уақытты пайыз қойылымына төмендетіп әсер етіп, ... жеке ... ... ... ... және ... ... әкеледі деп жобалануда. [11]Мемлекеттік борыштарды соғыстық қаржылық ... ... ... ... ... арасына бөлудің дұрыстылығы және тиімділігі екі дүниежүзілік соғысқа қатысқан елдердің тәжірибесімен дәлелденді. Осындай мақсатпен ... ... ... ... азырақ бағдарламалары соғыстан кеінгі экономикалық реконструкция және қаржылық тұрақтылық үшін де қолданылады. Ал ішкі және ... ... ... ... әр ел ... ... байланысты әр түрлі әдістерді қолданады. Мысалға, 1994 жылдағы бағдарламасына ... ... ... ... ... ... Сыртқы борыштардан бас тарта отырып, үкімет ішкі қаржы нарығында ең ірі борышгерге айналмақ. Мұндайда барлық шығарылымдары базалық болатын және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік облигациялардың өтімділігі жоғарылайды деп саналады. Ал басқа елдер, керісінше, мемлекеттік міндеттемелерін ішкі нарықтан халықаралық қаржы нарықтарына көшіруге ынталанады. Бұның бәрі ... ... ... ... үшін ... ... емес ... борышгерлеріне ұлттық нарықта бәсекелестік тұғызбай, ішкі капитал салымдарын көбейту үшін жасалынады. Осындай позицияны, мысалға, Бразилия ұстанады. Мұндағы ... ... және ... ... ... ... ең бірінші ел ішінде мемлекеттік борышдарды түсіру қажеттілігі ескеріледі. ... ... ... ... өз ... ... ... нарыққа қоюына үлкен мүмкіндік туады. [12]Сондай-ақ, батыс елдерінің тәжірибесіне сай, мемлекеттік борышдың ішкі және сыртқы болып ... ... ... ... ... ... тұрақты конвертирленуі және ішкі борышдардың базалық шарттары әлемдік қаржы нарықтарындағы жағдай мен динамикаға ... ... ... ішкі және ... ... басқарудағы тәсілдердің бірдей болып, қажетті шешімді жедел қабылдауды тездетеді.Ирландия, Дания, Швеция, Жаңа Зеландия сияқты бір қатар елдерде шығындар  ... және ... ... тәуекелді азайтуға бағытталған  қалыпты емес, күрделінген борышды басқару тәсілдері қолданылады. ... ... ... ... жаңа ... ... қағаздар портфелін басқаратын қалыпты практикаға ұқсас. Бірақ егер ... ... ... ... көбейту болса, борышдық портфельді басқаруда шығындарды азайтуға тырысады. Сондай-ақ борышды ... ... ... үшін валюта түрі, пайыз қойылым структурасы және борышдық ... ... ... бірқалыпты графигі сияқты бөлімдері бар теориялық құрастырылған базалық модель қолданылады. Ең алдымен, облигацияларды сату және ... алу, ... ... ... ... ... портфельдің нақты структурасын базалық структурамен мүмкіндігінше жақындастыратын мәселе басты болады. Содан ... ... ... және жеке ... бойынша курстық өзгерулердің болжамды бағалауына сүйене отырып базалық структурадан белгілі бір ауытқуаларға ... ... ... осында әдістерін қолдануға Бельгия, Португалия, Италия, Австралия, Колумбия, Аргентина мысал бола алады. [13]Мемлекеттің борышға қызмет көрсету жүйесін ... оны ... ... ... ... ... ... Мұндайда қаржы министрінен лицензия алған қазынашылық тарапында борышды басқаратын белгілі бір агентствоны қолданады. Сонымен қатар ... ... бір ... бірнеше тәуелсіз, бірақ бақылауға алынатын менеджерлерге уақытша беріледі және қаржы министрлігі олардың жұмысының әдістері мен нәтижелерін өз қызметкерлерінің операцияларымен ... ... ... алғанда борышды басқарудағы жаңа әдістерді қолдану сыртқы борышдардардың Сондай-ақ  соңғы уақытта тараған ... және ... ... ... өте ... болу ... ... мемлекеттің қызметті тиімді ғана емес, сонымен қатар саяси жағынан жауапкершілікті болуы тиіс. Борышға қызмет көрсетудің шетелдік ... тағы бір ... оның ... ... Бұл ... екі аспектісі бар. Бір жағынан жекешелендіруден түскен пайда борышды азайту үшін қолданылады. Ал басқа жағдайларда жекешелендіруді ... ... ... ... ... да ... Мексиканың мемлекеттік борышдарын басқаруының тәжірибесі басқа елдер үшін пайдалы деп саналады. 1994 жылдағы қаржылық дағдарыстан кейін тез әрі ... ... ... ... ... шыға алды. Сондай-ақ нарықтарға қауіпсіз шығудың стратегиясын іске асыру, кредиторлардың ... ... үшін ... ... ... ... өте ... болды.  пайыз қойылымдағы қысқа уақытты эмиссиялар,  пайыз қойылымындағы орта және ұзақ уақытты облигацияларды кезек қолдану да ... ... ... және басқа да басты валюталарда базалық эмиссиялар ақырындап қалыпқа келді. ... ... үшін ... ... ... ... төмен облигациялар көлемін шығарды және өз облигацияларына тым жоғары бағаларды қойдыртпады. Жедел көмек пакеті арқылы Мексика өз борышдарының маңызды бөлігін ... ... ... ең сәтті деп, Нью-Йорктегі Федералді Резервті банктің шотына аударылған, ірі мемлекеттік мұнай компаниясының валюталық табыстарымен қамтамасыз етіліп, орналастырылған 6 ... ... ... бес ... займдар облигацияларды шығару танылады. Ұзақ уақыттағы облигациялар нарығының болашақ дамуын 1997 жылда ... ... ... ... және зейнетақылық қорларды басқаруда шетелдіктерді қатыстыратын реформамен байланыстырады. Енді зейнетақылық қорларға олардың өтімді ресурстарының 65%-ын, соның ішінде 51% ... ... ... ... ... болуы тиіс  мемлекеттік облигацияларға инвестициялауға рұқсат берілді, сондай-ақ олар мексикалық ... ... ... ... ...  [11]Сыртқы борышдарды жүргізуде белгілі бір жаңашылдықтарды ... ... ... ... бар ... ... белсенді позициясы көрінеді. 5 жыл уақыт мерзіміндегі 500 млн. Долларға ... ... АҚШ ... ... ...  -  ... ең батыл шешімі болды, себебі әлемдік қаржы дағдарысының қолайсыз салдары болған жағдайда ... ... ... ... ел ... Мұнда инвесторлар үшін келешекте облигациялардың табыстылығының нақты ... ... ... ете ... ... ... купондардың төлемінің сомасын анықтайтын өте ерекше әдісі қолданды. Алғашқы жарды жылдық купонның табысы (5,75% АҚШ ... ... ... купонға  3,75%  қосымша түріндегі) 9,5%  деңгейінде қалыптастырылды. Келесі купондардың табыстылығы облигацияларды ... ... кез ... ... мен ... ... ... бере алатын аукциондарда анықталды. Аукционда ұтылған алғашқы инвесторларға облигациялар АҚШ ... ... ... ... ... ... Бұл тұрақты пайызы бар қалыпты қағаздарға қарағанда кез келген бағытта бағалардың ауытқулары азырақ болады дегенді ... ал бұл ... ... және сақтандыру компаниялар жағынан мұндай облигацияларға сұранысты көбейтеді. ... ... ... ... ... ... мысалдарымен қатар, оларды шығарудың сәтсіз тәжірибесін де көрсеткен жөн, бұл келешек үшін сабақ болар. Сәтсіз ірі эмиссиялар ішінде, мысалы, Филипинн ... ... 1 млрд ... ... ұзақ уақыт займдар облигацияларын шығаруы. Мұнда ұзақ уақытты дайындықтың да септігі болды. Қиыншылықтар Орталық банк пен Қаржы министрлігінің бәсекелестігі мен ... ... ... ... тыс таңдау сияқты бірқатар жағдайларға да байланысты болды.Заң Қаржы министрлігіне 25 жылдан ... ... ... атынан шығаруға тыйым салдыратындықтан, Орталық банк бұл жағдайда сыртқы борышдарды басқаруда ... ... ... және ... ... ... ... ведомстводан асырғысы келді.  Қаймдарды орналастыруға мандат алты инвестициялық банктерге берілді, алайда бұндай дұрысы ... бір ... екі ... ... қолдану. Осыған байланысты пікірлер бойынша,  арасында ... ... ... көп ... қою -  Орталық банктің осындай ірі борышдануды ұйымдастыруға көмектескен көптеген фирмаларға ... айту ... ... бар ... ... ... ерекше қызуғышылықты Қытайдың сыртқы борышдарды ұйымдастыруы, әсіресе ... ... ... қолдануы тудырады. Мұнда сыртқы займдар жүргізу дәстүрлі түрде бір бөлігі орталық және жергілікті үкіметтерге қарайтын он ... ... ...  ... атын және репутациясын қолдана отырып өкілетті борышгерлер инвалюталық заемдық ресурстарды пайдалы шарттарда тартады, және кейіннен олар ... ... жеке ... және ... ... Көбінесе сыртқы борышдар Қытай Банкі және Қытай халықаралық ... және ... ... сияқты мемлекеттік мекемелермен іске асатын, және тәуелсіз түрдегі кредиттік рейтингтермен олар борышдарды елдің валюталық резервінен де ала ... ... ... ... және ... екінші нарықта айналысын қамтамасыз ету қажеттігін ескере отырып, валюталық қадағалаудың мемлекеттік әкімшілігі борышды енгізуді координирлендіре және басқара отырып, ... ... ... үшін ... ... табыстылық деңгейлерін анықтап отырады. Болашақта басты борышгер ретінде, АҚШ-та 100 жылдан кейін өтелетін 100 млрд долларға өте ұзақ уақытты облигацияларды ... ... ... ... министрі болады деп күтіледі. Инвестициялық мақсаттағы сыртқы борышдарды үш жаңа мемлекеттік банк  -  ... даму ... ... банк және Ауылшаруашылық дамудың банкі  -  іске ... 1994 жылы ... ... даму ... (тапсырыстар үкіметтен бағытталады, алайда, оның қолдамай, өзі шешім қабылдау құқы бар)  инфраструктураны және басты жобаларды қаржыландырады. Банктің барлық ... ... ... ол ... ... есеп ... Банк борышдарды үкіметтің тікелей гарантиясы болынша алмаса да, оның әлемдік кредиттік рейтингі егеменді деп танылады. ... сай банк ... деп ... ... және Орталық банктен шексіз кредиттік линиясы бар. ... ... ... ... ... ... кредиттік рейтингін ескермей-ақ банктің ұзақ уақытты облигацияларын банк үшін өте ұтымды шарттарда алуға дайын.[13]Мекеменің мемлекет қарызын қаржыландыруы және кайта ... ... ... деп ... Қарызды реттеудің аз бөлігі агымдағы бюджет тапшылығын қаржыландыруға жүмсалады. Борышкор қолхаты ... ... ... ... ... ... Бұл секцияда бюд-жет тапшылығын қаржыландыруды қарастырдық. Бюджет артықшылығы түсын-да да сондай жағдай қалыптасатын болады. Егер үкіметте ... ... ... ... ... көп ... онда артықшылық көрініс береді. Енді мүнда қаржы мекемесі қарызды жояды. ... ... ... ... ... болуы үкіметтің салық және заем есептері мен Фед есептері ... ... ... білдіреді. Қаржы мекемесі төлемге жататын қарыздың мерзімін ұзартқысы келмейді. Одан да облигациялар немесе ... ... ... төлегенді қолайлы көреді.Сөйтіп мемлекеттің төленбеген қарызы азаады.Сонғы жылдары АҚШ ...  ... жоюы ... ... ... ал Ұлыбританияда қаржының көп сатылуынан үкіметтін мемлекеттік қарызды азайта алу мүмкіндігі бар.Қарапайым кейнстік үлгіде қаралған фискальды саясат жеке салықтардың төмендеуінен ... ... ... ... ... ... қамтылғандық сақталып тұрғандықтан, бюджеттік экспансия саясаты өнімнің өсуіне ықпал ... ... ... ... ... борышдары үшін әлемдік қаржы дағдарыстың ерекше әсерлері бар. Регион елі үшін өзекті мәселенің бірі  -  ... ... оны ... деп ... бір ... сәтсіз облигациялық шығаруы барлық регионға қате таратылуы. Мұндай жағдайда борышгерге облигациялық шығарудың шарттары және түрлері жағынан, инвесторлардың қауіптері және шекті ... ... ...  ... ... көрсетуі тиіс деп есептелінеді.    ... шара ... ... ... ... банктік кредиттердің мүмкіндіктерін қолдануға кеңес беріледі. Бұрынғы кеңестік республика барлық міндеттемелерді өзіне алу нәтижесі      ... ... ... қарызын жабу, Ресейдің сыртқы қарызы 1992    жылдың басында ... ал 1993 ... ... 96,6млрд.долларды   құрады және барлық елдің ВНП-мен теңесті.2000 ж жаңа шеттен алып пайдаланудан бөлек сыртқы міндеттеме қызметінің   ... ... ... ... ... ... ... (жылына 10 млрд.долларға дейін). КСРО-ның қарызы 2000 жылы қарыздың бір бөлігінің  ... ... 148,7 ... қысқартылды, ал 2001 жылы қарызды өтеу барысында төлемдер 138 млрд. долларға қысқартылды. Қаржы министрлігінің берген бағасы ... 2002 ... ... ... ... ... 130 млрд.долларға қысқарды. Сонымен қатар, соңғы жылдары елдің ВНП-ға қатысты ... ... ... ... ... (2000 ж  -  62%, 2001 ж  -  50%, 2002 ж  -  48%). 2003 ... 1 қаңтарындағы көрсеткіш бойынша Ресейдің сыртқы қарызы 122,1 млрд.долларды құрады.⁴1956 жылғы құрылған ел-несие ... тобы ... клуб деп ...    Бұл ... ... ... ... беруде маманданған және МВФ-мен  тығыз байланысты. Парижді клуб  -  1956 жылы құрылып, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... талқылап,  реттеп отырады және елдерге несие ... ... ... (Австраля, Австрия, Бельгия, Ұлыбритания, Германия, Дания, Ирландия, Франция, Испания, Италия, Канада, Нидерланды, Норвегия, Ресей, АҚШ, Шведцария, Швеция, ... ...  -  1997 ... ... Парижді клубтың мүшесі.1991 жыл аяғында Парижді несие берушілер клубына КСРО-ның қарызы 37,6млрд.долларды құрады. 1992 жылдың қаңтар айында РФ ... ... ... ... ... қызмет көрсету календарлық жоспарын және қарыздарды жабу туралы рамалық келісім жасады. Келесі 1993, 1994, 1995 ж, яғни үш ... ... ... ... (1993 ж 2 ... ... 1994 ж 4 ... бастап, 1995ж 3 маусымнан бастап көп жақты меморандум), яғни 1991ж желтоқсанынан 1995жылдың аяғындағы ... ... ... ... Осы ... ... 1996 жылдың сәуірінде КСРО-ның сыртқы қарызы туралы Парижді ... ... ... ел ... ... ... РФ Үкіметі меморандумға қол қойды. Ресей клубқа 38 млрд.доллар қарыз болды. Гонконгта 1997 жылы ... ... ... ... ... ... ...  Ресейдің Парижді несие берушілер клубына қосылу жайлы  келісім шартқа қол қойды. ПКК Ресей Федерациясын  ретінде ... яғни жаңа ... ... ... ... ...  ... ол Ресейдің артынан қаржылық активтің жартысынан өз еркімен бас тартты және Парижді клубтың айтуымен ресейлік қарызгерлерді ... ... ... ... жабу туралы ұзақ уақыт бойғы келіссөздерден кейін Парижді ... ... ... ... ... 1\3 ... жедел төлеуге рұқсат берді және 2008 жылдың 13 мамырынан бастап қарызды жабу туралы Парижді клубтың алдындағы ... ... ... ... ... ... деп екі жақ ... келді. Бұл дегеніміз Ресей жедел қарызды жабу үшін жеңілдік ала алмайды, ал ел несие берушілер өз ... ... ... үшін шығын. Қаржы министрлігіне төрт айдың ішінде кем дегенде 15 млрд. доллар ... ... ... ... 16 елге ақша ... Оның ... 11 ел ... айында алды: Австралия, Ұлыбритания, Голландия, Германия, Дания, Италия, Канада, АҚШ, ... ... және ... Ал ... елге 19 және 22 ... ... Австрия, Бельгия, Испания, Норвегия және Япония.Бұл бір жыл ... ... ал ... РФ Қаржы министрлігінің өтінішінде айтылғандай, Ресей 21 тамызда Парижді несие ... ... ел ... ... ... ... жабуды аяқтады.2020 ж уақыт аралығында Ресей қарызды ... жабу ... ... 12 млрд.доллар көлемінде үнемдейді.1998 жылы дағдарыстан кейін тура 8 жылдан соң, яғни 2009 жылдың 15-нен 21 тамыз ... ... ... берушілер клубының қарызын рамкаға 1996- 1999 жылдары РФ реструктуралық қалдықты жабуды жүзеге асырды. Нәтижесінде ... ... 17 ... ... ... 21,6 ... ... өтеді және Ресей Клубтың ел дебиторы болып табылады.Үкіметаралық келісімде белгіленген қарыздың бұйрығы өз күшін жоюда. Бұл дегеніміз, Ресей Федерациясының ... және ... жж. ... Федерациясының ұзақ мерзімді стратегиясы бойынша Ресей өз мақсатына жетті. 2008 жылдың қаңтар айында Ресей ... ... ... валюта қорына үлкен көлемде қалған міндеттемесін жедел түрде өтеді, содан кейін Парижді несие берушілер клубының алдында міндеттемесі  -  ... ... және қиын ... ... сыртқы қарызы келіссөз барысында жедел төлем үлкендеу болды.Парижді клубтың рамкадағы ... ... ұзақ ... міндеттемесі екі этаптан өтті.Ресей Федерациясының алып экономикалық және қаржылық өсімінің арқасында ... ... ... ... есеп ... ... Соңғы жылдарда мемлекеттің экономикасы тұрақты өсуде(6-7% жылдық) тұрақты оң төмен балансын және мемлекеттік бюджетті тапшылықсыз ... ... ... ... ... резерві бойынша 3орын алады. Жағымды сыртқы экономикалық конъюктура жағдайында тұрақтандыру қоры ... және ... ... ... ... ... ... Париждың кредиторлар клубы шеңберінде қайта құрылымдауы, Ресей мемлекетінің қаржылық қорын және қарыздық тұрақтылығы, сонымен қатар жалпы халық аралық беделін ... ... ... ЖІӨ ... 9,0% ... өзінің тәжірибесінде сенімді қарыз алушы және жалпы мемлекеттің инвестициялық климатын жақсатру мақсатында нақты политика жүргізуде. Жоғарыда айтылғнның барлығы ресей ... өсіп келе ... ... ... ... ... ... дамытуды жылдамдату.Ресейдің кейбір қарыздары қалған, атап айтсақ, КБ-р алдындағы қарыздары, олар мерзімнен бұрын өтелмейді. Сонымен қатар 3-4 ... $ сырт ...  ... оның ... ... мүше еместер.Бірақ негізгі қарыз, сонау СССР уақытысынан қалған және ... бері өсіп ... ... ол төленді. 2009жылы  желтоқсандағы жағдай  бойынша  Ресей федерациясының сыртқы мемлекеттік қарызы ... ... ... ... ... РФ ... ... АҚШ  құрап  отыр.Мемлекеттік қарыз-Париж клубы қатысушылары	 қарызы 24,3 Млрд$ АҚШ болса.Мемлекеттік қарыз, Париж клубына ... ... ... ... ... ... АҚШ-тың  коммерциялық қарызы	1,1 Млрд$ АҚШ.Халықаралық қаржы ұйымдарының алдындағы қарызы	5,5Млрд$ АҚШ  ... ...  ...  Млрд$ АҚШОВГВЗ	5,7  Млрд$ АҚШ  құрап  отыр.Банктің ішкі ... ... ... ... Ресей банкінің құралдары есебінен ұсынылған	.Шетел валютасындағы Ресей Федерациясының кепіл ұсынуы	0,2 Млрд$ АҚШ көзделіп  ...  ... ... ... ...   ... МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ЖАЙ-КҮЙІ 2.1 Қазақстан Ресепубликасындағы макроэкономикалық ахуал және сыртқы борыш жағдайының өзара байланысы ҚР-ғы макроэкономикалық ахуал мен ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының  мемлекеттік сыртқы қарызы мен жалпы ішкі қарыздарының даму жағдайын талдау, сыртқы ... ... ... даму ... ... етуі ... ... борышын тиімді басқару, сондай-ақ үкіметтік қарыз алу тәуекелін басқару мақсатында туынды бағалы қағаздармен ... ... ... оның ... үкіметтік қарыздарды хеджирлеу жөніндегі мәмілелерді жүзеге асыру ұйғарылып отыр.Өз шешімін табуға тиіс қазіргі мәселелердің бірі жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... ... ... Осы ... ... соңғы шарасы заңнамада белгіленген тәртіппен жергілікті атқарушы органның шотынан тиісті соманы акцептсіз есептен шығару болуға тиіс. ... ... өтеу ... және лимиттерді бұзуға жол бергені үшін жазалау шаралары жергілікті атқарушы органдардың басшыларына қолданылуы тиіс.Жергілікті атқарушы ... ... алу және ... ... ... оның ... Қазақстан Республикасының Үкіметі жергілікті атқарушы органдардың қарыз алу лимитін айқындайтын бөлігінде жетілдіріледі. Жергілікті атқарушы органдар борышының жоспарланатын кезеңге ... ... ... ... ... ... ... тиісті заңының қабылдануына дейін белгілеу қажет. Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың борышын кезең-кезеңмен төмендетуге қол жеткізу қажет.Борышты басқарудың орта ... ... ... ... ... ... қатысатын ұйымдардың, олардың еншілес, тәуелді және бірлесіп бақылайтын ұйымдарын қоса алғандағы борышын басқарудың тиімді ... құру ... орта ... ... саясат құрамында мемлекет басым қатысатын ұйымдардың, олардың еншілес, тәуелді және бірлесіп бақылайтын ұйымдарының несие ... ішкі және ... ... орта ... ... ... алуды жүзеге асыруы жөніндегі мемлекеттің саясатын қоса алғанда, осы ұйымдардың борышын басқарудың негізгі бағыттары ... ... және орта ... ... мемлекеттің аталған саясатының сипаттамасы осы ұйымдардың ЖІӨ-ге қатынасын ... ... ... сыртқы қарыз алуының ықтимал шектерін және елдің жалпы сыртқы борышын, мемлекет басым қатысатын ұйымдардың толық алмаған сыртқы қарыздарын несие капиталының ішкі ... ... ... ету ... ықтимал тетіктерді, несие капиталының ішкі нарығын дамыту үшін осы ұйымдардың қажетті іс-қимылдарын, сондай-ақ осы ұйымдардың сыртқы қарыз алуының негізгі ... ... шешу ... ... ... олар ... қысқаша мәліметтерді қамтуы тиіс.Бұл ретте мемлекет басым ... ... ... ... ... және ... ... ұйымдарын қоса алғанда,  несие капиталының ішкі және сыртқы нарықтарында қарыз алуды жүзеге асыруы жөніндегі мемлекеттің саясаты жеке ... өзге ... ... ... ... борышты дербес басқару бөлігінде шектейтін және кемсітетін сипат алмауы тиіс.Сыртқы қарыздарға қол ... ... осы ... ... алуына қатысты уәкілетті мемлекеттік органдар белгілейтін шектеу немесе өзге де шаралар мемлекеттік активтер бойынша ықтимал тәуекелдің ... және ... ... ішкі ... ... ... мемлекеттің саясатын ескере отырып, қабылдануы тиіс. Сонымен бірге, ... ... ... ... ішкі ... осы ... бәсекеге қабілеттілігін аса төмендетпеуі тиіс.Мемлекет басым қатысатын ұйымдарды басқаруға ... ... ... лауазымды тұлғалар борышты басқарудың көрсетілген саясатының ережелерін іске асырылуын қамтамасыз етуі тиіс.Мемлекет басым қатысатын ұйымдар борышының мониторингі олардың ... ... ... және ... ... ... бойынша да жүргізілетін болады.Қазақстан Республикасы Үкіметінің шартты міндеттемелері бойынша тәуекелді төмендету мақсатында үшінші тұлғалардың алдындағы міндеттемелері мемлекеттік кепілдіктермен және ... ... ... ... ... ... жағдайына мониторингі мен бақылауды күшейту жөніндегі шаралар қолданылатын болады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің шартты міндеттемелері ... ... ... ... қамтамасыз ету жөніндегі заңнамада көзделген шараларды төленетін (төленген) бюджет қаражатын қайтармауды барынша азайту немесе болдырмау мақсатында күшейту қажет.Одан ... ... ... ... ... ... кепілдіктері, кепілдемелері бойынша міндеттемелерінің ықтимал басталуын барынша ... ... ... ден қою және ... ... ... міндеттемелері мемлекеттік кепілдіктермен және кепілдемелермен қамтамасыз етілген заңды тұлғалардың борыштарын басқарудағы кемшіліктерді жою жөніндегі шараларды ... ... ... ... және ... ... қолданыла отырып іске асырылатын жобаларды таңдау сапасын қамтамасыз ету мақсатында экономикалық жоспарлау ... ... ... ... ... ... бөлімше құрылатын болады.Жеке сектордың сыртқы қарызы бойынша:1. Мемлекеттік емес сектордың сыртқы қарыз ... ... ... ...  левереджді салықтық әкімшілендіруді жетілдіру қажет.Осы уақытта ... мен ... ... үшін ірі ... арналған шарттардың бірі ішкі қор биржасында сыртқы міндеттемелердің деңгейін көрсететін жекелеген индикаторлар жарияланымдарының ... ... ... ... мемлекеттік органдар капиталдың шетелдік нарықтарына тікелей қол жеткізуге рұқсат етілген компанияларды реттеу құралы ретінде пайдаланады.Сыртқы және сол ... ішкі ... ... ... ... ... мен банктер қолданыстағы заңнамаға сәйкес қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті органда шығарылымды ... ... оған ... ... есептілікті табыс етеді. Ұйым шығарылымды тіркеген кезде ұйымның қаржы жағдайы ... ... ... ... Осыған байланысты, қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі ... ... және ... бухгалтерлік есебінің әдіскері ретінде бюджетті атқару жөніндегі уәкілетті орган осындай ұйымдарды жоғарыда көрсетілген (немесе олардың кейбіреуін) индикаторларды табыс ... ... ... ... ... ... ұйғарылып отыр.Арнайы қаржы компанияларынан (негізгі қызмет түрі борыштық бағалы қағаздарды шығару және орналастыру, капиталдың ... ... ... ... және ... ... одан әрі бас ... салу болып табылатын резидент емес еншілес компаниялардан) сыртқы қарыздарды ... ... бұл ... ЖКЕ ... онда ... ... үшін шекті мәні белгіленген. Бұдан басқа, мұндай ұйымдарды реттеу мемлекеттік емес ұйымдарға ұқсас жүзеге асырылуы тиіс.Валюталық тәуекелді төмендетуге байланысты елдің ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшін жағдай жасау қажет.Одан басқа, бағалы қағаздардың нарығын реттеу мен қадағалау, ... ... ... ... ... қағаздар жөніндегі комиссиялардың халықаралық ұйымының (IOSCO, International ... of ... ... ... және ... ... нұсқауларына жақындатуды қоса алғанда, борыштық міндеттемелердің нарығын жандандыруға бағытталған шараларды да қолдану қажет.2. Жеке сектордың борышын тиімді ... және ел ... ... әсер етуі ... ... ... төмендету үшін уақтылы барабар шараларды қолдану мақсатында уәкілетті органдар борыштық міндеттемелері барынша маңызды болып табылатын қаржы және корпоративтік секторлары ... ... ... ... жүйелік мониторинг және оны бағалау жөніндегі шараларды қолданатын болады.Ұлттық Банкінің деректеріне сәйкес 2009 жылдың басындағы жағдай бойынша корпоративтік ... ... ... ... 90%-ын (21,8 ... АҚШ ... ... сектордың 346 ұйымының (кәсіпорнының) міндеттемелері құрады, олардың сыртқы ... 5 млн. және одан да ... АҚШ ... ... ... ... ...  АҚ,  АҚ,  АҚ,  АҚ,  АҚ банктерінің 2009 жылдың басындағы сыртқы борышы банк секторының сыртқы ... ... ... ... ... (12,3 ... АҚШ ... құрады.Осылайша, елдің сыртқы борыштық міндеттемелерінің үлкен үлесі ел ... ... бір ... ... ... өзі ... ... тарапынан олардың қаржы жағдайына ерекше жүйелі мониторингті жүргізу қажеттігін дәлелдейді.Бұл ретте қаржы және корпоративтік секторлардың көрсетілген ... ... ... жағдайына мониторинг пен бағалау осы Тұжырымдамаға қосымшада көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... борышы:ЖКЕ түріндегі шектеу шараларынан және қор биржасындағы листингке қойылатын талаптан басқа, корпоративтік сектордың борышын есептеу әдістемесі маңызды сәт болып табылады. ... ... ... ... ... үшін ... және пайдалы қазбаларды өндіруге лицензиясы және келісім-шарты бар шетелдік компаниялар филиалдарының тізбесін, сондай-ақ егер олар өзге де қызметпен айналысатын ... ... ... жалпы сомасынан олардың барлауға бөлетін шығындарының жыл ... ... ... ... ... ... ... әрекет ететін шетелдік компаниялар филиалдарының және шетелдік қатысушылары бар отандық ұйымдардың таяудағы 3, 6, 9, 12, 18, 24 ... 3 ... және 5 ... және 5 жылдан асатын мерзімге шығындарды өтеудің (егер ОЕК болмаса борышты өтеудің) және аплифтіні есептеудің (егер ОЕК болмаса пайыздардың) және ... ... егер ОЕК ... ... ... тоқсан сайынғы болжамын табыс етуін заң жүзінде ... ... ... жаңа ... ... өзіне алатын міндеттемелерді ерекше қарау қажет. Негізінен келісім-шарт талаптарының өте ұзақ кезеңге (шамамен 40 жылға) арналған жоба үшін ... бір ... ... ... байланысты ерекше көзқарасты талап етеді. Осындай келісім-шарттарда экономикалық және қаржылық дағдарыстар кезеңінде шетелдік инвесторлардың қазақстандық ұйымдардың өнімдерін және өзге де ішкі ... ... ... ... депозиттерді) алып қоюына тыйым салатын (азайтатын) шарттарды көрсету мүмкіндігін зерттеу қажет.Борышты басқару ережелерінен туындайтын мемлекеттік ... ... ... қолданыстағы функционалдық міндеттерін ескере отырып, олардың бірқатарына таратып берілетін болады.Экономикалық жоспарлау жөніндегі уәкілетті орган болжамды мүдделі мемлекеттік органдардың мәліметтер негізінде ... ... және ... ... сыртқы борышының ықтимал шектерін белгілейді және оның ... ... ... ... орта мерзімді кезеңге елдің борышын басқарудың саясатын айқындайды.Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі мемлекет басым қатысатын ұйымдардың және жеке ... ... ... ... мониторингті жүргізеді, елдің жалпы сыртқы борышына жалпы мониторингті жүзеге асырады, жалпы сыртқы борыштың жағдайына бағалау жүргізеді, экономикалық ... ... ... ... ... ... Республикасының Үкіметі тиісті шараларды қолдану үшін соңғысына елдің ... ... ... ... жақсарту мәселелері бойынша ұсыныс енгізеді.Жалпы сыртқы борыштың экономикалық жоспарлау жөніндегі уәкілетті орган белгілеген көрсеткішткерін ... ... ... тиімді пайдаланылуын мемлекеттік қадағалауды (бақылауды) және тәуекелді басқаруды тиісті мемлекеттік органдар, атап айтқанда мемлекеттік басқару ... ... және ... шартты міндеттемелері бойынша -  бюджеттік жоспарлау және бюджетті атқару жөніндегі уәкілетті органдар, мемлекет басым қатысатын ұйымдардың борышы және мемлекет ... 50 %-дан аз ... ... ... бойынша -  иелену құқығы бар уәкілетті органдар немесе тиісті жергілікті атқарушы органдар, ... ... ... ... ... мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп, Қазақстан Республикасы Ұттық Банкі, қаржы секторы ұйымдарының борышы ... - ... ... мен ... ... ... және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган және мүдделі ... ... ... өз ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкі жүзеге асырады.Сыртқы экономикалық қолайлы конъюктура, ішкі әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық пен орта ... ... ... ... жүзеге асыру 2008-2009 жылдары ең маңызды макроэкономикалық көрсеткіштердің оң серпінін сақтап қалды.ЖІӨ көлемі 2009 жылдың 01 қаңтарында жедел ... ... ... ... 9 738,8 ... ... ... Нақты ЖІӨ-нің 2008 жылдың 01 қаңтарымен салыстырғанда 10,6% болды. ЖІӨ 2008 жылдың 01 қаңтарымен салыстырғанда нақты көрсеткішпен 80,6% ұлғайды жəне ... ... ... ... ЖІӨ екі ... ... 2009 ... өзінде-ақ қол жеткізуге болады. 1990-жылдардың басында Қазақстан ... ... ... ұлттық экономиканың әлеуметтік-экономикалық реформалары мен тұрақты дамуын қамтамасыз етуді қаржыландыру үшін қажетті жеткілікті меншікті қаржы ... ... ... Бұл ... ... ішкі және ... ... мемелекеттік қарызға алуды тарту қажеттілігі мен ҚР-ның мемлекеттік қарызының түзілуіне себепші болды. 1кестеҚР-ның секторлар  бойынша  ...  ...  ... ... ... 94639 22130 08220 ...  реттеу органдарымлн.долл106121 0171 000Мемлекеттік басқару секторымлн.долл1 4911 6412 2183 800Анықтама  үшін: фирмааралық берешек млн.долл30 08040 19850 21353 ... ... 893107 933113 239119 ... ... Ұлттық Банкінің  деректері бойынша Республиканың жалпы сыртқы қарызының (ЖСҚ) өсуі тез ... ... отыр  және 2009 ...  ...   ...  ...  ...   1 017 млн. долл. болды, ал  2010  ...  бұл  ...   1000 ... ...  ... жəне бағамдық ауытқуларды қоса есептегенде, мемлекеттік басқару секторының заемдар түрінде тартылған сыртқы қарызы3 млн. ... ... ... ... 2009 ... мамырда мемлекеттің еурооблигациялар бойынша міндеттемелері толық өтелді, мемлекеттік басқару секторының сыртқы қарызы 2009 жылда 2 218 млн. ... ...  ... ... ... банктер жəне  АҚ кіретін) көлемі  бойынша   30 082 млн.доллардан   2010 жылы 20023  ...  ...  ... ... ... ... есепті кезеңнің басындағы ЖСҚ құрылымы келтірілген. Банктердің, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың айтарлықтай қарыз алуының, сондай-ақ ҚРҰБ ... ... ...  ... көшбасшы болуын жалғастыруда. Шетелдік инвесторлардың Қарашығанақ жобасы бойынша шығындарының орны толтырылуына жəне  саласына жатқызылған ... ... ... ... ... ... бұл саланың міндеттемелері төмендеп, 2008 жылғы 8,9 млрд. долл. салыстырғанда 2009 жылдың маусымының аяғында 8,2 ... ... ... ... ... ...  ... жатқызылды.  0%20%40%60%80%100%4 тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 081 тоқ. 092 тоқ. 09Мемлекеттік және мемлекет ... ... ... ... кепілдік бермеген сыртқ                               ы ... тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 081 тоқ. 092 тоқ. ... және ... ... ... ... қарызМемлекет кепілдік бермеген сыртқ                               ы ... ... ... ... ... ... ... көзі:ҚР-ның Ұлттық Банкінің деректері бойынша автор әзірлегенМемлекеттік борыштың болуы мезгілі келген пайыздарды және борыштық міндеттемелерді ... ... ... жыл сайынғы шығындарды қажет етеді, олар мемлекеттік борышты басқару жөніндегі шығындар деп аталады.Қазақстан Республикасының үкіметтік ... ... және оған ... ... ... ... ... жылға арналған республикалық бюджет туралы Қазақстан Республикасы Заңында көзделген қаражат есебінен Ұлттық банк арқылы, Ұлттық банктің борышын өтеуді және оған ... ... ... банк ... ... ... есебінен, жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік борышын өтеуді және оған ... ... ол ... ... ... ... бюджетте көзделген қаражат есебінен Ұлттық банктің келісімі бойынша жергілікті атқарушы органның қарыздарына қызмет көрсету үшін тартылатын екінші деңгейдің ... ... ... ... ... ... жылдардағы ҚР-ның жалпы сыртқы қарызының серпіні (млн. АҚШ долл.)31.12.0631.12.0731.12.0831.12.0931.12.101. Мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген сыртқы борыш3 1242 0992 1673 7215 ... ... ... бермеген сыртқы борыш70 88994 794105 766109 517114 131%%95,897,898,096,795,7ЖИЫНТЫҒЫ74 01496 893107 933113 239119 ... ... ... ... ... бойынша автор әзірлеген2010 жылдың  мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген сыртқы борыш 5111 млн. долл. құрады, яғни  2009  ...  ...  1390 ...  ... 2010 ...  ... ... бермеген сыртқы борыш 114 131 млн.долл. құрады, яғни  2009  жылмен  салыстырғанда  4614 ...  ... - ... Жұмсалымдардын негізгі салалары бойыншажалпы сыртқы қарыз 2009 ж Дерек көзі:ҚР-ның Ұлттық Банкінің деректері бойынша автор әзірлегенКесте 2 ... ... ... ұзақ мерзімді сыртқы қарызына қызмет   көрсету мен өтелуі(млн. АҚШ долл)Көрсеткіштері4 тоқ.20084 тоқ.20094 тоқ.20074 ... ... ... Негізгі қарызды өтеу және қайта ұйымдастыру4539,6 7246,1 9355,5 9297,5 2709,7 5476,3 Мемлекеттік және мемлекет кепілдік ... ... 680,2 1 088,1 197,9 125,2 394,0 ... кепілдік бермеген қарыз4 259,5 6 565,9 8 267,4 9 099,6 2 584,5 5 082,3 2. ... ... ... және ... ... 939,2 1 698,3 3 639,0 1 183,2 1 286,7 ... және мемлекет кепілдік берген қарыз186,8 188,2 170,6 91,8 16,2 20,3 Мемлекет кепілдік бермеген қарыз532,3 751,0 1 527,7 3 547,2 1 167,0 1 266,4 ... 258,7 8 185,3 11 053,8 12 936,5 3 892,9 6 763,0 ... ... Ұлттық Банкінің  деректері бойыншаСырттан қарыз алу көлемінің айтарлықтай өсуінен елдік орта-ұзақ мерзімді болашақтағы ... ... ... ... ... ... сыртқы қарыздың салыстырмалы өлшемдері нашарлады. Атап айтқанда, ЖСҚ-ның ЖІӨ-ге соңғы жылдары жеткілікті дəрежеде жоғары ... 2008 ... ... 91% ... қатынасы, 2009 жылдың 2 тоқ. аяғында 101,1% болды. ЖСҚ-ның тауарлар мен ... ... ... ... да ... жəне 2008 жылғы 178,1 салыстырғанда 198,4 % болдыТұтастай алғанда елдің борыштық құралдардағы сыртқы активтері 69,7 млрд. долл. ... жəне ... ... таза ... қарызы 30.06.09 жылы 22,4 млрд. долл. құрады (31.03.09 ж. 20,1 млрд. долл.).  Сырттан қарыз алу көлемінің өсуі нəтижесінде оған ... ... ... ... ... ... комиссиялар жəне төлем балансының ағымдағы шотында көрсетілетін өзге де ілеспе төлемдер бөлігіндегі шығыстар ұлғаюда. ... тек ұзақ ... ... ... ғана ... көрсету көрсетілген.2.2 Жалпы  сыртқы  және  ішкі  борыштың  даму  ...  ... ... ... ... ... және ... қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін ақша ресурстарын тарту нысандарының бірі ретінде мемлекеттік қарыздарды пайдаланудан туады.Мемлекеттік борышты ... ... ... қаражаттары есебінен өтейді. Орналастыру рыногына, қарыз валютасына және басқа сипаттамаларына қарай мемлекеттік ... ... ішкі және ... ... ... ... Сондай-ақ күрделі және ағымдағы мемлекеттік борыш болып бөлінеді. Күрделі мемлекеттік борыш деп мемлекеттің ... және ... ... ... бүкіл сомасын (бұл міндеттемелер бойынша есептелген пайыздарды қоса) айтады. Ағымдағы борыш  --  бұл ... ... ... міндеттемелері бойынша несиегерлерге табыс төлеу және мерзімі келген міндеттемелерді өтеу жөніндегі шығыстар.Қазақстан Республикасында мемлекеттік борыш өз кезегінде тікелей ... ... ... және ... ... ... алған кәсіпорындардың борышы болып бөлінеді. Егер, борышты несиегерлердің түрлері (типтері) бойынша өзара бөліске салсақ көбінесе Дүниежүзілік банкке, ... ... ... және ... экспортты қаржыландыратын ұйымдарға қарыз. Қарыз алудың едәуір көлемі жеке несиелерге де тиеді. Бұлар көбінесе Қазақстанның бағалы қағаздарын  --  ... ... ... банктің ноттары мен еурооблигацияларын сатып алатын шетелдік жеке және заңи ұйымдар. ... ... өтеу ... ... ... ... жұмсалатын шығыстардың негізгі баптарының бірі болып отыр.Мемлекеттік борыштың пайда болуы мен өсуінің себебі ... ... ... ... ... табылады.Экономикалық жағынан дамыған елдердің едәуір мемлекеттік ішкі борышы болады.Алайда борыштың бұл түрінің түзілу себептеріңдегі, әдістеріндегі және ... ... ... айырмашылық елеулі болады. Дамыған елдерде мемлекеттік борыш және оны тудырған бюджет тапшылықтары экономикалық циклге экономиканы ... мен оны ... ... ... ... табылады. Халықтан, корпорациялардан, банкгерден, басқа қаржы және кредит мекемелерінен қарызға алынған ақша ... ... ... және ... қарызгерлердің активтері ретінде қаралады. Мемлекеттік борыш "ұлттың ... ... ... ретінде қаралады және ұлттың жиынтық байлығының жалпы мөлшеріне әсер етпейді. Ішкі борышты басқару жөніндегі пайызарды төлеу қажеттігі түріндегі оның ... бір ... ... ... ... ... экономикасын дамытуға қосымша қаржы ресурстарын жұмылдырудан болатын оңтайлы нәтижелермен жабылады. Ішкі борыштың өсуі кезінде ұлттық ... пен ... ... мұның өзі, әрине, табыстардың қайта бөлінісімен байланысты болатын бірқатар келеңсіз салдарларды жоққа шығармайды, олар ... ... ... өтеу мен пайыздарды төлеу бюджет қаражаттарының есебінен, яғни салық төлеушілердің есебінен ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздар иелеріне, әдеттегідей, қоғамның дәулетті жіктеріне ағылады.* Салықтарды көбейту жолымен мемлекетгік борышты азайту жөніндегі мемлекеттің ... ... ... ... ... жиынтық сұранымның қысқаруы тепе-теңді таза ұлттық өнімнің азаюына ұрындырады, кәсіпкерлер тарапынан қаражаттардың жұмсалымына деген ынталандырмалары ... ... ... ... ...  Жеке ...  кәсіпкерлердің "инвестицияларын ығыстыру" нәтижесі іс-әрекет етеді. Бұл құбылыс мынадан туып отыр. Мемлекет бюджет тапшылығын немесе борышты жабу мақсатымен несие ... шыға ... ақша ... ... ... мұның нәтижесінде ақша капиталының пайыздық мөлшерлемелері артады. Бұл жеке меншік секторды инвестициялардың бір бөлігінен айырады, ал ... ... ... ... таза ... ... азайтады.Егер мемлекет ақша рыногының оқшауландырылған қаражаттарын тұтыну мақсаттарына емес инвестициялық тауарларға бағыттаса, егер экономика жұмыспен толық емес қамтылған жағдайда жұмыс ... ... ... келеңсіз нәтижесі шектелуі мүмкін.Қазақстан практикасында бюджеттердің тапшылықтары мен ... ... ... нысандары және туындайтын зардаптары бойынша айтарлықтай ажыратылады.Мемлекеттік борыштың едәуір бөлігі үкімет ... ... ... ... ... табылатын мемлекеттік қазынашыл міндеттемелер бойынша берешек нысанында көрсетіледі. Мемлекеттің қолданыстағы жоғары дисконтқа қарыз алған со-масы ішкі ... ... ... ішкі борыштың басқа нысандарына мыналар жатады:- бюджет ... жабу үшін ... ... ... ... Ұлттық банкке берешек;- облигациялар және басқа бағалы қағаздар шығарумен ресімделген халықтан, шаруашылық жургізуші субъектілерден алынған қарыздар бойынша борыш.Мемлекеттік ішкі ... ... ... мен үдей ... ... ... тұрақты тапшылығынан туындайды.2010  жылы  əлеуметтік  төлемдердің өсуі жəне инфрақұрылымдық ... ...  ...  ...  арқылы көрінетін  өктем  фискалды  саясаты жалғасатын  болады.  Сонымен  ... ...  ...  жатпайтын кірістерінің  өспеуі  жағдайында ...  ...  ...  ... ...  ҚРҰҚ  трансферттері  жəне  ішкі  мемлекеттік  борыштың  ...  ... ...  мұнайға  жатпайтын тапшылықтың  ұлғаюына əкеп соқты Ішкі  борыш  дағдарысқа  дейінгі кезеңмен  ...  іс ... 4  есе ...  Бір  ...  оның  ...  ... ...  алуға  жəне  сеньоражға  бармай-ақ бюджет  тапшылығын  жабуға  мүмкіндік берсе,  ...  ...  ішкі  ... ...  пен  ...  ...  сіңіретін көлемді  мемлекеттік  қарыздар  кредиттік шектеулер  жəне  қор  нарығының ...  ...  ...  жəне жеке  ...  ...  ... одан əрі ұлғайтады.  Салыстырмалы  бюджет  өлшемдері бюджет  тапшылығы тəуекелдерінің  ...  жəне  ... ...  ...  ...  ... көрсетеді.  Орта  мерзімді  перспективада ... ... ... ... байланысты  ҚРҰҚ-на  мұнай  түсімдері мұнайдың  ...  ... ...  одан  əрі  ...  бола  ... бұл  ...  ...  тұрақтылығын алдағы  бірнеше  жылда  нашарлатуымүмкін. Бюджетке қолдау көрсету  Қазақстанның ... ... ... ... 2010 ... ...  ...  ҚРҰҚ  қаражатын  пайдаланудың оның  дағдарыс  кезеңіндегі  түсімдеріне жоғары  арақатынасын  айқындады Мұнай  ...  ...  ... ... ... келу кезеңінде жалғасуда жəне ол  Үкіметтің  əлеуметтік  міндеттемелерді жəне  ...  ...  ... ...  ...  ... қабылдауына  байланысты  жақын  болашақта да қолданылатын болады. Дəл осы ... ...  ...  ... ...  келтіру  шарасы  ретінде  алдағы бірнеше жылда бюджетті шоғырландыруға қол жеткізу қиын. Бұл жағдайларда мемлекеттік шығыстарды  саны  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... шығыстар саласындағы қаражатты қайтаруды ұлғайту саясатына біртіндеп алмастыру өзекті бағыт болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... түсетін  кірістердің  тұрақты  ағынына  қол  жеткізу  үшін  босатылатын  ...  ... ...  өсу  факторына (білім  беру,  инфрақұрылым,  ...  ... ... ... ... қайта бөлінуі тиіс.  Мемлекеттік сыртқы борыш - шетелдік несиегерлер турасында ... бір ... ... ... ... ... ... қаржылық міндеттемелерінің сомасы.Елдің сыртқы борышының болуы орынды дүниежүзілік практика болып саналады. Алайда, оның шегі болады, ол ... ... ... ... ... бола ... ... сыртқы қарыз алу бойынша тартылатын қаражаттардың көлемі елдің ... ... таза ... ... 50 ... аспауы тиіс. Сыртқы қарыздарды көптен-көп ауқымда тарту несиегер елдерді ... және ... ... ... ... ... ... борыштың мөлшерін салыстырмалы сипаттау үшін арнайы көрсеткіш  --  борышқа қызмет көрсетудің коэффициенті пайдаланылады. Ол борыштық төлемдердің ... ... ... ... ... ... шығарылады. Мұндай қатыстың қауіпсіз деңгейі 25 пайыз болып ... ... ... ... оның ... ... ... туралы түсінікті Дүниежүзілік банктің сыныптамасы негізінде жасауға ... Осы ... ... ... ... ... ... берешегі төмен деп есептелінеді, егер:а) жалпы сыртқы борыштың жалпы ішкі өнімге қатысы 48 пайыздан аспаса (Қазақстанда  -- 33.8%); ә) ... ... ... экспортқа қатысы 132 пайыз (Қазақстанда  -- 113%); б) берешекке қызмет көрсету сомасының экспортқа қатысы 18 пайыз (Қазақстанда  -- 22.8%); в) ... ... ... ... 12 ... (Қазақстанда  -- 5.1%). Сөйтіп, егер мезгілі өткен төлемдердің кептігін ... ... ... ... әзірше төмен деп санауға болады. Бірақ, республика борышының жоспарлы өсіп ... ал оның ... ... төмендеп отырғанын ескерсек ахуалдың нашарлауы мүмкін.Алынған (игерілген) және өтелмеген мемлекеттік және мемлекеттік емес сыртқы қарыздардың, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелерінің белгілі бір күнгі сомасы жалпы сыртқы борышты құрайды. Ол сыртқы мемлекеттік борышты және ішкі мемлекеттік борышты кіріктіреді. ... ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы органдарының және Ұлттық банкінің Қазақстан ... ... ... ... ... мемлекеттік борышының құрамдас бөлігі. Ішкі мемлекеттік борыш - Қазақстан Республикасы өкіметінің, жергілікті атқарушы органдарының және ... ... ... ... қарызгер-резиденттері алдындағы ішкі мемлекеттік қарыздар мен басқа да ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі.1992 жылы бұрынғы КСРО-дан мұра болып қалған Қазақстанның сыртқы борышы 3.2 миллиард ... ... 1993 ... ... ... ... бүрынғы КСРО-ның сыртқы борышындағы Қазақстанның үлестік борышы мәселесін реттеген "нөлдік вариантты" келісімге қол қойылғаннан ... және ... бір ... ... ... кейін Қазақстанның сыртқы борышы 1.9 миллиард. долларды құрады. Бұл борыш экспорттық мүмкіншілігі бар Қазақстан Республикасы үшін көп емес еді. 1995 ... ... ... ... ... ... ресурстарды қоса жалпы сыртқы борыш 3.09 миллиард долларды құрады (шамамен ЖІӨ-нің 19%). 1999 жылдың басында жалпы сыртқы борыш ең ... ...  --  8229.4 ... ... ... 2007 ... ... Үкіметтің сыртқы борышы 3272 миллион долларға, Үкімет ... ... ...  --  694.6 ... ... жиыны  --  3966.6 миллион долларға бағаланды. Бұл ішкі борышты қамтыған Үкіметтің барлық борышының 86.8 ... ... 2007 ... ... ... сыртқы борышы мен Үкімет кепілдендірген сыртқы борыштың жиыны 3481.0 миллион долларға жетті. Алайда, жекеменшік сектордың борышымен бірге - 14561 ... ... ... ішінде фирмааралық берешекті  --  10547 миллион доллар) жалпы ... ... 18024 ... ... ... 2007 жылы Үкімет борышының ЖІӨ-ге қатысты мөлшері 17.5 пайызды құрады, ал 2006 жылы ол 16 пайызға ... ...  ...  ішкі  және  ...  борышымлрд.тг2007 жыл 2008 жыл2009 жыл2010 жылҮкіметтің  ішкі борышы511,1820,21289,01635,0Үкіметтің сыртқы  борышы177,4195,4329,1508,9Дерек  көзі:ҚР ... ...  ...  ...  айта  кететін  жайт Үкіметтің  ішкі  ... ...  өсіп  ...  ...  жылы ...  ішкі  борышы  820 млрд.тг  құрап отыр, яғни 2007 жылмен  ... 309 ... ...  көреміз.Ал 2009 жылы Үкіметтің  ішкі  ... 1289 ... ...  ... яғни  2010 ...  3 тоқсанымен  салыстырсақ  346 млрд.тг  өскенін  байқаймыз.Сонымен  қатар Үкіметтің  сыртқы   ...  да  ...  ...  ... 2009  жылы Үкіметтің  сыртқы  борышы  329 млрд.тг  құрап отыр, яғни 2007 жылмен  ... 157 ... ...  ... 2009 жылы ...  ...  ... 329 млрд.тг құрап  отыр, яғни  2010 жылдың  3 тоқсанымен  ...  179 ...  ...  ... ...  ішкі  және  сыртқы  борышыДерек  көзі:ҚР Қаржы министрлігі  сайтынанҚазақстандық банктердің негізгі резидент емес ... ... ... ... болып табылады: шетелдік банктер (Morgan Stanley Bank International Limited, Standard Bank Plc, Deutsche Bank AG London Branch, ... əр ... ... ... ... ... ... АБР) жəне басқа да институционалдық инвесторлар (оның ішінде АМК шығарған еврооблигациялардың түпкілікті ұстаушылары болып табылатындар). Тұтастай ... ... үшін ... ... ... үлестеріне 45,9 млрд. долл. жалпы берешек сомасының 50 % тиесілі Нидерландия жəне Ұлыбритания - 17,8 % болып табылады (12-сурет). 7-сурет.Банктердің ... ... ... ...  қарызы, 2010 жыл.Дерек көзі:ҚР-ның Ұлттық Банкінің деректері бойынша автор әзірлегенЖан басына шаққандағы сыртқы қарыз (фирмааралық берешекті қоспағанда) 7-суретте көрсетілген. ... ... 2006 жылы 731,4 АҚШ ... 2007 жылы 1063,9 АҚШ ... ... өскен, ал 2010 жылдың екінші тоқсанында бұл көрсеткіштің деңгейі 4294,4 АҚШ ... ... (2009 ... 3151,1 АҚШ ... Жан басына шаққандағы сыртқы қарыздың деңғейін 2006-2010 жылдар аралығында қарастырсақ, онда бұл көрсеткіш күрт өскенін байқауға ... яғни 5,9 есе ...  ... макроэкономиклық тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың жақсаруы ... ... жаңа ... ... дамуына көшуіне себеп болды. Бұл банк стратегиясы ... ... ... ... осы ... ... банктердің қызметтері мен активтілігін дамытуды және ақша ... ... ... ... ... ... қазіргі жағдайын сипаттай келе, банктерде  жинақталып ... атап өту ... Ал, ... ... ... 2-3 жіне одан да ұзақ ... ... қажет. Осылайша, нақты секторды ұзақ мерзімді несиелеу болашағы коммерциялық банктерде ұзақ ... ... ... ... ... тәуелді. Бүгінгі күні орта және ұзақ мерзімді несиелердің үлесі өскенімен де, ... ... ... ... ... нақты секторының сұранысын толық қанағаттандыра алмай отыр. Өз кезінде,  болуы ұзақ ... ... ... ... ... ... 5 жылдың ішінде екінші деңгейлі банктердің нақты секторға берген несиелердің жіктелуін келесі кестеден көруге болады:3кестеЕДБ-дің нақты секторға берген ... млн. т. ... млн. т. ... млн. т. ... млн. т. ... т. үлесі%%%%494030-889000	%Барлық несиелер276218100,0489804100,0672413100,0781805100,0657 410     100Соның ішінде, нақты ... 247     ... ...      ... ...      73,5Дерек көзі:Статистикалық жылнама, Алматы  -  2009 г.Бұл кестеде барлық несиелердің ішінде ... ... ... ... үлесі 90-93% екенін көруімізге болады. Яғни, несие банктер табысының ең көп бөлігін құрайтындықтан, заңдв тұлғалардың қызметі ... ... ... әсер етеді. Жылдан-жылға беріліп отырған несиелер күрт өсіп отырған, соның ішінде ұзақ мерзімді несиелердің өсу қарқыны қысқа ... ... өсу ... ... ... табылады. Бұл елімізде несиелердің дамуына жақсы жағдайлардың қалыптасқанын түсіндіреді(макроэкономикалық көрсеткіштердің жақсаруы). Нақты секторға ... ... ... ... ... несиелердің өсу қарқыны басымды сипатта болғанына қарамастан, шетел валютасындағы несиелердің ұлесі әлі де көп ... ... ...  -  ең ... ... банктік операцияны білдіреді. Ипотекалық несиелеуде тәуекелдің басым бөлігі қарыз алушы мен инвестордың басында болады. Банк әр ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, өзінің тәуекелін төмендетеді. Бірақ та бұл, тек қарыз алушының несиелік қабілетін ... және ... ... бағалауды дұрыс жүргізуді қажет етеді. Ипотекалық несиелеудегі ... ... ... мақсаттылық сипаты мүмкіндік береді. Жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар басқа несиелік операциялармен ... ... ... ... болып келеді. Ипотекалық несиелеу сөзсіз банктік қызметтің перспективалық бағытына жатады. Ипотекалық банк ... ... және ... экономикалық институт болып табылады. Сондықтан да, ондай тұрақты банктердің банктік жүйеде көп ... ... ... ... қызметін тұрақтандырып, тиімділігін арттыра түседі.Несие алушы тұлға несиелендірудің талаптары туралы шынайы мәлімет алу мақсатында несие алушыны бастапқы тексерудің стандартты ... ... Банк ... ... түлғаға бастапқы тексеруді өткізудің қорытындысы бойынша несие беруге міндетті емес. Несие алушының төлем қабілеттілігі мен несиелік қабілеттілігі ... ... ... және шынайы болған жағдайда ғана банк несие беруі ... ... ... ... ... ... ... толық мәлімет алуы қажет (өзіне алатын кұқықтық және қаржылық міндеттемелер, келісім-шартқа отырудың тәртібі мен мерзімі, кепілге қойылатын ... ... ... және т.б.)4 кесте Қазақстан Республикасындағы ипотекалық несиелеудің көлемі(млн. тенге.)Көрсеткіш2008 жыл2009 жыл2008 жыл2009 ... ... ... 515656 975973 841543 274459 ... ... ... ... кепілі441 449564 162720 594489 517388 976Жеке тұлғалардың тұрғын үй сатып алуға қажетті қарыз көлемі136 508195 319253 24753 75770 ... ... ... жылнама. Алматы - 2009 г. Қазақстан Республикасындағы ипотекалық несиелеудің көлемі  ... 2010  жылы 459434 ...  ...  ... 2008 ...   ...  514407 ...  төмендегенін  көреміз.Кестеден көріп отырғанымыздай еліміздегі ипотекалық несиелеу көлемі 2008 жылға дейін қарқынды ... ал 2009 ... ... орын ... әлемдік қаржы дағдарысы салдарынан біршама төмендегенін байқаймыз.Оның басты себебі жалпы қаржы дағдарысының орын алуына байланысты жылжымайтын мүлік және ... үй ... ... ... ... алуға сұраныстың азаюы, халықтың қаражаттарының кемуі және ... ... ... ... ... ... деген ынтасының күрт азаюынан екендігі белгілі.Белсенді қаржы саясатын жүргізе отырып, өндірісті көтермелеу үшін мемлекет бюджеттің ... мен ... ... алады. Бюджеттің кірістері бюджеттің ынталандырмаларына айналуы үшін ... ... түрі тек ... функцияны ғана емес, сонымен бірге ынталандырушы функцияны да орындауы қажет. Қаржы механизмі мен қаржы саясаты қаржы құқығымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... бірыңғай талаптар белгілеуге жағдай жасайды. Сонымен, бүгiнгi таңда басты мәселенiң бiрi болып отырған, Бүкiләлемдiк Сауда ... кiру ... ... ... ... салаларына жаңа мiндеттердi шешудi жүктеп отыр. Ол сыртқы және iшкi нарықтарда бәсекеге төтеп бере алатын тауарлардың инновациялық деңгейiн көтеру болып ... ... ... ... Сингапур, Тайвань елдерiнiң өнеркәсiптiк тауарлары әлемдiк нарықта дәлелдеп ... ... ... саясатын дайындауда кез келген өндiрiстiк кәсiпорын өнiмнiң ғылыми-техникалық сиымдылығын ... тиiс, ... ... мәнi бар ... ... өз ... мен ... анықтап алуы керек. 2.3 Мемлекеттік  және  ...  ...  ...  ...  ...     ... бес ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің орта мерзімді фискалдық саясатында көзделген мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен ... ... ... атап ... ЖІӨ-ге пайыздық қатынаста үкіметтік борыштың мөлшерін түсімді қысқарту және үкіметтік борыш құрылымында ... ... ... ... азайту орындалып отыр. Айталық, 2009 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша ЖІӨ-ге пайыздық қатынаста үкіметтік борыш ... ... ... бойынша мерзімінен бұрын өтеу есебінен де, ЖІӨ-нің атаулы мәнінің өсуі есебінен 2007 жылғы 21,3 %-дан 6,1 %-ға ... ... ... ... ішінде көрсетілген кезеңге сыртқы үкіметтік борыш  -  ЖІӨ-нің 2,5%). Үкіметтік борыш құрылымында сыртқы борыштың үлесі 2009 ... 1 ... ... ... 2008 жылғы 84,5%-дан 40,9%-ға төмендейді. 2009жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша Ұлттық Банктің борышы тек ... ... ... ғана ... 2005 ... ... ... валюта Қорының қарыздарын мерзімінен бұрын өтегеннен кейін Ұлттық Банк ... ... ... ... ... жоқ. ... ... Ұлттық Банктің сыртқы борышы жоқ. Ұлттық Банк ақша-кредит саясатының мақсаттарына сәйкес ұлттық және шетел валютасында ... ... ... ... құқылы.2009 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша айналымда тек қана ұлттық валютада номинацияланған қысқа мерзімді ноттар болды. 2009 жылғы 1 ... ... ... ... ... ... бойынша берешектің көлемі (айналым көлемі) 294,8 млрд. теңгені құрады. ... ... ... ... ... ... мерзімі 28 күнді құрайдыСонымен бірге, бүгінгі күні үкіметтік ... ... ... ... үшін ... ... ететін бірқатар мәселелер бар. 1.1. Борыштық құралдардың ішкі нарығын дамыту.Қазақстан Республикасының ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарыз алуы республикалық бюджеттің ... ... ... ... асырылады. Бюджеттің профициті болған кезде Қазақстан Республикасының Үкіметі үкіметтік ... ... ... үшін ... ... ... ... алады. Сонымен қатар, көптеген елдерде үкіметтік борышты тиімді басқару мақсатында қабылданатын шаралар сондай-ақ бағалы қағаздардың ішкі нарығының тиімді ... ... және ... бағытталған. Мысалы, Жапонияда мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамыту мемлекеттік борышты басқарудың маңызды мақсаты болып саналады, өйткені бұл ... ... ... төмен деңгейінің арқасында ішкі қаржы нарығына бағдар болып қызмет етеді және неғұрлым белсенді сауда жүргізілетін ішкі бағалы ... ... ... болып табылады.Қазақстанда даму институттары, сондай-ақ мемлекет құратын жыл сайын республикалық бюджеттен оларды капиталдандыруға қаржы бөлінетін ұлттық компаниялар бос ақша ... ... ... ... ... ... асыру практикасы бар. Нәтижесінде мемлекет қосарланған шығыстарды ... ...  -  даму ... ... ... және мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша пайыздар төлеу кезінде. Айталық, 2009 жылғы 1 қаңтардағы ... ... ... ... ... ... қағаздарын ұстаушылар құрылымындаға даму институттарының үлесі 15%-ды құрады. 1.2. Валюталық тәуекелдер. Бірнеше жылдар бойы ... ... ... ғана ... барлық халықаралық нарықтарда жалғасып келе жатқан АҚШ долларының әлсізденуі мен құнсыздануы қарыз алушы ретінде Қазақстан үшін тиімді. Алайда, ... ... ... тәуекелдері бар. Сондықтан валюталық тәуекелді төмендету мақсатында үкіметтік борыштың валюталық құрылымына енетін валюталардың бағамдарына әсер етуі ... ... және ... ... ... қажет. Үкіметтік борыштың валюталық құрылымының төмен әртараптандырылуы мемлекеттің экономикалық қауіпсіздік жағдайына теріс  әсер ... ... ... ... ... ... және валюта бағамдарының ауытқу тәуекеліне ұшырауы мүмкін. 1.3. Жергілікті атқарушы органдардың реттелмеген борыштары.Жергілікті атқарушы органдардың ... және ... ... ... алу жөніндегі проблемалар шешілмеген мәселелер болып табылады, оларды екі топқа ... ... ... ... міндеттемелерді уақтылы орындамау. Жергілікті атқарушы органдардың борыштарын жүйелі үнемі қайта құрылымдау ... ... ... ... ... теріс әсер етеді;2) Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдар әкімдерінің ... ... ... ... ... ... республикалық бюджет алдында борыштарды растау және өтеу проблемасы.1.4. Мемлекеттің шартты міндеттемелері.Тәжірибе көрсетіп отырғандай, үшінші тұлғалар алдында ... ... ... кепілдіктермен қамтамасыз етілген заңды тұлғалардың қарыздарды тартуы және оларға кейіннен борышкерлердің тікелей ... ... ... ... асырылады. Үшінші тұлғалар алдында борыштық міндеттемелері мемлекеттік кепілдіктермен қамтамасыз етілген заңды тұлғалардың қаржы жағдайын бақылаудың тиісті жүйесі жоқ. Заңнамада ... ... ... ... ... ... ... басталуының мүмкін тәуекелдерін азайту жөніндегі шаралар үшінші тұлғалар алдында борыштық міндеттемелері мемлекеттік кепілдіктермен қамтамасыз етілген заңды тұлғалардың борышын басқарудағы ... ... ... ету және жою ... шаралар қабылдауға мұмкіндік бермейді.Қазақстанда мемлекеттік-жеке серіктестіктің қолданыстағы тетіктерін жетілдіру және жаңаларын енгізу және концессиялық ... ... ... іске ... ... ...  ... Республикасының Заңына сәйкес мемлекетке берілетін объектінің құнына сай келетін сомада мемлекет пен эмитент арасында ... ... ... іске ... ... ... келісімнің шеңберінде кепілдеме береді. Инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру барысында берілген кепілдемелер бойынша мемлекеттік жауапкершіліктің орындалу тәртібіне және мөлшеріне байланысты ... ... ... институты жеке сектор қаражатын, атап айтқанда инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру үшін, сондай-ақ инфрақұрылымдық облигациялар ... ... үшін ... жинақтауларын тарту мақсатында енгізілгендігін ескере отырып, қазіргі уақытта мемлекет тарапынан бағалы қағаздар нарығының осы сегментін  дамытуды ... ... ету ... ... ... ... Қажет болған жағдайда жалпы сыртқы борышты басқару қызметіне басқа да ... ... мен ... ... ... 3 -  ... және ... кепілдік берген сыртқы қарыздың серпіні                                                                                                                                             (млн. АҚШ ... ... ... ... 073,2 2 499,6 1 582,4 2 572,0 3 557,7 4 566,7 - Үкімет3 073,2 2 496,1 1 478,9 1 495,2 1 476,5 1 422,5 -  ... ... 3,5 103,5 1 076,8 2 081,2 3 144,2 ... кепілдік берген сыртқы қарыз549,4 633,3 592,5 552,6 565,2 531,6 ... 622,6 3 132,9 2 175 3 124,6 4 122,9 5 098,3 ... ... Ұлттық Банкінің  деректері бойынша2009 жылдың екінші тоқсаны ... ... ... бойынша игеру 39 млн. долл. болды. Өтеуді жəне бағамдық ауытқуларды қоса есептегенде, мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... 3 млн. ... өсті. Сонымен қатар 2009 жылдың мамырда мемлекеттің еурооблигациялар бойынша міндеттемелері толық ... ... ... ... ... ... 2009 жылдың 2 тоқ. аяғында 1422,5 млн. долл. ... ...  ... 000,001 500,002 000,002 500,003 000,003 500,004 тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 081 тоқ. 092 тоқ. ... АҚШ долл.үкіметұлттық банк0,00500,001 000,001 500,002 000,002 500,003 000,003 500,004 тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 081 тоқ. 092 тоқ. ... АҚШ ... ... - ... және мемлекет кепілдік бергенқарыздың құрылымы Дерек көзі:ҚР-ның Қаржы Министрлігі, Қазақстанның Ұлттық Банкінің деректері ... ... ... ... қатынасы (фирмааралық берешекті қоспағанда) 5-суретте көрсетілген. Бұл көрсеткіш 2008 жылы 35,5 мөлшерінен 2007 жылы 42,4-ке дейін ... ал 2009 ... ... ... ... дейін көтерілген. Сөйтіп, зерттеу кезең аралығында жалпы сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 2,0 есе жоғарлаған.010203040506070804 тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 082 тоқ. ... тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 082 тоқ. ... ... ... ... ... ... берешекті қоспағанда), %-бен Дерек көзі:ҚР-ның Қаржы Министрлігі, Қазақстанның Ұлттық Банкінің деректері бойынша 5-суретте ... ... ... ... ... ... берешекті қоспағанда) берілген. Қарастырылған көрсеткіш 2008 жылы 73,2 мөлшерінен 2007 жылы 79,3-ке дейін өсті, ал 2009 жылдың ... ... ... ... ... ... бұл көрсеткіш 2008-2009 жылдар аралығында 1,9 есе жоғарлаған. 0204060801001201401604 тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 082 тоқ. ... тоқ. 054 тоқ. 064 тоқ. 074 тоқ. 082 тоқ. 096 - ... ... ... қарыздың ТҚЭ-ге қатынасы (фирмааралық берешекті қоспағанда), %-бен Дерек көзі:ҚР-ның Қаржы Министрлігі, Қазақстанның Ұлттық Банкінің ... ... ... Қазақстандық экономиканың осалдығын талдау, ЖСҚ-дың серпіні, ең ... ... ... ... ... есебінен тұрақты үрдісі бар екенін көрсетті. Мұның үстіне, жыл сайын мемлекттік қарыздың салыстырмалы көрсеткіштері өсуде.Мемлекттік сыртқы қарыздың ... ... ... ... несиелерді тоқтату, екі жақты мемлекеттік қарыз алу үлесін арттыру арқылы жүзеге асырылатын қарыз алудың өсуінен туған несиегерлер құрамының өзгеруімен ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштермен салыстыру қарыздың жеке көрсеткіштерінің дағдарыстық мәнінен асып кеткені жөнінде қорытынды шығаруға мүмкіндік береді. Сондықтан, бұдан әрі, егер сыртқы қарыздың ... ... ... ... ... сырттан қарыз алу экономиканың тұрақты дамуына мүмкіндік ... яғни ... ... мен сыртқы қарызды өтеуде қиын мәселелер пайда болуы мүмкін.  деп аталатын үшінші бөлімде ақша саясаты сыртқы қарызды ... ... ... және сыртқы қарызды басқару үлгісі, оңтайлы саясаттың сандық есебі, тұрақтандыру қоры және болашақ ұрпаққа жүктеме, ... ... ... мен ... ... үшін ... ...                                                                                                      ... ... ... ... үлгісі қарызқорлық және ақша-кредит саясатының байланысы жөнінде мәселені қозғамайды. Ол мемлекет активтеріне ... алу мен ... ... ... ... ... бойынша қайта бөлгенде оңтайлы серпінді салық салу үдерісін сипаттайды. Егер қазыналық өкіметтін салықтық жүктемені ... ... ... ... ... ... қойылу заңды. Шындығында, онымен бірге өтпелі экономикаларда ғана емес, тұрақты ... салу ... ... ... ... ... әсер ету ... бола алады. Бұл, дұрысы, көрсеткіш, ол қоғамдық таңдап алу тетіктерінің іс-қимылымен анықталатын немесе лоббистік мүдделер тобының ойын нәтижесі болып ... ... ... ... Бұл ... ... шамада мемлекеттік шығынды қалыптастыру деңгейіне де жатады. Сондықтан салық жүктемесі деңгейін тек шарттылықтың үлкен ...  ... ... ... ... ретінде қарастыруға болады.Осыған орай қарызды басқару міндетін қою баламалырақ көрінеді, онда бюджет профициті көрсеткіштерінің тізбектілігі экзогенді ... ... ... ... ... қаржыландыруға жол беретін, бірақ ұзақ уақытты ысырапты ... ... ... ... таңдап алады.Мемлекеттік қарызды басқаруды талдауға мұндай тәсіл инфляция мен қарыздың өзара байланысына ерекше назар аударады. Біз қарыздың уақытша және валюталық ... ... алу ... ... сондықтан ақша эмиссиясын қазыналық саясаттың негізгі құралы ретінде қарауымызға болады. Егер инфляциялық өктемдіктің басқа бағыттарын, мысалы, өндірісті ынталандыру әрекеттерін немесе банк ... ... ... ... онда инфляцияға мұндай тәсілді қолдану құқыққа сәйкес болады. Ресми үлгіні құру үшін мынадай жағдайды қарастырайық. Айталық ... ... ... ... D0 ... базалық қарызы болсын. Бұл қарыз бойынша негізгі бөлімнің пайызы мен ... қоса жыл ... ... ... ... t=0 ... нөлдік кезеңінен бастап және T ақырғы кезеңге дейін, төлем мөлшері δt  ... ... ... ... ... ... органы бар. Ол әрбір кезеңде нарықта қосымша қарызға алуды іске асырады. Қазыналық биліктің міндеті экономикаға ең аз ... ... ... барлық төлемдерді кесте бойынша қамтамасыз етуде.Ресми түрде сөз ... ... ... ... мейлінше азайту жөнінде болуға тиіс. Мұндай ретінде квадарттық атқарым қарастырылады, ал қарызды басқару міндеті ... ... ... /7, 298 б/T                   min    Eo  ∑   β t   mt2,                            {mt , bt}             t=1(1) m t  + b t  = d t +  ( R t / G t ) b t-1  ,                                         (2)t=1, ..., T ...        bT  =0. ... ... ... билік Ұлттық банкі алдындағы өзінің қарызын өтемейді дегенді ... ... еді. ... оның ресми есебі бұдан арғы қорытындылардың мәңін өзгертпейді, өйткені, төменде көрсетілгендей, өкіметтің оңтайлы тәртібінде қусырылған ақшаға келу қажеттілігінің мәңі жоқ. ... ... ... ... ақша эмиссиясын есептеп шығу үшін қалай пайдалануға болатынын қарастырайық. Бұл үшін кездейсоқ ... ... ... ... ... мен ... бастапқы профициті үшін айрықшаландыру қажет. Доллардың нақты айырбас бағамы ортаншасына қайтарылатын үдеріс болады деп ...                      xt = ax xt-1  + (1-ax )x* +εxt, ... ax  -  ... коэффициент, x* - теңгенің нақты бағамының ұзақ ... ... εxt  -  0 ... болжамы бар кездейсоқ айнымалы шама. Уақыттың бастапқы кезеңі үшін x0 = 1 ... ... ... ... t ... ... қарыз бойынша төлемнің бастапқы сәтіндегі болжауы мынаған тең:   E0 δt xt  = δt [axt + ( 1- axt )x*]. ... ... ... үдеріске бағынады деп санаймыз, оған E0 st,  t = 1,...,T  ... ... ... Бұл ... ... ... ... қолайлы, біркелкі қолайсыз және қолайсыз. Мұнда біз сыртқы қарызға өтеу мен ... ... ... ... пайдаланамыз. Біз ЖІӨ-нің жылдық қарқынының 3% -ға тұрақты және тең ... ... Біз 245 ... ... ... ... 2009 ж. ... бағалануының өсуіне сүйенеміз. Ақырында, x* долларының нақты бағамының мәңі 0.59 тең, ал ... ... а = 0.8 тең деп ... ... ... және есептік мәңдері сәйкес жылдың ЖІӨ-нің пайызында берілді. Қазақстан Республикасының жалпы және мемлекеттік қарызының дамуына жүргізілген зерттеу, неғұрлым ... ... ... ауыртпалықты болса, соғұрлым үлкен шамада оның қызмет көрсетуі бүкіл ұлттық ... және оның ... ... ... ... ... тартатындығын көрсетті. Бұл, ең алдымен, мемлекеттік бюджетке, ақша-несие жүйесіне, елдің ... өтеу ... әсер ... Мемлекеттік бюджет үшін сыртқы қарыздың шамадан тыс өсуінің қолайсыз салдарлары негізінен оның өтеу ... ... ... ... кезең үшін жаңа қарыздар, керісінше, салық және басқа әдеттегі кіріс көздеріне түсетін жүктемені азайту  мүмкіндігін дәмелендіреді, бюджеттік үдерістің ... ... ... ... ... ... Сол уақытта сыртқы қарыз жөніндегі төлемдер кестесі қолайсыз болуы мүмкін. Кез келген ... ... ... ... мен ... негізінен жинақталған сыртқы қарыздың салыстырмалы шамасына байланысты.3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ  МЕМЛЕКЕТТІК  БОРЫШТЫ  БАСҚАРУДЫҢ   ... ... ... ... проблемалары сыртқы борышының қазiргi деңгейiн орта мерзiмдi кезеңде ЖIӨ-ге шаққанда 65-70% деңгейiне дейiн азайтуға және ұзақ ... ... ... ... ... борышын ел үшiн қауiпсiз деңгейде ұстап тұруға, мемлекеттiк борышты, ... ... ... ... ... мемлекеттiң шартты мiндеттемелерiн сапалы басқаруға және несие капиталының сыртқы нарықтарында жеке ... ... алу ... ... реттеуге ықпал етуге мүмкiндiк беретiн елдiң борышын басқарудың бiртұтас және тиiмдi ... ... ... ... ... табылады.Мемлекеттік борышты басқарудың проблемалары:мемлекеттiк сектордың борышын, оның iшiнде борыштық мiндеттемелер бойынша тиiстi есеп жүргiзу бөлiгiнде басқару жүйесiн оңтайландыру борыш ... ... ... және оны ... жүзеге асыру, тәуекелдердi басқару, мемлекеттiк органдар мен мемлекет басым қатысатын ұйымдардың тиiмдi өзара iс-қимылы;жалпы ... ... ... мен ... ... ... ... барынша жақындату;Қазақстан үшiн "дабылды" бастапқы мәндер ретiнде әрекет ететiн жалпы сыртқы ... орта ... ... арналған салыстырмалы көрсеткiштерiн айқындау, оларға сәйкес мемлекеттiк органдар жалпы сыртқы борыштың осы шектерден асып кетуiне жол бермеу үшiн белгiлi бiр ... ... ... ... капиталының сыртқы нарықтарында жеке сектордың қарыз алу мәселелерiн реттеу тетiктерiн айқындау;борыш құралдарының iшкi нарығын дамыту үшiн алғышарттар жасау.Мемлекеттік борышты ... ...  --  ... өзі жөне оның ... ... ... қызмет көрсетуі, оны жоспарлы өтеу, жаңа қарыздарды тарту мен жүзеге асырудың шарттарын жасау жөніндегі мемлекет шараларының бүкіл спектрі; мемлекеттің оған ... ... ... ... және ... қарыз алуды қамтамасыз ету және мемлекеттік кредитке қызмет көрсетудің қүнын оңтайландыру жөніндегі қызметі; басқару келешекте макроэкономикалық қиыншылықтардан және ... ... ... аман болу ... ... ... Бұл ... борыш мониторингі - борышты есепке алу, талдау жөне қалыптастыру, өзгерту және оған ... ... ... ... ... ... жөніндегі уәкілетті орган-дардың қызметі ретіндегі мемлекеттік борыштың мониторингі жүргізіледі.Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... орта мерзімді кезеңге арналған мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен борыштың жай-күйін ондағы ... ... ... жөне ... ... органдардың борышын өтеу және қызмет көрсету келемдерін, ... ... ... ұсынудың белгіленген көлемдеріне сәйкес айқындай отырып жыл сайын-ғы бағалауды және болжауды. Алдағы орта мерзімді кезеңге ... ... және ... ... ... ... алу мен ... жай-күйі мен болжамын жыл сайынғы бағалауды дайындауды бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкелетті орган Үлттық банкпен бірлесіп, бюджетті атқару жөніндегі ... ... ... ... рес-публиканың өлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспарының, жинақталған мемлекеттік жөне ... ... ... ... ... мен қүрылымы-ның негізінде жүзеге асырады;2) бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган-ның ... ... ... ... ... ... ... занда бекітілетін үкіметтік борыш лимитін және мемлекеттік кепілдіктер беру лимитін айқындауын;3) бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органның тиісті қаржы ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің қарыз алу көлемдерін, нысандары мен шарттарын, үкіметтік борышты өтеу мен қызмет көрсету көлемдерін айқындауын;4) бюджетті атқару жөніндегі орталық ... ... ... қарыздарды тіркеуді, мемлекеттік қарыздар алу, өтеу және қызмет көрсету мониторингін жөне мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі, соның ішінде борышты мерзімінен бүрын өтеу, үйымдастырылған бағалы қағаз-дар рыногында мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды эмитенттің сатып алуы мен ... ... жөне ... ... ... ... ... қүрылымдау, борышты қайта қаржыландыру, мемлекеттік және мемлекет ... ... ... алу ... ... ... іс-шаралар дайындауын және іске асыруын.Мемлекеттік емес қарыз алуды ... ... ... ... ... ... белгіленген шектеулерді ескере отырып, кез келген мөлшерде, кез келген валютамен және кез ... ... ... ... ... мекемелердің мемлекеттік емес қарыз алуды жүзеге асыруға қүқығы жоқ.Мемлекеттік емес қарыздарды Қазақстан Республикасының мемлекеттік кепілдіктерімен заңи түлғалар тартуы мүмкін. ... ... ... ... емес қарыз-дар туралы шарттың нысанында болуға тиіс.Мемлекеттік кепілдіктер несиегерлерге Қазақстан ... ... ... ... ... емес қарыздар бой-ынша міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету ретіңде беріледі.Қарыздар бойынша Қазақстан Республикасының ... ... ... ... айрықша қүқығы бар.Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің, жергілікті ... ... ... ... ... Республикасының атынан кепілдіктер беруге қүқығы жоқ.Қазақстан Республикасының Үкіметінің тапсыруымен мемлекеттік кепіддіктер беруді Қаржы министрлігі ... ... ... ... ... ... ... мынадай әдістерді кіріктіреді: қайта қаржыландыру, жаңғырту, мерзімді үзарту, сөйкестендіру, кемімелі ара салмақ бойынша облигацияларды айырбастау, қарызды өтеудің ... ... ... ... бас ... қаржыландыру мемлекеттік берешекті жаңа қарыз шығару есебінен өтеуді білдіреді. Сонымен бірге, бүрын шығарылған қарыздардың ... ... ... ара ... ... ... ... алмай жаңа қарыздың облигациялары беріледі.Жаңгырту деп бүрын шығарылған қарыздардың шарттарын табыстылығы бойынша аз жағынан да, кеп жағынан да ... ... ... ... ... борыш бойынша елеулі шығыс-тар кезінде, екіншісінде инфляцияның болуы кезінде немесе қарыз облигацияларын сатып алудағы халықтың ... ... ... ... ұзарту мерзімі бойынша қарыздың бастапқы шарттарын оларды ұзарту немесе қысқартумен байланысты өзгерту болып табылады.Сәйкестендіру  бірнеше қарыздарды бір қарызға бірікгіруді ... бұл ... ... басқаруды оңайлатады.Облигацияларды кемімелі ара  салмақ  бойынша  айырбастау  ұлттық ақша бірлігінің дефляциясы жағдайында және мемлекетке ... ... тым ... ... ... ... кезде жүргізіледі.Қарыздарды өтеудің мерзімін ұзарту мемлекеттің едөуір берешегі кезінде, сондай-ақ олармен байланысты болатын ... ... ... ... ... ... өтеудің жөне олар бойынша төлемақының мерзімдерін кейінге қалдыра түру туралы мөлімдейді.Мемлекеттік борышты төлеуден бас тарту (күшін жою) елде ... ... ... және жаңа үкіметтің бүрынғы міндеттемелерді олардың заңсыздығы себепті орындауды мой-ындамауы кезінде болады. Бас тарту ... ... ... ... ... борышты басқарудың аталған әдістері өр түрлі үштасуда бір мезгілде, мысалы айырбастау, мерзімді үзарту жөне ... ... ... және сөйкестендіру және т.с.с. қолданылуы мүмкін.Қаржыны сауықтандыру, соның ішінде мемлекеттік борыштың өсу қарқынын төмендету жөніндегі шаралардың ішінде мемлекеттік меншіктің бір ... ... ... яғни ... ... сату жолымен активтердің бір бөлігінен бас тарту; бұл тиімділігі аз ... ... ... мемлекет көтеретін ауыртпалықты азайтады.Ұлттық экономиканы дамыту шикізат салаларына шетел кредиттерін, инвестицияларын ... ... және ... ... салаларға, аграрлық сектор мен түтыну тау-арларының өндірісіне озат ... ... ... емес. Бірақ шетел капиталы мен валюта ресурстарын ... ... ... ... пайдалануға, лайықты қарыз қаражат-тарының қайтарымына дөлелді тәсілдемені қажет етеді: негізгі борыштың ... мен ... ... бұл ... ... өнімнің бір бөлігін басқа елдердің қарамағына беруді қажет ... ... ... ... ұлттық валюта бағамының, экспорт пен импорттың ара салмағының өзгеруімен, отандық экономиканың дамуындағы қиыншылықтармен байланысты ұзақ мерзімді теріс экономикалық зардаптарды ... ... ... ... ... ... борышының көлемi едәуiр қарқынмен өсiп отыр. 2009 жылғы 1 шiлдедегi жағдай бойынша бағалау бойынша елдiң ... ... ... ... 2006 ... осындай кезеңiмен салыстырғанда абсолюттiк мәнде 13,8 млрд. АҚШ ... 53,9 ... АҚШ ... дейiн, елдiң ЖIӨ-не шаққанда 68,2%-тен 80,9%-ке дейiн артты.Сыртқы борышты есепке алудың ... ... бар, ол ... ... ... ... ... әсер етедi.Мемлекеттік борыштағы сыртқы борыш жөнiндегi басшылығына сәйкес резидент еместерде ... бар ... ... ... ... ғана ... алу қажет. Алайда, Қаржы министрлiгi қалыптастыратын және жалпы сыртқы борыштың статистикасын ... ... ... Банк ... ... борыштың статистикасы бастапқы эмиссия бойынша Үкiметтiң еврооблигацияларын ескередi және қайталама нарықта резидент еместен оларға арналған меншiктiң резидентке көшу фактiсiн ... ... ... ... ... сыртқы борышының қолданылатын талдамалық құрылымы халықаралық әдiснама ұсынатын жiктемеге сәйкес ... Бұл ... ... ... ұйымдардың борышына жатады, ол қазiргi уақытта мемлекеттiк сектордың борышы ретiнде жiктелмейдi.Тұтастай алғанда, ел үшiн борышты басқару жөнiндегi жүйелiк шараларды ... үшiн ... ... ... ... борыштың қауiпсiз деңгейiн айқындау саясаты жоқ.Бұдан басқа, мемлекеттiк деңгейде борышты басқарудың нақты стратегиясы қалыптастырылмаған, тәуекелдердi басқару жүйесiнде ... пен ... жоқ, ... ... қарыз алуын реттеу тетiгi жоқ, мемлекет басым қатысатын ұйымдар борышының ... ... ... ... ... ... ... органдар арасында өзара ic-қимыл жасаудың және ақпарат алмасудың толыққанды жүйесi ... ... ... ... ... ... ... регламенттелмеген, бұл жоғарыда көрсетiлген проблемаларға әкеп соқтырады.Тұтастай алғанда, мемлекеттiк органдардың елдiң жалпы мемлекеттік ... ... ... ... ... жеткiлiктi нақты айқындалмаған, атап айтқанда мемлекеттiк органдардың мемлекет қатысатын ұйымдардың қарыз алуы мен ... ... ... жеке ... сыртқы қарыз алуы мен борышын реттеу жөнiндегi iс-шараларды жүзеге асыруы көрсетiлмеген. Осылайша, жалпы iшкi ... ... үшiн ... ... база ... ... халықаралық қаржы ұйымдарымен жұмыс жөнiндегi бiрыңғай мемлекеттiк саясат әзiрленбеген, олардың ... ... және ... қаражатын беру шарттарына қарай олармен ынтымақтасу бағыттары ... Банк ... ... мақсаттарына сәйкес ұлттық валютада да, сондай-ақ шетел валютасында да ... ... ... ... құқылы.2008 жылғы 1 шiлдедегi жағдай бойынша айналымда ұлттық валютада номинацияланған қысқа мерзiмдi ноттар ғана болды. Қысқа мерзiмдi валюталық ноттар шығарылып, 1999 жылы ... ... ... 1 ... ... бойынша қысқа мерзiмдi ноттар бойынша берешектiң көлемi (айналым көлемi) 491,7 млрд. теңгенi құрады. Қазiргi уақытта қысқа мерзiмдi ноттардың айналым ... 28 ... ... ... ... күнi үкiметтiк борышты басқару тиiмдiлiгiн арттыру үшiн ... ... ... бiрқатар мәселелер бар.Борыштық құралдардың iшкi нарығын дамытуҚазақстан Республикасының Бюджет кодексiне сәйкес Үкiметтiң қарыз алуы ... ... ... қаржыландыру мақсатында жүзеге асырылады. Бюджеттiң профицитi болған кезде Үкiмет үкiметтiк борышты бiрлесiп қаржыландыру үшiн ... ... ... ... ... бiр уақытта, көптеген елдерде үкiметтiк борышты тиiмдi басқару мақсатында қабылданатын шаралар сонымен қатар бағалы қағаздардың iшкi ... ... ... ... және ... ... даму ... сондай-ақ мемлекет құратын жыл сайын республикалық бюджеттен оларды капиталдандыруға қаржы бөлiнетiн ұлттық компаниялар бос ақша қаражатын ... ... ... ... ... асыру практикасы бар.Нәтижесiнде мемлекет қосарланған шығыстарды жүзеге асырады - даму институттарын капиталдандыру кезiнде және мемлекеттiк бағалы қағаздар бойынша ... ... ... ... 2009 ... 1 шiлдедегi жағдай бойынша iшкi нарықта орналастырылған Үкiметтiң бағалы ... ... ... даму институттарының үлесi 17,1%-тi құрады.Мемлекеттік борышыты басқарудың проблемаларының    ...  ... ... ... ... бар. ... ... тәуекелдi төмендету мақсатында үкiметтiк борыштың валюталық құрылымына енетiн валюталардың бағамдарына әсер етуi мүмкiн ... және ... ... ... ... борыштың валюталық құрылымының төмен әртараптандырылуы дағдарыс және валюталар ... ... ... қаржы шығындарының пайда болуы тәуекелiне бейiм және бұл тұрғыдан осал болып табылады, бұл мемлекеттiң ... ... ... терiс әсер ететiн болады.Жергiлiктi атқарушы органдардың реттелмеген және танылмаған борыштарын есепке алу жөнiндегi проблемалар шешiлмеген мәселелер болып табылады, ... екi ... ... ... ... ... ... уақтылы орындамау. Жергiлiктi атқарушы органдардың борыштарын жүйелi қайта құрылымдау республикалық бюджеттiң кiрiс бөлiгiнiң атқарылуына терiс әсер етедi;2) Yкiметтiң және жергiлiктi ... ... ... кепілдiгiмен тартылған өткен жылдардың кредиттерi бойынша республикалық бюджет алдында борыштарды растау және өтеу проблемасы.Тәжiрибе көрсетiп отырғандай, үшiншi тұлғалар алдында ... ... ... кепiлдiктермен қамтамасыз етiлген заңды тұлғалардың қарыздарды тартуы және ... ...  ... ... ... көрсетуi тиiмсiз жүзеге асырылады. Yшiншi тұлғалар алдында борыштық мiндеттемелерi мемлекеттiк кепiлдiктермен қамтамасыз ... ... ... ... ... бақылаудың тиiстi жүйесi жоқ. Заңнамада көзделген берiлген (берiлетiн) кепiлдiктер бойынша мемлекет мiндеттемелерi басталуының ... ... ... ... ... ... тұлғалар алдында борыштық мiндеттемелерi мемлекеттiк кепiлдiктермен қамтамасыз етiлген заңды тұлғалардың борышын басқарудағы ... ... ден қою және ... жою ... ... ... ... бермейдi.Қазiргi уақытта банк секторының белсендi сыртқы қарыз алу үрдiсi сақталып отыр. 2006, 2007, 2008 ... және 2009 ... ... ... ... ... банктердiң сыртқы борышының өсу қарқыны тиiсiнше 150,4%-тi, 118,3%-ті, 99,4%-тi және ... ... 2009 ... ... жартыжылдығының қорытындылары бойынша банк секторының сыртқы берешегi, "Қазақстанның Даму Банкi" АҚ-ны ... 19,9 ... АҚШ ... ... бұл ... сыртқы борыштың жалпы көлемiнiң 37,0%-iн және қаржы секторының сыртқы борышының 97,6%-iн құрады. Қаржы секторының борыштарын азайту мемлекеттің борышты басқарудың маңызды ... бірі ... ... ... ...  ... ... қарқынды өсуi жалпы сыртқы борыш өсiмiне елеулi әсер етедi, бұл ретте халықаралық қаржы нарықтарында ахуал нашарлаған жағдайда банктердiң әлсiздiгi ... ... ... валюта тәуекелдерiн басқару мақсатында валюталық позицияның лимиттерi қайта қаралды:Standard & Poor's агенттiгiнiң "А-дан" ... емес ... ... ... ... ... ... бiрiнiң осыған ұқсас деңгейдегi рейтингi бар елдердiң шетелдiк ... және өз ... ... 15%-iнен аспайтын мөлшерде "Eypo" валютасы бойынша ашық валюталық ... ... және ... ... ... азайтылды;Standard & Poor's агенттiгiнiң "А-дан" төмен егемен рейтингi немесе басқа рейтингтiк ... ... өз ... ... 5%-iнен аспайтын мөлшерде осыған ұқсас деңгейдегi рейтингi бар ... ... ... ... ашық ... позицияның (ұзын және қысқа) лимитi ұзын ұстаным бойынша 30%-iнен, қысқа ұстаным бойынша 15%-інен азайтылды;банктiң өз капиталы ... ... ... ... ... таза позиция лимитi 50%-тен азайтылды.Елдiк тәуекелдi ескере отырып, банктердiң активтердi шетелде орналастыру жөнiндегi тәуекелдерiн ... ... 2006 ... 1 ... ... ... емес ұйымдарда (еншiлес резидент емес банктердi қоспағанда) орналастырылған активтер бойынша 100%-тен 150%-ке ... ... ... ... ... банк секторын реттеу құралдарын одан әрi қатаңдату мақсатында валюталық позицияның жекелеген лимиттерi азайтылды:Standard & Poor's ... ... ... емес ... ... ... басқа рейтингтiк агенттiктердiң бiрiнiң осыған ұқсас деңгейдегi рейтингi бар елдердiң шетелдiк валюталары және "Еуро" валютасы бойынша ашық валюталық позицияның (ұзын және ... ... ... өз ... ... ... 12,5%-iнe дейiн азайтылды;банктiң өз капиталы шамасының 30%-iнен валюталық таза позиция лимитi 25%-кe дейiн азайтылды.Бұдан басқа, өзге қаржы ... ... ... ... ... тартатындығын атап өткен жөн. 2006 жылғы 1 ... ... ... өзге ... ... (екiншi деңгейдегi банктердi қоспағанда) тартқан сыртқы қарыздар 481,8 млн. АҚШ долларын құрады (жалпы ... ... ... ... ... ... ... өйткенi қаржы институттарының әдетте төлем мерзiмiнiң сәйкес келмеуiне әкеп соқтыратын жоғары ... бар, ... ... ... мен моральдық тәуекел жоғары нарықтарда жұмыс iстейдi.Резидент еместер алдында мiндеттемелер өсiмiнiң негiзгi проблемаларының бiрi нақ банк секторының қайта қаржыландыру тәуекелдерiне, ... ... ... және өтiмдiлiк тәуекелiне бейiмдiгiнiң артуы болып табылады. Шетел валютасында тартылатын сыртқы ... алу ... ... бағамының тұрақсыздығына байланысты валюталық тәуекелге ұшырауын күшейтедi, ал өз валюталық көздерi жоқ қарыз алушыларға кредиттер беру ... осы ... ... ... сонымен қатар банктердiң кредит тәуекелiн күшейтедi. Бұдан басқа, ... ... мен ... ... ... ... отандық банктердiң валюталық өтiмдiлiк деңгейiне терiс әсер етедi.Мемлекеттік борышты басқару контексiнде фирмааралық берешек соншалықты қауiптi емес, өйткенi тiкелей ... ... ... төлем қабiлетсiздiгi тәуекелiн оның қызметiн басқаруға өзiнiң қатысуы арқылы бөледi. Алайда, дағдарысты жағдайда фирмааралық борыш ... ... ... қысым жасауға қабiлеттi, өйткенi шетелдiк инвесторлар мiндеттемелердiң өтеуi түрiнде төлем ... бар ... iшкi ... ... ... жедел депозиттер және өзге де уақытша бос қаражат) айырбастап, ... ... ... ... талдау борышты басқарудың қандай да бiр белгiленген нақты стратегиялары мен жүйелерiнiң жоқ екендiгiн ... ... ... ... өздерiнiң ұлттық экономикалық ерекшелiктерiн ескере отырып, өздерiнiң жеке борышты басқару жүйесiн қалыптастырады. Мысалы, көптеген елдерде борышты басқару жөнiндегi функциялар ... ... ... ... ... ... кейбiр экономикалық жағынан дамыған елдерде (Ирландия, Жаңа Зеландия, Швеция, Ұлыбритания және т.с.с.) мемлекеттiк борышты басқару жөнiндегi арнайы тәуелсiз ... бар. ... ... ... ... тапшылығын қаржыландырудан басқа, мемлекеттiк (үкiметтiк) қарыз алу саясаты сонымен қатар iшкi қор ... ... ... ... ... ... институттары үшiн бәсекенi тудырмау үшiн көп деңгейде үкiметтiк қарыз алуды сыртқы капитал нарықтарында жүзеге асыратын басқа ... де ... бар. ... ... ... сыртқы борыш мөлшерiнiң деңгейi бойынша елдердiң ұстанымдары әр ... ... ... ала ... және елдiң борышын басқарудың ағымдағы жай-күйiнiң жағдайын ескере отырып, мынадай бағыттар бойынша борышты басқарудың тұрақты және ... ... ... жүйесiн қалыптастыру үшiн тиiстi шараларды iске асыру орынды болып отыр.Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... алғанда Халықаралық Валюта қорының, Дүниежүзiлiк Банктiң және басқа халықаралық ұйымдардың сыртқы борыш жөнiндегi басшылықта жазылған әдiснамалық ұсынымдарға ... және ... ... ... ... (ҰШЖ, 1993 ж.) қалыптастырудың және төлем теңгерiмi статистикасының (төлем теңгерiмi ... ... ХВҚ, 1993 ж.) ... ... ... ... Сонымен бiрге, сыртқы борыштың статистикасын қалыптастыру мен ұсыну жөнiндегi қазiргi қағидаттар халықаралық әдiснаманың сыртқы борыш ... ... ... ... ... және ел ... ... санаттарының сыртқы берешегiн егжей-тегжейлi бағалау үшiн қажеттi ақпаратпен қамтамасыз етпейдi.1. Мемлекеттiк сектордың борышы:1.1. Мемлекеттік басқару секторының борышы:1.1.1. Үкiметтiң борышы1.1.2. Ұлттық ... ... ... басым қатысатын ұйымдардың (50% және одан жоғары), олардың еншiлес, ... және ... ... ... қоса ... ... ... мемлекеттік кәсiпорындардың борышы (шаруашылық жүргiзу құқығындағы)1.2.2. Акционерлік қоғамдардың және мемлекет басым қатысатын жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiктердiң борышы:1.2.2.1. Фирмааралық берешек1.2.2.2. Өзге де ... ... ... ... Мемлекет кепiлдiк берген борыш2.2. Мемлекеттiң кепiлдемелерi бойынша борыш3. Жеке сектордың борышы (мемлекет басым қатысатын ... (50% және одан ... ... Қаржы секторы ұйымдарының борышы (мемлекет қатысатын ұйымдарды қоспағанда):3.1.1. Екiншi деңгейдегi банктердiң борышы3.1.2. Өзге де қаржы ұйымдарының борышы3.2. Қаржылық емес ... ... ... (мемлекет қатысатын ұйымдарды қоспағанда):3.2.1. Фирмааралық берешек:3.2.1.1. Барлауға арналған шығындар3.2.1.2. Өзге де фирмааралық берешек3.2.2 Қаржылық емес корпоративтiк сектордың өзге ... ... ... кем ... ... ... борышы:3.3.1. Фирмааралық берешек3.3.2. Өзге де берешек3.4. Басқа да берешек (үй шаруашылығы және үй шаруашылығына қызмет көрсететiн коммерциялық емес ... ... ... ... ... ... ... ұғымы бюджет заңнамасында айқындалған мемлекеттiң тiкелей борыштың мiндеттемесi болып табылатын "мемлекеттiк борыш" ұғымына сәйкес келедi. Борыштың көрсетiлген жаңа ... ... ... ... ... ұлғайтуды бiлдiрмейдi, БҰҰ-ның, ХВҚ-ның секторалдық ұстанымдарына және Тұжырымдаманың мақсаттарына ... ... ... ... ... табылады.Мемлекеттiк сектордың борышын басқару (ұсынылып отырған жаңа құрылым бойынша) және жеке сектордың сыртқы борышын реттеу жүйесiн құру шеңберiнде ел үшiн ... ... мән ... орта ... перспективаға арналған жалпы мемлекеттік борыштың салыстырмалы көрсеткiштерiн айқындау қажет, олардан асып кетуге жол ... үшiн ... ... ... ... ... шеңберiнде белгiлi бiр шектеу шараларын қолдануы мүмкiн.Жалпы мемлекеттік борышты басқарудың проблемалары борыштың бастапқы мәнi орта ... ... ... ... ... даму саясатын, жеке бағыттар бойынша мемлекеттік борыштың өзгеру қарқындарын, Үкiметтiң Ұлттық Банкпен бiрлесiп айқындайтын ... ... ... мен тәуекелдерге ұшырау дәрежесiн ескере отырып, айқындалатын болады.Тиiстi экономикалық ... ... ету үшiн ... ... ... жүйесiн қалыптастырушы ел ретiнде Қазақстан үшiн мемлекеттік борыштың жекелеген бағыттары бойынша өсiм қарқынын төмендету және орта мерзiмдi кезеңде жалпы ... ... ... 65-70% ... ... қол ... орынды болып табылады.Осы бастапқы мәннен асқан кезде ... ... ... ... шектеу шараларын қатаңдату қажеттiгi мемлекеттік борыштың құрылымынан (қысқа мерзiмдi ... ... ... ... ... ЖIӨ-нiң және халықаралық резервтер мен экспорт өсiмiнiң болжамды серпiнiнен шыға отырып, сондай-ақ қосымшада келтiрiлген қаржылық тұрақтылықтың жиынтық индикаторларының серпiнi мен ... ... ... ... ... дағдарыстың әлемдiк тәжiрибесi елдiң қаржылық тұрақтылығы үшiн барынша тәуекел қысқа ... ... банк ... ... мiндеттемелерi болып табылатындығын көрсетедi. Осыған байланысты, сыртқы борышты реттеу контекстiнде банктер үшiн қысқа мерзiмдi ... ... ... ... ... белгiлеу ерекше маңызға ие болады. Қазiргi уақытта қысқа мерзiмдi ... ... ... 0,8 ... белгiленген.Жалпы мемлекетт борыштың жоспарланып отырған параметрлерiне қол жеткiзу үшiн мемлекеттiк органдар ... ... ғана ... тиiс. ... экономиканың нақты секторларының сұранысын қанағаттандыру үшiн қажеттi қаржы ресурстарын тарту үшiн ... ... iшкi ... ... ... ... үшiн ... жасау қажет.Тиiмдi басқаруды қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттiк сектордың борышы және жеке ... ... ... ... мониторинг жүзеге асырылады.Сондықтан мемлекеттiк органдар арасында ақпаратпен алмасуды жүзеге асыру және борыштың жай-күйiне тиiстi ... ... ... ... үшiн ... ... ... деректер базасы құрылатын болады, оны тоқсан сайынғы негiзде мемлекеттiк басқару секторының борышы және мемлекеттiң шартты мiндеттемелерi бойынша - бюджеттi атқару ... ... ... ... ... ... ұйымдардың сыртқы борышы және жеке сектордың сыртқы борышы бойынша - Ұлттық Банк, ... ... ... ... индикаторлары бөлiгi бойынша қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен ... ... ... ... қаржылық емес корпоративтiк сектордың индикаторлары бөлiгiнде өз құзыретi шегiнде статистика жөнiндегi уәкiлеттi орган ... ... ... ... және ... ... мiндеттемелерi бойынша:үкiметтiк борыш лимитiн және есептердiң тиiстi әдiстемесiн көрсете отырып, ... ... ... беру ... ... ... ... басқару секторының борышы және оның құрылымы ұғымын айқындау;мемлекеттiк басқару секторының борыш тәуекелдерiн басқару.Мемлекеттiк сектордың борышын тиiмдi ... ... ... ... алу ... басқару мақсатында туынды бағалы қағаздармен операцияларды жүзеге асыру, оның iшiнде үкiметтiк қарыздарды хеджирлеу жөнiндегi мәмiлелердi ... ... ... ... ... ... тиiс қазiргi мәселелердiң бiрi жергiлiктi атқарушы органдардың танылмаған борыштарын реттеу болып табылады. Аталған мәселенi шешудiң соңғы шарасы заңнамада ... ... ... ... ... ... ... соманы акцептсiз есептен шығару болуға тиiс. Бұдан басқа, өтеу кестелерiн және лимиттердi бұзуға жол бергенi үшiн жазалау шаралары жергiлiктi атқарушы ... ... ... ... ... ... ... басқаруға қатысатын басқару органдары, лауазымды тұлғалар борышты басқарудың көрсетiлген саясаты ережелерiнiң iске асырылуын қамтамасыз етуге ... ... ... берiлген (берiлетiн) кепiлдiктерi, кепiлдемелерi бойынша мiндеттемелерiнiң ықтимал басталуын азайту мақсатында үшін ... ... ... ... ... және кепiлдемелермен қамтамасыз етiлген заңды тұлғалардың борыштарын басқарудағы кемшiлiктерге уақтылы ден қою және оларды жою жөнiндегi шараларды ... ... ... ... ... ... көзделген шараларды іске асырып, Қазақстан Республикасының Үкіметі мемлекеттік сектор ... және жеке ... ... ... ... ... қол жеткізеді деп күтілуде, олар экономикалық қауіпсіздіктің тиімді деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, сондай-ақ ... ... ішкі ... одан әрі ... ... болады. Көрсетілген шаралар, олардың басымдылығына байланысты, кезең-кезеңімен іске асырылады, бұл ретте, бірінші басымдылық экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, ...  -  ... ... ішкі нарығын дамыту болып табылады. Тиісті кезеңге арналған орта мерзімді фискалдық саясатын қалыптастыру шеңберінде ... ... ... ... борышы параметрлерінің болжамын, мемлекеттің басым қатысуы бар ұйымдар борышын басқарудың негізгі бағыттарын, нарыққа қатысушылардың инвестициялық портфелге қоятын талаптарын ... ... ету ... ... нарықта бағдар орнату үшін орналастырылған және орналастыруға жоспарланып отырған мемлекеттік бағалы қағаздардың көлемі мен ... ... ... республикалық бюджет тапшылығын қаржыландыру құрылымын қамтитын мемлекеттік сектор борышын басқару стратегиясын бекітеді.  Осы зерттеу жұмысында жазылған шараларды іске ... ... ... ... ... ... актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізуді талап етеді.Осы перспективаларды іске асыру ... ... ... борышының тиісті деңгейін орта мерзімді кезеңде ЖІӨ-ге 65  -  70 % деңгейіне дейін төмендетуге және ... ... ... ... ұзақ ... перспективада ел үшін қауіпсіз деңгейде ұстап тұруға, ... ... ... басым қатысуымен ұйымдардың борышын, мемлекеттің шартты міндеттемелерін сапалы басқаруға және несие ... ... ... жеке ... ... алу ... тиімді реттеуге септігін тигізуге мүмкіндік береді деп күтілуде.Елдің қарыз жағдайын анықтауда басқа көрсеткіштермен ... ... ... ... (немесе тауарлар тобының) экспорттың жалпы көлеміндегі үлесі және экспортты баға индексі ... де ... ... ... ... түспей тұрып дер кезінде алғышарттар қолдануына ықпал жасайды. Көрсеткіш ... ... ... осы ... тауарға әлемдік нарықта бағаның өзгеруіне тәуелділігін көрсетеді. Егер экспорттың 30% және одан да көп бөлгі дәстүрлі ... ... ... ... ... онда ... төлем қабілеттілігі айтарлықтай шамада экспортты тауарлардың бағасының серпінділігіне тәуелді. Сонымен экспортты баға индексі инфляция индексінен төмен болмауы ... Бұл ... ... ... ... ... ... осалдығын айқындау маңызды.Мемлекеттiк бюджет экономиканы мемлекеттiк реттеудiң аса маңызды құралы болып табылады.Өйткенi,бюджеттiң теңестiрiлгендiгi халық шаруашылығы тепе-теңдiгi мен ...  ...  ең ... және айқындаушы өлшемi болады. Мемлекеттiк бюджет елдiң негiзгi қаржы жоспары, ... ... ... ... Оның ... ... ... құралдарының көмегiмен  экономиканың тиiмдi  дамуы және  жалпы мемлекеттiк мiндеттердi шешу  үшiн  жағдай жасау.Мемлекеттiк бюджеттiң  ...  ... ...  ... ... ... Оның қатарына  жоғары да  көрсетпеген құрылымдық факторлары  да  ... ... Ол ... ... және ... ... ...  және осы  мақсатқа шығынның көбеюiне  ... ... ... ...  ...  ... бюджетке түсетiн салықтар азаяды.Ал мемлекет  болса әлеуметтiк мұқтаждықтарға шығындарды  көбейтуге  тиiс сонымен қатар экономиканың белгiлi ... ...  ... ...  ... бар салаларға  инвестиция көлемiн сақтауға  да  қаражат қажет. Бюджеттiк тапшылық мемлекеттiк қаржылардың  ... ... ... ... олар ақша  ... ...  берекетсiздiгiмен де байланысты. Бюджет тапшылықтарын реттеу  қазiргi  мемлекеттiң экономика саласындағы ең күрделi проблемасына айналды. Мемлекеттiк бюджет ... ...  ... ...  iшiнен қорғаныс  шығындарын қысқартудың  басқа бағыттары iшiнен қорғаныс   ... ...   ... ...   ... көрсетуден бас тартуды, басқару апаратын ұстау  ... ... ...  ... жөн.  Басқа шығындар iшiнен экспорт-импорт  операцияларының залалдығын  өтеуге жұмысын шығындарды бөлiп айтуға болады. Бұл залалдар  ... ... ... ... болмауына,  ал екiнiң бiрiнде  жабдықтар,  машиналар және халық ... ... ... алу  үшiн ...  конверсиялалатын  валюта алудың қажет екенiне байланысты.  ... ... оның ... тұрмыс деңгейiне  тiкелей әсер етпейтiн  шығындарын қысқарту есебiнен  кемітудiң қазiргi  азды көптi  ...  ... ... ...  мiне ... Белгiлi бiр мақсаттарға  бөлiнетiн бюджет  ... ...  ...  ... ... ... " саранның  шығыны екi есе"  деген,  ұмытпау керек.  Таяу  ...  ... ... үнемдеу саясаты  туғызған бұдан әлде қайда  қиын жағдайдан шығу жолын   iздестiрiп  жүрмесек болғаны тегiнде қалай  ... де ... кiрiс ...  ... ... iздестiру қажет. Бұл арада да  ортақ iстiң  игiлiгi үшiн жекелеген кәсiпорындардың мүдделерiн елеусiз  қалдыра тұруға тура келедi.Пайдаланылған ...   ... А. Т. ... тәжірибедегі сыртқы қарыздың пайда болу себептері // Қ. А. Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ  -  Түрік Университеті                                                                                              * ... Р. Ә., ... А. Қ. ... ... Оқу ...  -  Алматы: 2010ж* Бабич А. М., ... Л. Н. ... ... пособие.  -  Петербург: 2000.  -  192 с.* Дюсембаев К. Ш. Анализ финансового положения ... ... ...  -  ... ... 1998.  -  184 с.* ... Ж. М., Бюджетная система Республики Казахстан: теория, ... и ... ...  -  ... 2009 ж* Зейнельгабдин А. Б. Финансовая система: экономическое ... и ... ...  -  ... Қаржы  -  қаражат. 2009* Ильясов К. К., Исахова П. Б. Расходы государственного бюджета. Учебное пособие.  -  ... ... 2003. * ... С. Және ... ... теориясы. Оқу құралы.  -  Алматы: * Мамыров Н. К., Саханова А. Н. и др. Государство и бизнес. В 4-х т.  -  ... ... 2005.* ... В. Д., Ли В. Д. ... курс ... ...  -  Алматы: Институт развития Казахстана, 2009 г* Илиясов Қ. Қ., Құлпыбаев С. Оқулық.  -  ... 2008.  -  448 бет.* ... ... дело. У. Риггин. Вашингтон. 1996 г.* Банки и банковские операции. Е. Ф. ...  -  М.: ... и ... 1990 г.* ... ... ... В. И. ...  -  М.: Финансы и статистика. 1995 г.* ҚР  Қаржы министрлігінің  ...      ҚР   ...  банк  ...  
        
      

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы депозит нарығындағы ақ банк центр кредиттің рольі мен мәні28 бет
Есеп айырысулар түсінігі28 бет
Коммерциялық банктердің меншікті капиталдары65 бет
Қаржыны басқаруды ұйымдастыру17 бет
Қысқа мерзімді міндеттемелердің есебі және аудитін ұйымдастыру, оны пайдалану тиімділігін жақсарту71 бет
Кредит формалары6 бет
Кредит қызметінің түсінігі4 бет
Мемлекеттік кредит пен мемлекеттік борыш24 бет
Мемлекеттік кредит: жұмыс істеуінің алғышарттары, жағдайлары мен факторлары24 бет
Мемлекеттік несие22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь