Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы


Жоспар
I.Кіріспе .
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы
II.Негізгі бөлім.
1. Дақылдың биологиялық ерекшеліктері
2.Дақылдың өсіру технологиясы
а) Алғы дақыл
ә) Топырақ өңдеу жуйесі
б) Себу жұмыстары
в) Күтіп.баптау жұмыстары
г) Жинау
3. Ғылыми еңбектер
III. Қорытынды.
IV. Пайдаланған әдебиеттер.
Кіріспе .
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы
Бидай (лат. Triticum) – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді дақыл.Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі, жабайы түрлері сирек кездеседі.
Бидай біздің заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі Грекияда өсіріле бастаған. Мысыр мен Қытайда біздің заманымыздан 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар жасаған. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған.
Бидай – адам баласы ежелден пайдаланып келе жатқан ең негізгі дақыл. Ол жер шарында таралған, қазір барлық егіліп жүрген ауылшаруашылық дақылдарының ішінде бірінші орынды алады. Бидайдың мұндай кең таралуына, тек соның ғана химиялық қүұрамында болотын, сумен қосылып клейковинаға айналатын белоктардың болуы. Бидай наны жоғары дәмділігімен және жақсы қорытылатындығымен басқа дақылдардың көбінен жоғары тұрады. Бидайдәніндеорташаесеппен 13,5% немесе 11-ден 25% дейін белок, 63—74% клетчатка, 2% май болады.
Бидай дәнді дақылдар тұқымдастығына Тритикум тегіне жатады, кейде қоңырбас тұқымдас деп те атайды. Бидай тегіне 27 түр кіреді. Оның ішінде ең көп тараған жұмсақ бидай екі түрге бөлінеді: жаздық және күздік бидай. Жаздық бидайды көктемде, күздік бидайды күзде егеді. Күздік бидай қысы жылы оңтүстік аймақтарға ғана егіледі.
Күздік қара бидай – маңызды азық-түліктік дәнді дақылдардын бір.Сортынна карай оның дәнінде 9-17% толыққұнды белоктар, көмірсулары, майлар, өте бағалы айырбасқа жатпайтын амин қышқылдары (лизин, валин, триптофан), сонымен қатар А, В1, В2, Е, РР дәрумендері және баска элементтер бар.Қара бидай ұныннан пісірілген нан дәмді,әрі кернеулі болады.Тағам ретінде пайдалану жөнінен бұл дақыл бидайдан кейінгі екінші орынды алады.
Сонымен қатар күздік қара бидай-мал азықтық та дақыл. Оны жем ретінде де пайдаланады. Көктей орылғанда одан сүлем,шөп ұнын,пішендеме,көкжем дайындайды. Сабабаны малға ірі азық ретінде пайдаланылады жіне астынна төселеді. Күздік қара бидайдың өндірістік те мәні бар, оның сабаны жоғарғы сапалы қағаз,тоқыма себет жіне қалпақ болады.
Пайдаланған әдебиеттер.
1. Өсімдіе шаруашылығы. С.Арыстанғүлов; А.Елшібаев ; А. КУДЕНОВ Фолиант Астана 2008 ж. 15-17 бет. [1]
2. Өсімдіе шаруашылығы К.Қ. Әрінов; Қ.М.Мұсынов , А.Қ.АПУШЕВ Алматы 2011 ж 403-411 бет. [2]
3. Өсімдіе шаруашылығы. А.И. Смирнов Алматы 1950ж 76-81 бет[3]
4. Өсімдіе шаруашылығы негіздері Ж.С.Исаев, Қ.Н.Шоқанов Алматы 1960ж 34-37 бет . [4]

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жоспар
I.Кіріспе .
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы
II.Негізгі бөлім.
1. Дақылдың биологиялық ерекшеліктері
2.Дақылдың өсіру технологиясы
а) Алғы дақыл
ә) Топырақ өңдеу жуйесі
б) Себу жұмыстары
в) Күтіп-баптау жұмыстары
г) Жинау
3. Ғылыми еңбектер
III. Қорытынды.
IV. Пайдаланған әдебиеттер.

Кіріспе .
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы
Бидай (лат. Triticum) - астық тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді дақыл.Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі, жабайы түрлері сирек кездеседі.
Бидай біздің заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі Грекияда өсіріле бастаған. Мысыр мен Қытайда біздің заманымыздан 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар жасаған. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған.
Бидай - адам баласы ежелден пайдаланып келе жатқан ең негізгі дақыл. Ол жер шарында таралған, қазір барлық егіліп жүрген ауылшаруашылық дақылдарының ішінде бірінші орынды алады. Бидайдың мұндай кең таралуына, тек соның ғана химиялық қүұрамында болотын, сумен қосылып клейковинаға айналатын белоктардың болуы. Бидай наны жоғары дәмділігімен және жақсы қорытылатындығымен басқа дақылдардың көбінен жоғары тұрады. Бидайдәніндеорташаесеппен 13,5% немесе 11-ден 25% дейін белок, 63 -- 74% клетчатка, 2% май болады.
Бидай дәнді дақылдар тұқымдастығына Тритикум тегіне жатады, кейде қоңырбас тұқымдас деп те атайды. Бидай тегіне 27 түр кіреді. Оның ішінде ең көп тараған жұмсақ бидай екі түрге бөлінеді: жаздық және күздік бидай. Жаздық бидайды көктемде, күздік бидайды күзде егеді. Күздік бидай қысы жылы оңтүстік аймақтарға ғана егіледі.
Күздік қара бидай - маңызды азық-түліктік дәнді дақылдардын бір.Сортынна карай оның дәнінде 9-17% толыққұнды белоктар, көмірсулары, майлар, өте бағалы айырбасқа жатпайтын амин қышқылдары (лизин, валин, триптофан), сонымен қатар А, В1, В2, Е, РР дәрумендері және баска элементтер бар.Қара бидай ұныннан пісірілген нан дәмді,әрі кернеулі болады.Тағам ретінде пайдалану жөнінен бұл дақыл бидайдан кейінгі екінші орынды алады.
Сонымен қатар күздік қара бидай-мал азықтық та дақыл. Оны жем ретінде де пайдаланады. Көктей орылғанда одан сүлем,шөп ұнын,пішендеме,көкжем дайындайды. Сабабаны малға ірі азық ретінде пайдаланылады жіне астынна төселеді. Күздік қара бидайдың өндірістік те мәні бар, оның сабаны жоғарғы сапалы қағаз,тоқыма себет жіне қалпақ болады.
Күздік қара бидай техникалық дақыл. Оны спирт жіне крахмал дайындау өнер кәсіптерінде пайдаланады.
Күздік қара бидай егәлген танаптарды арам шөп көп баспайды,сондықтан ол көптеген ауыл шаруашылық өсімдіктері үшін жақсы алғы дақыл болып табылады.
Ақтөбе,Қостаннай,Семей және Батыс Қазақстан обылыстаында күздік қара бидай дән үшін,Алматы мен Оңтүстік Қазақстан облыстарында мал азығы ретінде,ал Солтүстік және Шығыс Қазақстан облыстарында әрі мал азығы,әрі дән үшін егіледі.
1990 жылы Қазақстанда дәндік күздік қара бидайдың егіс көлемі 768мың гектар,онның ішінде суармалы жерде -4.5 мың гектар, орташа өнімділігі 11.6 центнер, ал жалпы түсімі 889 мыңтонна болады.
Республика бойынша 1991 жылы дәнді күздік қара бидайдың : Омка, Сарадовская-4, Сарадовская-5 , Сарадовская крупнозерная, мал азығы реттінде : Кормаовая-51 Сиберская -5 , Шолпан , Памирская сынды түрлері белгілі.[1]

Негізгі бөлім.
Дақылдың биологиялық ерекшеліктері
Мәденикүздік қара бидай Кіші және Орта Азия,Кавказдың таулы аймақтарындағы егістіктерді ластайтын далалық жабайы қара бидайдан шыққан.
Күздік қара бидайдың тамыр жүйесі,шашақты,жақсы дамыған 1,5метр тереңдікке дейін бойлайды.Сабағы-қуысты сабан -5-6 түйін аралығы бар, биіктігі 1,5-2метр дейін.Жапырақтары сызық жолды, бидайға қарағанда кең.Гүлшоғыры жұмсақ.Масақшалары қос гүлді.Өсімдіктері айқас тозаңданады.Жемісі- дән. 1000 дәннің массасы- 18-35г .Масақ ақ, сары,немесе күңгірт - сары, жартылай ашық немесе ашық орналасқан дәннің түсі сары және қоңыр.
Қара бидайдың тұқымы + 1-2г температура өсіп өнудің ең қолайлы температурасы + 20 -22градус, максимум +30градус. Астық дақылдарының ішіндегі қысқа ең төзімді өсімдік.
Өсіп өну кезеңінің ұзақтығы -270-350 күн негізінен күзде түптенеді.Күздегі өсіп өнуінің соңындажалпы түптенуі бір өсімдікке 4-6 сабақ құрайды.Масақтану кезеңінде күздік бидаәға қарағанда айтарлықтай ерте кіріседі бірақ 10-15 күн кеш гүлдейді.Гүлденуі 10-15 күнге созылады. Күздік бидайға қарағанда 8-10 күн, жаздық бидайға қарағанда 13-16 күн ерте піседі
Қара бидай суыққа тозімді дақыл.Академик В.П.Мосоловтың бақылауы бойынша,қара бидай 37градусқа дейінгі суықты көтереді береді.Ал академик Д.Н.Прянишниковтың зерттеуі бойынша,қара бидай тіпті қарсыз қыстарда 25 градустар суықтыда көтереді,ал қалың қар астында ол бұданда үлкен аязды 30-35градустық суықты көтере біледі.Ол топырақтың ылғалдығына көп талап қоймайды.өйткені оның тамыр жүйесі өте қуатты болады және суды аса коп буландырмайды.Күздік ұара бидайәр түрлі топырақтарда өсе береді,бірақ та ол,әсіресе, механикалық құрамы жеңіл топырақтарды тәуір көреді.Әрине, оның топырақты талғамайтындығы, тамыр жүйесінің қуатты болуымен байланысты.Өзінің жер бетіндегі асыл массасымен топырақты көлеңкелеп, ол арам шөптердің өсуіне жол бермейді. Қара бидай айқаспалы жолмен тозаңданатын дақылдар қатарына жатады.Ол жел арқылы да тозаңданады.Егерде қара бидай гүлдеген мезгілде ауа райы дымқыл болса, оның кейбір гулдеріне тозаң түспей, мұның салдарынан кейбір масақтардың масақшаларында дәннің пайда болмауы да мүмкін.Мұны болдырмау үшін, қара бидайды қолдан қосымша тозаңдандырады.Қосымша тозаңдандыруды өсімдік гүлдеп тұрған кезде арқанмен жүргізеді.Бұл қара бидай өнімділігін гектарына 2,3 центнерге дейін арттырады. [2]
Дақылдың өсіру технологиясы
Қуаңшылық аудандарда күздік қара бидайды астыққа өсіргенде оны таза парға орналастырған жөн өйткені оны екпе пар мен пар алғы дақылдардан кейін ол күзде нашар дамиды да қыста өліп қалады. Қуаңшылық аудандарда екі парды қолдану ауыспалы егістіктің әр гектарына астықтық шығымын азайтады. Жемшөпке өсргенде күздік қара бидайды пішенге жиналатын біржылдық шөптен және жүгеріден кейін орналаады.Тұрақсыз ылғалданатын аймақтарда алғы дақылды жинасымен топырақты аз теңдікке жазық тілгішпен немесе дискілі құралмен өңдейді.Күздік қара бидай суперфосфат енгізуді қалайды.Көктемде азотты тыңайтқыштармен қоректендіріледі.
Күздік қара бидайдың күздік қалыпты дамуы үшін жалпы сөткелік температура 450-550градус болатындай 45-55 күн қажет.Бұл кезеңнің бас кезі орташа сөткелік температураның тұрақты +15 градусқа жетеді.
Ең қолайлы себу мерзімі 5 тамызбен 10 қыркүйек аралығы: Солтүстік аудандарда ол ертерек, ал Оңтүстікте- кештеу ылғалды аудандарда ең қолайлы себу мерзімі - тамыздың екіншіь онкүндігінің басы,қуаңшылық облыстарында осы айдың- бірінші және екінші онкүндігінің басы.
Қаңшылық жағдайында астық алу үшін жақсы алғы дақылдан кейін орналастырғанда себу нормасы 3,5-4,0 млнга өнгіш тұқым(85-100кгга),сіңіру тереңдігі-4-7 см.
Пішенге өсіргенде күздік қара бидайды,әдетте,паялы дақылдардан дейін орналастырады.Алғы дақыл жиналғаннан кейін топырақ бірден 5-7 см тереңдікке культивацияланады немесе дискіленеді және бір мезгілде малаланды тісті құралдармен.Жүгері мен тарыдан кейін,арамшөптен таза болғанда, малалаумен ғана өнгіш тұқым (100-120 кгга) себіледі. Көктемде егістік азот тыңайтқышымен (40-45кгга) үстеп қоректендіріледі де мазалалады.

Алғы дақыл:Алғы егіс деп өткен жылы танапта өсірілген ауыл шаруашылық дақылын немесе парды айтамыз. Дақылдардың өнімінің мөлшері мен сапасына алғы егістер күшті әсер етеді. Осыған байланысты алғы егістерді мынадай түрлерге болуге болады: -- өте жақсы алғы егістер (таза сүрі жер, ықтырмалы сүрі жер); -- жақсы алғы егістер (екпелі сүрі жер, күздік дақылдар, көп жылдық шөптер, отамалы және бұршақ тұқымдас бір жылдық дақылдар); -- қанағаттанарлық алғы егістер (дәнді масақты дақылдар).Дәнді масақты дақылдар. Дәнді масақты дақылдар түріне қарай алғы егіс ретінде әр түрлі бағаланады. Күздік бидай, жаздық бидай мен арпа, көптеген отамалы дақылдар үшін жақсы алғы егіс болып есептеледі. Себебі, ол тез қаулап өсуіне байланысты арамшөптермен жақсы күресе алады, танапты ерте босатады. Жаздың бидай мен жаздық арпа қанағаттанарлық алғы дақыл болып есептеледі. Бұлардың ішіндегі нашары -- тары. Тары бастапқы кезде өте жай өседі де, өсіп-дамуы барысында арамшөптерден кейін қалып қояды, сондықтан тарыдан кейін танаптарда арамшөптер көп болады. Жаздық дақылдардың онша айтарлықтай алғы дақыл болып есептелмейтін тағы бір себебі бар. Олар топырақтағы жеңіл сіңірілетін қоректік заттарды едәуір мөлшерде пайдаланады. Сондықтан олар көбіне ауыспалы егістің соңғы танабына егіледі де, бұл дақылдардан кейін танаптар көбіне парға қалдырылады.
Күздік қара бидай тек жақсы алғы дақылдардан кейін сепкенде ғана жоғары өнім береді.Оның аса қолайлы алғы дақылдардың қатарына таза және ықтырма парлар,жүгері,дәнді-бұршақты дақылдар жатады. [3]
Топырақт өңдеу жүйесі: Топырақты дайындау шамамен күздік бидайға ұқсас. Күздік қара бидай екпе сүрі алғы дақ ылынан кейін себілгенде оның күздік бидайдың топырақ өңдеу жүйесінен еш айырмашылығы жоқ.
Күздік қара бидай картоп және басқа отамалы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дәнді дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңыздылығы
Дақылдың халық шаруашылығындағы маңызы. Өсіру технологиясы
Мақсарының халық шаруашылығындағы маңызы
Тарының халық шаруашылығындағы маңызы
Халық шаруашылығындағы орман саласының маңызы
Ірі қараның халық шаруашылығындағы маңызы
Бидай және арпа дақылдарының халық шаруашылығындағы маңызы
Майкененің халық шаруашылығындағы маңызы, таралуы, өнімі
Мақта дақылының халық шаруашылығындағы маңызы, пайдалану ерекшелігі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь