Семей полигоны, каспий теңізі, арал теңізі, балқаш көлі туралы

Жоспар
I Кіріспе
II Негізгі бөлім
2.1 Семей полигоны
2.2 Каспий теңізі
2.3 Арал теңізі
2.4 Балқаш көлі
III Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер
I Кіріспе
Қазақтар - тумасынан табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға үлкен ілтипатпен қараған халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған өңіріміздің табиғатының таза болғандығын айтсақ та жеткілікті сияқты. Біздің халық - "экология" деген сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп отыра алмайды, одан керектіні жеңіп алуымыз керек",- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең қазып, өзен-көлді бұғалықтап, ел үшін біраз игі істерді жүзеге асырды. Ғылыми-техникалық революция болды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да көрді. Өкінішке орай, ғылым мен техниканың ғаламат жетістіктері және шапшаң дамуы, адамзаттың барған сайын аш көздікпен табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың тепе-тендік заңдарын бұзды. Осылардың нәтижесінде жеріміздің ауасы тарылып, өзен-көлі бүлініп, жайылымдардың топырағы тілініп, қоршаған ортамыз көз алдымызда азып-тоза бастады. Мұның соңы азынаған желге, ащы және улы жаңбырға, ормандардың мезгілсіз қурауына, ауа райының бұзылуына, қоршаған ортаның әр түрлі улы қосылыстармен ластануына әкеліп соқтырды. Қоршаған ортадағы тепе-теңдіктер бұзылды. Адамдардың денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және саны көбейді.
Кейінгі кездерде Балхаш тау-кен комбинатында өндірістен бөлініп шыққан күкірт диоксиді, түгел дерлік ауаға лақтырылып тасталып жатыр. 2001 жылғы мәліметгер бойынша Балхашта тұратын 70 мың тұрғындардың әр қайсысының басына 6 тоннадан күкірт диоксиді келеді екен. Комбинатта бұдан басқа да улы заттар, көп мөлшерде қоршаған ортаға түсіп жатыр. Осылардың салдары болу керек, Балқаш қаласындағы ағаштардың басындағы жапырақтардың түгел дерлік жоғалуы және құстардың жаппай өлуі байқалған. Жапырақтардың жоғалып кетуін, құстардң кырылып, жапырақ жейтін құрттардың көбейіп кетуімен де түсіндірілуде. Ағаш басында жапырақ жеп жүрген құрттардың көбейіп кеткенін адамдар өз көзімен көріп те жүр.
Атмосфераны ластағыш заттардан бір ғана мультипликатор - қорғасын ингредиентін мысалға алайық. Қорғасын - политропты у. Оның организмдегі азғантай ғана конценфациясы, органдар мен тканьдарды, қан жүйесін, орталық нерв жүйесін, иммун жүйесін зақымдап, бүлдіреді. Қорғасынның жоғары мөлшері - Өскемен, Зыряновск, Лениногорск қалаларының атмосфералық ауа құрамында байқалады. Шашқа жасалған спектральды анализ мәліметтері бойынша, бұл қала тұрғындарында, қорғасын мөлшері ең жоғары, яғни шекті мөлшерден 6 есе көп болып шықты. Қорғасынның бірқатар мөлшерін тұрғындар су, азық-түлік өнімдері арқылы қабылдайды
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
2. Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001
3. О. Жанайдаров «Менің елім - Қазақстан». – Алматы: «Балауса баспасы», 2003
4. Журнал «Арай» 1988 жыл № 10
5. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008.
6. .Саданов А.Қ.,Сүлейменова Н.Ш.,Дәменова Н.С.,Махамедова Б.Я. «Экология және тұрақты даму» Алматы. 2010
        
        ЖоспарI КіріспеII Негізгі бөлім2.1 Семей полигоны2.2 Каспий теңізі2.3 Арал теңізі2.4 Балқаш көліIII ҚорытындыIV Пайдаланылған әдебиеттерI КіріспеҚазақтар - ... ... ... ... ... ... ... ілтипатпен қараған халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған өңіріміздің табиғатының таза болғандығын айтсақ та ... ... ... халық - "экология" деген сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп ... ... одан ... жеңіп алуымыз керек",- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең қазып, өзен-көлді бұғалықтап, ел үшін біраз игі ... ... ... ... ... болды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да көрді. Өкінішке орай, ғылым мен ... ... ... және ... ... ... ... сайын аш көздікпен табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың ... ... ... ... нәтижесінде жеріміздің ауасы тарылып, өзен-көлі бүлініп, жайылымдардың топырағы тілініп, қоршаған ортамыз көз ... ... ... ... соңы азынаған желге, ащы және улы жаңбырға, ... ... ... ауа ... ... ... ... әр түрлі улы қосылыстармен ластануына әкеліп соқтырды. Қоршаған ортадағы ... ... ... денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және саны көбейді.Кейінгі кездерде  Балхаш тау-кен комбинатында өндірістен бөлініп шыққан күкірт диоксиді, түгел дерлік ... ... ... ... 2001 жылғы мәліметгер бойынша Балхашта тұратын 70 мың тұрғындардың әр қайсысының басына 6 ... ... ... ... ... ... бұдан басқа да улы заттар, көп мөлшерде қоршаған ортаға түсіп жатыр. Осылардың салдары болу керек, Балқаш қаласындағы ағаштардың басындағы жапырақтардың ... ... ... және құстардың жаппай өлуі байқалған. Жапырақтардың жоғалып кетуін, құстардң кырылып, жапырақ жейтін құрттардың көбейіп кетуімен де түсіндірілуде. Ағаш ... ... жеп ... құрттардың көбейіп кеткенін адамдар өз көзімен көріп те ... ... ... бір ғана ... - ... ингредиентін мысалға алайық. Қорғасын - политропты у. Оның организмдегі азғантай ғана конценфациясы, органдар мен ... қан ... ... нерв ... ... ... зақымдап, бүлдіреді. Қорғасынның жоғары мөлшері - Өскемен, Зыряновск, Лениногорск қалаларының атмосфералық ауа құрамында байқалады. ... ... ... ... ... ... бұл қала тұрғындарында, қорғасын мөлшері ең жоғары, яғни шекті мөлшерден 6 есе көп ... ... ... ... мөлшерін тұрғындар су, азық-түлік өнімдері арқылы қабылдайды. Сондықтан да болар, шығыс қазақстандықтардан ақ қан ауруымен науқастанғандардың саны көбейіп ... ... ... 1 ... ... алу ... 1000 тонна кенді қазып өңеуге, 5 тоннаға дейін бос жынысты қазып ... тура ... ... ... ... қорғасынның концентрациясы 0,32 мен 0,8 % аралығында. Бұл көрсеткіш ең бай кен көздері үшін, 1,5/2,5%. ... ... ... ... ... ... өндіріс қалдықтарындағы қорғасын мөлшері 0,4%, 0,7 %, кейде 1,5 %-ға дейін жетеді. Осыған орай, бұл техногенді қалдықтар ұзақ ... ... ... ... ... ... ... орта үшін арта түсері де сөзсіз. Жалпы, бүгінгі күнге дейін, Қазақстаңдағы түсті металлургия кәсіпорындарының техногенді қалдықтарының мөлшері,  астрономиялық  ...  ...  ... ... 9,139 млрд ... ... бойынша қалдықтардың 16,5%-ы шығыс Қазақстан экожүйесінің үлесіне тисе, бір ғана ... ... ... ... ... - 13,5% ... ... (912046 млн.т), ал "Соколов-Сары-бай"өндірістік бірлестітінде қалдықтардың 42,9%-ы жинақталған.Республикадағы жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың тазалау қондырғыларының сапасы мен ... ... ... ... сарқынды, шайма және қолданылған суларынының әсерінен, Ертіс, Орал т.б. ... суы, ... ... ... ... ... асып ... Өзендердегі судың өздігінен тазаруы, тек 300 километрлік жол жүріп өткен соң ғана ... және ... ... ... ... аса ... Тіпті, бұл су көздерінің "есте сақтау қабілеті" де ... ... ... ... ғалым мен техника жетістіктерін өндіру, осы мақсаттарға ... ... ... ... ... тамшыдай...Жер және минералды шикізат ресурстары, ауыл шаруашылық алқаптары, тозудың аз-ақ алдында десе де болады. Бұл айтылғандарға, үлкен аумақтардағы жер ... ... бола ... ... ... ... ... топырақ қабатындағы гумус қабатының көз алдымызда жұқалануы, Қазақстан далаларының егіс алқаптарында жиі байқалып отырған құбылыс. Ал, табиғатта қалыңдығы 5 см ... ... ... үшін ... жылдар қажет болса, аридті климатты аймақтар үшін бұл мақсатқа мыңдаған ... ... ... Топыраққа рекультивация жасау да қымбатқа түсетін іс-шара: 1 га үшін 300 мың теңгеге дейін, ... онан да көп ... ... Мұның тағы бір зияны, экожүйенің микроклиматы енді қайтып орнына келмейтін күй кешеді.Пайдалы қазбалардың ішінен, ... ... ең ... ... экологиялық және әлеуметтік зиян шектіріп отырғаны полиметалл кендері, түсті металлургия, ал микроэлементтерден - қорғасын, хром ... ... және ... ... ... ... ... күйіңде басқа елдерге жөнелтіліп, дайын өнім мен қымбат бұймның тиімділігін солар көріп отыр. Біздің маңдайымызға әзірше жазғаны, шикізат өндіретін ... ... ... ... мен ... су, ауа, топырақ әсерлері.  Қоршаған   ортаның,    Республикамыздағы   халықтың науқастануына тигізер әсері 60% ... Ол ... тау - кен ... ... ... ... Қалаларда экологиялық ахуал, соматикалық ауру түрлерінің өршуіне ... ...     Арал ... ... Арал ... ... ... асып, бүкіл планетаның бас ауруына айналып отыр. Оны сауықтыру ... ... ... бес ... - ... ... Тәжікстан, Өзбекстан және Түркменстанның президенттері бірнеше рет кездесті. Мемлекет басшыларының шешімімен, Арал бассейнің қалпына келтіру жобаларына ... ... ... ... ... ғасырда Сейхун деп аталған Сыр өзенінің Фархад тауын жарып өтетін бір ... 1948 жылы ... ... ... ... ... ... жылдары, Шардара ГЭС-і, мұнан басқа - Тоқтагүл, Әндіжан, Шарбақ су қоймалары пайдалануға берілді. Бұл іс - әрекеттер ... ... ... іске ... мүмкіншілік жасады. Жол жөнекей Сырдың суын әркім әлі келгенше жырып ала берді де, ақыр аяғы бір ... ... ... ... ... лай суының жойқын күшіне қарай Сейхун аталған. Мол өзеннің жұрнағы ғана Арал теңізіне жетіп жатты. Дәл ... ... ... ... ... ... де ... жатты. Арал теңізіне негізгі суды әкеліп жатқан екі өзен ... 60-шы ... ... 60 ... шақырым су берсе, 1980 жылдан бастап, жылына орта есеппен, 4 текше шақырым ғана су беріп келді. Ал ... ... ... беру ... ... жылына 40-45 текше шақырым су керек. Аралдың бұрынғы 66 мың шаршы шақырым су ... ... ... ... 25 ... ... жуық су ... қалып отыр.Бір кездері арнасынан асып-тасып жатқан алып теңіз, бүгінде жыламсырап ағады. Теңіз ұлтанынан ұшқан тұзды шаң әлемнің түкпір-түкпіріне жетіп жатқаны ... суыт ... ... ... ... де, ... сипат алып барады. Экологиялық апат аймағында отырған ел, ең алдымен, ауыз су тапшылғын  ...  ...   ...   ...   Арал ... ... ... да құтқару керек. Өйткені, елді мекендердің тек 15-20 пайызы ғана таза су ішіп отыр, ал қалған тұрғындар ... ... ... ... ... ауыз суды ... ... өзінде, ауылдық жерде, су бір адамға бір ... ... Ал, ... ... оның ... 200-400 литрге жетіп отыр. Мұның өзі түрлі ... ... ... өңір халқының денсаулығына кері әсерін тигізуде. Олар, бір ... Арал ... ... ... ... ... жатса, екінші жағынан Байқоңыр ғарыш аймағының қасіретін бастан өткізуде. Соның салдарынан, тұрғындар арасында ... ... қан ... ... ... және ... қауіпті аурулардың көрсеткіші республикадан да жоғары болып тұр. Мысалы, Арал аймағы орналасқан ... ... ... бір ғана ... ... ... адамардың жалпы саны 19,5 мың. Осыған байланысты, кейінге ысыруға болмайтын ... шара - осы ... ... ... ... жер асты суларын кеңінен пайдалану арқылы тұщы ауыз су жіберу, су құбырлары құрылысын жүргізу, "Көкарал" бөгеті құрылысын ... Кіші ... ... толтыру.Теңіздің тартылуы салдарынан, ауаның орташа ылғалдығы 18 пайызға төмендесе, ауа райының жылы кезеңі бір айға дейін қысқарады. Бұл өлкедегі ... ... ... ... ... 85-і ... ... қазіргі жоспары Кіші теңізді суға толтырып, оны бұрынғы ... ... ... ... құрылыс жұмыстарын аяқтау. Егер "Көкарал" бөгеті болмаса, Сырдария суы Үлкен теңіз тереңдіктеріне алып барып, үлкен айдынға жайылып, ... ... ... ... еді. Кіші ... тола ... ... оның табиғи байлықтары да көбейе бастады. Оның болашағы баянды болу үшін, Кіші теңізге Сырдарияның суын ... ... ... түбегейлі шешу қажет.Табиғат - бізге ата-бабамыздан мұраға қалған ең қасиеттіміз. Арал өңірін экологиялық ... ... үшін ... ... күресі қажет.Қазақстан экологиясы үшін, Семейдегі полигон әкелген зардап-қасірет орны толмас өкініштерге ұрындырып отыр. Осы өңірде жарылған 500-ге жуық ... ... ... ақырзаман індетіне шалдықтырып, Жер-Ананы  осьінен тайдырын  жібере  жаздады.   Егер  ... ... әр ... ... өлшеусіз зиян әкеліп, улытозаң мен аждаһа ошағы жарты әлемді ойрандап, Орта Азияны ядролық тозаңға тұншықтырып, ондағы халықттың түбіне жететін еді. ... осы ... ... ... ... ... өзі ... алмайтын аурулардан қырылғаны белгілі. Жарты ғасырға жуық жалғасқан атом от-жалын жер-суды ойрандап, неше ... ... ... жол ... Осы ... ... тұратын 1,5 миллионға жуық адам жазылмайтын дертке шалдығып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын кеселге душар болғаны жасырын емес.Семей полигоныЕліміздің тарихындағы ең ... ... бірі - ... ... сынақ полигонының өмірге келуі Алғашқы атомдық жарылыс дауысы 1949 жылы тамыздың 29-ы, таңғы сағат 7-де ... ... ... ... ... ... ... жер үсті және жер асты ядролық сынақтарының өткізілуі нәтижесінде атмосфераға,гидросфераға және литосфераға өте үлкен мөлшерде радиоактивті материалдар шығарылды. Тек Семей ... ... ғана ... ... ... жатқан орасан үлкен аумақтар да (Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан, ... ... және ... ... ... ... радиоактивті ластануға ұшырады. Соның нәтижесінде сол аумақтағы көптеген тірі ағзалар және тұрғын ... ... ... ... ... зерттеулердің салдарлары әлі де толық зерттелген жоқ. Белгілі ақын Олжас Сүлейменовтың басшылығымен ... -- ... ... ... Семей ядролық полигонында сынақтар өткізуге толық тыйым салды. Бұл қозғалысқа Қазақстанның ... ... ... қатысты. Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев республикада ... ... ... мораторийжариялады. (Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың  Жарлығына 1991 жылы тамыздың 29-да қол ... ... ... бері он ... ... уақыт өткеніне қарамастан, Семей ядролық полигонының белдемі күні бүгінге дейін экологиялық кауіпті аудан болып есептеледі. Өйткені онда ұзақ сақталатын радиоактивті ... ... ... ... күні ... ... топырақ және өсімдіктер ластанған. Қазақстан Үкіметі Семей ядролық полигонымен шектесіп жатқан аудандар аймағындағы экологиялық жағдайды жеңілдету жөнінде бірқатар ... ... ... АҚШ пен ... үкіметтері Семей ядролық полигоны аймағында экологиялық зерттеулерді жүргізуге елеулі қаржылық ... ... ... ... ... атом ... сынақтан өтті. Ол үшін арнайы 18 млн га жер бөлініп, Семей ядролық полигоны ... ... ... жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар жасалды. Сосын оларды жер ... ... ... Атом ... ... ... ауыр ... Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап шекті. 1949 ... 1963 ... ... жер ... ... ... ... әсіресе мол болғаны рас. Бұл аймақтағы аурулардың есеп-қисабы 1990 жылға дейін мұқият жасырылып келді. ... ... ... ... ... және психикалық аурулар саны күрт өсті. Азап шегіп, өлім ... ... ... ... кемтар балалар көбейді. Бұның өзі қазақ ұлтының келешегіне төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың төзімі таусылып, шегіне ... еді. ... ... ... ... ... аумағында қиратқыш әлуеті жағынан орасан зор ядролық арсенал болды. Қазақстандағы қарудың жиынтық ядролық қуаты бұрынғы Кеңес ... ... ... дұшпандарының аса маңызды стратегиялық объектілерінің барлығының тамтығын да қалдырмауға жетіп артылатын. Бұл қаруды қолдану миллиондаған халқы бар мыңнан астам ... ол ... ... ... бір ... ... континенттерді жермен жексен етуге мүмкіндік беретін. Қазақстан стратегиялық қару-жарақ пен оны ... ... ... жай ғана орын ... жоқ. ... елде ... ... әскери-техникалық әлует қуаты жағынан тұтас бір индустрия, өзіндік бір  еді. КСРО-ның ыдырауы нәтижесінде ... ... ... ... циклды: ядролық қаруды сынау, жаңғырту және өндіру циклын жүзеге асыру мүмкіндігі алды. Негізгі ... ... ... ... ... ... бірі  -  Семей полигоны Кеңес Одағының аса маңызды стратегиялық объектісі болды. Осынау полигонның кемел инфрақұрылымы: Курчатов қаласын ...  -  21), ... ... ,  ... ...  ( дейтін) сынақ алаңдарын, толып жатқан басқа да ұсақ тәжірибелік алаңдарды қамтиды. Семей ядролық полигонның осынау тәжірибелік ... 456 ... ... ... Осынау сынақтар атом қаруының қиратқыш қаруын айтарлықтай арттыруға ғана емес, оның жаңа түрлерін де жасауға ... ... ... ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және термоядролық жарылысты құрады. Олардың 116-сы ашық ... яғни жер ... ... әуе ... ... ... ... әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы ... ... атом ... қуатынан 2,5 мың есе көп болды. 1949 жылғы 29 ... ... ... ... ... көз ... ... ұлғайып бара жатқан отты доп кенеттен Жер денесіне қадалып, оны ... ... ... ... Отты ... соң, ... қуат пен көз ... сәуле бас айналдырып жібергендей бір сәтте жер қабығының ыстық күлі мен иісі көкке көтерілген. Жер ... ... иісі ... атар ... ащы ... қолдан жасалған жел әп-сәтте жан жаққа таратты. Таяу жерлердегі сирек ауылдарда тұратын адамдар дір ете түскен жер мен ... ... алып ... от-жалынға таңырқап, үйлерінен қарап тұрған. Жалғыз түп шөп қалмаған, түтігіп қарайып кеткен даланың тұл жамылғысы. Жан-тәсілім алдында ... ... ... ... өлі денесі табылған. Жаңадан келгендер бұл тозақты Семей ядролық сынақ полигоны ретінде белгілі № 2 оқу полигонында РДС-1 (зымырандық ... ... ... ... жер ... сынақтан өткізу жарылысы деп атады. Бұл КСРО-да тұңғыш атом ... ... еді. ... жаңа ... ... ... Лаврентий Берия, Сергей Курчатов, әскери бастықтар мен атақты ғалымдар, Кеңестік атом бомбасының толып жатқан идеологиялық, идеялық және ... ... ... ... ... ... ... сынақтардың әсеріТұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді ... ... ... ... ... әскери объектіде не болып жатқаны туралы титімдей түсінігі жоқ жақындағы ауылдардың тұрғындары радиациялық сәуленің ... ... ... Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді. Ядролық жарылыстар туралы халыққа 1953 жылдан ... қана ... ... Онда ... мен ... ... ... таралу аймағынан уақытша көшіру, оларды қарабайыр қорғаныш объектілеріне, орларға немесе кепелерге жасыру көзделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз ... ... ... ... ... ... ... терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір үйлердің қабырғалары қирады. Кейінірек сынақ алдында уақытша көшірілген адамдар полигон жанындағы туған жерлеріне ... ... ... олардың көбісі үйінің орнын сипап қалды, не қақырап кеткен қабырғаларды көрді. Семей ядролық полигонындағы ... ... ... ... шын да жүйелі деректер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ... ... ... ... ... ... ғылыми экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. Радиацияның адамға ықпалының механизмі қазіргі кезде едәуір жақсы парықталған. Бұл ... ең ...  -  ... ... ... ... ... дауасыз өзгерістерге соқтыруға мүмкін екендігі. 1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі ... ... ... және ... ... радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған басқа аумақтардың тұрғындарының арасында сырқат санының ұдайы өсіп келе жатқаны байқалады. Бұлар өкпе мен сүт ... ... ... және ... да ... ісікті патологиялары. Жалпы алғанда рак ісігі сынақтар басталғалы бері үш есе ... ... ... ... нақ сол ... жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және естік кемшіліктер ... ... ... ... көп ... ... айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. Адамдар ғана ... жер де азап ... ... ... ... ... жердің құнарлығын азайтады. Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, магний және басқа металдар әрттүрлі дәнді дақылдар адам организміне сіңеді.Сутегілік ... РДС-2 ... ... ... жағынан соған дейін болып көрмеген. Жарылысы 1953 жылғы 12 тамызда Семей ядролық полигонының төңірегін тетірентті. Оның қуаты 480 килотонна еді. ... ... ... болған нарттай жанған радиоактивті газдардың саңырауқұлақ секілді бұлты 16 километр биіктікке көтерілді. Осы жарылыстан кейін радиусы ... ... ... жерде дала шөптері бірнеше күн бойы көгілдір сәуле шығарып тұрды. 1955 жылы 22 қарашада ... ... ... Семей полигонының үстінен ұшып бара жатып, жаңадан жасалған қуаты 1,7 мегатонна ... ... ... ... ... ... бір жарым километрлік биіктікте жарылды. Бұл жарылыстың соққы толқыны мен жер ... ... ... ... ... ... мен ... көршіліс аймақтарында сезілді. 1962-1989 жылдар арасында Семей полигонындағы Дегелең тауының жер астындағы шахталарында 340 жарылыс жасалды. Бұл ... жыл ... 14-18 ... ... ... тұрды. Осынау жарылыстың салдарынан бір көздері жартастардан құралған Дегелең тауы іс жүзінде киыршық тас үйіндісіне айналды. Жер астындағы әрбір ... ... соң, ... ... ... ... жарықтар мен саңылаулардан радиоактивті газ шығып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ақпанда кезекті жоспарлы ядролық сынақ ... ... ... ... 70 ... ... ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер бетінде саңылаулар пайда болып, олардан екі тәулік бойы радиоактивті газдар шығып жатқан. Содан пайда ... ... бұлт 30 ... ... адам тұратын аумақты бүркеді. Бұл аймақта радиациялық фон 3000-4000 ... ... Бұл ... қалыпты жағдайда сағатына 15-20 микрорентген болатын табиғи радиациялық фоннан екі жүз есе асып ... ... ... ... ... алып ... ... орнына байланысты (шөл зонасы) еліміздің шаруашылық саласында атқаратын маңызы өте зор. Сонымен қатар сол маңдағы ... ... ... ... су ... ретінде де үлкен рөлі бар. Солтүстігіне құятын Еділ ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды экономикалық ... ... ... ... ... байланысты бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады. Табиғи қорларын игеруде де, бұл ... ... ... ... ... ... ... туындауда:* экологиялық апатты аймаққа жататындықтан, негізгі әрекет етуші Капустин Яр, Азғыр полигонының ұзақ ... бойы ... ... байланысты тұрғын халықтардың денсаулығының күрт нашарлауы;* мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі, балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық шашатын ... ... ... ... осы ... ғана тән ... итбалықтың мезгіл-мезгіл қырылуы;* аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері ... (жел ... ... ... ... жағасы, Еділ мен Жайық өзендері аралығының көп жері Атырау облысының Құрманғазы ауданына қарайды. ... ... ... Еділ ... теңізге құятын Қиғаш саласы анықтайды. Осы Қиғаш ... ... ... ... елді мекеніне дейінгі жағалық аймақ түгелдей Құрманғазы ауданының жері. Бұл жердің экологиялық ... сөз ... үшін оның ... ... ... ... көз ... керек. Бұрын бұл жердің кеңестік кезеңге дейін, онан кейін де теңіз суының және оның құрлыққа суғына кіріп жатқан шалқыған саналуан сулы ... мен ... ... ... ... көп ... Қай кездерде де осы көлдерден, шығанақтардан жергілікті халық балық аулап, олардың түрлі өнімдерін шығаратын шағын да ірі кәсіпорындарына ... ... ... ... ...  ... 1925 жылдан бастап Каспий теңізінің суы тартылып, барған ... ... 1930 жылы бұл су ... ... ... ... Біртіндеп тартылған теңіз суы 100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. ... ... ... ... ... ... құрылған балық колхоздарының балықшылары теңізге балық аулауға шығатын кеме-қайықтарын Астрахань облысы аумағына қарасты теңіз жағасындағы  аралына ... ... ... сол жерден жарақтанып теңізге шығатын болды. Бұрынғы теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса, Комсомольск, Бесшифер, Жаркөсе, Әбу аралдары қара ... ... Бұл ... ... 30-40 ... бойы ... облысы мал шаруашылықты колхоздарының мал азығын дайындайтын учаскелерге, малшылардың қыстақтарына айналды. Қиғаш өзенінен Забурын елді мекеніне дейігі 200 ... жуық ... ... байырғы қонысы сусыз қалды. Оншақты колхоздар тұрақты тұра алмағандықтан Қиғаш, Шарон өзендерініңбойына қоныс ... ... бұл ... ... ... ... жерді малшылардың қонысына, жайылымға айналдырар бағдарламасы ел алдына қойылды. 1946 жылы ... ... ... ... ... өзенінен басын алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан басын алатын ... ... ... ... мал су ... ... каналы, сонан кйін Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары жақпен ... ... ... іске ... Бұл ... тұщы ... суы ... каналдың төменгі желісімен бұрынғы арналар ізімен теңізге құятын болды және осы арналар ізімен суды теңізге жеткізетін Ленкоса, ... ... ... да қазылды. Мысылы  арнасы атына сай Белуга (қортпа балығы) балығының ішкі суға кіретін, уылдырық шашатын бұрынғы терең арна болатын. Бұл ... ... ... жерлерге, малшыларға Еділдің тұшы суын жеткізіп қана қоймай, бұрынғы теңіз суы жайылатын көлдерге құйып, теңіз балықтарының көктемде уылдырық ... ... ... суды ... ... ... мыңдаған жол ашты. Мұның бәрі кешегі өткен кеңістік кезеңдегі ... ... ... Құрманғазы ауданы жерінің келбеті еді. Теңіз жағасының қазіргі жағдайы мүлде өзгерді. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл ... ... ... көбі жабылды. Аудан экономикасы төмендеді. Табиғаты қорғалмай, экологиясы бұзылды.Өткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір рет аршылмағасын, арналары бітелді. ... ... су ... ... ... көпшілігін су жүрмейтін болып, құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су бұзылып, мыс купросының ерітіндісіне айналды, зәрленді. Ауру ... ... ... ... гектар шабындық, жайылымдық жер шөпшықпай, пайдаланудан қалды. Ауданға қарайтын батыстан-шығысқа ұзындығы 200км, терістіктен-түстікке150 километрге созылатын теңіз ... нар ... қоға ... су арналары жойылды. Өзен суы теңізге жетпейді. Бірнеше жылғы ну орман болып ... ... ... ... 1974 ... бері ... қурап, үйінді-шөгіндіге айналды, су балдырларымен қопаға айналып шіріді. Қопа үстінен қайталап шыққан биік қамыс-қоғалар жыртқыш ... ... ... ... мысықтарының, борсықтын, күзен, жанат, қабандардың және кемірушілер-егеуқұйрық, тышқан, атжалмандардың тұрақты мекеніне айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына сай ... да, ... ... туу ... ... Әсіресе қасқыр, түлкілер құтырып ауырып, адамға, малға шабатын болды. Тышқандар осы оңірде 1920 ... ... оба ... ... мүмкіндік туғызып отырТеңіз суын жағалай және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа болып, мұнай ұңғымаларын қаптата ... ... , ,  ... ... ... ... ... үстінде. Мемлекеттер арасындағы Каспийді бөлісу келісіміне сай Ресей үкіметінің мұнай-шылары біздің аудан жері болып саналатын теңіз суындағы  аралына ... ... ... ... Мұнай ұңғымалары қамыс, қоға, қопа, балдыр үйіндішірінділердің ортасына орналасуда. Бұлар ... ... ... ... одан ... ластаса, екінші жағынан қураған қамыс мұнай көздерінің өртену қаупін ... ... ... үшін ... және ... ... көзі-Каспий теңізінің балығы мен жер астының мұнайы. Оларды бұрынғы қалпына келтіріп, халық игілігіне айналдыру үшін төмендегідей шараларды ... іске ... ... деп ... 1. ... жеріндегі каналдары қалпына келтіру, бітелген жерін аршып, қазып, Қиғаштын мол тұшы суын Каспий теңізіне құюын қамтамасыз ету керек. Ол үшін ... ... ...  - ... ... ... ... жеріндегі 15км жерін тереңдетіп қазған жөн. Онан кейін Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағы бұрын теңізге құятын Ленкоса ... ... ... Деменьтев каналдарының бітелген жерлерін қазып, кейбіреулерін теңізге қарай ұзартып, Шаронка суының осылар арқылы теңізге құюына мүмкіндік беруміз керек. Бұларды ... ... ... ... бар? Біріншіден, теңіз балықтарының үлкен-кішісі болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен теңізді жағалап келіп, дағды ... өзен суы ... ... ... ... ... көлдерге жайылған суға шығады, тұшы суда балық ... ... ... өзі ... ... аулайтын колхоздар мен балық зауытының, кәсіпшіліктердің өркендеуіне, аудан экономикасын котеруге, халықтың әл-ауқатын ... ... ... ... қазіргі кезде Жайық өзенінің теңізге құяр тамағы тайыздалған. Жылдар бойы қазылмағандықтан балықтар Жайық бойына толық шыға алмайды. Біздің ауданның ... ... ... ... арналар бітелген, балықтар кіре алмайды. Соның салдарынан балықтар көктемде үйірімен жоғырылайды. Кейде онан да асып Мақашқалаға қарай асады. Сондықтан да ... ... өз ... ... ... жасауымыз керек. Үшіншіден, Еділ-Қиғаш суы өте көп. Көктемде олардан келетін мол суды бұрынғы қазылған Каспий теңізіне жібермесек ең адымен ... ... ... су ... ... бірнеше жылдар бойы богет салып қана аман алып ... ... ал биыл ... өте қауіпті. Су басса мыңдаған саман үйлер құлап, ел баспанасыз қалады. Төртіншіден, су келсе ... ... ... ... мен жайылымдарға шөп шығады, егін егіледі, халықтың күнкөрісі, ауа райы жақсарады, табиғат ... 2. ... ... жағалай шыққан, адам жүре алмайтын, ит тұмсығы өтпейтін, ... ... ... алып ... ... ... қоғалар, қопаларды көктемде және күзде өртеу керек. Өйткені олар қопаланып шіріп, бұларды паналап жүрген ... көп ... ... мен ... ... улы заттар, газдар көбейіп, экология бұзылады, аурулар тарайды. Оның елге ... ... ... көп. ... да қамыс, қоғаларды жылма-жыл өртесе жер тазарады, қажетті аралдар мен су өз ... ... ... осы ... ... ... алып ... мұнай компаниялары жүзеге асыра алар еді. Ал бұған бақылауды облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы, одан жоғары министрлік жургізуге тиісті.Каспий ... ... ... ... ... және Каспий аймағының ахуалыКаспий теңізі қайраңында кең көлемде басталған бұрғылау жұмыстары теңізге қауіп төндіре ме? Әрине. Әлемнің әр түкпірінде болып ... ... ... ащы ... оң ... ... Каспийдің келешегіне де қауіп төнеді. Қазір мұнда тек ... ... ғана ... Осындай геологиялық жұмыстардың барысында-ақ бірнеше оқыс оқиғалар орын алды. Алдымен итбалықтардың, соңынан ... ... ... ұшырауы теңіздің қазақстандық бөлігінде дабыл қағылар жағдайдың қазір-ақ қалыптасып келе жатқанын аңғарды. Ең сорақысы  -  сол ... аяғы ... ... ... ... ... ... азды-көпті айыппұл төлесе, бұл осымен іс тыңды деген сөз емес. Бізге "қара алтын" игеру жолында ... ... ... ... ... таза ... сақтау жолындағы шараларды қолға алатын кез жетті. Жалпы, адам мен табиғаттың байланысы ықылым ... ... ... ... ... қажеттілігін қоршаған ортадан алады. Бұл үлес қазір артып келеді. Бүгінде ... ... 80%-ы ... қорлардан алынады. Осы қарқын алдағы уақытта да сақталса, мұнығ арты табиғи ортаның ... яғни ... ... ... Бұл  -  ... ... ... орналасқан Атырау облысы үшін үлкен қауіп. Күн тәртібінде Каспий теңізінің су алып, су басып кеткен аймақтарындағы ұңғымаларды жою проблемасы тұр. ... жою ... ... ... ... ... акваториясы үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқтыруы мүмкін. Аймақта үш ... ... ... атап ... ... 1. ... ... сақтау қоймасының проблемасы, онда 105 млн тонна улы және радиоктивті қалдықтар сақталады. СКЗ және ХГМЗ ... ... ... ... ... 1988 ... ... ағынды сулар ағызылып жіберілмейді. Сұық фазаның деңгейі төмендеуде. Қазіргі ... ... ... 77км жер ... ... 30км ... пайда болды. Қалдық сақтау қоймасы жөніндегі проблемалық мәселелерді шешу үшін миллиондаған қаражат қажет. 2. БН-350 ... ... ... шығуы, оны радиациялық қауіпсіз жағдайға келтіру. 3. Каспий теңізінің Солтүстік теңіз қайраңында мұнай операцияларын жүргізу және ... ... ... қайраңын игеру кезінде қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мәселелерді шешудегі негізгі ... бірі  -  ... ... мониторингтің болмауы. Қазақстан Республикасының оны жүзеге асыру үшін ... база ... ... тағы да бір проблемасы қоршаған ортаны қорғау компоненттеріне жасалған толыққанды мемлекеттік мониторингтің жоқтығы болып табылады. Теңіз көлігінің көтеріңкі қарқынды ... ... ... ... оның ... мен ... әсері өрши түседі, ол жағалаудағы аймақтарға және сулы ортаға экологиялық мониторинг жүргізуді талап етеді. ... ... ... 1350 км бақылаусыз қалып отыр. Қазіргі уақытта құрғақ жүктерден басқа жылына 5 млн мұнайды тасу жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... жетіспейді. Зертханалар мен инспекторлық құрамның көптігінен теңіз портының акваториында, сондай-ақ Каспий теңізінің қалған аумағындағы ... ... ... ... ... бақылауды жүзеге асыратын жағдай жоқ. 3. Соңғы жылдары кәрі Каспийден мұнай ... ... ... ... ... ... Мол ... бірнеше шет ел алпауыттарын дедектетіп біздің республикамызға алып келгеніне де бірнеше жыл болды. Олар қазір ақ тер, көк тер ... ... ... соратын қондырғыларды орнатып жатыр. Пиғылы белгілі  -  оларға ... ... Және көп ... ... Ал ертең мұнай сора бастағанда теңізіміздің табиғаты не ... ... ... ... балығы мен қара уылдырық өндіре аламыз ба? Басқа да теңіз жәндіктері қырғынға ұшырамай ма? Айталық, ана жылы итбалықтар қырылды, балықтар да ... ... осы мол ... ... ... соры ... ма? Себебі деректер бойынша Каспийдің Қазақстан жақ бетіндегі биоқорлардың жалпы құны 500млрд доллар. Ал теңіз тіршілігі жойылса, халықаралық сот жыл ... ... ... ... ... елге ... да отырады. Мүмкін ол бірнеше ғасырғы созылар? Осы сұрақтар еріксіз ойландырады. Ең қиыны, теңізіміздің ертеңі не болады? ... ... ... байлықтың мол қоры жатқаңына қай жақ та ... ... ... ... ... ... ... экологиясын сақтау болатын. Оған Кеңес Одағының көзін жеткізу үшін халықаралық мұнай бірлестігі ... ... ... ... мен ... ... атырауында орналасқан мұнай бұрғылау алаңдарына апарып, сонда жіберілген крокодильдерді көрсеткен. Оның себебі мұнай араласқан ортаға ең ... ...  -  ... ... Ал ... ... онда ... өсіп жатқан. Сол кезеңде АҚШ-тың КСРО-дан Каспий теңізінің су асты алқабын сатуды ... ... ... ... үкіметі бұған келіспеді. Бірақ сол дәуәрде де теңіз асты мұнайын өндіру жөнінде әңгімелер болды. Оған екі жақтың космостан түсірілген бейнематериалдарындағы ... ... ... ... ... Алайда негізгі келісімшарт Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін басталды. Теңіз ... ... ... жөніндегі  компаниясын құру туоалы қаулы 1993 жылдың 13 ақпанында дүниеге келді. Сол жылдың 3 ... бұл ... ... ... ... қайта құрылды. Қазақстан шельфінің теңіз асты қайраңының Атырау-Маңғыстау облыстарының жерінде жатқаны белгілі. Ал бұл екі облыстың шекарасы құрлық бойындағы ... ... ... ... ... аймаққа қарай судың тереңдігі  -  1,5 метрден 9 метрге дейін барады. Оңтүстік ... ... ... шекарасыа дейінгі тереңдік 20 метрден 400 метрге дейін барады. Мұнай өндіретін бөліктің тайыз болуы жұмыстың ... ... ... аз ... ... тигізері хақ. Сейсмикалық барлау жұмыстарының жүргізілуіне 1994 ... ... ... ...  ... ... роль ... Осы жерде сейсмикалық жұмыстардың атқарылу нәтижелерін сараптау мақсатында есептеу ... ... Ол ... ... ... Алматыда дүниеге келді. Сол кездегі тағы бір өзгеріс  -  1995 жылы  компаниясының  акционерлік қоғамы болып ... ... еді. ... өзі біздің ел үшін билік тұтқасына ие болуға жол ... ... ... ол Қазақстанды жай алдау ғана болып шықты. Біртіндеп ол өзге компаниялардың қолына көше бастады. Оған Қазақстанның бұл консорциумға қаражат қоспауы да әсер ... Сол ... ... ... ... ... ... Онда консорциумның алматы филиалының өкілдері басым болды. Негізгі әңгіме ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы, академик Қ.Аманиязов өз сөзінде  деген пікір айтты. Алайда бұл мәселе хақында шешім алынған жоқ. Тек консорциумның ... 200 млн ... ... одан 20 млн ... ... 6 млн ... дайындауға кететіні белгілі болды. Мұнай өндірісі еліміздің қазіргі дамуы үшін ең ... ... дау жоқ. ... ... ол  -  ... ... ең ... көзі. Осыдан он жыл бұрынғы сараптама-салыстыруларға қарағанда Қазақстан мұнайының негізгі қоры теңіз астында болып отыр. Есепші ... ... ... Қазақстан жақ бөлігіндегі мұнайдың қоры бүкіл Қазақстандағы мұнай қорының тең жартысындай деп жорамалдаған болса, қазір шельфтегі мұнай қорының ондай болжамнан ... көп ... ... ... Олай ... ... Батыс Қашағанды қазғанда теңізасты мұнай қоры 7 млрд ... ... ... ... ... оның ... 50 млрд-қа артып кетті. Ал қазір 6 алаң зерттелуде. Демек, жоғарыдағы көрсеткіштің әлі де еселей ... дау жоқ. Олай ... бұл ... ... ... ... алып жатыр деген сөз. Теңіздің тайыз бөлігі мен ... ... ... ... ауқымы әрқилы болып келеді. Әсіресе оны сейсмикалық жұмыстартар ... ... ... ... ... Жүз мың ... шақырым алаң зерттеліп шықты. Сол кезеңдердегі ақпарат ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқалған. Атырау экологтарының ... ... жер асты ... ... тіршіліктері үнемі зақымдалып отырған. Оның шындығын кейінгі кезең толық ... ... ... ... ... ... балықтардың қырылуы жаппай етек алуда. Әрі оның ... ... де ... ... жүзі ... Екінші мәселе, Солтүстік теңіздердегі мұнай өндіру жолдарын Каспийге қолдана салуға болмайды. Ең алдымен екі ... ... екі ... ... мен ... ... да екі ... Сондықтан Каспий астынан мұнай өңдіруге басқаша қарау керек. ... ... де ... ... ... Бұл ... Кариб өңіріндегі әдістерді қолдану да тиімсіз. Демек Каспий астынан мұнай өңдірген кезде өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа алудың пайда бермесі хақ. ... ... ... ... ... жойылуы ешқандай әсер етпейді. Себебі Қазақстанның табиғаты олар үшін көк тиын. Өткен ... ... ... ... ... ... тұқымдас балықтарды аулауға мараторий жарияланды. Қара уылдырықты экспорттауға да рұқсат етілмеді.  бірлестігінің тоңазытқыш цехында 4 тонна уылдырық қалды. Ал сол ... ... құны 14 млн ... 2002 ... 7 ... күні  арнасында теңіз жағасындағы бес мемлекеттің уылдырықты экспорттау ... ... ... Қазақстан 23,5 тонна уылдырық экспорттауға құқылы болды болып шықты. Бұрынғы кездерде сондай уылдырық бір ... ... ... ... ... ... ... теңіз тіршілігіне қатер төнуде. Балық қоры мүлдем азайды. Оны ... ... Олар ... ұшқыр моторларға мініп алып, балық сақшыларын маңайлатпай кетеді дейді. ... ... ... ұшқыр кемелерге неге мінбейді? Балық инспекторларының тікұшақтар алуына да ... де бар. Осы ... ... қызыл балықтарды броконьерлер тауысып жатыр деген пікір  -  алдамшы сөз. Биылғы бозторғайлардың қырылуына да ... ... ме? Жоқ, оның бір ғана ... бар, ол  -  ... ... ... қазу ... теңізге жіберілген лай су, ыссы фонтан, жер астынан атылған инертті газ. Нәтижесінде теңіз ... ... ... Оны ... ... де ... ... де білмеген болады. Әрине, мұнай керек, бірақ теңіз табиғаты құрыса, ол байлықтың құны көк тиын. ... ... ... болғанда да жойылуға тиісті емес.Арал теңізіБұл проблеманың тууына себепші ... - адам ... Ұзақ ... бойы Аралға құятын ірі өзендер Әмудария мен Сырдарияның суын ... ... ... ... ... ... күріш) суландыруға пайдаланылып келді. Буланушылық дәрежесі жоғары болатын шөл зонасында орналасқан теңіз суының көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. ... ... Арал ... екі су ... ... және Кіші теңізге бөлінген. Арал теңізіндегі суы тартылған бөліктің ауданы 30 мың км² жетеді. Ғалымдардың есептеуі бойынша, ... ... ... ... 200 млн тоннаға дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 гектар тоғай, жануарлар дүниесі ... ... ... бұл күнде тіршілігі жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Теңіз ... ... ... ... жоқ ... ... жойылды. Бұл өзгерістер өз кезегінде сол аймақ тұрғындарының денсаулығына кері әсерін тигізді. Аралды сақтап қалуға арналған Халықаралық ... ... 15 жыл ... Осы ... ... ... жұмыстар аз емес. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Кіші аралдың ... ... 12 км ... ... бөгені салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтүстік) ... 42 ... ... 800 ... ... ... Суы тартылып қалған тұзды көлдің табанын жауып, көлге тіршіліктің нышаны енді. Ғалымдардың айтуынша Аралдан ұшқан тұзды дауылдың бір ұшыГренландия ... мен ... ... ... да ... ... еді. ... көлемді атқарып жатқан іс-шараларының алды, аймақтың және жергілікті жердің экологиялық ... ... ... күні ... Арал ... ... ... қоныстанып, үй салып, балық шаруашылығымен қайта айналыса бастады. АРАЛ ТЕҢІЗІ - Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе ... ... ... ... ... ... Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін (1960  --  70 ж.) дүн. жүз. ... ... 53,0 м ... ... ... қ.). Осы деңгейдегі айдынының ауданы 66,1 мың км² (аралдарымен қоса), суының көл. 1064 км3, ... ... 16,1 м (ең ... жері 67 м), ... 428 км, ені 235 км, су ... ... ауданы 69000 км² болған. Алабындағы шаруашылық мақсаттарға үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге ... (1997). ... ... 2 суқоймаға  --  Үлкен Арал және Кіші Аралға бөлініп қалды. А. т. көне ... ... ... ... мен ... теңізді Каспийдің "сақ шығанағы" деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс теңізі (Окс  --  ... ... аты) деп ... Кейін Птолемей оның геогр. орнын анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент т., ... т. ... ... да бар. Араб ... Әбу Әли Ахмед ибн Русте (10 ғ.), Әбу Исхақ әл-Истахри (10 ғ.), Әбу ... ... ... (12 ғ.), ... (14 ғ.), ... ... жазбаларында А. т. туралы деректер кездеседі. 1850 ж. Аралдың алғашқы толық картасы жасалды. Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет ... И.А. ... ... Арал ... ... ... жер ... төменге майысуы нотюкесінде қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі тереңд. 20  --  25 м, А. ... ... ... ... 2235 км² ... 3,5%) ... 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылған. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі өзені (Әмудария мен ... ... ... ... ... ауаның орташа температурасы жазда 24 -26°С, қыста -7,0 - 13,5°С. Жьылдық жауын-шашынның орташа мөлш. шамамен 100  --  150 мм. ... ... ... су ... ... көл ... ... жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ылғал 60,7 км'. 1970 ж. ... ... ... өзен ... ... тән ... ... кеткен шығынды толтыруға шамасы жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан жылға тартылып келеді. Су деңгейінің маусымдық тербелісінің ... мәні 25 см, көп ... ... ... 3 м-ге ... жеткен. Соңғы кезде маусымдық кұбылмалылық болмаса, су деңгейінің көпжылдық ауытқу көрсеткіші тек төменге бағытталған. Судың ... ... ... ... 26  --  30°С, қыста 0°С-тан төмен. Қыс бойы теңіз айдынын толығымен мұз басады. Суының тұзд. табиғи жағдайда 9  --  14%с ... ... он жыл ... ... 25  --  30%-ға ... ... Суы өте ... 25 м-ге дейінгі тереңдікті көруге болатын еді. Теңіздегі ағыстар сағат тілінің бағытымен айналым жасайды. А. ... ... арал ... ... ... ... т.б. бар. ... кезде камбала жерсіндірілген. Кеме байланысы шамамен 7 айға созылатын, қазіргі кезде тек ... ғана ... А. ... ... халық аз тұрады, жергілікті халық балық аулау, мал ш-мен жөне ... ... ... Арал балық аулау ауданына А. т-не құятын өзендердің атырау аумағы кіреді. Балықөндеу (тұздау) зауыттары бұрын Әмударияның атырауында, Аван кентінде (Көкаралда), ... ... ... ... ... Ұялы және ... ... орналасқан болатын. Алғаш Әмударияның атырау тұсы А. т. Аталып, кейін теңіз ... Арал ... ... ... Арал ...  -  ... ... шөл белдеміндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі -1066 км², ... - 30-60 ... ... - 10-12% ... ... ... бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ... ... ... ... ... бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік ... ... ... елді ... 17 ... ... 10 ... өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген. 1960 жылдардан бастап Арал өңірін ... ... ... Осы ... ... жер көлемі бұрынғыдан Өзбекстан мен Тәжікстанда 1,5, Түрікменстанда 2,4, Қазақстанда 1,7 ... ... Ал ... мен ... ... ... саны ... жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар ... ... ... су ... ... Оның негізгі себептері - антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін ... пен ... ... ісі ... ... ... Оның ... ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, Аралға ... ... ... 44 мың м3 су ... бұл көрсеткіш 1974-1978 жылдары 13 мың м3, ал 1990 жыл-дары екі есеге қысқарды. Нәтижесінде, Арал теңізінің ... 23 ... ... ... оның су ... 30-200 ... ... қусырылды. Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық ... ... ... ... көрсеткішке жетті. Тыңайтқыштарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар Арал ... ... ... ... ... қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. т тұзды шаңдар ... ... ... ... Сонымен, Арал апатына себеп болған факторларға: - жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу; - ауыл ... ... ... ... ... ... алмау; - суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу; - жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды ... ... ... ... ... жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады. Осы аталған ... Арал ... ... ... ... ... ... әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істеген қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды. Арал өңірінде ... ... ... ... апаттар нышаны жыл өскен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен ... ... ... ... Топырақтың тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы ... ... 1-2 ... ғана ... ... алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн. т деп ... ... ... ... әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде. Топырақтың тұздануы Өзбекстанда - 60%, ... -60-70 %-ға ... ... ... өзі ... ... зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтар бірте-бірте күрделі әрі ... ... ... ... ығыстыруда. Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт-дәстүріне, экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. ... ... ... ... ... ... ... басқа аймақтарға еріксіз қоныс аударуда. Қазіргі Арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл өңірде соңғы мәліметтер ... ... ... тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс жолдарының қабынуы, жұқпалы аурулар республиканың ... ... ... жоғары көрсеткішті беріп отыр. Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандыруда. Оның біржола жойыльш кетуі Орта Азия мен ... ғана емес ... ... ... ... өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климаттың өзгеруі, шөлге айналу, атмосферадағы ауытқу-шылықтар, антропогендік экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда ... және ... ... ... ... пікірталастар туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар ... Орта Азия ... ... АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер.Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар: 1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру. 2. ... мен ... ... суын реттеу арқылы суды молайту. 3. Арал теңізін жартылай сақтап қалу. 4. Каспий теңізінің суын ... ... ... ... 5. Жер асты ... пайдалану. 6. Арал теңізінің өздігінен табиғи реттелуін немесе толысуын күту. Әрине, бұл ... ... ісі ... ... ... оны ... Бәрі де ... тірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат ... ... мен ... ... ... ... ... кезде Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы түрде ғылыми негізде жұмыстар жасалуда. "Арал тағыдыры - адам ... ... оны ... ... проблемасыБалқаш көлі алабында да қүрделі экологиялық жағдай қалыптасып отыр. 1970 жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде ... ... мен су ... ... (СЭС) ... ... су шаруашылығы кешенінде бетбұрыс кезең болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы Іле-Балқаш алабындағы экологиялық ... ... ... Қапшағай су торабын жобалау кезінде Іле өзенінің атырауындағы табиғат кешенінің жағдайы ескерілмеді. ... ... онда ... ... ... ... ... балық, т.б.) және ауыл шаруашылығына көп зиян келеді. Ақдала алқабынсуландырып, күріш егу жобасы да ... ... ... ... ... ... текке жұмсалды. Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның кері әсері Балқаш көліне тиді. Суармалы алқаптардың көлемінің ... ... ... Іле ... ... кен ... игеруді бастау көлдің болашағы үшін қауіпті. Болжау бойынша, XXI ғасырдың басында, көлдің батыс бөлігінің мүлде кеуіп, шығысының ... ... ... мүмкін. Бұл өз кезегінде Балқаш маңындағы ландшафтылар мен экологиялық жағдайларды ... ... ... ... ... Көл деңгейінің төмендеуі оның суының шамадан тыс минералдануына әкеп соғуда. Бұл, бір жағынан, егістік далалардан көлге қайта келіп ... су ... әр ... ... көп ... ... ... қатар алаптағы өзгерістер Балқаш маңы аймағының климат жағдайларына да ... ... Су ... ... ... ауа ылғалдылығын реттеуші ретіндегі әсері өз күшін жояды. Ғалымдардың болжауынша, Балқаштың тартылуы Батыс Сібір мен ... ... ... шекараларын өзгертуі мүмкін.Үлкен қалалар мен өндіріс орталықтарында қоршаған ... ... ... улы заттардың концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң, күкірт тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он есе ... Ең ауыр ... ... ... ... Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы қалаларда лас заттардың концентрациясы жыл бойынша белгіленген ... 5-10 есе ... Ауа ... ... пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да байқалады. Атмосфераның ... ... ... ... ... ... ... де байқалады. Өнеркәсіпті аудандарда ауа кеңістігінің ластануымен катар ластану сол жердегі су көздерін қамтиды. Сырдария өзені ағысының 35-40%-ы ... ... ... ... ... Өзен суында дизентерия, паратиф, гепатит, сүзек ауруы ... мен өте ... ... ДДТ ... ... ... ластаушы заттарына жер игеру нотижесінде пайда болған масштабы химиялық ластанудың көлемдері ұлғаюда. ... ... ... әр түрлі химиялық заттар, дефолианттар, пестицидтер, мөлшерден артық қолданған тыңайтқыштар, тек қана ... ... ... тамақ өнімдерін де ластауда.ҚорытындыЭкология - жаңа, жас ғылым саласы. ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінбей келген. Әбден табиғатымыз азып-тозғанда ғана, бұл ғылым ... бет ... Енді ... ... саласында білім берудің аясын кеңейте түсу қажет. Ең негізгісі, "экология" пәнін бала бақшаларынан бастап барлық мектептерде, орта және ... оқу ... ... қамтамасыз ету қажет. Сонда ғана ертеңгі күннің белсенді табиғат корғаушыларын дайындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... де ... мүшкіл хал кешіп отыр. Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... мемлекеттік және орталықтандырған түрде күрделі қаржы бөліп отыр. Алайда, мұның бәрі, республиканың ұлттық табысының 1%-на де жетпейді. Табиғат корғау шараларына ... ... ... ... үлесі, Қазақстанның ірі кәсіпорындарына тиесілі. Экожүйелердегі тұрақсыздық, табиғи-шаруашылық қорларының интенсивті түрде игерілуі (мысалы тау-кен өндірісі), жер-су қорларына ... ... ... ... ... жаншып езуі, қоршаған орта жағдайын барған сайын ... ... ... ... ... қалдықтармен ластауда Қазақстанның мына кәсіпорындары ерекше "үлес қосып" отыр: Батыс Қазақстан мұнай, газ, конденсат кең орындары, Өскемен ... ... ... ... комбинаты, Лениногор полиметалл комбинаты, Зыряновск полиметалл комбинаты, Жамбыл суперфосфат ... ... ... ... ... тау-кен комбинаты, Жезқазған тау-кен комбинаты, Павлодар алюминий заводы, Ақтөбе хром қосылыстары мен химия заводы. Екібастұз энергетикалық кешені, ... ... ... "Фосфор" Шымкент өңдірістік бірлестігі, Шымкент қорғасын заводы, т.б. Мысалы, Қазақстанда 1988 жылы стационарлы қондырғылардан ауаға 5,4 млн. т  ... ... ... ... ал авто-транспорттардан шыққан улы заттардың мөлшері - 2,9 млн.т болыпты. ... ... ... ... ... тонна өмірге қауіпті улы заттар тиесілі екен.Пайдаланылған әдебиеттер:* Биология: ... ... ... ... ... ... оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN ... Н.Ә. ... .  -  ... , 2001* О. ... .  -  ... , 2003* Журнал  1988 жыл № 10* Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. * ... ... ... ... Б.Я.  ... 2010  
        
      

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жезқазған-Балқаш өңірінің экологиясы12 бет
Қазақстандағы экологиялық проблемалар8 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Семей былғары-мех комбинаты» ЖШС-дегі өндірістік шығындардың аудиті және талдауы66 бет
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет
«Семей қаласында орналасқан 5 қабатты тұрғын үйдің жобасы»70 бет
«Семей – Шпалы» ЖШС-де «1С: Бухгалтерия 8.2» бағдарламасымен жұмыс19 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь