Қазақстанның физикалық география курсында экологиялық білім мен тәрбие беру

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. География сабағында экологиялық тәрбие беру негізінде оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Оқу.тәрбие үдерісінде экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Экологиялық білім мен тәрбие жайлы ғылыми еңбектер ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Қазіргі экологиялық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
1.4 Қазақстанның экологиялық проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2. Жеке адамның экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... .. 26
2.1 Жеке адамның экологиялық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2 Білімгерлерге экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.3 Сыныптан тыс экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.4 Экологиялық білім алуда танымжорық сабақтарын өткізу ... ... ... ... ... ... ... .48
2.5 Қазіргі заман талабына сай экологиялық білім мен тәрбие беру
жұмыстарын жүзеге асыруға байланысты міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
КІРІСПЕ

Қазіргі кезеңде қоғамның даму бағыты бүкіл оқу-тәрбие жұмысының алдына жас жеткіншектердің тілін, ақыл-ойын, жалпы білім деңгейін, дүниетанымын дамыту мәселесін қойып отыр.Қазақ елінің тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болуы, қазақ тілінің мемлекеттік дәреже алуы, тұңғыш Конституция, Білім беру заңының қабылдануы ұрпақ тәрбиесіне жаңаша қарауды, оны жақсарту жолдарын нақты айқындауды талап етеді.Қазақстан Республикасы тұрақты дамудың жаңа жолына түскен кезеңде жас ұрпақты ізгілікке, эстетикаға, отансүйгіштікке баулитын экологиялық білім мен тәрбие берудің маңызы арта түсуде. Себебі, "табиғат - қоғам -адам" жүйесіндегі қарым-қатынастардың шиеленісуі жылдан-жылға күшейіп, экологиялық зардаптар тіршілікке қауіп төндіріп отыр. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің бұйрығымен "Білім туралы" Заңы (1999), "Айналадағы ортаны қорғау туралы" Заңы (1997), "Қазақстан Респуб-ликасы стратегиялық тұрақты даму жолына арналған 2030 бағдарламасы" (1996) , "Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы"(1997), "Қазақстан Республикасы экологиялық білім мен тәрбие берудің ұлттық стратегиясы" (1998), "Экологиялық білім бағдарламасы" (1999), "Қазақстан Республикасы орта білім берудің мемлекеттік стандарттары" (1998), "Қазақстан Республикасы 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздікті сақтау тұжырымдамасы" (2004) және т.б. құжаттар қабылданды.1972 жылы Стокгольмде «Қоршаған ортаны қорғау» туралы білім беру, 1977 жылы Тбилиси қаласында өткен БҰҰ жанындағы ЮНЕСКО және ЮНЕП ұйымдары экологиялық білім беру туралы 40-тан астам шешімдер қабылдап, оның ғаламдық стратагиялық жоспарлары қабылданды.Ел басы Н.Ә.Назарбаев өзінің "Қазақстанның болашағы - қоғамның идеялық бірлігінде" - деп аталатын еңбегінде: "... елдің Туын, Елтаңбасын, Әнұранын қастерлеуден, заңды, өкіметті құрметтеуге тәрбиелеуден бастау керек [1].
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


1. С.Д. Дерябо, В.А.Ясвин Экологическая педагогика и психология. Р.- н/Дону: Феникс, 1996 г.
2. Н.В.Моисеев Экология и образование. М.: Юнисам, 1996 г.
3. Л.Т. Николаева Методика экологического образования дошкольников. М., 1999 г.
4. Г.А.Петросова Методика обучения естествознания и экологического воспитания в начальной школе. М.: Академия, 2000 г.
5. И.Э. Сулейменов и др. Устойчивое развитие. Экологическое образование. Пособие для преп. вузов и учит. Школ. Алматы: Қазақ университеті
6. Кирова З:Г Экологическое образование и воспитание в дош кольных учреждениях.-М.: Педагогика .1990.
7. Гижицкая С:А. Факторовия Л.В. Экологические тропы.г.Новосибирска. НГПУ,1999
8. Назарова Н.С. Охрана окружающей среды и экологическое воспитание студентов.-М.: Высшая школа,1992
9. Сарыбеков М.Н. Теория и практика экологической подготовки
10. будущего учителя начальных классов.
11. Байтурин И.О.,Нестерова С. Современные представления о предмете экология.// Вестник высшей школы Казахстан, №3,1996
12. Новиков Ю. В. Природа и человек –М.: Природа 1991
13. Фурсов В. И. Экологические проблемы окружающей среды А- А.: Ана тілі, 1991
14. Ғылыми журнал «Дүние» 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004,2005,2006.
15. Данилов-Данильям В.И. и др. Экологический вызов и устойчивое развитие. – М.: Прогресс – Традиция, 2000. – 415с.
16.Экологический кодекс Республики Казахстан // Казахстанская правда,
23.01.2007г.
17.Концепция перехода Республики Казахстан к устойчивому развитию на
2007-2024 годы // Казахстанская правда, 18.11.2006г.
18.Грин Н,. Стаут У,. Тейлор Д. Биология: в 3 т.: Пер. С англ. М., 1990. Т.2.
19.Чернова Н.М., Былова А.М. Экология. М., 1988.
20.Одум Ю. Экология в 2 т. М., 1986.
21.Андерсон Дж. М. Экология-наука об окружающей среде: биосфера, экосистема, человек: Пер. С англ. Л., 1985.
22.Будыко М.И. Климат и жизнь. Л., 1971.
23.Вернадский В.И. Биосфера. М., 1967.
24.Радкевич В.А. Экология: Учебник. М.,1997.
25.Реймерс Н.Ф. Надежды на выживание человечества. Концептуальная экология. 1992
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТақырыбы:  ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯКУРСЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ ...  ...  ...  ...  ...  беру  ...  ...                  ...                  ... 51.1    ...    ...     ...     ...     мен     ...      Экологиялық      білім      мен      ...      ...       ...                           ...                            ... Қазақстанның экологиялықпроблемалары.......................................................232.           Жеке          ...          ...           ... 262.1                 Жеке                 ...                 ... 262.2              ...              ...               ...      ...      тыс      ...      ...      мен       ... ... ... алуда танымжорық сабақтарынөткізу.............................482.5 Қазіргі заман талабына сай экологиялық білім мен тәрбие беружұмыстарын              ...              ...               ...                                                       ... ... ... даму ... бүкіл оқу-тәрбие жұмысының алдынажас жеткіншектердің тілін, ақыл-ойын,  жалпы  білім  деңгейін,  дүниетанымындамыту мәселесін ... ... ... ...  мемлекет  мәртебесіне  иеболуы, қазақ тілінің мемлекеттік  дәреже  алуы,  тұңғыш  Конституция,  Білімберу ...  ...  ...  ...  ...  ...  оны  ...  нақты  айқындауды  талап  етеді.Қазақстан   ...   ... жаңа  ...  ...  ...  жас  ...  ізгілікке,  эстетикаға,отансүйгіштікке баулитын экологиялық білім мен тәрбие  берудің  ...  ... ... ...  -  қоғам  -адам"  жүйесіндегі  қарым-қатынастардыңшиеленісуі жылдан-жылға  күшейіп,  экологиялық  зардаптар  ...  ...  ...  Осыған  байланысты  Қазақстан  Республикасы   Президентініңбұйрығымен "Білім туралы" Заңы (1999),  ...  ...  ...  ... (1997),  ...  ...  стратегиялық  тұрақты  даму  жолынаарналған 2030 ... (1996)  ,  ...  ...  экологиялыққауіпсіздігі  тұжырымдамасы"(1997),  "Қазақстан   Республикасы   экологиялықбілім мен тәрбие берудің  ұлттық  стратегиясы"  (1998),  ...  ...   (1999),   ...   ...   орта   ...   ...  стандарттары"   (1998),   "Қазақстан   Республикасы   ... ... ...  ...  ...  тұжырымдамасы"  (2004)және  т.б.  ...  ...  жылы  ...  «Қоршаған   ортанықорғау» туралы білім беру, 1977 жылы Тбилиси қаласында өткен  БҰҰ  ... және  ЮНЕП  ...  ...  ...  беру  туралы  40-тан  астамшешімдер қабылдап, оның ғаламдық стратагиялық жоспарлары қабылданды.Ел  ... ... ... ... - ...  идеялық  бірлігінде"-  деп  аталатын  ...   "...   ...   ...   ...   Әнұранынқастерлеуден, заңды, өкіметті құрметтеуге тәрбиелеуден бастау керек [1].Әрбір адам бала кезінен: Қазақстаным - менің  Отаным,  оның  мен  ... ... ... мен де ол үшін ... ... ... ойды  ... өсетіндей істеген  жөн"-  деп  көрсетті.  (1.2)Осындай  аса  жауаптыміндеттердің баянды болуы жас республиканың ертеңгі қажетін  ...  ... ... табиғатын сүйетін, оны  қадірлеп,  қорғайтын  білімді,  ...  ...  бала  ...  ...  ...  ...   дейінгі   кезеңненбасталады. Себебі,  егеменді  еліміздің  ертеңі  жас  жеткіншектердің  ... ... ...  Ал,  бастауыш  сынып  кезеңіндегі  білімқоршаған  орта,  табиғат  жайында  қарапайым  ұғым   беру   ...   ... ... ... ... ... ... ортаның заттары  мен  құбылыстарынтаныстыру арқылы  олардың  бір-бірімен  ...  ...  ...  ...  балаларда  алғашқы  табиғат  туралы  ұғым   негіздері   қаланады.Балалардың ... ... ... ...  қарапайым  дүниетанымдық  ұғымдары,олардың  бастауыш  сыныпта  дүниетанымды  оқыту   барысында   және   ... ... ...  ...  ...  ...  ...  алғашқыбаспалдағы  болмақ.  Сондай-ақ  табиғат  заңдылығын  жеңіл  түрде   ұғындыраотырып, берілетін ...  ...  ...  мен  ...  ... баланың дүниетанымы кеңейіп, тереңделіп, толықтырылады.Диплом жұмысының мақсаты мен  міндеттері:  Экологиялық  ...  ... ... табиғаттқа деген жауапкершілік  қатынасты  қамтамасыз  ету.Экологиялық  білім   беру   дегенде   ...   ...   ...    ... ...   ...  үздіксіз  білім,  тәрбие  берудаму  процестерін  түсінеміз.  Экологиялық  ...  беру   ...   ...   ...   ...   ...    ...    жәнеәдістемелік жағынан негіздеу. Зерттеу міндеттері:(    экологиялық тәрбие беру арқылы балалардың дүниетанымын ... мен ... ... - әдістемелік тұрғыдан негіздеу;(    экологиялық сана экологиялық сауаттылық, экологиялық мәдениетұғымдарының мәнін нақтылап, табиғат арқылы оқушылардыңдүниетанымын ... ... ...    ... ... беру ... ... дүниетанымынқалыптастырудың тиімді жолдары, формалары мен әдістерін іріктеу.Экологиялық білім беру дегеніміз-  әр  түрлі   ...  ...  ...  ...  ...  ...  екі  ...  бағыты  барқоршаған ортаны қорғау дың жалпы ілімі ... ...  және  ...  ...  ...  ...  жалпы  заңдылықтары  тұралыарнайы білім беру  .Ал  ...  беру  ...  ...  ...  ...  мен   көзқарастың    басқа   ...   ...   ... ... әр ... ... мамандарын даиындауДиплом жұмысының құрылымы:Зерттеу  жұмысы   кіріспеден,   екі   ...   ...   ... деректер мен әдебиеттер тізімінен тұрады.Диплом жұмысының өзектілігі:Экологиялық тәрбие беру арқылы  балалардың  дүниетанымын  қалыптастыружолдары,   ...   ...   -   ...   ...   ... ...  ...  сауаттылық,  экологиялық  мәдениет  ұғымыныңмәні  нақтыланып,  оқушылардың  дүниетанымын  қалыптастырудың  мазмұны   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   сыныпбалаларының  дүниетанымын  қалыптастырудың   ...   ...   ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру негізінде  оқушылардыңдүниетанымын қалыптастырудың педагогикалық негіздері1.1 Оқу-тәрбие үдерісінде ... ... мен ... ... ... география курсында экологиялық білім мен тәрбиеберу  -  жастардың  ...   ...   ...   ...   ...  ...  қарым-қатынасын  қалыптастыру.   Осы   ... ... ... ... экологиялық санасы қалыптасады.Курстың басты  міндеттері:•   өмірде  және  нақты  іс-әрекетінде  ...  ...  ...  ... ...  ... қорғау және өзгертуге  байланысты  оқушыларды  жаппай  қоғамдықпайдалы еңбекке қосу;•  мектепте ... ... және ... ... ... ... ... бірі - оқушыларды  табиғатты  қорғау  мәселелерітуралы ғылыми ... және ... ... ... ... еңбек  тәрбиесімен  байланысты,  өйткені  өндірістік  іс-әрекеттің барысында адам жерді  пайдалану  ...  ...  ... игеру, дақылдарды суару мөлшерін,  минералдық  тықайтқыштарды,  улыхимиялық заттарды беру ... ... ...  ...  спйкесесепке алып отырады.Оқушылардың экологиялық білімнің  белгілі  жүйесін  игеруі,  табиғаттықорғауы, жер байлығын тиімді пайдалануы экологиялық  ...  ... тану ... ... ... ... ... тәрбие.Оқыту процесіндегі экологиялық тәрбие. Экологиялық  білімнің   негізгікөздері: химия, физика, биология,  география,  ...  ...  ... оқу ... ... ... түсіндіріп,  сыныптанжәне мектептен тыс экологиялық жұмыстарда тиімді қолдана  ...  ... және ... - ... ... ... оқушылары  табиғат  байлығын  ауыл  шаруашылығында  пайдаланужайлы алғашқы ұғымды еңбек сабақтарында алады.  Олар  үй  ...  ...  ...  т.б.  ...  ...   ...   пайдалану   жолдарыментанысады.Бастауыш сыныптардың  оқу  бағдарламасындағы  оқушылардың  экологиялықіскерлік дағдысын қалыптастыруға бағытталған  ...  ...  ... кезеңіне фенологиялық бақылау жүргізу,  мектеп  және  қоғамдық  мүліктіұқыптылықпен күту, тұрмыста электроэнергияны, газды, суды үнемді  ... және  ...  ...  оқушыларын  кең  көлемде  экологиялық  білімменқаруландыру қажет.Қазіргі жағдайда өндіріс табиғатқа ... әсер ... ... ... ... орай табиғатты  ұтымды  пайдаланудық  ғылыми  білімге  негізделетініноқушылардың түсінуі керек. Өндірістік  ...  ...  ...  ... ... ... жатыр.Экологиялық тәрбие жұмыстарының түрлері:1.  Ауыл  мектептерінің  ...  ...   ...   ағаштар   тұқымыныңкөшеттерін өсіріп, көгалдандыруға пайдалану.2. Мектеп оқушылары мемлекеттік орман  шаруашылығына  үнемі  ...  ...   ...   ...   атқаратын   жұмыстарының    түрлері:    ...  ...  ...  ...  ...  күту,  өрттен,  ұрыларданқорғау, орман-тоғай зиянды жәндіктермен күресу.- дәрі өсімдіктерін дайындау, жидек, саңырау-құлақ, т.б. жемістерді ... ... ... ... және ... алып ... ... бақылау жүргізу.3. Оқушылар ауылшаруашылық тәжірибе жұмысымен  айналысады.  Тәжірибе  жұмысыбиология,  химия  мұғалімдерінің,   ...   ...   ...  ...  ...  зиян  ...  адамдармен  күреседі,   қорықтағыережені   бұзушыларды   анықтайды,   химиялық   улы   ...   ... ... және ... ережелерін бұзушыларды әшкерлейді.5. Экологиялық тәрбиеге айланысты мектепте жаппай  шаралар  ұйымдастырылады.Олар: кештер, дәрістер, баяндамалар, т.б.6. Жалпы білім беретін мектептерде ... ...  мен  ...  әр  ... оқу ... ... ... пайдалы жұмыс  және  өндірістікеңбек арқылы іске асырылады.Экологиялық  ...  ...   -   ...   ...   ... әр  ...  нысандарда  жүргізіліп,  жеке  тұлғаның  ...  ...  ...  ...  ...   жауапкершілікқасиеттерін жетілдіреді.Бүгінгі  таңда  ғаламдық  мәселелердің  ішінде   ...   ... ... ...  ...  ...  ...  ортаның  нашарахуалының  кеңінен  өрістеуімен,  жер   ...   ...   одан   ... ... әсер ... ең ... ...  отырған  экологиялықмәселелерді шешу маңызды орында тұрып, оларды шешуге бағытталған  нақты  іс-шаралардың ... ... ... ... ... ... экалогиялық дағдарыс кезеңінде адам мен табиғи  ортаның  өзарабайланыс заңдарын оқып үйренуге  деген   ынтаның  ...  және  ...  ... осы ...  ...  алудағы  салғырттық  ,  ...  ...  ...  ...  ...   талаптардың   орындалмауы    ...  ...  ...  деңгейінің  төмендігі,   экологиялық   ... ... ... ... ...  ...  қорғауға  қатыстыіс-шаралар  жүйесінде  «адам  -  ...  -  ...  ...  мен  ... дұрыс ұйымдастыруға қажетті дағдылар  мен  біліктіліктің  ,  табиғиқорларды орнымен  пайдаланудың   ғылыми  ...  ...  ... ... ... ...  ...  экологиялық  біліммен тәрбие беру қажеттеілігін айқындайды.Табиғат  ...  ...  ...    ...   ... пен ... ... - экологиялық дағдарысты  туындатушыбасты  себеп  ...  ...  ...   ішінде    есей   келе   халықшаруашылығының түрлі  салаларында  қызмет  етіп  ,  ...  ...  ... ...  ... ... сан  алуан  жауапты  шешімдер  қабылдайтынөскелең ...   ...  мен  ...  беру    көзі  ...  ...  ...  ұйымдастырылатын   оқу-тәрбие   үрдісінде   пәнаралық   ... ...  ...  экологиялық   тәрбие  беру  халықаралық  ұйымдардыңқадағалауында  болып, күн тәртібінің ... ... ... ...   тәрбие  берудің   жалпы   стратегиялары   мен   барлықмемлекеттердің осы саладағы ... ... ...  ...  ... ... ... мен мәдениет жөніндегі (ЮНЕСКО) мемлекетаралық  ұйымыныңтікелей ... ... ... ... қаласында 1968  жылы  ЮНЕСКО-ның  ұйымдастыруымен  биосфераныңресурстарын қорғау және тиімді пайдалануға арналып  өткізілген  үкіметаралықконференциясында  ... ...   ...  ...  ...  тұңғыш  ретаталып өтті.Швейцарияда 1971 жылдың желтоқсан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  халықағарту  мәселелеріне  арналып  ,  осысаладағы атқарылуы тиіс ... ... ... 1977 жылы ... мен  ...  ...  қоршаған  ортағабайланысты бағдарламасы) бірге отырып  өткізген  үкіметаралық  ... ... ... ... беру  ...  ...  ...  біліммен тәрбие берудің  халықаралық деңгейде дамуындағы маңызды  ...  ...  ...  ...  даму  ...  қоғам   ментабиғаттың қарым-қатынас мәселелеріндегі күрделі  шиеленістерді  дұрыс  шешебілу,  бүкіл  жер  ...  ...  ...  ...   ...   ...  ...  Өйткені,  өндірістің  дамуы  барысында  табиғи  қорлардыңдағдарысқа ұшырауына, қоршаған ... ...  ...  ...  ...  ,жаңа дағдарыстардың туындауына ұйытқы болды.Табиғат әлемі адамдардың тіршілік ету ортасы. Ал,  адамдар  табиғатсызөмір   сүре  ...  ...  ...  ...  жоспарларды  орындау,өндірісті  өркендету  негізгі  міндет  болып,  табиғатты   (  ...   ... мен ...  ...  қорғап,   ядролық  жарылыстар,  табиғатбайлықтарын орынсыз пайдалану, ... ...  ...  ...  ...  ...  жейтін   тамағымыздың   құрамында   улы   ...   ... ... ... ...  ...  ...  ауаға   таралып,осының  нәтижесінде  өкпе,  рак,  жүрек,  психикалық  ...  саны  ...   ...  ...  сақтау  ұйымының   мәліметіне   сүйенсек,аурулардың 80-90% ішетін ас суынан  және  ...  ...  ...  ... ... әлеуметтік тапсырысын орындауда мектеп географиясыныңқосатын  үлесі  қоршаған   ортаға   деген   біртұтас   ...   ... және оны ... ... тұлғалық  сапаларды  тәрбиелеу  арқылыкөрінеді.  Мектепте  оқытылатын  Қазақстанның  физикалық  және  ... ... ... қоғамның жасөспірімдерді өмірге,  нақтылы  біраумақта  оның  географияның  ерекшеліктерін  ескере  отырып,   еңбек   ...  ...  ...  ...  ...  пен  қоғам  арасындағыбайланыстар туралы ... орта ...  ...  беру  жүйесінің  маңыздыэлементі  болып  саналады.  Жалпы   ...   ...   ...   ...  ...  зор.  Оны  ...  тұрғыда  қарайтын  болсақ,  олоқушыларда әрбір  объектіні  ...  ...  ...  ...  ... және  ...  ...  экологиялық  және  әлеуметтіксаяси  тұрғыда  баға  бере  алу  ...   ... ...  және  әлеуметтік  география”  курсын  оқытудыңжаңартылған мақсат  ...  ...  ...  үшін  ...  ...  беру  ...  ғылымының  бұрыннан  кіріктірілген  тұжырымдары  менидеяларына (географияның біртұтастығы, табиғатты тиімді  пайдалану,  табиғи-шаруашылық аудандастыру және т.б.) ... Ол Н.Н ...  К.К  ... ... В.А ... И.П  ...  В.М  ...  еңбектеріндекөрініс тапқан [5].Бұл  ғалымдардың  ...  ...  ...   заманға   сайэкологиялық білім мен тәрбие берудің мақсатына:•  қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу;•  ... ... ... ... ... қалыптастыру;•  қоғамдық пайдалы еңбек және еңбек тәрбиесі арқылы табиғатты қорғау,  күтужәне жақсарту;•  экологиялық білімді насихаттау ... ...  ... мына қасиеттерімен байланысты:   өзіс-әрекетін бақылау,табиғи ортадағы өзінің іс-әрекетінің жақын кездегі  жәнеболашақты нәтижелерін болжай білу, өзіне және басқаларға сын  ...   ... және ... ... ... педагогтардың халықаралық экологиялыққозғалысы қоршаған орта саласындағы білім беруді  ... ...  беру  ... ... ... деп ...  ...  жедел  даму   барысында,   ...   ... ...  ...  ...  ...  ...  шешебілу,  бүкіл  жер  шарының  болашағын,  әрбір  азаматтың   өмірін   ...  ...  ...  өндірістің  дамуы  барысында  табиғи  қорлардыңдағдарысқа ұшырауына, қоршаған  ...  ...  ...  ...  ... ... туындауына ұйытқы болды.Табиғат әлемі адамдардың тіршілік ету ортасы. Ал,  адамдар  табиғатсызөмір  сүре  алмайды.  Соңғы  ...  ...  ...   ...  ...  ...  міндет   болып,   табиғатты   (ауаны,   ... мен  ...  ...  ...  ...  ...  ... орынсыз пайдалану, табиғатты ауруға  ұшыратты.  Жұтатын  ауамыз,ішетін  суымыз,  ...   ...   ...   улы   ...   ... ... қалдықтар  сүзгіден  дұрыс  өткізбестен  ауаға  таралып,осының  нәтижесінде  өкпе,  рак,  жүрек,  ...  ...  саны  ...  ...  жүзілік  денсаулық  сақтау  ұйымының  ...   ... 80-90% ... ас ...  және  ...  ауадан  туындап  отырғаныкөрінеді.Қазақстан азаматтарының денсаулығы,  білімі  мен  әл-ауқатының  артуынқамтамасыз ету мақсатымен, Президентіміз Н.Ә. ... ...  ...  өз  ...  ...  адамдардың  денсаулығын  жақсарту,  аурулардыболдырмау  және  салауатты  өмір  салтын   ...   үшін   ...  шешу  ...  атап   ...   ...   ... нашар ахуал бүгінде адам өлімінің 20%-ке себеп болып  отыр,  олкейбір ...  ...  ...  да  ...  ...  үштен  бірісапасыз тамақтанбау да теріс демографиялық салдарға әкеп соғады [6].Озон  ...  ...  улы  ...  ...  ...  ... ... – адамның іс-әрекетінен жасалған қасірет болып  табылады.Табиғаттың  осындай  күйге  ұшырап,  еліміздің  ...   ...   ... ... бір ...... ... мен тәрбиенің төмендігіСоңғы ХХ ғасырдың екінші жартысында  адам  баласынан  алдынан  шыққан,табиғатты  ...  ...  ...  ...  сай  ...  мен  тәрбиелеудіңқажеттілігі туып, экологиялық мәселелер қазір әлемде  өзінің  қоғамдық  ... ... ... мәселенің біріне айналды. Сондықтан  жас  ұрпаққаэкологиялық ...  мен  ...  беру  ...  күн  ...  ... ...  күттірмес  екендігі  1991  ...  ...  ... ... ... мектептері тұжырымдамасында» және 1992 жылғы  «ҚазақстанРеспубликасының  білім  беру  туралы»   заңында,   1996   ...   ...  ...  қауіпсіздігінің  тұжырымдамасында»   көрсетілген.Қазақстан Республикасының Конституциясының 6-шы бабы жер және оның  қойнауы,су ... ... мен ...  ...  ...  да  ...  ресурстармемлекеттің  меншігі  екендігі,  олардың  мемлекет  қорғауында  ...  осы  ...  38-ші   бабы   ...   ... табиғатты сақтауға және  табиғат  байлықтарына  ұқыпты  қарауғаміндеттейді.Қазақстан Республикасының «Қоршаған ... ... ...  заңының  89бабының әрқайсысы еліміздің болашағын  экологиялық  ...  ...  ... ... Заңда  басқа  салалармен  қатар  педагогикалық  ... ... ... ... ... ...  мен  білім  берудіңжалпыға бірдей және үздіксіз жүргізілу қажеттілігі көрсетілед.Өйткені табиғатты аялау, соның ... ... ...  ...  ...  ұлттық  тамырдан  нәр  алады,  яғни,  ...   ... ...  қоршаған  табиғат  ортасымен  және  өмір  сүріп  отырғанқоғамындағы қалыптасқан ғылыми ұғым түсініктерімен  ...  ... ... жерін, елін  қорғауға  тәрбиелейтіндігін  ашып  көрсеткен.  Табиғатарқылы балалардың имандылық ...  ...  ...  ... ... ... Коменский ескерткен.Табиғаттың сұлу көріністері арқылы жас  ұрпақтың  ...  ...  ...  ...  сүю  ...  ...   туралы   қазақхалқының   ағартушылары   мен   зиялы   ...   ...   ...   ...   Ж.Аймауытов,   М.Жұмабаев,   Ш.Құдайбердиевеңбектерінде көп көңіл бөлінген. Ұлы  Абай  өз  ...  ...  пен  ... ... ... ... қарастыруға келмейтін біртұтас  дүниеретінде қарастырған. Белгілі педагог-психолог Жүсіпбек ...  ...  ... ең ... ... ... туған жерінің табиғаты, оның құбылыстарын  білуөте қызық. Мұндай оқыту жүйесі өмірге,  табиғатқа  теңеу  мазмұнының  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   қарауғаүйретеді [7].1.2 Экологиялық білім мен тәрбие жайлы  ғылыми еңбектерЭкологиялық  ...  мен  ...  беру  ...  ...  ...  Ә.Е.Бейсенова, Ә. Бірмағамбетов, Х. Жүнісова, Ж.Б. Шілдебаев  т.б.  еңбектеріндежазылған.Табиғат қорғауға байланысты ...  ...  ... рет ... мен орта арнаулы  жоғарғы  оқу  орындары  үшін  экологмамандар дайындау туралы тұжырымдама ... ...  ...  Алматы,Өскемен, Шымкент, Семей, Атырау, Ақтау университетінде экологиядан  мамандардайындайтын  ...  ...  ...  ...  рет  (1987  ...   ... дайындау мәселесін көтеріп, экологиялық білім  мен  ...  ...  ...  ...  Ә.С.  Бейсеновваның  еңбегі  айрықшаболды [8].Қоғамның  дамуы  ...   ...   ...   ...  даму  ...  қоршаған  орта  мен  қоғам  арасындағы   қарым-қатынастың  ...  арта  ...  Осы  ...  ...  ...  бұзылып,  табиғи  жүйенің  өзін-өзі  реттеп  отыруырқынан шығып кетті. Демек, адам баласы өмір сүріп ...  ...  ... ... бойынша өзгеріске ұшырату қаупі төнді.Сонымен бірге, қазіргі  кезде  адам  мен  табиғат  арасындағы  қарама-қайшылықтарды ... жол табу және  ...  ...  ...  беру  ... ... ... айналуда.Білімгерлерге  экологиялық   тәрбие   беру   ...   ...   ...  орны   ...   Ж.Ж.Руссо,   Г.Песталоций,А.Гумбольдт классикалық  педагогикада  баланың  ...  ...  ... ... ... ...  ...  заңдылықтарын  негіздеді.Чех халқының атақты педагогы Я.А.Коменский «Тәрбиенің ......  ... табиғаттың  бір  бөлігі  және  оның  заңдылықтарына  бағынушы»,-  деді.Француз  ағартушысы  Ж.Ж.Руссо  ...  ...  ...  ... ... тәрбиелеу керек, табиғат баланың  ересектігінен  ... ... ... - деп ... Ол тәрбиенің үш қайнар көзі:  «табиғат,адамдар, заттар» деп ...   ...   орыс    ...    В.Г.    ...    ...  Д.И.Писарев  т.б.  мектепте  табиғатты   немқұрайлықоқытуға және оған мейірімсіздік қатынасқа қарсы шықты.Н.Н.Герцен  жас  ...  жан  ...  ...  ... ... ... «Біз адам ... табиғат  дүниесінен  тас  қабырғаарқылы бөліп тастауға  әдеттендік,  бұл  ...  ...  ... қалыптастырудағы табиғаттың мәнін ерекше бағалап,  «өз  денесінсүю және қорғауға адамға тән  қасиет  ...  ...  дәл  ...  ... ... 1-ші күнінен үйренгендерін, жақсы көрген сол адамдарды,  солжерді, сол өмір құрылымы мен ұғымды  қорғауда  оған  тән  ...  -  ... Орыс ... жас ...  ...  ...  ...  білім  беружәне адамның табиғи  мінез-құлқын  айқындайтындықтан,  моральдық  сапалардыңқалыптасуына әсер ететіндіктен ... мән ... ... В.Г. Афанасьев, В.В. Журавлев, А.Г.  Спиркин,  Г.С.Смирнова, А. Қасабеков, Ж. Алтаев  т.б.  ...  ...  ...  тәрбие  беруде  «қоғам-адам-табиғат»  арасындағы  ...   ...  ...  тұрғысынан   қарастырады.   Себебі,   адамның   тұрмыс-тіршілігінің  ...  ...  ие  ...  ...   ...   дамып,жетіледі. Сана – адамның іс-әрекеті мен  мінез-құлқын  реттеп,  бағыт-бағдарберіп отырады. Ол әрекетінен көрініс табады. Жеке ...  ...  ... ... ... көрініс табады. Жеке  адамның  басқа  адамдармен  –  табиғиортамен ... ... ... ... ...  ...  адамдарғақоршаған  заттық  дүниеге   көзқарас-пікірінің   қалыптасуы   жеке   адамныңжетілдірудің ... ... ... ... ... ...  ақыл-ойы  менсана-сезім   бірлігін   ...   ...   жеке   ...   ... ... көзқараспен қарауға бағыттады.Психологтар  А.А.Люблинская,  М.Мұқанов,  Қ.   Жарықбаев,   т.б.   ...  ...  ...  ...  мен  ...  беру   жұмысы,қоршаған   ортамен   қарым-қатынаста   ...   жас    ... ғана ...  ...  деген  пікірлер  айтқан.  С.Л.  Рубенштейнәрбір жеке адамның  ...  ...  ...  ...  компоненттерініңбірі  қарым-қатынас  деп  санайды.  Ол  табиғатқа   адамгершілік   ... ... ...  ...  ...  көрсете  отырып,«басқа адамдармен жарамды қатынасқа ену, басқа  ...  ...  ... ... жасай білу тек толы бағалы адамның ғана қолынан келуі  мүмкін,ал ол дегеніміз дүниеге, өмірге, табиғатқа  мың  дос  ...  ...  ... ... қасиетін  дамытып,  оларды  парасаттылыққатәрбиелеуге  экологиялық  ...  ...  де   ...   зор.   ... ... ... мүсіркеушілік  және  басқа  гуманистікерекшеліктерін дамыту бағытында табиғатпен сырласу жеткіліксіз  болса,  ... ... ... ... бір ... ... көру мен  шектеушіліккедушар болады.Табиғат арқылы экологиялық тәрбие берудің маңызын бағалай келіп,  ... ... ...  ...  ...  оған  ...  ...  бастапқы  негізі  болып  саналады.  Мұғалімнің  маңызды  міндетіэстетикалық  ...  ...  ғана  ...  ...  ...   табиғатқа   адалқатынастағы  адамгершілік-эстетикалық   жағын   ...   оның   ... ... ... ... - деді ... да адамның табиғат сұлулығына қатынасы  эстетикалық  ... қана емес ... ... адамгершілік-эстетикалық  қатынас  депқарастырған  жөн.  Табиғат  пен  ...  ...  ...  бейненің   ішкіүйлесімдігі экологиялық пен  ...  ...  ...  ... ... ... ... оған  деген  адамгершілік  қатынасты,«эстетикалық тәрбиені экологиялықтан бөліп қарастыруға болмайды».Табиғат – ... ... бақи ... қайнар көзі, ол  эстетикалықтәрбие берудің ең ... ... бірі ...  Ал,  бұл  ... ... ... табиғаттың күйзеліп,  күйреуіне  қарсы  тұратындайадамның қалыптасуына ықпал етеді. Қандай  жұмыстың  ...  да,  ... еске ... ... пен адам ... зат  алмасуды  заңды  түрдеүйлестіріп отыратын, еңбекке ...  мен  ...  ...  орны  ... ... ...  ...  шығуы»  деген  еңбегінде  органикалық  дүниеніңдамуына байланысты көптеген  экологиялық  байқауларын  ...  ... ...  ...  ...  алғаш  айтқан  адам  Эрнест  Геккель.  Ол«Экология» деген сөзге ... ... ... 1866 жылы  ...  табиғатзерттеушісі Эрнест Геккельдің өмірге  енгізген  «экология»  ...  ... «үй ... ... ... ... ... ғылым», деген грек  сөзіненшыққан. Келесі бір экологиялық  сөздікте  «экология  (гректің  ойкос  –  ... ... және ...... ... ... ... екі сөзінен  құралған)– қоршаған ортаны қорғаудың ғылыми негізі,  тірі  организмдердің  өмір  сүружағдайларын,  олардың  ...  ...  ...  ...   ... ғылым».Экологияның танымал сөзге айналғаны соншалық, оны  не  болса  ...  ...   ...   салуға,   жерді   ...   ...   ... ... ... өңдеуге, көкөністерді органикалық  тыңайтқыштардыпайдалана отырып өсіруге ... етіп таға ...  ...  «Осы  ... аса  қажет  екендігіне  ойынды  әдеттегі  ...  ...  ...  ... ... ... заңдарын сорақылықпен бұзғанымыз үшін  табиғаттыңөзі үкімімен бізге берер соққысын жеңілдету мен  ...  аз  ...  аз  ... ... тырысуымыз жатыр», - деп атап көрсеткен болатын  Америкаэкологы Р.Риклефс[10].Экологиялық тәрбие жұмысы  балалардың  жас  ...  сай  ...  ...  ...  ...  ...   болатындығына   К.Д.Ушинский  ...  ...  Оның  ...  ...  ...   ...   ... табиғат және онда тіршілік  ететін  хайуанаттар  мен  ... адам және оның ... ... ... ...  келтіріледі.  Оладам мен табиғат арасындағы қатынасты  ...  ...  ... ... ата-аналар да, қоғам да,  тәрбиешілер,  заң  шығарушылар  дааяғына ... ... ... ... егесу  жақсы  емес,  адамға  тек  оныңзаңдылықтарын білу және олардың күшін пайдалану ғана қалады»,  -  ...  ...  ...  ...  ...  сене  ...  оны  «ой  ...  «ұлытәрбиеші» деп бағалады.  Өзінің  жастық  шақ  өмірінің  негізінде  қорытындыжасай ... ...  мен  ...  тағы  деп  атаңдар,  бірақ  өзімніңөмірлік әсерімнен жер  бетінің  әсем  ...  ...  жан  ... ... мол ... ... ықпалы  бар,  тіпті  ойымен  ... да ... қиын ... терең шешімге», - келдім деген болатын.Р.Г.Лемберг, А.С.Макаренко,  Ш.Т.Шацкий  т.б.  өздерінің  ... ... ... ... қарым-қатынасының қалыптасуы  күнделікті  қызметбарысында жүзеге асатынын атап көрсеткен.Табиғаттағы   эстетикалық    ...    ...    ...  ...  идеясын  Н.Н.  Рыбников,  В.А.Сухомлинский   т.б.еңбектері  арқылы  негізделді.  В.А.Сухомлинский  ...  адам  оны  ...  ...  ...  ой-жеткізуде  ғана  тәрбиенің  қуатықайнар көзі бола алады», - деп  табиғаттың  заңдарын  жете  ...  ... ... ... ... мән береді.  Ол  баланың  бойынатабиғатқа сүйіспеншілік сезімін дамытуды  ешнәрсеге  айырбастауға  болмайтынэстетикалық,   ...   ...   ...   экологиядан    бөліпқарастыруға болмайды».Бар өмір тіршілігі табиғатпен  араласып  ...  оның  ...  ...  ...  ...  ...  ...  халықтық  педагогикада,   ақын-жырауларымыздың,  ағартушыларымыздың  даналық  сөздеріне  қанып   ...   ...   ...    ...    еңбектерінде    табиғатқакөзқарастарының ғылыми әрі тәрбиелік мәні мол.  ...  ...  ... қатынасындағы әдет-ғұрыпын, дәстүрін,  этикасын  зерттей  отырып,қазақтар арасындағы сенім олардың табиғатты шексіз  қадірлеуінен  туған»,  ... ... тану ... рухани күш беретіндігін айтқан болатын.А.Құнанбаевтың  қара  сөздеріндегі  философиялық  ой-пікірлері,  оныңтабиғат заңдылықтарын терең ... ...  ...  оған  ...  ғылымикөзқарастарын танытады. Ол табиғаттың бір байлығын  адам  баласының  ауызынатосып, таусылмас азық болып ... ... ... «Кім өзіңе  махаббатқылса, сен де оған ... ... ... - деп өсіп келе ...  ... ... аялап сүйе білуге үндейді [11].1.3 Қазіргі экологиялық мәселелерҚазіргі экологиялық мәселелер бүкіл адамзат баласын ойландырып отырғанкезде халқымыздың бұл ... ... ... та, ... те мәні  зорасыл   мұраларына   көңіл   бөлу   керек.   Халықымыздың   ...   ... және оны ... ...  ...  ...  ...  қазіргіұрпаққа өнеге-үлгі  боларлық  жыл  мұралар,  ...  ...  ... сөз, аңыз ... ... ...  ...  Осындай  әрбір  асыл  мұраныңөзінде қаншама терең ой, әрі тәлім-тәрбие өнегесі ... ... да  ... әр ... ... ... ... халықтық  педагогиканың  асылмаржанына  үнемі  көңіл  ...  әрі  оны  ...  ...   ... ... ... ықпалын тигізеді.Аңыздардағы Қорқыт бабаның жерді бүлдіріп  қаза  ...  ... ... ... - деп  ...  Асанқайғы  атамыздың  халқына  жайлықоныс іздеп, ...  жеті  жыл  ...  ...  М.  ...  ... бір сапарында сол  жақта  тағдыр  талабымен  ...  ...  ... ... ... үйге ... ... «Сыр ағып жатыр ма?» – деп  сұрауыныңөзі туған жерге, туған жер табиғатына деген сүйіспеншіліктің белгісі.Халқымыз табиғаттың кейбір туындыларын ... ...  деп  ... жоюға  болмайтынын  уағыздаған.  Сонымен  бірге  табиғат  пен  ...  ...  ...  болмайды  деп  қараған.   ...   ... өз ... ғана алып,  қалғанына  еш  уақытта  зиянын  тигізбегенШ.Уәлиханов: «табиғат пен адам: ...  ...  ...  одан  ...  ...  не  бар?  –  дей  келе  ...  ...  үлкен  мән  береді.Табиғаттағы  кейбір  ...  мен  ...  ...   ...   ... ... деп ... Осы аталғандарды құрмет тұту,  ырымын  жасаптұру, адам баласына ... пен ... құт ... - деп атап ... ... ... қастерлеген жерлерді  «Әулие  бұлақ»,  «Әулиеағаш» деп атап, оларды көздің қарашығындай қорғап, «Бұлақ көрсең көзін  аш»,«Аққуды ... ... ...  ...  «Көк  ...  ...  деп  ...  етіпотырды. Ал қарлығаш, аққу, ұлар т.б. құстар  жақсылықтың  жаршысы,  ... ... ... сұлулықтың  символы  деп  ұясын  бұзуға,  балапаныналуға, өлтіруге мүлде рұқсат етпеген [12].Ертедегі табиғат жайындағы нақыл сөздер, ... ...  ...  менақындар  жырларындағы  ойлы  пікірлер  –  экологиялық  тәрбие  беруде   жәнеэкологиялық ... ... өте ... ... ... ... ... бұлақ көзін аша жүр,Ізіңді қалдыр жақсы істен мұра шаша жүр,Өзіңді қалдыр ... ... жаса нұр  –  ...  ...  зор  ...... сырларын бойға сіңіріп алмайынша  онымен  тең  отырыпсөйлесу  қиын.  Ең  ...  ......  ...  ...  ... – туған бабаңдай табыну, үшінші, табиғатты туған ұлыңдай  қорғауыңқажет. Түсінбей тұрып табыну, табынбай тұрып қорғаудың қисыны  жоқ.  ...  ...  ...  ...  ...   тұл   болатын   –   ажырамасбөлшектері.  Адам  үшін  жері  мен  суы,  ...  мен  ...   ...   ... тіршілік ететін басты көздері  болса,  табиғат  үшін  адам  ... ... ... ... бабасы  Қорқыт  Ата  «Қаратауларың  бұзылмасын,саялы ағаш сынбасын, ... ... -  ...  қасиетті  сөздері  –туған жер табиғатын аялауға шақырған аталы  ...  ...  ...  ... тал ... ... жер – нулы жер», «Жері байдың елі бай» -  дегенсөздер бала санасына сіңіп, ... ... ... ...  ...  ...  ...  негізгіжағдайында барлық оқу пәндерін  экологияндыруға  байланысты  мұқият  ... ...  ...  -  деп  ...  ...  басты  назараударды [13].Қазіргі  кезде  оқу  ордаларында  экологиялық  тәрбие  беру  ... гөрі ... ... ... ... отыр. Нәтижесінде  табиғат  пенқоғамда орын алатын күрделі  байланыстарды  талдаудың  орнына,  ...  ... ... ... пайдаланбаудың жағымсыз салдарын жоюға жұмсауда.Экологиялық тәрбие беру жұмысы жанұяда, балалар бақшасында,  мектепте,орта арнаулы және жоғары оқу ...  ...  ...  ...  кезде  деүздіксіз  жүргізілген  жағдайда  адам  санасында  ...   ...   ...  ...  ...  тиянақты  көзқарасты  қалыптастырып,  ... ... ... ... ... ... беру  жер  бетінің  әрбір  тұрғынынқамтуға тиісті бүкіл халықтың мәселеге айналып отыр. ... ...  ...   оның   байлығын   ...   ...   ...    РеспубликасыныңКонституциясынан   орын   алуға,   арнаулы   өкіметтік   қаулы   ... ... беру ... ... арта ...  –  бұл  ... ... бала бақшадан бастап жоғары  оқу  орындарына  дейінгі  тәрбиеорындарында  оқу-тәрбие  жұмыстарының  әр  ...  ...  мен   ... ... ... Мұның  мәні  –  білімгерлерді  табиғатқа  ... ... оның ... ... ... маңызды мәселе  екенінұғындыру табиғатқа дұрыс  қарым-қатынас  жасау  жөніндегі  қажетті  білімменикемділік,  дағдыларымен  ...   ...   ...   ...   ... ... оның  байланыстарын  қорғауға  міндетті»  ...  ... ... бірдей дәйектілікпен жүзеге асырылып отырымағаны мәлім.«Жалпы  білім  беретін  оқу  ...  ...  ...  ...  туралы»  әдістемелік  хатта  оқыту  процесінде  экологиялық  тәрбиеберудің маңыздылығын ашып көрсетуі, ...  ...  ...  ...  ...  ...  салады.  Қазіргі  әлемдік   экологиялықмәселелердің   туындап   отырған    ...    ...    ... ... ... ... ... отыр.Адамдар табиғатты билеп – тың игеру жылдарында  қаншама  жерді  тілім-тілім етіп жыртып, эрозияға ұшыратты. Мақта мен ... ...  шөл  ... деп ... салып, суды  бөгеп  табиғаттың  бұзылуына  әкеліпсоқтырдық. Адам мен табиғаттың өзара қатынасындағы пайда болған бұл  ... жою ... ... барлық қауымды  ойландыруда.  Сондықтан  қазірол дүние жүзі халқының,  экологтардың,  ғалымдардың,  педагогтардың,  ... ... ... ...  Біріккен  Ұлттар  ұйымының  таңдапталқылайтын ең маңызды мәселелердің біріне айналды.Біріккен  Ұлттар  ұйымы  біздің  ...  ...  ... ... ... елдердің қоян-қолтық тізе  қосып,  бірлесіп  жасағанкең  ...  ...  ...   «табиғат   қорғаудың   әлемдікстратегиясы» деп аталатын, халықаралық мәні зор құжатты  жариялады.  БҰҰ-ныңқоршаған орта мен даму ... ... ...  1992  жылы  ... ... болып өтті. Онда 108 мемлекет  пен  ...  ...  ... «ХХ ... күн тәртібінде» деп  аталатын  құжат  ...  ... ... ... шешімінің орындалу барысын қараған Б.Ұ.Ұ-ның  БасАссамблеясының арнаулы 19 сессиясы ... ... ... Оған  БҰҰ-ға  мүше185 елдің басшылары мен делегациясы қатысты.Соңғы жылдары Қазақстан  Республикасы  білім  ...  ... мен ... ... ... ... келеді. 1997 жылы тамыз айынан  бастап«Қазақстан Республикасында табиғатты  қорғау  ...  жаңа  заң  ... ...  Заң  ...  өмір  мен  ...  үшін  ...  қоршағанортаның қолайлы  болуын  қамтамасыз  етіп  табиғатты  ...  ... және ... ... ... ... мынадай тармақтардан тұрады:1.  Республиканың  халыққа  ...  беру  ...  ...  қорғаужөнінен халықтың барлық топтарын қамтитын  тәрбие  мен  ...  беру  ... ... ... ... кешенді және  үздік  экологиялық  білім  мен  ... ... ... ... мектептегі тәрбие мен білім  берудің,  жоғарғыжәне  арнаулы  оқу  ...  ...  ...   ...   ... ... білікті  болуын  қамтамасыз  етіп,  табиғатты  қорғаудыңэкологиялық құқықтық және әлеуметтік негіздерін белгілейді.Ал, 1992  жылы  ...  ...  ...  ...  ...   Бұл   заң   19   ...   89   ...   тұрды.Тұжырымдаманың 15 тарауы «қоршаған  ортаны  ...  ...  ... мен ... ... ғылыми  зерттеулер»,  -  деп,  73  бабы  ... мен ... ... ... ... бірдей  және  үздіксіз  жүргізілуі»  -деп аталады. Осы 74 бап оқу  ...  ...  ...  ...  75  ... ... қорғау саласындағы зерттеулер мәселесіне» арналады.Осыған  байланысты  Республикаға  ...  беру  ...  ... ... ... ... Онда  ...  білім  мен  тәрбие  беружұмысын бүлдіршіндер  бақшасынан  бастап,  мектеп  оқушыларына  арналып  ... ... ... ...  ...  ...  Республиканың  жоғарғыоқу   орындарында   экологияға   байланысты   арнаулы    курстар,    ... ... ... ... мен тәрбие беру «Атамекен»  Л.Р.Курсабаев, «Елім-ай» М.Х.Балтабаев, «Кәусар бұлақ»  З.Ахметова  бағдарламасыерекше орын алды [15].«Атамекен» бағдарламасы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тыс   жұмыстардың   өзіндік   ...   ...  ...   ...   ...   ...   ... ғылыми-педагогикалық және әдістемелік бағдарлама.  Оның  негізгімақсаты – оқу-тәрбие жұмысының жаңа үлгідегі жобасын ...  ...  ... мен  ...  ...  ...  топ,  бірлестік  құру,  бүкілмектептік «Елім-ай» атты ұлттық этнографиялық  ойын  жобасын  жүзеге  ... ... ... ... ... мұражаймен  бірігіп,  әржыл  сайын  дәстүрлі  бүкіл  мектептік,  ...  ...   ...  ...  ...  түрде  өткізу  болып  табылады.Оның   негізгіміндеті  26  ...  ...  І-ХІ   ...   ...   қазақ   халқыныңпедагогикалық тәлім-тәрбие ұстанымдарын негізге ала отырып жүргізу.Оның  15-ші  «Заман-ай»  бағытында  «Атамекен»  ...  ...  ...  табиғатты  қорғау  мәселелері,  үгіт-насихат  жұмыстарынжүргізу ... ...  ...  табиғат  апатынан  сақтап,  қоршаған  ортаға  дегенмейірімділік сезімін сақтап,  қоршаған  ортаға  деген  ...  ... ... ... жұмысына белсене  араласатын  ұрпақ  тәрбиелеу  үшінғалым М.Н. Сарыбеков алты кезеңнен  ...  ...  ...  ... ... ... ... ашып тәрбие беру жолын ұсынады.1. Сәбиді табиғат қорғауға тәрбиелеу  әр  ...  ...  оған  ... ... табиғат қорғау дәстүрі  көмектеседі.  «Ұяда  не  көрсең,ұшқанда соны ілерсің»,- деген мақалды еске ала ... ... іске асу ...  ...  ...  ...  ...  мекемесінің   оқу,   тәрбиежұмысының мазмұнына түгелдей табиғатты аялауға үйрету ... беру  ...  үшін  ...  ...  жүйелі  түрде   сәбиге   түсіндіріп,табиғатты  аялау  идясын  ұсынады.  ...   ...   ...  аялайтын  тәрбие  жұмысына  арналған  оқулықтар,  әдістемелік  жәнеқосымша әдебиеттер, оқыту мен тәрбиелеуге арналған дидактикалық  ... ... Ол  үшін  ...  ...  ...  гүлденіп,  бөлмелері  әсембезендіріліп, үйде өсетін гүлдерге ... ... ...  ...  ... Әр сәбиді  «табиғат»,  «табиғат  тазалығы»,  ...  ... ... ... ...  су»,  ...  аспан»,  «торқалы  топырақ»,«сайраған құс», ... аң», ... ...  ...  ...  т.б.  дегенсөздердің  мазмұнын  жақсы  ...  сол   ...   іске   ... ...  ...  ...  мектептің  оқу-тәрбие  жұмысына  табиғатты  қорғаумазмұны ... енуі тиіс оның  ...  ІХ-Х  ...  бірінде  барлық  оқужұмысының қорытындысы  ретінде  арнаулы  «Экология  және  табиғатты  ... ... ... ... кәсіптік техникалық оқу  орындары  мен  арнаулы  орта  білімберетін оқу ... ... ... қорғауға тәрбиелеу  барлық  пәндердіоқытудың негізінде жүргізілуімен  қатар,  осы  типтегі  оқу  орындарында  дажоспарға ... ... ... ... ... және ...  қорғау»  пәніноқытуды ұсынады.5. Жоғары білім  беретін  оқу  ...  ...  және  ... ... ... екі ... ұсынады:-  мамандығына  қарамай  «Экология  және  табиғатты  қорғау»  пәнін   ... оқып ... ... ... және ... ... ... арнайы  білім  беретін  мамандардайындау үшін факультеттер ашу.6. Жұртшылыққа табиғат қорғауды түсіндіріп, мамандар  мен  ... ... ... ... ... ...   ...   меңгеруге   оқушылардың   ...   ... әр  ...  танымдық  міндеттерді  мақсатты  және  ...  ... ... ... ...  сабақта,  әр  түрлі  оқу  әдістерін,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  семинарлар,оқушылардың өздігінен орындайтын жұмыстары олардың рефераттар  және  қысқашабаяндамалар және т.с.с. ұйымдастыру  оқушылардың  танымдық  қызығушылықтарынарттырып, оқу ... ... ...  ...  ...  ...  білім  мен  тәрбие  беру,   оныңинтегралды сипаты жаратылыстану,  қоғамдық-тарихи,  ...  ...  оқу  ...  ...  ...  ...  қамтамасызетеді[16].Көптеген  ғалымдар,  оның  осы  ерекшелігін   негізге   ала   отырып,экологиялық  ...   әр   ...   ...   ...   адамгершілік,эстетикалық құқықтық,  еңбек,  т.б.  ...  ...  ...  ... ...  жүйе  ...  ...  Бұл  экологиялық  білім  ментәрбие беру ... ... ... бір ғана ... пәні ...  ... емес, тек мұны пәнаралық байланыс арқылы қарастырылады.Мектептегі экологиялық тәрбие  беру  ісінің  педагогика  теориясы  менмектеп тәжірибесінде жаңа сала ... ... ... ... келе  ... Бұл саладағы теория мен практиканы  дамытудың  қажеттілігі  жалпытеориялық  және  жеке  ...  ...  ...   ...   жәнетереңдету қажеттілігін  дәлелдейді.Қазіргі  мектеп  практикасы  шын  ... ... ... ...  ол  ...  ...  ...  оқушылардыдайындауды қамтамасыз ете алмайды. Өйткені, зерттеуші ғалымдардың  пікіріншемұндай жағдайдың ...  ...  ...  бірі  –  ...  ...   ...   ...   ортаның   бағалылығы   көпшілігіндепайдакүнемдік негізде ... ... ... ...  ... бірлігінің болмауы деп саналады.Қазіргі  кезде   ...   ...   ...   беру   жүйесіндепедагогикалық теориясы мен практикасында қалыптасқан үш жағдайы бар.Біріншісі – көп ... ...  Бұл  ...  ...  ...  ... ...  мәселелердің  жеке  бөлімі,  жекелеген  тақырыптаренгізіледі және бұрынан оқытылып  келген  тақырыптардың  ...  ... ... ... ... – бір ... ...  Мұның  бір  ерекшелігі  орта  мектептердіңэкологиялық оқу топтарына арнайы экология  курсын  оқыту  ...  ...... ... ...  ...  ...  білімнің  жекемәселелері  дәстүрлі  пәндерде  қарастырылады.  Содан  соң,  ол  ... ... ... арнайы сабақ өткізіледі.Экологиялық мақсат, міндет және ұстанымдар  жайлы  ұғым,  түсініктергебайланысты  ...  ...  ...  деп  ...  Экологиялық  тәрбиеберудің мақсаты  –  оқушылардың  қоршаған  ортаға  байланысты  ...  ...  ...  ...  іскерлік  қарым-қатынас  жасайтын  ғылыми   білімкөзқарастар мен сенімдер жүйесінің біркелкі қалыптасуын айтамыз.Оқушыларға экологиялық білім мен ... ... ... ... ... идеяларды, негізгі түсініктерді,  ғылыми  дәлелдерді  іріктепсаралай біліп, білім құрамын көбейту, табиғат заңдылықтарын ұғыну;2. Табиғат – ресурстардың, ... ... және  ...  ...  ...  көз  ...  білу,   оларды   пайдаланудың   ғылыми-техникалық немесе ғылыми-экономикалық технологиясынан ... ... ... ...  ...  ...  ...  қолданбалы  білім,практикалық іскерліктер мен дағдыларды меңгеру;4. Қоршаған ...  ...  ...  қарап,  оның  бүгінгі  жағдайы  менболашағы жайлы бағалай ... ... ... ... алу, оны  ... шешімдер  қабылдап,  өндіретін  және  қоғамдық  еңбектердің  әсерлерінтүзету;5.  Табиғи  ...  зиян  ...  ...  ...  ... ... сақтап, табиғатты қорғау идеяларын насихаттау;6. Әрбір оқушының табиғатпен қарым-қатынас ... ...  ...  ...   оның    адам    ...    ...    ... ықпалын ұғыну.Жалпы, эколог-ғалымдардың «экологиялық  тәрбие  беру»  ұғымына  бергенанықтамаларынан туындайтын және  өзіміздің  ...  ...  ... мәні –  табиғатқа  сыншы  қарым-қатынас  жасайтын,  қоршаған  табиғиортаны қорғайтын,  ...  ...  ...  пайдаланып,  әсемдігін  көрсететінқасиеттер   адамгершілік-эстетикалық   тұрғыдан    ұғындырып,    ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... 8-шы экологиялық білім мен тәрбие  берудегі  мазмұна  кіретіноқыту материалдары төмендегідей ұстанымдардағы негізделіп құрылды:1. ... ... мен ... ... бір жүйелілігі және үздіксіздігі;2. Оқу мазмұнында әлемдік,  ұлттық  және  туған  өлке  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... ортаны қорғау жайлы  білім  алып,  оны  аялау,  сақтау,  ...  ...   және   ...   ...   негіздегі   іс-әрекеттерінің бірлігі.Жоғарыда білімгерлерге экологиялық  тәрбие  беру  мақсат,  міндеттері,оларды іс-жүзіне асыруға ұйымдастырғанда  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  тәрбие  оқу-тәрбиепроцесінде екі бағытта жүргізілуі керек:1. Оқушылардың ... және ... ...  ...  ...  деген   жауапкершілік   қатынас   нормаларын   қажеттілігінетәрбиелеу;2. Қоршаған ортаны қорғау  және  ...  ...  ...  ...  ысырапшылық  пен   немқұрайлыққа   төзбестей   күрес   жүргізугетәрбиелеу.Бұл бағыттар негізінде  білімгерлердің  ...  ...  ... мен ... ... ... имандылық қарым-қатынастарда болып, сана-сезімдері көзқарастары,  мінез-құлықтары  ізгіліктітүрде қалыптастыруға жағдай жасайды.Қоғам  мен  ...  ...  ...  ...   ...  мен  ...   қарым-қатынастарындағы   ережелер   мен   шектеулер,табиғаттан  үйрену  және  ...  ...  ...  мен   ...   ... ... оқушыларға адам мен қоғам және табиғат  қарым-қатынастарыныңәлеуметтік мәні, бір-біріне тәуелділігі мен ... ...  ... ... формациялардың  ерекшелігіне  тәуелділігін  әлеуметтік  ... ... ... ... ... ... мен заңдарды жаратылыстану  ғылымдарыбереді. Бұл заңдарды білу  адамның  табиғатқа  ықпалын  ...  ...  ... пайдаланудың мүмкіндіктерін түсінеді.Экологиялық   тәрбие   берудің   білімгерлердің    мінез-құлықтарынаэкологиялық құндылықтарды қалыптастыру, ... ...  ...  ... ... ... – қоғамның  сондай-ақ  әр  адамның  қажеттілігінөтейтін  ...   ...   ...   ...   ...   ...   ... рухани  және  парктикалық  тұрғыда  болуы  мүмкін.  Практикалыққажеттілігін өтеу ... адам өмір ...  ...  ...  ал  ... өтеу  ...  ...  ғылымды,  техниканы  қамтиды.  Ал,рухани қажеттілігін өтеу негізінде ... және ...  ... ... ...  ...  берудің   мазмұны   –   ...   ... ... ... ... Ұзақ ... бойы  ... табиғатқа қарым-қатынасы, тек тұтыну жағы басым болғандықтан,  пайдатабу мақсатында алып  құрылыстар,  өндірістік  ...  ...  ... ... Арал ... ... ...  Лабнор  полигоны,  ЧернобыльАЭС-ң жарылуы  туындады.  Мұның  салдарын  ...  ...  ... ... ... ... тәрбие білімгерлердің қоғам мен табиғат  арасындағы  ... ... ... оны ... мен  ...  ... ...  болып  табылады.  Олар,  табиғаттағы  заттарменқұбылыстарды жәй-күйін бақылау, экология жайлы ... ...  ...  ... арасында кеңінен насихаттау.Баршамыздың елімізде ұстайтын жәй – экологиялық тәрбие  беру  үздіксізжәне жүйелі жүргізу барысында ғана  өз  ...  ...  Ал,  ... ... ... ... іскерліктерінде байқалынады.Сонда,  білімгерлердің  табиғатты  қорғау,  аялау,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  назараударуымыз керек:оқушының табиғатқа деген қатынасын бағалау;табиғатты қорғауды, аялауды  және  жетілдіруде  ...  ...  ... ... әр ... ... ... қорытындысын шығару;табиғат объектілерін зерттеп, оның құбылыстарын тану, оған сипаттама ... ... ... дұрыс шешім қабылдау қабілеттерін есепке алу;табиғи ортаны қорғауға байланысты нормаларды сақтау;табиғатқа қамқор болу идеяларын насихаттау.Егер  де   аталған   ...   ...   ...   ...  сүйіспеншілік  т.б.  қасиеттер  балалардың   мінез-құлықтарындаболып,  ...  ...   ...   арасындағы   алуан   түрлідиалектикалық ... және  ...  ...  ...  бағалайтынөлшемдер   мен   көрсеткіштер    сұрыпталып,    оларға    ... ...   ...   ...   ...   ...   экологияландырылып,экологиялық  туындаған  мәселелерді   ...   ...  ...   ...   ...   ...   зерттеубарысында  бірнеше  жаңа  ұғымдар  қалыптасты.  Олар  ...   ...  ...  ...  мәдениет»,  «экологиялық   этика»,«экологиялық сана», «экологиялық ойлау»,  «табиғатқа  экологиялық  ... ... ... ...  ...  ...  ...  бір  біріменбайланысқан, бірі екіншісінің  салдары  болып  табылатын  ...  ...    ...     ...     ...     ... қандай орын алады [18].Соның мазмұнын анықтау үшін аталған ұғымдарға қысқаша мінездеме берсек.Экологиялық сана – қоғамдық  және  жеке  адам  ...  бір  ...  ...  ...  қатынасындағы  білімі,  сенімі  және   ... ...... ... ... өзгерістердің  бір-біріменэкологиялық факторлар мен себеп-салдар байланысын ашып түсіну. Ойлау  арқылыэкологиялық заңдылықтар жүйесі  және  оның  ...  ...  ... ... ... жол ... сауаттылық – жас өспірімдерді табиғатты  қорғаудың  ғылыминегіздерімен қаруландыру 1970 жылдардан бастап, бұл мәселе  барлық  пәндердіоқытуда,  ...  ...  ...  ...  ...  ...   аударылыпкеледі.Экологиялық этика – айналадағы табиғи ортамен қарым-қатынастағы мінез-құлық нормалары мен ерекшеліктерін білу және оны сақтау.Экологиялық мәдениет  күрделі ұғым  ...  ...  ...  ... ... ... әр түрлі деңгейде айқындалып бір ізге түспей келеді.Экологиялық мәдениет – экологияның білім беру жүйесінің  міндетті  бірбөлігі, адамның  ...  және  ...  ...  қамтиды.  Екіншіден,экологиялық мәдениет –  табиғатты  танып  білу,  ...  және  ... ... ... ... Қазақстанның экологиялық проблемаларыҚазақстанның  көптеген  аудандары,  ...  ...  ...  ... хал ...  ...  Қоршаған  ортаны  қорғау  шараларына  республикамызбіршама мөлшерде  мемлекеттік  және  орталыктандырған  ...  ...  ... отыр. Алайда, мұның бәрі, республиканың ұлттық  табысының  1  %-не  дежетпейді.Қоршаған      ...          ...       ...      ... ... ... мына кәсіпорындары  ерекше  "үлес  ... ... ...  ...  кен  ...  ...  ...  комбинаты,  Өскемен  титан-магний  комбинаты,  ...   ...  ...  полиметалл  комбинаты,  Жамбыл  суперфосфат   заводы,Жамбыл  фосфор  заводы,  Балқаш   ...   ...   ...   ... ... ... ...  Актөбе  хром  қосылыстары  мен  химиязаводы, Екібастұз энергетикалык  комплексі,  Қарағанды  металлургия  ... ... ... ...  ...   ...   ...   Қазақстандағы   түсті   металлургиякәсіпорыңдарының тенхогенді қалдықтарының  ...  ...  ... ... ... 9,139 млрд тонна. Республика бойынша қалдықтардың 16,5%-і    Шығыс    ...    ...    ...    ...     Бір    ...  өндірістік  бірлестігінде  -  13,5%  қалдық  (912046млн.т), ал «Соколов-Сарыбайң өндірістік бірлестігінде  ...  ...  ...    ...    ...    ...     ... қондырғыларының сапасы мен тиімділігі 30 %-тен аспайды.Өндіріс сарқынды суларынының әсерінен Ертіс, Орал т.б. ... ... ... ... көрсеткіштерден әлдеқайда асып түседі.Жер және  минеральды  ...  ...  ...  ... ... ... десе де болады. Бұл айтылғандарға, үлкен  аумақтардағыжер  дефляциясы  дәлел  бола  алады.   Суармалы   ...   ... ...  қабатындағы  гумус  қабатының  көз  алдымызда  жұқалануыҚазақстан далаларының егіс алқаптарында жиі байқалып  ...  ...  ... қалыңдығы 5 см гумус қабатын жинау жүздеген  жылдар  қажет  болса,аридті  климатты  аймақтар  бұл  ...  ...  ...  ...  анық.Топыраққа рекультивация жасау да қымбатқа түсетін іс-шара:  1  га  үшін  ... ... ... ... онан да  көп.  Мұның  тағы  бір  ...  ... енді ... ... ... күй ...  қазбалардың  ішінен,  республикаға,  әсіресе  ең  максимальдыэкономикалық, экологиялық және әлеуметтік зиян ...  ...  ... ... ... ... Арал  ...  республика  аумағынан  асып,бүкіл планетаның бас ауруына айналып отыр. Оны сауықтыру  бағытында  ОрталықАзиядағы бес  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... бірнеше рет  кездесті.  Мемлекет  басшыларыныңшешімімен, Арал бассейнін қалпына келтіру жобаларына ...  ...  ... айқындалды.Экологиялық апат аймағында отырған ел, ең алдымен, ауыз су  тапшылығынкөріп ... ... ... Арал ... ... ...  ... құтқару керек. Өйткені, елді мекендердің тек 15-20 проценті ғана таза  суішіп отыр, ал қалған тұрғындар мемлекеттік стандартқа мүлдем  ...  ... суды ... ...  ...  ...  жерде,  су  бір  адамға  біршелектен келеді. Ал, ... ... онын ...  200-400  ...  ...  ...  өзі  ...   жұқпалы   аурулардың   өршуіне,   өңір   ...  кері  ...  ...  Олар  бір  жағынан  Арал    ... ... ...  ...  ...  екінші  жағынан  Байкоңыр  ғарышайлағының қасіретін бастан өткізуде. Соның  салдарынан,  ...  ... ...  қан  қысымы,  бүйрек,  бауыр  және  басқа  қауіпті  аурулардыңкөрсеткіші  республикадан  да  ...  ...  тұр,   ...   Арал   аймағыорналасқан  Кызылорда  облысы  көлемінде  бір   ғана   ...   ... ... жалпы саны 19,5 мың [19].Қазақстан экологиясы үшін,  1991  жылы  жабылған  Семейдегі  полигоныңәкелген зардап-қасіретінің орны ерекше. Бұл ... 500-ге  жуық  ... Осы ... ... 1,5 ...  жуық  адам  жазылмайтын  ... ... ... ... ... ... ... зардап аймағына айналған тағы  бір  өлке  –  ол  Байқоңыр"ғарыш    ...    ...    ...    ...   даласынан   әр   түрлізымырандардың ... ... ... табылады.  Бұл  жерге  құлағанзымырандар бөлшектері. "Байқоңыр" ғарыш айлағы аумағында зымыран  бөлшектеріқұлайтын 39 аудан ... және ол 105 мың ... ...  асады.  Сондай-ақ құлаған зымырандардың улы отыны  гептилде  ...  ...  ... жылдары, әсіресе Ұлытау  ауданы  тұрғындары  арасында  жүйке,  қатерліісік ... қан  ...  қан  ...  көтерілуі,  кем-кетік  бала  туукөбейіп, нәрестелердің  шетінеуі  өсіп  кеткен.  ...  ...  ... кезде, от-жалынға оранып түскен қалдықтар 3-4 гектар   ...   ... ...  етіп ... ұзақ ... ... бұл  жерлерде  ештеңеөспейтін жағдайға жеткізді.Солтүстік Каспийдің Казақстанға ... ... ...  халықүшін де, мемлекет үшін де, жалпы тіршілік үшін де маңызы зор.  Оның  фаунасымен флорасының әлемде ... жоқ. Осы  ...  ...  ...  тоғызмүнай компаниясы бар алпауыт ластауда.2.  Жеке ... ... ... ... Жеке ... ... мәдениетіЖеке  адамның  экологиялық  мәдениеті  дегеніміз  –  ...   ... сай ... ... ... және ... ...  әзірлігі  меноны жүзеге асыруы жатады.Ал, экологиялық  мәдениет  пен  этиканың  құрамына:  табиғатты  қорғауқажеттілігін ... ...  ...  ...  ...  болжамай  білу,табиғатпен қарым-қатынасында заңды, ережелерді сақтау.Сонымен,  анықтамада  берілген  ұғымдар  экологиялық  сана,   ... ... және ... ...  ...  нәтижесіндеоқушылардың мінез-құлықтарында қалыптасады.Оқушылардың табиғатқа жауапкершілік қатынасын қалыптастыру  мақсатыменәрбір  сыныптың  қабілетін  ескере  ...  ...  ...  ...  ментәсілдерін таңдау сабақ арқылы экологиялық тәрбие  беру  ісін  сыныптан  тысжұмыстарымен  тығыз   ...   ...   ...   жауапкершілікқатынасын жүйелі түрде қалыптастыра, әрбір сабақтың  білімділік,  тәрбиелік,дамушылық міндеттерін  шеше  ...  ...  ...  тәрбие  берудіңадамгершілік  эстетикалық  сипаты  артты.  ...  ...  беру  ...  ...  ...  ...  бірлікте  және  бірін-бірі   толықтырубағытында жүргізілді, әрбір оқушының жеке басы және жас  ...  ...  ...  ...  ...  ...   іс-әрекетінің   табиғибірлігінің  қамтамасыз  етілуі,  әртүрлі   пән   мұғалімдерінің   ...  ...   ...   ...   ...   ... (А.Н. Захлебный, И.Д. Зверев, Е.М.  Кудревцева)  педагогикалықпроцесс  арқылы  табиғатқа  жауапкершілік  ...  ...  ...  пен  орталық  элементтік   факторлары   туралы   білім   мен   ...  ...  ...  ...  ...   және   ...  үшін  парктикалық  үлес  қосуға  ұмтылыс  тудыруының   ...  ...  ...  ғана  іске  ...   деп   ...   ...  тәрбиенің  салаларын  зерттеуде   қолданылып   ...   ...  ...  ...  ала  ...   ...   анықтамаларыңызғасүйендік.Атап айтқанда: интеллектілік өлшем  –  экологиялық  білімнің  болуына,оны игеріп, меңгеру арқылы практикада  ...  ...  өз  ...  ... бере ... ... өлшем – экологиялық білімге  қызығушылығын,  табиғат  ... ... ... ...  ...  оны  ...  ... түсуі, табиғатты адамгершілік, эстетикалық тұрғыдан  ұғына  отырып,қоршаған ортаның қасіретке ұшырауына бірге ... оны ...  ...  өлшем  –  табиғат  қорғауға  ...  ...  ... ... бұл  істі  қажетті  деп  санауын,  оған  қатысу  себепті(мотив) ...  ...  іс  ...  ...  ...  ...  қатынасының  деңгейін   анықтап,   тексеру   мақсатында   ... ... ... ...  экологиялық  деңгейінзерттеу, жекелей және жаппай сауалнамалар, анкеталар,  тест  әдістер  арқылыіске асырылды.Білімгерлердің  табиғатқа  жауапкершілік  ...  ...  ...  ...   ...   ...   орта,   төмендеңгейлерін зерттеп жасаған тұжырымдамаЖоғары деңгей: экологиялық ... ...  ...  оның  күнделіктіөмірде қажеттілігін, сонымен түсінеді, теория жүзінде алған білімін  өмірменұштастыра алады, табиғат пен  ...  ...  ...  ... ... орта ... арналған  іс-шараларға  белсене  араласады,өздігімен ізденеді.Орта деңгей: экологиядан ... бар ... оны ...  өмірменбайланыстыра  бермейді,  табиғат  пен   қоғамдағы   өзгерістерді   байқаған,эмоциональдық сезіммен тұрақты  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  барысында  ішінара  белсенділігін   көрсетіпотырады.Төменгі  деңгей:  экология  білімін  нашар  ...   оны   ... ... Табиғат пен қоғамдағы  өзгерістерге  мән  бермейді.Тірі  ағзалардың  өзара  және   ...   ...   ...  пайда  болған  қауымдастықты  экологиялық  жүйеге   жатқызамыз.Ағзаларға әсер ететін экологиялық факторлар,  абиотикалық,  ...  ... ... ...  ...  айналымы  дегеніміз  –  олардың   ... мен ... ... ... ... болмақ.Табиғаттың  өзіндік  дамуына  байланысты  айтылған  жүйелер  ... ... ... ... орнығады.Адамның  табиғат  заңдарын   ұстамауы   өндірістік   ... ... ... ... ... ... жер  климатының  біртіндеп,  жылынып,  озон  қабатының  тесілуі,өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің азаюы т.б. мысалы болады ...   ...   ...   келешегі   және    ұрпақтардытәрбиелейтін орта мектеп өзіне жүктелген  ...  ...  ...  үшінондағы  игерілетін  білім  мазмұны  бүгінгі  талапқа  сай  ...  ... ... ... байлығын, табиғаттың ерекшелігін терең оқып білу  арқылыөз халқының дүние жүзілік мәдени мұраға орны мен үлесін білуін, әр  ... ...  ...  ...  ...  ішкі  мазмұнының  атына  сайболуын қамтамасыз ету – қазіргі өмір талабы.Осыған байланысты мектептегі ... ... ...  ...  жаңапән – экология курсы  болуы  керек.  Бұл  ғылым  жаратылыстану  ... ... ...... ... ... ...  қойған  негізгі  мақсаттары  мен  міндеттерітөмендегідей:оқушылардың жаратылыстану пәндерінен алған білімдерін дамыта отырып,  айналақоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... дамыту;- табиғат, қоршаған орта, зат  аламсу,  табиғатындағы  қарым-қатынастарғағылыми-тәрбиелік деңгейде ... ... ...  ...  ...  облыстары  –  популяция,  биоценоз  жәнеэкожүйе туралы табиғаттану, география,  ботаника,  зоология,  химия,  ... ... ... ...  биосфераның  деңгейінде  оқып-үйренугебаулу.2. 2. Білімгерлерге ... ... ... экологиялық тәрбие беру жалпы білім берудің бір  тармағыретінде  оқушыны   жан-жақты   дамытуға,   оның   ...   ...  ...  ...  орта  ғасыр  ғұламалары   Әл-Фараби,   Ж.Баласағұн, Қ.А. Яссауи, М. Қашқари, А. Иүгінеки, С. ... және  т.б.  ... ... ... ... байланысты көзқарастарын  білдіріп,жаратылыстану жайында бағалы  пайымдаулар  мен  ғылыми  тұжырымдар  жасаған.Мәселен,  ...  ...  ...  туралы  трактатында»   табиғаттануғылымдарының шығу төркінін, себептерін ашып ... ... ...  ...  беру  ...  ...  ...  орны   ерекше.Я.А.Коменский,   Ж.Ж.Руссо,   Г.Песталоций,А.Гумбольдт классикалық  педагогикада  баланың  табиғатпен  ...  ... ... ... ...  ...  ...  негіздеді.Чех халқының атақты педагогы Я.А.Коменский «Тәрбиенің негізі –  табиғат,  аладам ...  бір  ...  және  оның  ...  ...  деді.Француз  ағартушысы  Ж.Ж.Руссо  өзінің  педагогикалық  еңбектерінде  ... ... ... ... табиғат баланың  ересектігінен  бұрынбала болғанын қалайды», - деп жазды. Ол ... үш ... ...  «табиғат,адамдар, заттар» деп есептеді [22].ХІХ   ғасырдағы   орыс    ...    В.Г.    ...    ...  Д.И.Писарев  т.б.  мектепте  табиғатты   немқұрайлықоқытуға және оған мейірімсіздік қатынасқа қарсы шықты.Н.Н.Герцен  жас  ...  жан  ...  ...  ... көрсете отырып: «Біз адам дүниесін табиғат  ...  тас  ... ... ...  ...  бұл  әділетсіздік»,-  деді.  Д.И.Писаревпатриотизмді қалыптастырудағы ... ... ... ...  «өз  ... және қорғауға адамға тән  қасиет  болғаны  сияқты,  дәл  солайша  өзініңбалалық ... 1-ші ... ... ... ... сол ...  солжерді, сол өмір құрылымы мен ұғымды  қорғауда  оған  тән  қасиет»,  -  ... Орыс ... жас ...  ...  ...  сапалы  білім  беружәне адамның табиғи  мінез-құлқын  айқындайтындықтан,  моральдық  ... әсер ... ... мән берді.Белгілі философтар В.Г. Афанасьев, В.В. Журавлев, А.Г.  ...  ... А. ... Ж. ...  т.б.  ...  экологиялық  біліммен  тәрбие  беруде  «қоғам-адам-табиғат»  ...  ...   ...  саралау  тұрғысынан   қарастырады.   Себебі,   адамның   тұрмыс-тіршілігінің  әлеуметтік  ...  ие  ...  ...   ...   ... Сана – ... ... мен  мінез-құлқын  реттеп,  бағыт-бағдарберіп отырады. Ол әрекетінен көрініс табады. Жеке ...  ...  ... ... ... ... табады. Жеке  адамның  басқа  адамдармен  –  табиғиортамен қарым-қатынаста болып, сана-сезімінің дамуы, ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   жеке   адамныңжетілдірудің негізгі ... ... ... ... адамның  ақыл-ойы  менсана-сезім   бірлігін   дәлелдейтін   тұжырым   жеке   ...   ... ... ... ... ...  ...  М.Мұқанов,  Қ.   Жарықбаев,   т.б.   өзеңбектерінде  білімгерлерге  ...  ...  мен  ...  беру   ...   ...   қарым-қатынаста   психологиялық   жас    ... ғана ...  ...  ...  ...  ...  С.Л.  ... жеке адамның  қоршаған  ортамен  байланысының  басты  компоненттерініңбірі  қарым-қатынас  деп  санайды.  Ол  ...   ...   ... ... ...  ...  ...  көрсете  отырып,«басқа адамдармен жарамды қатынасқа ену, басқа  адамдардың  адамша  тіршілікетуіне жағдай жасай білу тек толы ... ... ғана ... ...  ... ол ... дүниеге, өмірге, табиғатқа  мың  дос  қатынастағы  адам»,  -дейді.Білімгерлердің адамгершілік қасиетін  дамытып,  оларды  ...  ...  ...  ...  де   ...   зор.   Балалардыңмейірімділік, қайырымдылық, аяушылық, мүсіркеушілік  және  басқа  ... ... ... ... ... жеткіліксіз  болса,  оларпарасаттылық тәрбие алуда белгілі бір ... ... көру мен  ... ... ... ... ... берудің маңызын бағалай келіп,  А.Е.Тихонова «табиғатты эмоциялық  сезіммен  қабылдау,  оған  деген  эстетикалыққатынастың  ...  ...  ...  ...  ...  маңызды  міндетіэстетикалық  сезімді  байыту  ғана  емес,  сонымен  бірге   табиғатқа   ...  ...   ...   ...   оның   ... ... болып табылады», - деді.Сондықтан да адамның табиғат сұлулығына қатынасы  эстетикалық  қатынасдеп қана емес ... ... ...  ...  депқарастырған  жөн.  Табиғат  пен  көркем  шығармалар  ...  ...   ... ... пен  ...  ...  ...  етеді.Демек, табиғатқа эстетикалық қатынасты оған  деген  адамгершілік  қатынасты,«эстетикалық тәрбиені экологиялықтан бөліп қарастыруға ...... ... бақи ... ... ... ол  эстетикалықтәрбие берудің ең маңызды құралдарының бірі саналады.  Ал,  бұл  ... ... ... ... ...  ...  қарсы  тұратындайадамның қалыптасуына ықпал етеді. Қандай  жұмыстың  ...  да,  ... еске ... ... пен адам ... зат  ...  ...  түрдеүйлестіріп отыратын, еңбекке үйрету  мен  тәрбиелеу  саласында  орны  толмасолқылықтар пайда болады.Ч.Дарвин  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... көптеген  экологиялық  байқауларын  келтірген.  Дегенмен,ғылымда «Экология»  деген  ұғымды  ...  ...  адам  ...  ...  Ол«Экология» деген сөзге анықтама беруге тырысты. 1866 жылы  немістің  табиғатзерттеушісі Эрнест Геккельдің ...  ...  ...  ...  ... «үй туралы ілім, тұрақ (мекен) туралы ғылым», деген грек  ... ... бір ...  сөздікте  «экология  (гректің  ойкос  –  үй,мекен, тұрақ және логос – ... ... ... ... екі ...  ... қоршаған ортаны қорғаудың ғылыми негізі,  тірі  организмдердің  өмір  ...  ...  ...  ...  табиғи  ортамен   байланыстарынзерттейтін ғылым» [23].Экологияның ... ... ... ... оны  не  ...  ...  –тазарту   ғимараттарын   салуға,   жерді   пайдалануды   аймақтық   ... ... ... ... ... органикалық  тыңайтқыштардыпайдалана отырып өсіруге айдар етіп таға салатын  болды.  «Осы  ... аса  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өткен  ережелербойынша жүргізбей, табиғат заңдарын сорақылықпен бұзғанымыз үшін  табиғаттыңөзі үкімімен бізге берер ... ... мен  ...  аз  ...  аз  ... ... ... жатыр», - деп атап көрсеткен болатын  Америкаэкологы Р.Риклефс.Жоғарыда айтылғандардан шығаратын ... ...  ...  құтқаружолындағы әрекетті табиғаттың тіршілік  ету  және  даму  заңдылықтарын  оқыпүйренуден ... ... ... ... 1.Білімгерлерге экологиялық білім ментәрбие берудің үлгісіАйтылып отырған мақсат-міндеттерге байланысты ...  ...  ... ізденуші  меңгеруі  тиіс  оқу  материалдары  төмендегідей  мәселелердіқамтиды:- Айналаны қоршаған ортаны ... ...  ...  ... ... ашып, ғылыми тұрғыда баға беруін дағдыландыру;-   Табиғатты   ...   ...   ...   қарым-қатынастар,   зат   алмасупроцестерінің жүру ...   ...  ...  тірі  организмнің  биологиялық  және  геохимиялықролі;-  ...  және  ...  ...  ...  өзгеруі,  онықалпына келтіру жолдары;-   Биосфера  ...  ...  ...  оны  ...   қазіргізаманғы бағыттары;-  Жергілікті  аймақтардың  және  жер  шарындағы  экологиялық  ... оны шешу ... өз ... ... ... ... ... биология, химия, география, физикаоқу бағдарламаларына анализ жасауға болады.Биология  пәнін  оқу  бағдарламасын  зерттеу  барысы,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тиісті  екеніанықталды.Биология –  адамның  ...  және  ...  ...  ...... бар ... ...  деңгейдегі  жүйе.  Биосферадағытірі табиғаттың қызметі, биологиялық жүйке, табиғи, ...  ... етуі ... ... байлығы  адам  денсаулығының  кепілі:  ... ... ... ... ... ортаның құндылығы.География пәнінің  оқу  бағдарламасында  ...  ...  ...  білімнің  мынадай  элементтерін  оқушылар  география   курсындаигеруге тиіс екендігі анықтайды.География. Географиялық ... өмір ... орта және ...  ...  ...  комплекстері  –  қоғам   мен   ...   ... ... жаңа ... Адам ... табиғи ортаның  өзгеруінбағалау. Адам  қоғамының  дамуының  табиғат  жағдайларына  ...  ... ... ... ... ... қатынастың даму  деңгейі.Табиғи және экономикалық потенциал. Қала экологиясы. Экологиялық  ...  ...  ...  ...   ...   шара   ... ... Табиғи ортаны бағалау және бақылау.Химия  пәнінің  оқу  бағдарламасына   ...   ...   ... ... ... элементтерін оқушылар  химия  курсында  игеругетиіс.Химия:  ортаның  химиялық  өлшемдерінің  ...   ...   ...  ...  ...  ...  шегі   мен   бағасы.   Химияөндірістерін  экологияландыру:  қалдықтарды  тазалау  және  ... ... ... ...  ...  ...  заттарды  нормағакелтіру. Қоршаған ортаның химиялық жағдайын бақылау.Физика  пәнінің  оқу  ...  ...   ...   ... білімнің мынадай элементтерін оқушылар физика  курсында  ...  ...  ...  ортаның  физикалық  параметрлері,  олардыңфизикалық  антропогенді  әсерлердің  нәтижесінде  ...  ...   ...  жоғарылылығы,  радиация,  электромагниттік   сәулелену,   ... және т.б. ... ... тасталынған физикалық қалдықтар нормасы.Физика, биология, химия, география  пәндерінің  оқу  ...  ...  ...  ...  оқушылардың   пәнаралық   байланыстыэкологиялық білім мен ... ... ...  ...  ...  ... ... кестесін жасауға мүмкіндік бердіҚазіргі таңда экологиялық  проблемалардың  зардаптық  көлемі  ...  жас  ...  ...  ...  ...  Ол   үшінбілімгерлердің  экологиялық  ...  ...  оқу   ...   ... екі түрлі бағытта жүргізілетіні анықталып отыр.Біріншіден сабақ  оқытудың  ...  ...  ...  ... ... ... негізінде қабылдаса, екіншіден сыныптан  тысуақытта жүргізілетін ... ... ... олар  ...  пен  ... ... ... ету жөніндегі нақты білім мен практикалық  тәжірибені,іскерлік пен дағдыны меңгереді.Сондықтан экологиялық білім беруге әр түрлі әдістерді ...  ...  ...  ...  ...  ...  сабақтар   жәнесыныптан тыс тәрбие жұмыстары:  экологиялық  білім  беру  және  тәрбиелеудіңмақсаты  ...  ...  ...  ...  жай  күйі  үшін  ... ... ... ететін ғылыми  білім,  шеберлік,  көзқараспен сенім жүйесін орнықтыру ... ... ... тыс ... ... мен ... беруЭкологиялық білім қалыптастырудың сабақтан және мектептен тыс әдістерімен  ...  ...  ...   және   ...   ... оқу ... оқушылар білімін өздігінен кеңейтіп,  тереңдете  түсугедағдыланады. Сондықтан, сыныптан  тыс  оқу  ...  ...  ... ... бірі ... ...   тыс   жұмыстар   дегеніміз-мұғалімнің   басшылығымен   оқубағдарламасын толықтырып, кеңейте түсуде оқушылардың  ...  ...  ... ... ояту мақсатында сабақтан  бос  уақытта  олардың  өзеркімен жұмыс істеуі үшін ұйымдастырылатын ... ...  ...  ...  табиғаты   бұрын   соңды   болмағанөзгерістерге   ұшырап  отыр.  Экологиялық  ...  ...  ...   ...   ...   ...   тозуы,    суресурстарының   тартылуы,   ...   ...   ...   ... генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер  төндретін  қауіптітабиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттарның белен алып, әрі улы  қалдықтардыңжинақталуы айналаны ... ... ... ... тигізуде. Соған  байланыстыбүгінгі таңда жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім  мен  ...  ... ... ... қойылып отыр [24].  Ол  «Қазақстан-2030»  дамустратегиясында басты орын алады.Экологиялық  тәрбие  беру  ...  ...  және  ...   тысжұмыстардың маңызы зор.  Сыныптан  тыс  жұмыстарды  жүргізу  мемлекетіміздіңэкологиялық ...  ...  әрі  оқу  ...  ...  сай  ...  ...   ...   тиіс.   Оның   үстіне   оқушылардың   жасерекшеліктері, сынып деңгейлері қатаң түрде  ...  ...  тиіс  ... 2. ... тыс ... ... өтілетін жұмыс.  Оқу  –  тәжірибе  жұмысының  ...  ...  ...  тыс  ...  ...  ...   ...   экологүйірмесі.   Мақсаты-оқушыларды-экологияға   ...   ...    ... және кеңейте түсу. Оқушылар үйірмеге қатысу арқылы бақылауға  ... ... ... ... ... шынайы қалпында түсініп,  онықорғау қажеттігін меңгереді. Жас экологтар құрамын тұрақты сақтап,  үйірменіжоспар негізінде жүйелі  өткізу  қажет.  ...  ...  ...  ... қатысады.  «Жас  эколог»  үйірмесінің  бағдарламасы  берілген  ... 1.  «Жас ... ... ...    ...        ... мазмұны                       ...   ||     |                |                                         ...    ||1    ... және       |Адамның табиғатты пайдалануы және        |1 сағат ||     ... (2 ... ... ... ...      |        ||     |                ... Табиғат байлығы-халық игілігі.    |        ||     |Таным ...     ... жер ... ... және |1 ... ||     |                ... ... ...     |        ||     |                ... мен ... ерекшеліктері |        ||2    |Жерді тиімді    ... ... ... Су мен ...    |2 ... ||     ... мен   ... топырақтың эрозияға ұшырауы.   |        ||     |оның ...  ... ... ... мен       |        ||     ...   ... және оған ... күрес. Топырақ|        ||     |                ... ... ... ...  |        ||     |                ... оған ... ...                   |        ||     |                |                                         |1 ... ||     ...  ... ... топырақ эрозиясының   |        ||     ...           ... ... мен оны ... жолдарын  |        ||     |                ...                                 |        ||3    ... мен       ... мен ... отырғызылған балауса   |2 сағат ||     |жаңадан         ... адам ... ... ...        ||     ...    |оттегімен байыту, бөгде айқай-шудың бәсең|        ||     ...         ... ... ... ...  |        ||     ...      ... ... ... әсер ету. |        ||     ...   ... қорғау. Ормандағы өрт және  |        ||     |                |оны ... ... Жас ... |        ||     ... сабақ|отырғызу. Туған жердің орман             |        ||     |                ... өсіп ... ...  |        ||     ...      |түрлері.                                 |1 ... ||     |                ... ... ... ағаштарының жасын    |1 сағат ||     ...  ...                                 |1 ... ||     ...           |                                         |        ||4    ... көлдерді  |Судың табиғаттағы орны мен маңызы.       |1 сағат ||     ...   ... су ... ... ...     |        ||     |                ... Су көздерін ластанудан қорғау.|2 сағат ||     |Танымжорық      ... жер ... мен ...          |        ||5    ... мен  ... ... ... түрлері,     |1 сағат ||     ... ... ... адам ... ...         |        ||     ... ...     |Жануарлар дүниесі, олардың түрлері,      |        ||     ... ...   ... адам ... маңызы.         |        ||     |                ... өлке ... ... және      |        ||     ...      ... ... ... кітапқа» енген |        ||     |                ... мен ... ...        |        ||6    ... және   |Ауа ... мен оның ... ...    |2 ... ||     |қоршаған ортаны |ластануына қарсы күрес. Ауа қабаттарын   |        ||     ...         ... ... ... ауа    |        ||     |                ... анықтау (метереологиялық    |        ||     |Ауа ...   ... ... ...            |        ||     ... ...   |                                         |        ||     |                |                                         |1 ... ||     ...  |                                         |        ||     ...           |                                         |        ||7    ... ...   ... ... және оны ...       |1 ... ||     |және табиғатты  |жетістіктері. Қазақстандағы тұңғыш       |        ||     ...   ... ... пен ... |        ||     |                ... ... ... ...           |        ||     |                ... ... ...       |        ||     |                ...                                |        |Жан – ... ... ... «Жас эколог» үйірмесінің  кез  келгенсарамандық ... ... ... ... ... ... жағдайлардағы шаруашылық  мәнін  анықтайалуы;ә) мектеп үліскісінде, зертханада, табиғи жағдайда және жұмыс барысында  қолжеткен жетістіктерді есепке алуда ... ... ... сарамандық жұмыс оң нәтижелі болған жағдайда оны кеңінен насихаттап,  іс-жүзінде қолдану.«Жас эколог» үйірмесінің сарамандық жұмысы табиғи ...  ... ... ... ... айқынырақ көрінеді.Қоғамдық пайдалы  бұқаралық  шаралар  дегеніміз  ...  ...  ... ...  ата-аналарды,  тіпті  көршілес  мектеп  оқушыларын  іскежұмылдыра алуы. Бұған «Бақ апталығы»,  «Орман  ...  ...  және  ... ... ... ШТО  ... тапқырлар отауы КВН)  өткізу,т.б. мысал бола алады.«Жас эколог» үйірме жұмысының ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерін өз қалаңда  (ауылыңда)жеке немесе топтасып бақылаулар жасау.2.  Бір  күндік  немесе  ...  ...   ...   ...   ... Қоғамдық пайдалы  бұқаралық  науқандар  ...  ағаш  егу,  ... ... т.б.4. ... экологиялық кештер ұйымдастыру.5.  Тым  жиі  болмаса  да  ...  ...   ...   ...   көпшілікәдебиеттерін оқып-үйрену,  үйірме  жиынында  баяндалатын  шолулар  менрефераттар даярлау.Оқушылардың сабақтағы,  сабақтас  бос  ...  және  ...  ... ...  ...  ...  ...  мектептік  көрмеұйымдастырылады.Жеке өтілетін  жұмыстар:  кейбір  оқушылар  өз  еркімен  үйге  ... тірі  ...  ...  жеке  ...  ...  ... ұнатады. Бұл-жеке өтілетін сыныптан  тыс  оқу  жұмысы.  Оқушыларға  ... ... ... ... ... кештерге баяндама даярлау үшін  деқосымша әдебиеттерді пайлалануға тура ... ...  ...  ...  ...  ...  тікелейықпалын тигізіп, жер шарындағы,  экологиялық  жағдайдың  күн  сайын  ... ... ... ...  тыс  жұмыстарда  оқушылардың   экологиялық   білімдері   менбіліктерін қалыптастыру мұғалімнің шеберлігіне,  оның  ...  ...  ... сабақтан тыс жұмыстарды ұйымдастыру қабілетіне байланысты.  Осының  ... ... ...  ...  ...  ...  дамуынажол ашады.Сыныптан тыс жүргізілетін экологиялық жұмыстардың басты міндеттері:1.  Оқушылардың  экологиялық   білімдерін   дамытып,   оқу   ... ...  ...  ...  ...  ...  ... тең меңгеруіне көмектеседі.2. Сыныптан тыс экологиялық жұмыстар өткізу және  оған  дайындық  барысындаоқушылардың  ...  ...   ...   тәжірибелер   қоя   білуіне,белгіленген әдебиеттерді оқуына мүмкіндік берді.3.  Сыныптан  тыс  ...  ...  ...  оқушылардың  іскерлігінарттыру бағытында жүргізілетіндіктен экологиялық  білім  мен  тәрбие  берудеолардың табиғатты аялауға, қорғауға, имандылыққа, ... ... тыс ... жұмыстардың алуан түрлері бар, бірақ  олардыңәрқайсысының өзінің ерекшеліктері бола тұрса да, бір мақсаттылыққа  ... ... іске ... тыс ...  ...  ...  ...  қалыптастыру  текқана ерікті болуы тиіс.2.Қандай да жұмыстың түрі болса да, оның қоғамдық  және  ...  ... ... тыс және ... тыс ... ...  жұмыс  түрлерінанықтағанда оқушылардың ынта-ықыласына,  талабына,  бейім-қабілеттеріне  менқұштарлығына сүйенген жөн.4.Ұйымдастырылған  қандай  да  бір   ...   ...   түрі   ... ... ... ізденушілікке бағыттайтындай болу керек.5.Балалармен жүргізілетін жұмыстардың әр түрінде  жүргізілетін  жұмыстардыңәр түрінде экологиялық бағыт-бағдар басым болғандығы дұрыс.6. Бұл ... ... болу үшін ...  ...  ...  ...  жәнеайқын белгіленген кестесі болуы қажет.7. Сыныптан тыс және мектептен тыс экологиялық жұмыстарға оқушыларды  түгелқатыстыру ... ... ... ...  ...  ...  ...  жас  ерекшеліктерін,  өміртәжірибелерін, бейім-икемділіктерін ескеру қажет.Экология курсының жүргізілетін  экологиялық  ...  ...  ... ... ... мынадай жағдайлар әсер етеді:1. Сыныптан тыс жұмыстардың жан-жақты болуы, білім  және  ...  ... ... ... ... ...  Мектеп  бағдарламасында  оқу  материалын  экологиялық  ... ... ... ... ... жетілдіруге  мүмкіндікбереді.Сабақ мазмұндары мектеп бағдарламасында  шектеулі  ...  ... ... ... жатқан ғалми  техникалық,  экологиялық  өзгерістердікеңінен  қамти  алмайды.  Сондықтан  тек  қана  ...  ...  тыс  ...  жаңа  материалдардағы  өзгерістерді   кең   түрдеқолдануға ... ...  ...  тыс  ...  ...  ...  ... сабақтар мен табиғи ортадағы жұмыстар жүргізілуі керек.Қазақ ... ... пен адам  ...  ...  өте  ... ...  бәрімізге  мәлім.  Табиғаттың  сансыз  сыры  мен  құбылыстарынтүсіндіруге  ұмтылу,  халықтың  ...  ақыл  ...  ...  ... ... ... қажеттілігі  жайында  ұғымдарды  белгілі  жүйеменжинақтауға талпынған. Халқымызда «табиғатым-тағдырым» деген нақыл  сөз  бар.Ежелгі дүниеде  ...  ...  ...  жерге,  суға,  өзі  өмір  сүріпотырған ортасына көп ... бөле ... пен адам ... ... ...  ...  ... де осы табиғат, жер, су, өсімдік, жануарлары  бар  ...  ... мән ... ...  өмірлік тәжірибесінен  жинақталған,  аңыз,әңгіме,  нақыл  сөз,  мақал-мәтелдернен  халық  даналығын  ...  ... ... бір ... мың ... татыр –деп жаздың жайма шуақ, елге сондай жайлы  екендігін  ...  ...  ...  ... бір ... мен ... су ... сөз бұзардейді, яғни адам мен табиғатта  болатын  өзгерістермен  байланыстыра  отырыпатады. Жер қадірін жете ... жаз – ... қыс –  ...  ... ... тоздырып алмауды ойлаған.Тау кезеңсіз болмайды,Өлке өзенсіз болмайды –деп өмірі көшіп-қонудан ...  ...  ...  ...  ...  ...  игеріп,  оның  сан-алуан  құбылыстарын   түсінуге   ... тіл ... оның әр ... мал жанындай  сақталуы  өмір  ... Асыл ... ... ... ... ... етіп  ... біздің халқымыздың дәстүрді іске  асыру,  оны  жалғастыру  ата-бабамыздыңасыл мақсаттарының ...  осы  ...  ...  ...  беру  ... отбасы, бала-бақша, негізгі тәрбиенің  жалғастырушы  мен  ... орта ... ... мен ... беру ... екендігі белгілі.Сондықтан  да,  мектепте  экологиялық  мәселелер  бойынша  ... ... бір ... ... ...  ...  ...  жолғақойып, салт-дәстүрге жетелейтін бағытта бағдарламалар құру ... ... тыс ... ... жете мән беріп,  әртүрлібағдарламалар  шығарып,  жаңа  арна  тәсілдер  іздестіру   қажет,   ... тыс ...  ...  жас  ...  оның  ...  ... ... (кесте 2).Кесте 2.География сабағында оқушылардың білімі мен икемділігінеқоятын талаптар|Білімі                              |                                    ...                             ...                        ... ... ... дәстүрі  |Табиғаттың сансыз, сыры мен         ||                                    ... ... ...    ||                                    ... ... ...      ||                                    ...                        ... ... ... ...   ... қорғауға арналған         ||арналған дәстүрлері                 ... ... ...             ... ... бақылауға  |Ауа-райының құбылыстарын бақылауға  ||байланысты халық дәстүрлері         ... ... ...         ||Су ... ... халық дәстүрлері                                   ... ... ... ... ... ... ластану себебін      ||ластанудан сақтау                   ... су ... ... ...                                    ... Өзен туралы мақалдарды есте   ||                                    ... ... ... ...                                    ... қорғау.                   ||Пайдалы ... ... ... ... ...                     ... жер қойнауындағы пайдалы |Жер қойнауының адам баласы үшін     ||қазбаларды игеруде және шаруашылық  |ашылмаған ... ... ... ... ... ...       |Жергілікті жердегі негізгі тау      ||ұшырауы. Жер қойнауын пайдаланып,   ... мен ... ...    ||оны ... ... ...        ... білу.                       ... ... ... ... дәстүрлері                            ... ... оны ...     ... ... ... ...    ||арналған іс-шаралар, қазақ халқының |ұшыраған топырағын қорғаудың,       ... ... ... ...   ... келтірудің, құнарлығын      ||                                    ... ... ... ...                                    ...                               ... ... ...                                                  ... өлке ... тиімді         ... ... ...       ... және қорғауға арналған  |табиғат қорғауға арналған жұмыстарға||іс-шараны ажырату                   ...                             ...  ...  ...  ...   ...   ...   тысжұмыстардың үйірме жұмысының алар орны  өзгеше.  Себебі,  экологиялық  білімберу жүйесінде  үйірме  ...  ...  ...  ...  Ол  мынадайміндеттер:сабақпен салыстырғанда сыныптан тыс уақытта экологиялық теория мен  практикамәселелерін оқып, ... ... ...  ...  ...  ...  экологиялық  және   табиғиқорғау мәселелерін дұрыс  бағалай  алатын  практикалық  ...  ... ... ... ... түсу үшін  ...  әрқайсысыныңжеке мүдделеріне сәйкес көзқарастарын іс-әрекеттерін іске асыруға  мүмкіндікжасау.Сонымен  қатар  экологиялық  үйірме  арқылы  оқушылардың  ...  ...   өз   ...   ...   ...   ...   ортадүниетанымын  қалыптастыратын  экология  курсына  деген  ...  ...  ...  үйірме   жұмыстарының   барысында   «табиғаттыаялаушылар» жұмыстарының негізгі мақсаты ... ... ...  беру,оны тереңдету, күнделікті өмірмен табиғи ортаны  тікелей  байланыста  жүзегеасыруда біршама жұмыстар іске асырылады.1.  Үйірме  ...  ...  ...  ...  ортамен   тікелейбайланыста жүзеге асыру.2. Жерді тиімді пайдаланумен, оның сапасын сақтауға ... ... ... ... сақтауын дағдыландыру.4. Жаңадан отырызылған балауса шыбықтарды қорғауға үйрету.Оқушыларға  табиғат  қорғауға  баулу  жұмыстары  ішінде   ... ...  орны  бар,  ...  ...  қорғау  әдетдағдылары табиғи ортада іске асырылмақ.Экологиялық мүмкіндік оқушыларға не бермек?жаратылыстану ғылымдарынан алған білімдерін тиянақтауға;табиғатқа ... ... ... ... тікелей байланыста болу нәтижесінде дұрыс мінез-құлықтың,  сапалықарым-қатынастың қалыптасуына;табиғат байлығын  күтіп,  баптауға,  ...  ...  ...  ... ... ...  елімізде  үйірмелер  аз  емес.  Осы  үйірмелероқушыларды табиғат қорғауға тәрбиелеуде айтарлықтай ... ... ...  ...  ...  кейбір  жерлеріміздің  экологиялықапат  ...  ...  ...  ...  байланысты,   философиялық,психологиялық, педагогикалық әдебиеттерге, әр түрлі  табиғат  қорғау  туралызаңдарға талдау жасау, бұл ... ...  ...  ...  оның  ... барысында адам мен табиғаттың қатынасы негізінде пайда болып,  қазіргікезеңде аса маңызды, ... ... ... ... отыр ... ... мен тәрбие беру жүйесі мүмкіндіктерін  шешуде  жалпыорта  ...  ...  ...  ...   орны   ...   ...   ... байланыстырып, пәнаралық байланыста жүргізілуі  керек.  Солардыңішіндегі экологиялық білім мен тәрбие беруде ... ... орны ... ... адамның  экологиялық  көзқарасын  қалыптасыру  –  адамныңмінез – құлқы мен іс - ... осы ...  ...  етуге  ықпал  жасауүшін бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі ... ... ...  таңдажеке ғылым болып жүйелі зерттеліп келе  ...  ...  ...  ...  ескеруіміз   қажет.Бұл   ретте   Қазақстан   ... ... ...  «2030  ...  ...  осымәселеге айрықша көңіл болінгенін атап өткен жөн. Дамудың  осы  стратегиялықбағытына  ...  ...  ...  ...  ...  және  ... ... 1999 жылы 4 қаңтарда  «Экологиялық  білім  бағдарламасын»бекіткен болатын. Ендеше осы аса ... екі  ...  ...  ала  ...  келген  мұғалім  өзінің  барлық  ...  ...   ...   ... сай ... тиіс.1. Экологиялық білім  дегеніміз  –  табиғатты  қорғау  саясаты.  Ал  ... қол ... ... түрі ... ...  солардың  барлығынбіріктіріп,  біртұтас  жаңа  жүйеге  жинақтап  отырған  сала  –  ... дау жоқ. ... ... туу ... өзі  ... экономикалық факторлар болып отыр.2. Қалай болғанда да жоғары  экологиялық  сауаттылық  ...  адам  ... ... ... тазалыққа қамқорлық жасау үлкеннің де, кішініңде азаматтық борышы екендігін ... ... ... ... ... беру  ...  ...  бүлдіршіндер  баратынбалабақшадан басталып білікті маман даярлайтын  оқу  орындары  деңгейіменайқындалса, құба – құп. Бұл тұста ... ... ... ... ... ... кез ... өндірістік  немесе  қоғамдық  ұйымдыбасқарушыларға қойылатын талаптар  арқылы негізделуі қажет – ақ.4. Қазіргі кезеңде ...  мен  ...  ...  ... ... озық ... ...  білім  негіздеріноқыту үрдісіне енгізу білім беру жүйесін дамытудың негізі болып табылады.Сол себепті экономикалық  сана  мен  ...  ...  ...  ...  үшін  кәсіпкерлік  және   нарықтық   шаруашылықтыңзаңдылықтарымен ... ... ... таныстыра  отырып,  экологиялықбілім  негіздерін  оқыту  кезінде  жеке   тұлғаның   ...   ... ... қарастыру – кезек күттірмес міндеттердің бірі.5. Экология пәнін  оқыту  ...  және  ...  ...  ... ... орта мен адам арасындағы өзара байланыстың  дамуынаталдау жасауға үйретеді.6. Жалпы ... ... ... және ... оқу  ...  экологиялықбілім мен тәрбие беру жайын ғылыми - әдістемелік тұрғыда талдап, үздіксізэкологиялық білім беру мақсаты мен  ...  ...  ... ... қою керек. Оқушылардың үздіксіз, бағдарлы, сапалы  білімжүйелерінің бір – ... ... ... ... ... экологиялық сауаттылығын, мәдениетін, танымдық  белсенділігінарттыру үшін оқытушының білімі мен педагогикалық  шеберлігі  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  жәнемектептен  тыс  жұмыстар  оқушылардың  экологиялық   білімділігін   арттырыптабиғатты қорғаудағы белсенділігін ... ... ... 1. ... экологиялық ахуалдары.1- Тақырып: Қазақстан экологиясына кіріспе.     ... ... : ... экологиялық апат аймақтарына сипаттама жасауЖоспары:1. Қазақстан экологиясының  негізгі терминдерінің  сөздігін ... ... орта ... ... ... әсері.3. Қазақстанды қоршаған ораты қорғау нормалары мен нормативтер жүйесіМетодикалық   ұсыныстар;    ...   ...   ...   және   ...  ...  арқылы  берілген  сұрақтарға   толық,   әр   ... ... жазу және ...  ... тізімі 1,2,3,42- Тақырып: Республиканың экономикалық және экологиялық аймақтарыныңсипаттамасы.Өткізілу түрі: СеминарМақсаты : Республиканың экономикалық және ... ... ... ... ... ... басқару2.  Қоршаған орта сапасын бақылау, бағалау жүйесі..3.  Мемлекеттік экологиялық сараптама.Методикалық ұсыныстар Ұсынылған ... ... және ... ... арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалуӘдебиеттер тізімі 1,2,3,4,53- Тақырып: ... ... ... ... СеминарМақсаты : Қоршаған ортаның ластануын анықтап ластанудың алдын алубағыттарын жүргізу.Жоспары1. Қоршаған ортаның  физикалық  ластануы2. ... ...  ... шу әсері3. Қоршаған ортаның  биологиялық ластануыМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған ... ... және ... ... ... ... сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалу4- Тақырып: Қазақстанның атмосфера экологиясы.Өткізілу түрі: ... : ... ... ... ... отырып, шешужолдарын қарастыру.Жоспары:1. Атмосфера ауасына  автокөліктердің әсері..2.  Киота ... ... ... ... ... қорғау шаралары.4. Климаттың  өзгеруі  жөніндегі  нарықтық  Конвенцияның  негізгі  ... ... ... ... ... және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалу5- Тақырып: Гидросфера экологиясы.Өткізілу түрі: ... : Су ... ... ... және суларды қорғау жолдарыЖоспары1. Су ресурстарын қорғау және ... ... ... ... ... өндірісті экологияландырудың мәні, әдістері.3. Жер асты суын қорғау.Методикалық ұсыныстар ... ... ... және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалу6-Тақырып: ... су ... ... мәселелеріӨткізілу түрі: СеминарМақсаты : Су көздерінің экологиялық проблемасы және суларды қорғау ...  ... ... ... ...  ... ... экологиялық жағдаы мен жақсарту жолдары..3.   Шымкент қаласының экологиялық жағдайы мен жақсарту жолдары4.   Өскемен  ... ... ... мен жақсарту жолдарыМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр ... ... жазу және ...  ... ... :  ... ... проблемаларыӨткізілу түрі: СеминарМақсаты: Экологияның ғаламдық проблемаларын шешу жолдарын табу.Жоспары1.  Экологияның ... ... Рим ... Рио-де Жанейродағы  БҰҰ концеренциясы..3. Қазақстанда тұрақты экологиялық даму ... ...  даму ... ... ... ... Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр ... ... жазу және ...  ... ... ... топырақ экологиясы.Өткізілу түрі СеминарМақсаты: Қазақстан топырақтарының қазіргі экологиялық жағдайы мен қорғаужолдарын ... ... ... жамылғысының жағдайы.2. Қазақстанда топырақты бағалау жұмыстары3. Жердің тұйықтанған  шығыны. Топырақты бониттетеу.4. Жер ... мне жер ...  ... ... ... ... суарлалы егіншілігіМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды ... ... ... ...  ... әр ... жауап жазу және ауызша  дайындалу9- Тақырып: Қазақстанның өсімдіктер ... ... ... : ... ... ... және оңтайлы пайдалану жолдарын табу.Жоспары1.  ШҚО өсімдіктері олардың қорғау2.  ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта ... ... ...  ... әр ... ... жазу және ауызша  дайындалу10- Тақырып: Қазақстанның жануарлар экологиясы.Өткізілу түрі: СеминарМақсаты : ... ... ... және ... ... жолдарын табуЖоспары1. ШҚО хайуанаттар әлемі.2. Қызыл кітапқа  енген жануарлар тізімі.3. Мал шаруашылығының экологиялық ... ... ... ... тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр ... ... жазу және ...  ... ...  ... ормандар экологиясы.Өткізілу түрі: СеминарМақсаты : Орман ресуарстарының қорғау және ... ... ... ... Ормандарға рекреациялық қысымның әсері.2. Тропиктік ормандар мәселесі3. Ормандардың ... ... ...   ...   ...   әдебиеттер   тізімі    және    қосымшамағлұматтарды  ...  ...  ...  ...   ...   әр   ... жауап жазу және ауызша  дайындалу12- Тақырып  Қазақстан полигондары. Курчатов  ...  ...   ... ...  Әскери  полигондар  орналасуы  мен  экологиялық  зардапсалдарыжалпы заңдылықтары.Өткізілу түрі: ... : ... ... ... және ұтымды пайдалану жолдарын табу.Жоспары1. Курчатов қаласының жағдайы.2. Чернобль апатының зардаптаы3.  ... ... ... мен ... ... ...   ...   Ұсынылған   әдебиеттер   ...    және    ...  ...  арқылы  берілген  сұрақтарға   толық,   әр   ... ... жазу және ...  ... ...  ... ... радиоэкологиялық жағдайы.Өткізілу түрі: СеминарМақсаты : Қазақстан биосферасынң радиоэкологиялық жағдайын қарастыруЖоспары1. Родон ұғымы мен оның әсері.2. ... ... ... ... жолдарыМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  ... әр ... ... жазу және ...  ... сабақтарының жоспарыБөлім 1. Мамандыққа кіріспе пәніТақырып 1: Кіріспе. Экология ғылымының даму кезеңдеріӨткізілу түрі СеминарМақсаты Экология ғылымының тарихы, мақсаты мен міндеттерін ... ... ... ... объектісі4. Жоспары Табиғаттың заңдары және принціптері5. Ю. Одум және Дж. Хатчинсонның еңбектері6. Э. Пианки және В.И. Вернадскийдің ...  Б. ... және А. ... еңбектеріМетодикалық  ұсыныстар;   Ұсынылған  әдебиеттер   тізімі   және   қосымшамағлұматтарды  ...  ...  ...  ...   толық,   әр   тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  ... ... ... 2 ... ... ... және экологиялық көзқарастыңқалыптасуыӨткізілу түрі СеминарМақсаты Табиғатты қорғау тарихын  оқытуЖоспары1. Ертедегі әлем экологиясы2. Орта ... ... Жаңа ... ... ...  ғаламдық мәселелері5. Фанерозой дәуіріндегі экологияМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған ... ... және ... жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалуӘдебиеттер тізімі 1,2,3,4,5Тақырып 3 Экология –ғылыми ... түрі ... ... ... ... ... ұсыныстар Экологиялық мәселелер туралы халықтан анкета алу:Анкеталық сұрақтар жасалынып,  социолгиялық   сұраудың  методикасын,таңдау, өткізілі ... ...  ... ... ... ...  ... және олар ды бағалау,   қарастырылған мәселеден шығужолдарын анықтауӘдебиеттер тізімі 2,4, 16.23,11Тақырып 4 Экология - пәнаралық   ... түрі ... ... ... ...  және экологиялық көзқарастың  қалыптасутарихымен танысуЖоспары:1. Экологияның биологиямен байланысы2. Экологияның жаратылыстану ғылымдарымен ... ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдармен байланысыМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген ...  ... әр ... ... жазу және ...  ... ... 3,4, 14, 3, 6Тақырып 5  Теориялық экологияӨткізілу түрі Имитациялық ойынМақсаты  ... ... ... ... : ... ... жоспары».Методикалық ұсыныстар Студенттер бірнеше топтарға  бөлініп, әрқайсысынаэкожүйелердің дамуының жоспарын  жасауға тапсырма беріледі: кішкене өзен,көл, орман, жағажай экожүйелері.  ... ... ... ...    лекцияда алған білімдерін  қолдана отырып  экожүйені басқарудыңүлгісінӘдебиеттер тізімі 10, 2, 1, 13, ... 6 ... ... ... түрі ... Қолданбалы экология  туралы түсінік қалыптастыруМетодикалық  ...  ...   ...   ...   ...   ...    алты  ең  негізгі  экологиялық  ...  ...  ...  ...  ...  соң     ...     маңыздылығына  қарайжіктеу  жүргізіледі.  Содан  соң    аталған  мәселелердің    ...  ... ...  бұл ... ... ...  ...  керектігінанықтау..Әдебиеттер тізімі 4,6,3,2,24Тақырып 7 Экологиялық жобалау және инженерлік экологияӨткізілу түрі: Жобалау сабағы:Мазмұны:  ...   ...  таза  ...  ...   ...   ...  ұсыныстар:  тұрғын  үйлердің,   мәдени   орталықтардың,   көлікжолдарының,  өнеркәсіп  кешендерінің  және   ...  ...    ...  және ... ... ...  ...   орналастыру.Жобаны қорғау.Әдебиеттер тізімі 3,4,2, 12, 15, ... 8 ... ... және ... ...  басқару.Өткізілу түрі семинарМақсаты Экологиялық процесстерді басқаруды үйретуЖоспары1. Экологиялық стандарттау және паспортизациялау2. Экологиялық мониторинг.3. Экологиялық кадастр4. Экологиялық ... ... ... ...  ... Экологиялық қорМетодикалық ұсыныстар Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр ... ... жазу және ...  ... тізімі 3,4,2, 12, 15, 1Тақырып 9 Экологиялық білім беру, тәрбиелеу және  экологиялықӨткізілу түрі  Ролдік ойынМақсаты  Экологиялық ... және ...  ...  басқару  туралытүсінік қалыптастыруЖоспары:Ролдік ойын болашақ  эколог маманның  ... ... ... ... ... ... Студенттер   халықаралық ұйымдардың  эксперттерініңролін орындай ...   ...   ... ... ...  « ... ... асыраймыз  » деген сұраққа жауап табу керек.Әдебиеттер тізімі 1, 2,4, 20, ... 10 ... ... ... және ... түрі семинарМақсаты Эколгиялық құқық негіздерін ұғындыруЖоспары:1. Экологиялық кодекс2. ... ... ... ... ... ... ... Ұсынылған әдебиеттер тізімі және қосымшамағлұматтарды жинақта арқылы берілген сұрақтарға  толық, әр тұрғыдаталқыланған жауап жазу және ауызша  дайындалуӘдебиеттер тізімі 3,2,1, 14, 3,  182.4 ... ... ... ... ... ... ... тәрбие беру мақсатында  сыныптан  тыс  өткізілетінжұмыстардың ішінде танымжорық (экскурсия) пен экологиялық соқпақтың  өзіндікорны бар.Танымжорық оқушылардың  ...  ...  ...  ... ... ... даму заңдарын жеңіл  түрде  ұғындыруменқатар, идеялык тәрбие жұмысының біршама дербес формасы,  ол  ...  ...  ...  ...  тигізеді  және  көзделген  мақсатка  жету  үшінқолданылатын көмекші иллюстрациялық құрал рөлін атқарады.Танымжорықтың негізі объектісі — ... ... ......  тогай,дала, суқоймалары, көл,теңіз, таушыңдары,тау,бақтар, парк және т. б.Танымжорық   ...   ...   ...   ...   ... ...  баулу,  экономикалық  және  экологиялық  тәрбие  беруменқатар  ...  ...  бір  ...  ...  ...   ...   ... тереңдетуге мүмкіндік береді.Әсіресе, төменгі сынып оқушыларының табиғат туралы  ұғым  ...  ... ... ... ... Я.  А.  ...  пікірі  бойынша«адам  баласы.  мүмкіндігінше  білімді  кітаптан  емес,  аспаннан,   жерден,еменнен,  ,  т.  б.  ...  болу  ...  ...  ...  ...   ... мен ... емес, тікелей заттың  өзінен  үйренетін  ... ... ... ... ...  ...  табиғат  құбылыстарын  оқушы-ларғажеңіл түрде ұғындырудың мәні зор. Айналадағы табиғатқа көз сал-майтын,  оныңерекшеленген құбылыстарына таңданып қарамайтын ...  бір  бала  жоқ.  ... бұл ... ... ... ... ... түскен  заттардыңбәрінің сырын  білгісі  келіп  құмартуы,  мақсатсыз  құр  қызығудан  ...  ...  ...  да-мытуды,  оны   саналы   түрде   бақылауғаайналдыруды, табиғаттың құпия сырын ашып, зерттеуге  ...... ... танымжорықтың манызы зор.Жорықтар ұйымдастыру үшін нақты жоспар құрылады.Жоспарға мыналар кіреді:Танымжорық сабағында қайталауға арналған сұрақтары:— оқушылр орындауга ... ... ... ... ...  оқушылардың табиғат объектісіне, өндіріс орындарына баратыны, олөндіріс орнының немен шұгылданатыны айтылады;танымжорықтың басталуы, барысы,  аяқталу  мерзімі  ...  ...  ... ... ... алдынала тапсырылады.Қосымша білім  беретін  сыныптан  тыс  бұл  ...  ...  ... бір ... ... ... білімді толықтыру.2.Сол пәннен алған білімді пайдаланып, сарамандық жұмыстармен ...  ...  ...  ...  бірі  —   ...  табиғат  байлыктарына  ұқыптылықпен   қарау   мәселелерін   барыншанасихаттау.  Мысалы,  жануарлар  ...  ...  ...  ...   ...  ...  ...  аңшылардың   ережесі   ...   ... ... құс пен ... «қызыл  кітапқа»  жазылған,  кұрыпбара жатқан түрлері таныстырылады. Мысалы, зоо-паркке барған ...  ... ... ұстауға,  оларды  мазалауға  болмайтыны  айтылады.  Танымжорықкезінде ... ... ... ... жүргізіліп,  сарамандық  жұмыстаратқарылады.Танымжорыққа  шығар  ...  ...  нені  ...  ...  ...  ...  объектіні  таңдап  алуды,  ...  нені  ...  ...  ...   ұстауы   ескертіледі.   ...   ... ... үшін ...  ...  ...  түсетін  ең  жакын,  ең  танысжергілікті  объектілердей  бастаған  жөн.  Оқушылар  ...  ...  даму  ...  өздері  қатысып   байкау,   бақылау   жүргізунәтижесінде  түсінетін  ...  ...  ...  табиғат  зандылықтарын  түсінудәрежесіне көтеріледі. Өздеріне белгілі тіршілік пен құбылысты  таныстыруданбастап, соған негіздеп оқыту оқушылар ...  ...  ...  ...  жағдайжасайды.Табиғат жайындағы ұғымдарды  тек  оқулықтағы  тақырыпты  ауызша  ... ...  ...  жете  ...  Ол  үшін  ...  ...  әрбіртақырып   оқушылардьщ    танымжорық    кезінде    өзін    ...    ... өмір  ...  ...  материалдарды  қолға  ұстапкөріп, иісін сезіп, даусын ... ... ... ... ...  мен  өсімдіктер  дүниесімен   таныстыру   максатында   жаеала-тынтанымжорықтарда негізгі мына ерекшеліктерге ... ... ... ... көрінісі мен ерекше қасиеттері(дене мүшелері, дыбысы, қимыл-қозғалысы, қоректенуі, көбеюі және т. б.).Тіршілік ететін ортасының жыл мезгілдеріне байланысты өзгеруі.Адам ... ... ... және т. б.Танымжорық кезінде өлкенің  экологиялық  жағдайын,  егер  экология-лыкжағдайы  бұзылған  ...  не  ...  ...  ...  ...  қурапқалғаны, теңіздердің тартылуы, балықтардың  қырылуы,  жан-жануарлардын  өлуінемесе ашығуы, судың  ...  ...  ...  ...  ...  ... оған ... кінәлі  екенін,  өлкеміздін  экологиясы  жақсаруүшін  табиғатты,  оның  байлыктарын  ...  ...  ...   ...  ...  ...  жұмыстарға  араластыру   тиімді   болады.Мысалы, мектептің іші  мен  ...  ...  ...  көшелер  мен  шағынаудандарды  көгалдандыру,  гүлзарларды  күту,  ағаш,   бұта   ... мен ... ... бау-бақшаның  зиянкес  жәндіктерімен  күрес,шөптерден тазарту, құстарды қорғау мен қосымша  азыктандыру,  көгілдір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  ...  лас-қоқыстарды,  ағаштардың  жапырактарын  ...  ...  ...  ...   ... табиғат ескерткіштерін камқорлыққа алу және т. б.Оқушыларға экологиялык, тәрбие беру жұмысында экологиялық  ...  ...  орны  бар.  ...  ...  ...   ...   ... маңызы ерекше. Баланы табиғи  ортамен  дұрыс  қарым-катынасжасай білуге үйретеді. Экологиялык  соқпақ  ...  ...  ... ... ондағы  табиғи  жағдайлар  ескеріледі,  оған  катысқанәрбір оқушының бойында табиғатка аяушылық, ... ...  ...  сол  ...  өз  құрбыларына  ерекше  ықпал   жасайды.   Әрбірэкологиялык сокпақ ... ... әрі  ...  ...  ...  ... соқпактыңұзындығы 1,5 — 2 шақырьмнан аспағаны жөн, егер одан ұзақ ... оқу  ... ...  ...  ...  ...  маңында  болғаны  жөн.Экологиялык сокпақ өтетін табиғат алқабында өр  түрлі  ...  ... ... ... ... мен ... ... болуы  тиіс.  Соныменбірге  экологиялық  соқпақ  өтетін  жер  ...  ...  ... да ... жөн, ... су ... қоқыс-қалдыктар,  эрозияғаұшыраған жер, карьер, өртенген орман алкбы немесе дала, т. б. жерлер  болса,сол арқылы ... ... ... ... ... ... болады.Экологиялық соқпақ өтетін жер алдын  ала  тексеріліп,  жергілікті  жердіңшаруашылық иелерімен  келісіп,  шарт  ...  ...  ... ... ... ... бөлу  ...  әрбір  оку-шының  есінде  өмірбойы ұмытылмайтын әсер қалдыратындай салтанатты түрде өткізілсе  ғана  ... ... ... ... ала-ды.Экологиялық соқпақтың оқушыларға пайдасы:пәннен алған табиғат туралы білімін толықтыруга әсер етеді;табиғатқа деген сүйіспендігі ... тек  ...  ...  ...  білі  жәнесүйенбей,  оқушы.  экологиялық  соқпақ  ...  ...  іс  ...  ...  ...  ...  ортамен  тікелей  қарым-қатынастың  нәтижесінде  оқушылардың  ...  ...  ... ... ... ... қалыптасады;оқушылардың табиғат байлықтарын күтіп-баптау жөнінде, олардыұқыпты пайдалану туралы түсініктері қалыптасады.Экологиялық  соқпақтан,  ...   ...   ...   өз   ...  атқарған  жұмыстары  жөнінде  шығарма   жаздырып,   оқушылардыңтабиғатқа ... ... ... ... ... ... сай экологиялық білім мен тәрбие беружұмыстарын жүзеге асыруға байланысты міндеттеріҚазіргі заман талабына сай экологиялық білім мен ... ... ... асыруға байланысты міндеттеріне:- Білімгердің психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерімен санасу.- Экологиялық тәрбиені пәнаралық байланыстар негізінде іске асыру.- Оқу ... ... мен ... ... ...     ... ерекшеліктерін басшылыққа алу.- Оқулықтағы экологиялық сипаты бар материалды іріктей білу.-   Экология   ...   ...    ...    ... ...  ...  интеллектуалдық  қабілетін  дамыту,  теориялықбілімдерін  іс  жүзінде  ...  ...  ...  ...  ...   заманғыбіліктілік талаптарымен сәйкес келетін білім  стандарттарын  әзірлеуді  ... оқу - ... ... ...  қамтамасыз  етудіжетілдіру қажет  –  ақ.  Бұл  орайда  бағдарлы  білім  беру  ...  ... ... ... ...  құралдар  даярлау  экологиялықбілім саласындағы басты міндеттер болып табылады.- Білімгерлердің өз беттерінше жұмыс  істеуіне  көңіл  ...  ...  ...  ...  ...  ізденімпаздығын  шыңдау  басымдылыққа   иеболады.- Экологиялық білім мен тәрбие беру «табиғат  - адам -   ...  ......  ...  ...   ...   ...   кезеңіндеқалыптасады. Экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаты -  жастардың  экологиялықкөзқарасын,   санасын   қалыптастырып,   ...    ...    ... ...... ...  ...  мәдениеттілік  адамныңсезімін тәрбиелеуден, экологиялық сананы қалыптастырудан пайда болады.- Экологиялық  тәрбие  мен  білім  беру  –  көп  ...  ...  ... ... ... әсер ету  ...  ...  ғылыми  жүйесіннегіздейді. Екіншіден, жеке тұлғаның адамгершілік дүниетанымын  тәрбиелейді.Үшіншіден, сарамандық іс - ... ... мен ... жүзеге асуына  ықпалететін ерекшелік факторын қалыптастырады.- Экологиялық білім мен тәрбие табиғат  ресурстарын  тиімді  пайдалану  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жеке   тұлғаныңэкологиялық  сенімін  қалыптастырып,   белсенділігін   ...   ...  ...   беру   ...   ...   жаңаша   көзқарасынқалыптастырудың негізі ... әр ... ...  ...  экологиялықтәрбие   жеке   тұлғаның   сезімдік   әлеміне   ...   ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау (ауа, су, топырақ және т.б.) қоғам  мен  табиғаттыңөзара  әрекеттес  ...  де  ...  ...  ...  талап   етеді.Өйткені, экологиялық мәселелерді адам мен қоғам үшін ... ...  ...    ...    жеке    тұлғасының    адамгершілік     дүниетанымынқалыптастырады. ... ... ... ...  ...  ... ... береді.  Солай  екен,  негізгі  салалар  бойынша  ... ... беру ... экологиялық білім мен тәрбиенің де мәні зор.- Экологиялық білім берудің біртұтас ... ... ...  ... жаңа ... мен  әлемдік стандартқа сай мемлекеттік  оқу  ... ...  ...  ...  ...  ұстаздарға  қамқорлықкөрсетуді, оқу орындарында экологиялық білім мен тәрбие беруді көздейді.-  Білімгерлердің  қоршаған  ортаға  деген  ...   ...  ...  ...  ...   тани   білу   ...   ...  (1983ж)  тәрбиеленушіге  педагогикалық  әсердің  бірінші  кезеңіретінде ең  ...  ...  ...  ...  ...  осы  ...  үшін  ...  азаматтық  борышты   ұғынуын   қамтамасыз   етукеректігіне көңіл аударады. Сондықтан да  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жастардың  экологиялық   мәдениетіне,сауаттылығына, экологиялық білімінің жоғары деңгейде болуына байланысты.- Білім беру жүйелері ... ... ... ...  ...  ...  ғылым,техника, мәдениет дамуына сай  келетін  ...  ...  ... оқулықтар, бағдарламалар қажет.-Оқу ордаларында игеретін кәсіби  мамандықтарды  ...  ... ... ... ... ... ...  түссе  қошағанортаны қорғаудың тиімді жолдарын ашары сөзсіз.- Білімгерлердің сапалы  ...  ...  алуы  үшін  оқу  –  ... ... ... және ғылыми зерттеу  мекемелерінде  өткізсе,тіпті құба – құп.-  Экологиялық  білім  ...  ...  ...  –  теледидардан  берілетінхабарлардың,  дәрістердің,  Интернеттен  алынатын  экологиялық   деректердіңбілімгерлердің экологиялық санасын ...  рөлі  ...  ...  –ақ,  олардың экологиялық мәдениетін  қалайтын  қызықты  үйірмелер,  семинар,баспасөз конференциялары, дөңгелек ...  ...  ...  ... ... ... көзі ... табылады.- Білімгерлердің экологиялық тәрбиесін бағалауда іс – тәжірибеде  ... ... ... ... ... ... ... патриоттық себеп – табиғат байлығын  байыта  ...  ... ... ... ... ... деп ... Эстетикалық себеп – табиғат сұлулығын ұғынып, ол арқылы рухани күш алуы.- Гуманистік себеп – оқушылардың іс -  ...  мен  ...  ... қорғауға ынталануы, жақсылық жасау, жамандыққа  күйіну  ... ...... ......  ...  адамның  табиғатқа  әсерініңсалдары мен табиғат заңдылықтарын білуге ұмтылу.- Экономикалық – практикалық себеп – ...  ...  ...  ...  –тіршілігінің көзі екенін, оның маңыздылығын бағалай білу.- Гигиеналық себеп –табиғаттың адам денсаулығына пайдасын  ұғыну  және  ... ... ... ... ... арнайы бір жүйе арқылы  жүзеге  асыруға  болады.Ол үшін жүйеге ... бір ...  ...  оқыту  құралдары,  білімгерлердіңшығармашылық  іс   -   ...   ...   ...   бірге   жалпыпедагогикалық ұстанымдарды енгізу керек. Жүйеде  әрбір  элементтің  мазмұны,әдісі,  ...  ...  ...  ...  ...   ...   орны   ... олардың ішіндегі ең басты, шешуші элемент – оқылатын  ...  ...  ...  ...  ...   өз   ...   өлкесініңтабиғатын  оқып  үйренуінің  өзіндік  мәні  бар.  ...   ...   ... ... экологиялық мәдениетті қалыптастыру үшін  мұғалімніңатқаратын рөлі ...  ...  ...  білім  мен  тәрбие  беру  мәселесі  дүниежүзіхалықтарының, ғалымдарының, ... ... ...  назарынаударып отыр. Қазіргі кезде жер шарында жаппай экологиялық  ...  ... оның ... алу мақсатында табиғатты қорғау  жұмыстарын  ...  ... ... ... ... ... ...  көрсетеді.Ғалым эколог И.Д.Зверовтің пікірінше, экологиялық білім мен  тәрбие  берудіңмақсаты  мен  мәні-қоршаған  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жауапкершілікпен  қарайтын  көзқарасы  мен  сенімінқалыптастыру.  А.Н.Захлебный  экологиялық  білім  берудің   ...   ...   ...   мен   моральдік    ұстанымдарынан    туындайтынжауапкершілік  қатынастың  негізінде  ...  ...   ... ... Осы  ...  орта  мектептерде  экологиялық  бағыттағытәрбие беруде, сыныптан тыс жүргізілген  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   тәрбиелеуде    дәрістер,этнографиялық әңгімелер, сол сияқты  табиғатқа  ...  ...  ... ...  және  ...  тыс  ...  ...  оқушылардыңазаматтық борышын қалыптастыратын  ғылыми  білім   болып  ...  ... ... ... ... мен ...  ...  көбірек  қолданылатынсыныптан тыс жұмыс түрлеріне ашық тәрбие сағаттары  мен  ...  ... ...  баласының  табиғатпен  үйлесімді  байланысын   ...   ... ... ... маңьізы зор. Мектеп қабырғасында  оқушылардыңсана-сезімінің дұрыс қалыптасып,  тұрақты  ...  ...  ...  ... орны ... ... ... аймақтың экологиялық білім  беру  үшін  мұғалімсол жердің өндіріс ошақтарының жұмысымен таныс болуы қажет. Нақтылы  өндірісэкологиясының артуын, ... ... ...  ...  ...  ОрталықКазақстанның  жер  қойнауында  жұмыс  істейтін   тау-   кен   ... ... ... ... табиғи шикізатты  жер  астынан  өндірукөлемі ... ... ... ... арта ... Ол  өз  ... ... шиеленісуіне әкеліп соғуда.Табиғат ресурстарын ысырапқорлықпен пайдалану  айналадағы  ...  ...  тірі  және  өлі   ...   ...   ...   ...  тепе-теңдік  күйіне  ықпалын  тигізеді.  Сөйтіп   ірі   ...   ...   ...   ...    ...    жәнеаэрологиялық өзгерістерге ұшырайды.ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ1. С.Д. Дерябо, В.А.Ясвин  Экологическая  педагогика  и  психология.  ... ... 1996 г.2. ... ... и образование. М.: Юнисам, 1996 г.3. Л.Т. Николаева Методика экологического образования  дошкольников.  М.,1999 г.4.  Г.А.Петросова  ...  ...  ...  и   экологическоговоспитания в начальной школе. М.: Академия, 2000 г.5. И.Э. Сулейменов и др. Устойчивое развитие. ...  ... для ... вузов и учит. Школ. Алматы: Қазақ университеті6. ... З:Г  ...  ...  и  ...  в  дош  ... Педагогика .1990.7. Гижицкая  С:А.  Факторовия  Л.В.  ...  ... ... Н.С. ... окружающей среды и экологическое воспитаниестудентов.-М.: Высшая школа,19929. Сарыбеков М.Н. Теория и практика экологической подготовки10. ... ... ... ...  Байтурин  И.О.,Нестерова  С.  Современные  представления  о  предметеэкология.// Вестник ... ... ... ... ... Ю. В. Природа и человек –М.: Природа 199113. Фурсов В. И. ... ... ... ... А- А.: Ана  ... ... ... «Дүние» 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004,2005,2006.15. Данилов-Данильям В.И. и др. Экологический вызов и  ...  ... М.: ... – Традиция, 2000. – 415с.16.Экологический кодекс Республики Казахстан // Казахстанская правда,23.01.2007г.17.Концепция перехода Республики Казахстан к ... ... ... годы // ... ... ... Н,. ... У,. Тейлор Д. Биология: в 3 т.: Пер.  С  ...  М.,  ... Н.М., ... А.М. ... М., ... Ю. ... в 2 т. М., ...  Дж.  М.   Экология-наука   об   ...   ...   ... ... Пер. С ... Л., 1985.22.Будыко М.И. Климат и жизнь. Л., 1971.23.Вернадский В.И. Биосфера. М., ... В.А. ... ... М.,1997.25.Реймерс Н.Ф. Надежды на выживание человечества. Концептуальная  экология.1992-----------------------Экологиялық  білім мен тәрбие берудің мүмкіндіктеріМектептен тыс ... ... ... мерекесіСыныптан тыс жұмыстар (апталық, үйірме  және т.б.)Факультатив«Этноэкология»Биологиялық ... ... және ... адамгершілік қатынасы: табиғат, қорғау,аялау және т.б.Сыныптан тыс жұмыс түрлеріТоппен өтілетін жұмыстарЖеке өтілетін жұмыстарЖан-жақты ... ... ... ... ... сыныптан тыс оқуЭкологиялық кештер, конференциялар. Таным жорық, табиғатқа серуен. Оқушыларжұмысының көрмесі. Әртүрлі науқандар: Құстар күні, бақ апталығы. Қабырғагазеті мен ... ... ... ... ... үйірмесі  
        
      

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР-ның білім және ғылым министрлігінің экологиялық білім және тәрбие беру басындағы жасалып жатқан идеялары. ЖОО -ның экологиялық білім және тәрбие берудегі рөлі. 2.Қоғам мен табиғат жайлы оның бір - біріне арақатынасын қалай түсіндіресіз8 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Бастауыш математика курсында қатынастарды оқыту40 бет
Бастауыш математика курсындағы шамалар және олардың өлшем бірліктерін оқыту әдістемесі27 бет
Дифференциалдық теңдеулер курсында тірек конспектілерін қолдану, және де дифференциалдық теңдеулерді шешу жолдары36 бет
Жаңа ақпараттық технологияны мектеп геометрия курсында қолдану72 бет
Информатика курсында білімді моделдеу16 бет
Математиканың бастауыш курсындағы жай есептердің түрлері, оларды шешудің әдіс-тәсілдері27 бет
Мектеп физика курсында жарықтың ортамен және заттармен өзара әсерін оқытудың әдістемесі26 бет
Мектеп физика курсында қатты дененің қасиеттерін симметрия принципіне сүйене оқыту әдістемесі47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь