Пушкин. Жәңгір хан және...Махамбет

1 Пушкин. Жәңгір хан және...Махамбет
2 Пушкин және қазақтар
Иә, баспасөз беттерінде жазылып жүргенімен басы әлі ашыла қоймаған бұл мәселелерге байланысты не айтуға болады?

Ақын 1833 жылдың тамыз айында Петербургтен шығып, Мәскеу, Қазан, Симбирск қалалары арқылы 18 қыркүйекте Орынборға жетеді. Мұнда оны губернатор В.А. Перовский мен Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генс қарсы алады. Бұл екі орыс шенеунігі қызмет бабына байланысты Бөкей ордасындағы жағдайды жақсы білетін, қазақтар жөнінде де, оларға әңгір таяқ орнатып отырған Орал казактары туралы да Пушкинге мол мағлұмат бере алатын еді.

Осы арада Перовскийге (1795-1857) ерекше тоқталған жөн. Ол Пушкинмен, оның ұстазы В.А.Жуковскиймен ертеден таныс еді. 1825 жылдың 17 тамызында Жуковскийге жазған хатында ақын Перовскийді ортақ танысы ретінде еске алады. Олар кейін де кездесіп тұрады. Орынборда Пушкин оның қала сыртындағы үйіне тоқтайды.

Ақынның Орынборда болған екі күн шамасындағы сапары жөнінде әдебиетте аз жазылмаған. Бірақ авторлар осы мерзім ішінде (19, 20 қыркүйек) Пушкиннің Орынбор мұрағатында қаншалықты жұмыс істеп үлгергенін және қандай құжаттарды алғанын нақтыламайды. Алайда “Пугачев тарихының” деректік негізіне ыждағатты көз жүгіртсек, керекті құжаттар әскери министрлік мұрағатынан алынғанға ұқсайды. Ал, Орынбор мұрағатында Пушкин қысқа уақыт болып, кейбір құжаттарға ғана көз жүгіртіп өткен деп шамалауға болады. 21 қыркүйекте ақын Орал қаласына келіп, ондағы үш күнді казактар қауымында өткізеді. 23-і күні қайтар жолға шығады.

Орынбор мен Оралда, Сорочинская, Переволоцкая, Нижнеозерная станицала­рында, Бердск слободасында көнекөздермен, көтеріліс куәгерлерімен сұхбаттасады. Солардың бірі Бердскідегі 75 жастағы И.А.Бунтова деген казак жесірі болатын. Мұнда кезінде алты ай бойы Пугачевтің штабы орналасқаны мәлім.

Осы кездесулер барысында алған мағлұматтары негізінде “Пугачев тарихына” көтеріліс басшысының Бударинск бекінісінде отырып, Нұралы ханға хат жазғаны туралы жолдар түседі. Шығармада қазақтардың соғысқа қатысуы нақтылы суреттеледі.
        
        Пушкин. Жәңгір хан және...МахамбетИә, баспасөз беттерінде жазылып жүргенімен басы  әлі  ...  ... ... ... не ... ... 1833 жылдың тамыз  айында  Петербургтен  шығып,  Мәскеу,  ...  ...  ...  18  ...  ...  жетеді.   Мұнда   оныгубернатор В.А. Перовский мен Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы  Г.Ф.Генс қарсы ... Бұл екі орыс  ...  ...  бабына  байланысты  Бөкейордасындағы жағдайды жақсы білетін, қазақтар жөнінде де, оларға  әңгір  ... ... Орал ... ... да ... мол ...  бере  ... арада Перовскийге (1795-1857) ерекше тоқталған жөн. Ол  ... ... ... ... таныс еді.  1825  жылдың  17  тамызындаЖуковскийге жазған  хатында  ақын  ...  ...  ...  ...  ескеалады. Олар кейін де кездесіп тұрады. Орынборда Пушкин оның қала  сыртындағыүйіне тоқтайды.Ақынның ... ... екі күн ... ... ...  ... жазылмаған. Бірақ авторлар осы мерзім ішінде (19, 20 қыркүйек)  ПушкинніңОрынбор  мұрағатында  ...  ...   ...   үлгергенін   және   қандайқұжаттарды  ...  ...  ...  ...   ...   деректікнегізіне  ыждағатты  көз  жүгіртсек,  керекті  құжаттар  әскери   ... ... ... Ал, ... мұрағатында  Пушкин  қысқа  уақытболып, кейбір құжаттарға ғана көз жүгіртіп өткен деп  ...  ...  ... ақын Орал қаласына келіп,  ондағы  үш  күнді  казактар  қауымындаөткізеді. 23-і күні қайтар ... ...   мен   ...   ...   Переволоцкая,    Нижнеозернаястаницала­рында, Бердск слободасында көнекөздермен, көтеріліс  куәгерлеріменсұхбаттасады. Солардың бірі Бердскідегі 75 ... ...  ...  ... ... ... ... алты  ай  бойы  Пугачевтің  штабы  орналасқанымәлім.Осы  кездесулер  барысында  алған  мағлұматтары   ...   ... ... ... Бударинск бекінісінде  отырып,  Нұралы  ханғахат жазғаны туралы жолдар  түседі.  Шығармада  ...  ...  ... ... патшамын деп жар салған жалған атақты  турасындағы  қауесет  тезтарады. Пугачев қырғыз-қайсақ ханына өзін ІІІ Петр деп ...  одан  ... және ... қол есебінде жүз адам  беруін  сұрады.  Нұралы  хан  Жайыққалашығына қызмет көрсетуге мойынұсынғандай болып, басшымен ...  ...  Хан  ...  ...   жалған  аттының  келгені   ...  ...  ...  хабарлама  хатын  жолдады.  “Біз,   далада   күнкешушілер, — деп жазады  Нұралы  ......  ...  ... ме, ... ақиқат тақсыр ма – кім екенін білмейміз. Біздің  елшімізоны айқындай алмай ... тек сары  ...  ...  ...  ...  ... ... – деп көрсетеді одан әрі ақын –  Нұралы  ...  ...  ... бола ... ... ... ... жөнінде  Рейнсдорптынандырумен жүрді, ал қырғыздар шапқыншылыққа дайындала ... (Т.8, ... ... ... ... жолдарында Пушкин қазақтардың сонау  ертедегіөткеніне, қалмақтармен ... да ... ...  ...  ...  берілген  түсініктемеде:  “Кіші   жүздеНұралы, Орта ... ... Ұлы  ...  ...  басқарған  қазақ  жасақтарының1771 жылғы “шаңды ... ... ...  ...  ұшыратқаны”  (206-б.)жөнінде  дерек  бар.  Бұл  мәлімет  ақынға  біз  ...  ...  ... да белгілі болатын.Орал казактары жөнінде мол мағлұмат келтіріп,  олар  ...  ... ... ... ... Индер мен Грязное  ащы  көлдерінен,  не  Жемжағалауындағы көлдерден алады”, – деп  жазады.  Пушкиннің  ...  ... ... ... арасында көтеріліс басшысының қазақ  халқынаарнаған үндеуі де ұшырасады (Антонов В.Ф.  “Чтение  по  ...  М.,  ...  ...  ...  ...  Жантас,  Жантілес,  Құлбаба,  Есеней,Құттықадам деген қазақ батырлары ерен  ерлік  көрсетеді.  Орал  казак  ... 1774 жылы ... ... құрамындағы  қазақ  жасағын  СырымДатұлы басқаратынын хабарлайды. Ал,  А.Суворов  1775  жылдың  22  ... ... ...  ...  ...  батырды  Пугачев  көтерілісінің  еңбелсенді мүшелерінің бірі ретінде  баяндайды.  Әрине,  ...  ... ... бәрі ... ...  де  болар,  бірақ  ол  өз  еңбегінің  өнебойында ... ...  ...  ...  ...  үнемі  соғып  отырады,  солжылдардағы оқиғаларға талдау жасайды. Жайық  бойында  ел  аузында  сақталғанаңыз-әңгімелерге ден ... ... бірі – ... ... – Баян  ...  ... ... алынуы.А.С.Пушкин мұрағатынан осы лиро-эпос мазмұнының табылғаны  жөнінде  ХХғасырдың 30-шы ...  ...  ...  ...  ...  ... оны осы сапары барысында, Орынборда, не Оралда  болған  кезінде  ... ... ... авторлар (М.И. Фетисов, т.б.) “Қозы Көрпеш-Баян  Сұлу”жырының мазмұнын Пушкин В.И.Дальден, ... ... ...  ...  ... ... танытады. Оған дәлел ретінде ақынның татар  тілін  білгендігіналға ... Бұл ... ... ... ең ... ... бірі екендігі,  солкезеңде білімді қазақтардың татар тілінде  ...  ...  ... ...  ... ... ... бар: “Ешқандай тіршілік  белгісінкездестірмей  ұзақ  жүрдім.  Ақырында  оқшау  тұрған  ...  ...  ... Иесі ... ... Мен одан жол жағдайын орыс тілінде,  сонан  кейінтатар тілінде де сұрадым”.Пушкин қандай деңгейде де татар ... ... ... ...  одан  ... ... Сұлу” жырын 1833 жылы  тікелей  қазақтардан  естіп,  жазыпалды деген ұғым тумайды ғой. 1825 жылы  ...  ...  ...  аузындағынұсқасын С.Б.Броневский жазып алған болатын. Оның Пушкинмен таныстығы  ... ... ... белгілі. Оған дейін (1807)  қазақ  көпесіМұртаза Файзуллин Семейден Шығыс Түркістанға барған кезінде ...  ... ... ... келгеннен кейін Г.Ф.Генске  тапсырады.  Мүмкін,  Пушкингежыр мазмұнын Генс  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Сұлу”  жырын  А.И.Левшиннің  кітабынан  білді  деген  тұжырымғабейімділік танытады. (ҚСЭ. Т.7 212-бет). Бұл пікір де  орыс  ...  ... ... ... қай жерде, кімнен жазып алды  деген  ...  ... ... мен ... ... ... ... жәйттер  мұныменшектелмейді. Ең алдымен Пушкин мен  орыс  ...  ...  ... ... ... ... ...  Орынбордан  Оралға  барарда  Пушкиннің  серіктесіболмағаны жөніндегі пікірлер де көрініс беруде.  Ол  1916  жылы  ... ... ... және оның ... (23 және  24-ші  ... ... ... “Пушкин Орынборда”  атты  мақаласынан  бастауалып, 1980 жылы ... ... ...  ...  ...  рапорты”деген мақаласында қосталады.Мұндай тұжырымға кейбір негіз де бар сияқты. Мұрағатта  1833 ... ... В.И. ... ... ... ... ... қайтқан сапары  туралыОрынбор генерал-губернаторына жазған рапорты бар. Дәл сол күні  ...  ... ... ...  ...  байланысты  аталмыш  авторлар  2500  ... ... В.И. ... қайта жолға шығуы мүмкін емес қой  деген  пікірбілдіреді.Бұл   жөніндегі   талас-тартысқа,   “Даль   ...    қай    ...  ...  қалай  болғанда  да  оның  ...  ...  Орал  ...  дейін  оған  еріп  жүргенін  теріске  ...  ...  ...   ...    өзі   ...   слободасынаПушкинмен бірге баруын еске алып: ...  ...  ...  ...  ... ... ... тауып алдық”, — деп жазады. (Пушкин в  воспоминанияхсовременников. М., 1950 С. 454).  Оған  қоса  ...  25  ...   ... ... ... хаты тағы бар. ... ол 23  қыркүйекте  Пушкиндішығарып салған.В.И Дальдің қызы  да  ...  ...  ...  Орынбор  мен  Оралдаболғанын растайды ( Русский архив. 1899. № 5.с. ...  ...  ...  Пушкинмен  1832   жылдың   күзінен   ...  1833  ...  18-19  ...  ...  ...  мен  Бердскслободасында бірге болғандығы көрсетіледі. Пушкиннің кітапханасында  Дальдіңбірнеше кітаптары да сақталған.1835  жылдың  ...  ...   ...   ...   ... В.А.Перовскийге хат жазып, онда  “Бердскідегі  серуеннің  ... ... ... ... ... оған тағы 3 ... ...  отырмын,Дальге, Покотиловқа және сондағы аңшыға...” деп көрсетеді (  т.10,  ...  ... ...... ... дейін-ақ Орынбордың өзінде  қарсыалған казак әскерінің атаманы; “аңшы” — К.Д.Артюхов, инженер-капитан.Қазақ халқының тұрмысы мен ауыз ... ... ... ...  ... ... ... бұрған  орыс  жазушысының  қазақтар  хақындағышабытты ... ... әсер ... ... ...  ...  шеккен  сапары  Пушкинді  шытырман  сезім   ... Ақ ...  ...  ...  ...  ...  ақыл  ...  қанатбітіреді. Жергілікті әндер (“Гурьевтен-қаладан”, “Жайық казактары”),  қалмақертегілері, қазақ аңыздары ... ... ... ... башқұрт,  қалмақ,қазақ    халықтарының    ...    ...    ...    ... ... ...  *  ... ашылмаған мәселелерінің бірі – А.С.Пушкиннің  Жәңгір  хан  (1801-1845), Махамбет Өтемісұлы (1803-1846) және Г.С.Карелинмен ... ... ... жылы ... жер  ...  ...  бұл  қалада  А.И.Левшин,В.Д.Воль­ховский,  Г.Ф.Генспен  достық  қарым-қатынаста  болады.   ... ол ... ... ... ... барады. Сөйтеді де  1828-1830  жылдарыЖәңгір ханның іс басқарушысы ретінде оның Нарынқұмдағы  ставкасында  ... жылы ... ... ...  картасын  құрастырады.  1832  жылы  наурыздаКаспий теңізінің  солтүстік-шығыс  жағалауларын  зерттеуге  жіберіледі.  ...  ...  ...  шақыртылып  алынып,  оған   жаңа   тапсырмаларжүктеледі. 1834 жылы мамырда Ново-Александровск қамалының  ...  ... ... ... ... жіберілген экспедиция  жұмысыныңбарысында адай руының батыры  Сүйінқарамен  ұшырасады.  ...  ... ... ... жөнінде хат тапсырады.  Сонда  Г.С.Карелинмен Пушкиннің жолдары қалай қиылысты деген сұрақ ... Бұл  ...  ... ... арқылы бірін-бірі жақсы білгендігіне  сілтеме  ...  ... ... де,  Пушкин  де  –  декабристердің  көзқарастарын  бөліскенадамдар.  Карелиннің  ...  ...   ...   досы   ... құрбысы болатын. Карелин Пушкиннің  танысы  А.П.Свиньинмен  де  хатжазысып тұрады. Оған қоса ... ... ...  рет  ...  ... оның Пушкинге осы өңірде болған уақытында Карелин жөнінде  әңгімеайтпауы мүмкін емес. (Архив АН СССР Л., 1933 г. С. 160-162).Біз ... ... ... барған сапарында кездесті деген  пікірденаулақпыз. Себебі ... 1833 ... ... қайда  болғаны  әлі  деболса зерттей түсуді қажет етеді. Соның өзінде  Григорий  ...  ... мен ... ... Пушкинге апарар жолдағы көпір болғандығына  көп  негізбар.Бірақ мүмкіндік пен оның шындыққа айналуының арасы – жер  мен  ... ... ...  бірі  ...  ...  Пушкиннің  “жақсы  танысы”(“приятель”) деп жазады. Бір ... ... да ... ... ой  түрткілейді.Олардың  да,  В.И.Дальді  айтпағанның   өзінде,   профессорлар   ... т.б. ... ... ... ... тізбегі, уақыт пен  кеңістіксекілді факторлар да орыс  ...  ...  ...  ...  ...  хан  Петербургке  алғаш  рет  1826  жылы  ...  ...  ...  ... таққа отыру салтанатына байланысты келген-ді.Осы  сапар  ...  хан  ...   ...   ...   ... князь Юсуповпен кездеспеді  ме  деген  ой  туады.  ...  ...... ... орыс ... сенатор, меценат  НиколайБорисович Юсупов  (1750-1831);  оның  Архангельскідегі  үйінде  Пушкин  ... ... ... ...  ...  1830  жылы  жазылған  “К  вельможе”деген өлеңі де осы ... ... ... оншақты күн  болып,  барлық  ойын-сауықтарға,  ... К.Ф. Фукс ... ... ... де ... ... Фукс ... – дәрігер, профессор,  1805-1828 жылдары Қазан университетінің ректоры, әдебиетші, Еділ  бойы  ... Бұл ... ... 1821 жылдан таныс  еді.  Ақынның  кітапханасындаФукстің “Башқұрт Оралы ...  ...  ...  ...  ...  ... жатқан жолда 1833 жылы Қазанда оның үйінде  бір  ...  ...  ... Андреевнамен 1833-1836 жылдары хат жазысып тұруы және  оған  1835жылы “Пугачев тарихын” ... (Т.10, ...  көп  ...  ... бір айта ... ... Фукс Жәңгір хан  мен  1826  жылы  елге  оралыпкеле жатқанда Қазанда тағы ... орыс ... ... ханымен кездесуіне барлық  жағдай  болғансияқты. Алайда ... ... ... 1826 жылы  ...  Петербургтеболған кезінде Пушкин Михаиловское селосында айдауда жүрді,  қалған  уақыттада олар жүздеспеді.Енді әңгіме арнасын Махамбетке бұрайық. ... үш ...  ...  яғни2003 жылғы 15 тамызда  “Қазақ  әдебиеті”  газетінде  “Махамбет  пен  Пушкин”деген  ...  ...  ...  оның  ...  екі   ...   бір-бірімен“шүйіркелестіріп” қояды. Жарайды, оны жазушының қиялынан туған делік.  ... ... ... ...  ...  ...  ...  мақаладаосы жағдай қай­таланып, Махамбет пен Пушкин Нарын құмында кездеседі.  ... орыс ... әр күні мен  ...  ...  ...  ...  жүргензерттеулердің бірде-бірінде ұшыраспайды.Олардың  ортақ  таныстарының  болуы  Махамбет  пен  Пушкиннің  ... ... ғана ...  жасауға  мүмкіндік  береді.  Қазақ  ақыныныңДальмен хан ... да, ... ... ...  ...  да  жүздесіп,әңгімелескені сол уақыттағы оқиғалармен біршама дәлелденеді.  Дальдің  қазақхалқының  ауыз  әдебиеті  ...  ...  ...   ...   ... жазуы барысында Махамбетке соқпай кетуі қисынсыз  сияқты.  ... ... ... ... ... Орал ... Бөкей ордасына  екіайлық іссапарда болғанда Даль қазақ ауылдарын  ...  ...  ... ... ... ... танысады. 1833 жылдың  мамыр-маусымайларында Махамбет оқуға  бара  жатқан  Жәңгір  ханның  баласы  ... ... ... Олар ... ... ... ...  Ресей  Ғылымакадемиясы мұрағатының  Петербург  филиалында  1833  жылдың  11  қарашасындаЖәңгір ... ... ... ... ... хаты  ...  Онда:  “Барлықуақытта менің сізге деген ықыласымды ұмытпайтын боларсыз  деп  ...  ...  мен  ...  ...  ...  жіберіп  отырмын...   Асығыс   жаздым,кешірерсіз.  Менің  Жұлқаш  (Зұлқарнай.)  ...   ...   ...   ... ... ... филиал архива РАН. Ф. 137. Оп. 2. Д.  79.Л. 23), — делінеді.Олай болса бұрыннан да  ...  ...  ...  пен  Карелинарасында олар тұрып жатқан қалаға ұлы орыс  ...  ...  ... ... сенім туғызады. Бірақ Пушкин мен Махамбетті Хан  тоғайында“жолықтырып”, жоқтан  өзгені  тілге  тиек  ету  ...  ...  ...  ...  ...   ықпалдастығы   тек   жүзбе-жүз   ... ғана ... ... көзі ...  де,  кейін  де  қазақдаласында Пушкинге апарар жолдар аз болмады.Дабысым ұлы Ресейге кетер жалпақ,Тіл біткен жүрер менің ... ... ... ер ... тағы ... ... қалмақ, –  деген, өзінің қазасынан бір  жылбұрын  жазылған  ...  атты  ...  ...  ...   ... деп ... оқырманға мәлім. Қалмақ  пен  қазақ  бірде  атысып,бірде  табысып  жатса  да,  ...  бір  ...  ...  ... ... сөзі ... Сібірдегі “тұңғыспен”  ауыстырылған-ау  дегеной келеді.Қазақ  (қырғыз)  ...  ...  ...   ...   ...   неаталмауында тұрған ештеңе жоқ. Әңгіме қазақ даласы, оның  тұрғындары  туралысан алуан мағлұматтардың ... ... ... ... орны ... ... 1835 жылдың көктемінде Перовскийге  жазған  хатының:“Далада, не Жайық  бетінде  кездескенше  сау  бол”  (Т.  10.  412-б.)  ... ... ... ... жеріне тағы бір рет  соғуға  ниеттенгенінбілдіреді.Пушкиннің   өлімінен    кейін    ақын    ...    ...    ... бірі С.А.Раевский еді. Ол  да  –  М.Ю.Лермонтовтың  ... ... ... ... үшін ... ... жер  аударылған  Пушкинніңдосы. Жәңгір ханның кеңсесінде орыс ... ...  ...  ... тапсырмасымен ол Бөкей ордасының  картасын  толықтырады.  Олай  ... ... да, ... да Пушкинді білген, өлеңдерін тыңдаған.Қазақ даласы орыс  ақынын  ...  оны  ...  ...  ... ... тілінде сөйлей  бастайды.  “Татьянаның  әні”  қазақ  елінің  әртүкпірінде шырқалады.ХІХ ... 60-шы ... ... ... ... есте ...   ...   Қазақстанның   Орталық    мұрағаты    ... ... ... қаржы  жинау  туралы  Орынбор  және  Самарагенерал-губернаторымен хат-хабар алмасулар” ... 1861  ...  ...  ... ОММ. 4-қ.1-тізбе. 3040-іс.  14-парақ).  Осыған  байланысты  елден  қаржыжиналғанда  қазақтың  ...  ...  бірі   ...   ... өзі бас  ...  ...  бір  мың  сомның  үстінде  ақшаөткізген. Бұл ... ... 1880 жылы ... ... ескерткіш орнату үшін  қайырылымдылыққа  шақыру  ... тағы бір ... осы ... 44-ші ...  ...  ...  кеңесі(1868-1918)) ұшырасады.Бірте-бірте Пушкин шығармалары қазақ жеріндегі мектеп  қабырғаларынан,театр сахналарынан орын ала бастайды. 1901 жылдың сәуір айында Бөкей  ... ... ... ... ...  мен  қыздар  мектебінің  оқушыларыақынның  “Балықшы  және  балық  туралы  ертегісі”  ...  ...  ... газета. 1901.  14  сәуір).  ...  ...  ...   ...   ...   ХІХ   ғасырдың   40-шы   жылдарында    ШоқанУәлихановпен   ...   да   ...    ...    ...    ...  тағы  бір  арнасын  меңзейді.  Сол  кезеңде  Басаргин  Сібірказактарының кеңсесінде қызмет ... ...  ...  ...  ... жерін аралайды; 1843-1848 жылдары  Омбыға  жұмысқа  ауысады.  Ал  1847жылы  Шоқан  Омбы  ...  ...  ...  түседі.   Оларды   тағдыр   Омбыинтеллигенциясы жиі ...  ...  ...  ...  жолығыстырады.Басаргинмен   пікір  алмасулар  ...  ...  ...   ... ...  ...  ...  Пушкиннің  өлеңдері  оқылыптұрады.Шоқан Петербургте ұлы ақынның редакциясымен шығып тұрған ...   ...   ...    ...    ...    ...  повесімен  танысады.  Пушкин  шығармашылығының  бір   қайнарыіспеттес И.Бичурин, А.Левшин еңбектері, “Современник”  журналы  ...  ... ... ... Ш.Уәлихановтың  бір  хатында  Пушкиннің  ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласының көңілі ояу, көзі ашық ұлдары Пушкин  мұрасынабойұрады. 1856  жылдың  14  желтоқсанында  Ф.М.Достоевскийдің  ... ... ... ... де дұрысы,  дала  тұрмысы,  сіздің  ондағыөміріңіз және т.б. туралы  жаза  алсаңыз  жұрттың  ...  ... ... ... еді.  Сондай  жаңалық  болып  көрінер  еді,  ал  сіз,әрине, не туралы жазуды білер  ...  ...  ...  болса,  Пушкинніңаудармасындағы Джон Теннер секілді)”, – деп жазады.Хат мәтінінен  ...  ұлы  ақын  ...  ...  білетіндігіаңғарылады. Мұндағы Джон Теннер деген кім? Ол – 1830 жылы  ...  ...  ...  ...  баяндауында  жарық  көрген   “Джон   ...  атты  ...  ...  ...  оның  1835  ...   ... аудармасымен  танысады  да,  1836  жылы  “Современник”  журналында(Т.3, 205-256-б.) “Шолушы” (“The ... ... ... ...  ... ... ... құрып кетуге  душар  американ  үндістерініңқасіретті өмірі туралы баяндалады.  Пушкинді  қызықтырған  да  кітаптың  ... ... Ақын ... ... тұрғындарды қырғынға  ұшыратып  отырғанамерикан демократиясының екі  жүзділігі  мен  қатыгездігін  толық  ...  ...  ...  ...  ретінде  болса   осындай   “ДжонТеннердің жазбаларына” қарай бағыттауында да ... сыр ... жоқ  па  ... ... ... қазақтардың да сол кезде үндістердің  жағдайын  бастарынанкешіріп  отырғанын  сездіргісі  ...  ...   ...   ...   ...  ...  мына  жолдар  да  итермелейді:  “Европа  мәдениетіоларды  (үндістерді)  өз  ...  ...  ...  оқ-дәрі  менқорғасын сыйлады; осымен оның  ...  ...  ...  ...  өзі  ...  ...  бұғаудағы  халықтарға  жанашырлық   ...   ... ... де,  Пушкиннен  де  “интернационалист”  жасаудыңқажеті жоқ; олар  –  өз  ...  ...  өз  ...  ... жолындағы тау-тасты бұзып  өтіп,  теңізге  келіп  құлайтын  арындыөзен ...  шын  ...  та  ...  ...  ...  ...  құбылысқаайналмай тұрмайды. Бұл жағдай Пушкин мен Абайға да ... және ...  ақын  ...  жеке  ...  дала  ...... туралы кітаптарды не үшін жинаған?Көшім Лекерұлы Есмағамбетов  1938 жылы туған.  1965  жылы  МәскеудегіПатрис Лумумба  ...  ...  ...  ...  ...  бітірген.Содан соң 1965  жылдан  бастап  КазГУ-де  ...  ...  ...  ... және ... орта ...  Сыртқы  істер  министрліктерінде  лауазымдықызметтер  ...  Ұзақ  ...  ...  ...  Бас  редакциясындаредакция меңгерушісі,  гума­нитарлық  ғылымдар  орталығының  бастығы  ...  ...  және  ...  министрлігінің  Р.Сүлейменов  атындағы  Шығыстануинститутының Бас ғылыми қызметкері. Тарих ғылымдарының  ...  ... және ...  ...  ...  көргендер”,  “Біз  туралыбатыста не жазған”, “Қазақтар шет ел әдебиетінде” атты  кітаптардың  авторы.Дж.Демконың   ...   ...   ...   ...    “Құқықфилософиясы” еңбектерін ағылшын тілінен қазақшаға тікелей аударған.ХІХ ғасырдың 20-шы жылдарының орта кезінен А.С. ...  өз  ...  оның  Б.  ...  ...  ...  ...  ...  тұлғаларыөміріне бой ұруы жай қызығушылықтан емес, оның адамзат өркениетіндегі  ... ... ...  ...  еді.  ...  ...  ... құрамына енген түрлі ұлыстар мен халықтарды танып-білу де  ақынмұрасының бір арнасын құрайды.Пушкиннің бұл бағыттағы ізденістеріне ХІХ ...  ...  ...  ... ... ... тұтастығы туралы  ой-пікір  шешуші  әсер  етті.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  әлеуметтікпрогрестің біртұтас  тізбегі  ретінде  қарауды  қажет  деп  ...  ... ... көзқарасынан  өзгеше  еді.  Ағартушылық  жүйеде  тарихиоқиғалар бірімен-бірі қатар ... ... олар ... бірі туындамайтын.XVІІІ ғасырда, тіпті ХІХ  ғасырдың  бастапқы  онжылдығында  тарихшыларқоғамды тану үшін  “адам  ...  оның  ...  ...  ... ... жаңа ... ... керісінше,  қоғам  табиғаты,  “дәуіррухы” адамның ой-пікірін қалыптастырады деп есептеді. Пушкин  осы  ... ... ... Оның да  прозалық  шығармаларында  тарихи  дамудыңбелгілі бір баспалдағында тұрған ...  оның  ...  ... ... ... маңызды орын алды.Мұндай жаңа көзқарасқа көшу Францияда ХІХ  ...  20-шы  ... яғни  ...  ...  ...  ...  анықталуы  осықұбылыспен тұстас келді. Ақын батыс тарихнамасы мен әлеуметтік  ... ... ... еді. Оның М. ... ...  ...  ... философия сәулесін түсірді”, – деуі осының куәсі болатын.Тарих пен уақыт  диалектикасы,  ...  ...  ...  күн  ... үшін ...  туралы  жаңа  заманның  ұстанымы  Пушкиннің  сана-сезімін  баурады.  Осылайша  ақын  ...   ...   ...   озықжетістіктері мен өз дарынының арнасында тоғысып, “Пугачев тарихы”,  “Капитанқызы” секілді сом дү­ниелерге жол ... ...  ...  досы  ... ақындық талантына қоса  оған  таңқаларлық  ...  мен  ... ... ... ... ... ...  әңгіме,  бірде-бір  ойтебіренісі оның  өмірінен  біржолата  сызылып  қалмайтын.  Оның  басы  ...  ...  ...  сан  алуан  істерге  дайын  материалдарға  ... – деп ... ... жерінде табан тіреуінің нығая  түсуі  орыс  әдебиетінде“қырғыз (қазақ – ред.) тақырыбының” ...  ...  ...  “Құранғаеліктеу”  циклі  бұл  үрдіске  оң  ...  ...  ХІХ  ...  ... өзінде А.П. Крюковтың “Қаратай” поэмасы  (1824),  П.  ... ... ... (1828), В.И.  ...  ...  ... сияқты шығармалар дүниеге келеді.Бұлардың  қай-қайсысы  да  –  Пушкинмен  ...  оның   ... ... ... ... ... – жазушы, аудармашы, генерал-майор. ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарының басында  А.Ф.  ...  Д.И.  ... ...  ...  ...  ...  ...  да  адамдардың  қонақтаболғанын айтады. Карлгоф пен ...  1832  ...  19  ...  және  ... 28 ...  ...  әңгімелеседі.  Бұған  дейін  (1829  ж.)  ... ...  ...  ...  ...  ...  ... жарық көрген-ді. Қазақ тақырыбы әдеби кештердегі  сұхбаттардың,шығармашылық  ізденістердің  ортақ  ...  ...   ...   мен   ... ... қанат бітіреді.Ақынның күрделі тарихи ізденістерге дайындығын атақты  орыс  тарихшысыП.М. Карамзиннің шығармашылығына берген бағалауынан айқын  ...  ... жылы  бұл  ...  ол  ...  ...  еді:  ...  ...  “Ресеймемлекетінің тарихы” —  ұлы  жазушының  ...  ғана  ...  адал  ...  ...  ...   ...   “Тарихын”   Карамзин   самодержавиелікмемлекетте басып шығарғанын, осындай сенім білдірумен бірге Карамзинге,  ...  ...   пен   ...   ...   ... қазақтар туралы біршама мағлұматтарды  қамтыған  көп  томдық  бұлеңбектің сыр-сипатын, идеялық бағытын да жете ...  бір  ...  ... ... үй ... қазақ жерінің тарихы, табиғаты мен пайдалыкен қазбалары, тұрғындарының кәсібі,  ...  ...  ...  ... И.Г. ... И.И. Лепехин, И.П. Фальк, Н.П. Рычков,  тағыбасқа ғалымдардың еңбектері болатын.Н.П. Рычков (1746-1784) – Орынбор губерниясына қарасты  ...  ... оның ... өмірі және табиғатымен  танысқан  адам.  Ол  1771жылы мамырда қазақ даласы арқылы Шығысқа қарай жөңкіген  қалмақтардың  ... орыс ...  ... ... ... халқы жөніндегі  мағлұматтары“Капитан  Рычковтың   Ресей   мемлекетінің   түрлі   провинциялары   ... ... ... ... ...  ...  ...  Ақынға  керегіН.П. Рычковтың Е.  Пугачев  бастаған  орыс  ...  ...  ... еді. Бірақ оның бұл еңбегі жарияланбай қалады.Петербург ылым  академиясының  академигі  П.С.  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   бойыншасаяхат”  деген  неміс  тіліндегі  кітабында  Пушкин  ...  ...   ...  ...  ...  ...   көлінің   маңындағы   даланыңсуреттемесімен кезігеді. Паллас  Петербургтен  Орынборға  келіп,  Орал  ... ... ... шегеді. Бұл жолмен 1833  жылдың  күзінде  Пушкин  дежүріп өтеді. Палластың суреттеуіндегі Жайық пен Еділ  ...  ... ... ...   (1740-1802)   1768-1771   жылдары   ...    ...  ...  діни  ...  ...   ...   туралы   айтылып,Нарынқұм, Қамыссамар, Жайық өзенінің  оң  ...  ...  да  ...  Ал  ...  И.И.Георгидің  (1729-1802)   “Ресей   ... ... ...  си­паттамасы”  деген  монографиясы  1776-1777жылдары төрт том болып, біреуі неміс, үшеуі  орыс  ...  ...  ... ... ...  “Қырғыздар  туралы”  бөлімінен  қазақтардың  бет-пішіні, ұлттық киімдері, әдет-ғұрпы жөнінде мағлұматтар алуға болатын еді.Сібірге  ...  ...  ...  швед  Ф.  ... мен Азияның  солтүстік  және  шығыс  бөліктерінің,  ...  ... және Ұлы ...  ...  ...  (1730)  дегенкітабын сатып алуы  ақынның  Ресей  бодандығындағы  ...  ...  ... қаншалықты көңіл бөлгендігін көрсетеді. Страленбергтің неміс  тіліндешыққан бұл кітабы тез ... ... ... ...   тілдеріне  аударылады.Автор:  “Үлкен  Татарияда  өзбек,  ...  ...  ...   ...  Қазақ  ордасы  (Kosachі  Hordae)   бар,   олардың   бәрі   ... деп ... ... Страленбергтің 732-734 жылдар  шамасындағы“жұмбақ  жазулар”   (көне   түркі   ...   ...   және   ...  ...   ...   ...   біріндегі   жартас­тағысуреттер,  Ертіс  пен  Есіл  ...  ...  көне   ...   ... ... үшін ... ... болатын.Пушкин мәскеулік жазушы А.С. Норовтың (1795-1869)  бай  ... жылы ... ... ...  Ян  Стрейстің  “Московия,  Татария,Персия және Индияға ... ... ... ...  Разин  туралы  Париждежарық көрген  кітапты  алдырып  ...  1833  жылы  ...  орта  ... хат ... ... ...  ...  басылымдарды  сұратады(Пушкин  А.С.Полн. собр. соч. В десяти томах. Изд. четвертое. Т. Х. С. 356)Ян Стрейс Мәскеуден ... ...  ...  ...  жаза  ...  өмірі,  1669  жылы  ...  ...   ...   ... бұл ... ... ауыз ...  жөнінде  қызықты  деректеркелтіреді. Өзі естіген  “Патша  қорғаны”  туралы  аңыздың  қысқаша  мазмұнынбаяндайды.Міне, ... ... ақын ... аудара  отырып  оқып,  ой-елегіненөткізеді. Оның бір мысалы –  Пушкиннің  француз  астрономы  Шапп  ...  ...  ...  ...  ...  ...  журналына  мақалажазуға ниеттенуі (Т.8, 103-105=бб.), бірақ бұл жоспары  ...  ... 1814 жылы  ...  ...  ...  ...  Бюшингтің“Жаңа тарих пен география  жинағы”  деген  еңбегімен  танысып  шығады.  Ақынназарына шығармадағы Шарль-Луи Лезюрдің  ...  ...  ...  ...  Е.Пугачевтің  Ырғыз  даласындағы  мекендерге   шабуылы   жөніндегібаяндаулар ...  ...  ...  тұрғындарға  қырғидай  тиіп  отырғанЖайық казактары туралы кейбір мәліметтермен толықтырады.Ақын өзінің  досы,  атақты  библиограф  ...  ... ... ... жөніндегі жазбалар”  (Базель,  1551),  Дж.Флет­чердің “Орыс ... және осы ... ...  ...  мен  ...  ...  ...  (Лондон,  1591)  деген  кітаптарға   назарытүседі.  Оларда  да  қа­зақтардың  кәсібі  мен  ...   ...   ... ... ... ... жаңа ...  кездесетін.  МысалыС. Герберштейннің еңбегінде  Қасым  хандығы  туралы  айтылып,  бұл  мемлекеттұрғындары ... деп ...  ...  ...  ...  ... ... аса құнды мағ­лұматтар болып табылатын. Басқаша  сөзбенайтқанда Пушкин  қазақтардың  ...  ...  ...  ...  көп  ...  ... болғандығы жөнінде мағлұмат алады.Немістердің энциклопедист ғалымы А. Гумбольдт (1769-1869) қазақ даласыарқылы  Қытай  шекарасына  ...  ...  ...  1829  жылы  ...  кездесіп,  Орынборда   генерал-губернатордың   оның   құрметінеұйымдастырған қазақ  әншілері  мен  ...  ...  ... ... ... ... әсерін ала келеді.Ақын  замандастарының  ішінен   әскери   топограф,   генерал-лейтенантИ.Ф.Бларамбергтің (1803-1878),  Омбы  ...  ...  С.М  ... ... ... Бірі  1836  жылы  ...  теңізінің  шығысжағалауын  зерттесе,  екіншісі  “Сібір  қырғыздары  туралы  ...  ... ... құру үшін ... ...  жіберілген  әскери  экспедицияныбасқарады.  “Генерал-майор  Броневскийдің  Орта   жүздің   ... ... ... ... 1830 жылы “Отечественные записки”  журналыныңбірнеше сандарында жарияланады. 1834 жылы ...  ...  ...  ... ... ... тараған  түрлі  дақылдардың  егістігі”  дегенмақаласы да ... ... ... ... ... білдіреді.Орыс ақынының қазақ, өзбек халықтары туралы  танымының  кеңейе  түсуінФ.А. Бекович-Черкасскийдің (1790-1835)  Хиуаға  ...  ...  ... ... Орыс ... ... 1829 ... жазында  Пушкинменкездесіп, шығыс өңірлері жөніндегі ой-түсініктерімен бөліседі.Ресей империясының қазақ даласы арқылы Орталық Азияға  қарай  ұмтылысыда ақын назарынан  тыс  ...  ХІХ  ...  20-шы  ...  ол  Басштабтың   капитаны   Е.К.   Мейендорфтың   Бұхараға    жасаған    ... ... ... 1831 ...  бастап  Мейендорфтың  өзімен  дедостық қарым-қатынас орнатады.Пушкин Петербургтегі “Қасиетті артель” (1817-1818) деп аталатын ... В.Д. ...  А.А.  ...  И.И.  ...  ...  ...  Н.Н.  Муравьевпен  танысады.  ...  ...  ...   ақын“Арзрумға саяхат” өлеңінде еске алады. Олардың бірінде  Н.Н.  Муравьев  1828жылы жарық көрген “Қырғыз тұтқыны” ...  ...  ...  ...  ... ... 1819 жылы ... отрядпен дипломатиялық келіссөздер  жәнебарлау жүргізу мақсатында Хиуа хандығына жіберіледі.  Сол  жылы  ол  ... ... ... 1822  жылы  ...  ...  ...  “1819  және  1820жылдардағы гвардиялық Бас штабтың капитаны Н.Н. ...  ...  ... ...  саяхаты”  деген  еңбегінде  бұл  өңірлер  жөнінде  қамтылғандеректердің молдығы мен құндылығы соншалық, оны бірден ... мен  ... ... ... ... ... ...  кітапханасынан  орыналады. Кітапта Пушкин түркімендер  мен  қазақтардың  материалдық  мәдениеті,керуен жолдарындағы ... ... ... ...  ...  ... Қият  ...  әкеліп,  хиуалықтарға  сататыны  туралы  жолдардыұшыратқаны сөзсіз.Ақын    ...    ...    ...    вестник”    журналындағыматериалдармен, оны шығарушы Петербург  академиясының  корреспондент-мүшесі,тарихшы Г.И.Спасскиймен ... ... 1825  жылы  ...  Лев  ...  ...  ...  вестниктің”  барлық  санын  түгел  салыпжібе­руді сұрайды. Ақын  өтінішінің  ...  оның  ...  ... 1818-1822 және  1824  жылдардағы  сандарының  болуынан  көреміз.Оларда  ...  ...  мол  орын  ...  еді.   Журналдың   Пушкинкітапха­насындағы  сандарында  Г.М.Спасскийдің   ...  және  Кіші  ... ... ... мәліметтерін” (1820, 9  және  10-бөлімдері),оған қоса ... ... аңыз (1820, ... 189-214=б.б.), Сібір  менҚазақ елі хақындағы И.Г. Андреев ... Г.С. ... ...  М.Поспелов (1813 ж.  қаза  тапқан),  И.П.  Шангин  (1785-1822),  Ф.М.  Назаров(1785ж.т.), т.б. ... ... ... ... еді.  ... ... кіріспе бөлімінде Бердіқожа туралы аңызды да келтіреді.Пушкиннің  шығармашылық  ...   ...   бар   ...   ...  ...  адамдардың  көпшілігі  “Сибирский   вестникпен”   ... ... ...  газета”  сияқты  Ресей  жұртшылығынакеңінен мәлім ... ... ...  еді.  ...  записки”тарихи-фи­лологиялық  журналының  беттерінде   1818-1830   жылдары   жазушы,тарихшы П.П. ... ... ... ... ...  ...  мақалаларыжарық көреді (Вопросы истории. 1967. № 4. С. 208-212).  “Орынбор  және  ... ... (1828,  ...  №99,  ...  ...  Азияныңқырғыз-қайсақтары   хақында”   (1829,   3-4   том,   №26,    ... ... ... ... ... Кіші  ...  Ресей  боданынаайналуы, қазақтардың қонақжайлылығы, достықты, үлкендерге  құрмет  ... ... ... Бір ...  ...  ...  орыс  бодандығынеріксіз қабылдағанын ескертеді. Ақынның П.  Свиньинмен  таныстығы  оның  жераударылғанынан кейін 1827  ...  ...  ...  ...  ... келеді. 30-шы жылдары Пушкин  Свиньиннің  материалдарын  зерде  қойыпоқып шығады. Оған ақын кітапханасындағы ... анық ... * ... ... тақырыбымен  шұғылдануы  көбіне  Е.  Пугачев  ... ... ...  ...  жазу  ...  байланысты  еді.  Оғанқазақтардың отарлық бұғауға бас  ...  ...  ...  ...  датүрткі болады.Болашақ жұмысына дайындық барысында ақын қазақтар туралы мағлұматтарынтолықтыра түседі. Бұл орайда Пушкиннің лицейден бергі  досы  ... ойға ... ... “19 ...  ...  өлеңіндегі  “спартандықжанымен бізді баураған” деген ...  осы  ...  ...  ...  кейін  ол  Орынборда  қысқа  ...  ...   А.Ф.   ...  құрамына  жіберіледі.  400  адамнан  тұратын   бұл   ... ... ...  ...  де  ...  материалдар  жинайды.  Жолайкеруенді Қызылқұмнан Жаңадария өзеніне дейін  Арынғазы  Әбілғазыұлы  шығарыпсалады. Экспедиция Орынборға 1824 жылы ...  ...  ...  ...   ...   мен   Арал   ...   өңірлерді   барлау   мақсатында   жіберілген   Ф.Ф.   ... ... Ол ... Жем ... ... болып,  сол  маңдағықазақ руларының орналасуын  картаға  түсіреді.  Онда  Жоламан  ... ... ...  ...  ...  екі  өзеннен  басқа  да,  Ойыл,Жақсыбай,  Қарабұлақ,  Қуағаш,  ...  ...  ...  құмы   ... ... 1826  жылы  ...  ...  оралады.  Оның  жұмысыныңнәтижелері ретіндегі Вольховскийдің (А. Дельвигпен ... ...  ... Арал теңіздері  аралығындағы  қырғыз  даласының  топографиялық  журналы”деген еңбегі дүниеге ... ... ... ... ... ақынының Вольховский зерттеулеріне ынтызарлық  танытуының  себебібар.  Қазақстанның  батыс  өңірінде  ұзақ  уақыт  бойы   ...   ... ... Пугачевті және ол басқарған көтерілісті  көргендердіңестелік-әңгімелерін жинастырып, жазып алып отырады.Вольховский 1824 жылы Петербургте балалық  ...  ...  ... ... Зерттеушілер Пушкиннің ойына “Пугачев  тарихын”  жазу  туралыпікір Вольховскиймен осы ... ... ... ... ... ... жылдың аяғында “Пугачев  тарихы”  жарық  көргеннен  кейін  Пушкинкітапты Вольховскийге жіберіп хат ... ... ... ...  ... ... жіберіп отырмын. Мен онда сол  кезеңдегі  әскери  қимылдардызерттеуге тырыстым және оларды анық ... ... ғана ...  бұл  ... шаруа болмады... Ол барлығын  да  салыстыруды,  тексеруді  ...  ... ... ... ... барлық  тұрғыдан  да  маған  аса  ...  ... ... хатта. Бұдан Пушкиннің бір оқиға жөнінде бірнеше  деректердіжинастырғанын, олардың танымдық, шындық  ...  ...  үшін  ... танытқанын көреміз.“Пугачев тарихының” басты дереккөздерінің бірі П.И.  ...  ... ... ... ... ......  көтерілісінің  себептерітуралы Пугачевпен жүздесіп, пікірлескен бірден-бір  тарихшы  ғалым,  Орынборқорғанысының және ... ... ... оқиғалардың куәгері. Ол  өзініңкөріп-білгендері жөнінде, алған ... мен ... да ...  ... ... ... деген  еңбек  жазып  қалдырады.  Мұны  Пушкинжоғары  бағалап,  “Пугачев  тарихының”  ...  ...   ...   ... шығарады.Пушкиннің кітапханасында Рычковтың “Орынбор тарихы”  деген  ...  ... ... ... ... ... деген  тарауда  айтылғанмағлұматтарды ақын жай қабылдап қана  қойған  жоқ,  ...  ...  ...  берілген  ескертуде   қазақтар   мен   ...   ... ... сөз қозғайды. Басқаша айтқанда Пушкинді қазақ  халқыныңшын атын білген сол кезеңдегі  ...  ...  ...  бірі  ... жылы Рычковтың екінші күрделі  еңбегі  –  “Орынбор  губерниясыныңтопографиясы” дүниеге келеді. Онда ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   дамуы,   кәсібі,   дінинанымдары, қазақтардың шаруалар  көтерілісіне  қатысуы  сипатталады.  РычковРесей ылым ... ... ... ...  пен  Г.Ф.  Миллергеқазақтар және Орынбор ... ... ... ... мен  ... тапсырады. Карамзин тәріздес,  Рычков та  ...  ... ...  ...  жете  ...  ...  оны  қазақтар  жөніндегікейбір баяндауларында пайдаланады.1833  жылдың  шілде  айында,  яғни  Орынборға  сапары  ...  ...  хат  ...  ...  ...  ...   қатысты   Рычковтыңқолжаз­басы бар деп ... Соны  ...  ...  бере  ...  ... ... ... тарихы” еңбегінің үшінші  тарауына  берілгенескертуінде кітап қолжазбасының үш нұсқасының  барлығы  туралы  айтады.  ... ақын тағы да аса ... ... қырымен көрінеді.Пушкиннің тарихшы, археолог Миллердің (1705-1783) еңбектері  мен  оныңсоңында қалған қолжазбаларына қызығушылық танытуы да  ...  ...  ... ...  таныстары  мен  байланыстарын  пайдалана  отырып,  Пугачевкөтерілісі жөнін­де өте құнды материалдар жинастырады. Рычковты  ... оған ... ... И.А. ...  князь  П.М.Голицын  сияқтыадамдар көптеген құжаттар, қолжазбалар тапсырады. ... ...  ... Көне  ...  мұрағатында  Миллердің  “Пугачев  портфелі”  дегенматериалдар құралады (оны ... ... ... деп атайды). Пушкин  міне,осы  “портфельді”  кеңінен  пайдаланады.  Демек,  ақынға  ...   ...  ...  ...  шығу  тегі  ...  ...   да   белгіліболғанына күмән жоқ.“Пугачев тарихында” “біздің тарихымыз туралы  өз  ізденістерімен  ...  ...  ...  ...  ...   А.И.   ...   сөздеріқайталанады.  Пушкиннің  басқа  шығармаларында  Миллерге  жеті  рет  ... аса  ...  ...  бірі  Н.Я.  ...  ... ... 1828 жылдан таныс секілді. Сол  жылдың  28  сәуірінде  ... ... ... ... ... ... ... 1829 жылы  “Чжунгариямен  Шығыс  Түркістанның  көне  заманғы  және  ...  ...   ... ... ... тілінен аудармасы жарық көреді. Мұндағы  бір  бөлімтұтастай қазақтарға арналған. “Пугачев тарихында”  (І-тарауында)  Бичуриннің“XV ғасырдан бүгінге ...  ...  ...  ...  ...  ... атты ... пайдаланылады. Ақын оны жоғары бағалап, Бичуриннің  “тереңбілімі мен  ыждағатты  еңбегі  біздің  Шығыспен  қарым-қатынасымызды  ...  ...  деп  ...  (Т.8,  ...  ...  ...   Бичурин“Литературная газетаға” мақалалар жазып тұрады.  Пушкин  “Пугачев  тарихына”кірісерде  көтеріліске   ...   ...   мен   ...   жөніндегіәдебиеттерді де  қамтиды.  Ал,  олардың  өз  ...  ...  ... болғаны белгілі.Ақын кітапханасындағы Бенджамин Бергманның қалмақтар туралы  ...  ...  ...  ...   да   Пугачев   көтерілісінің   кейбірқырларымен танысуға мүмкіндік береді (Voyage de  Benjamіn  Bergman  chez  ... ...  ...   және   ...   Ресей   Географиялық   қоғамынұйымдастырушылардың   бірі   А.И.   Левшинмен   ...   ... ... ... Ақын оның 1823 жылы ...  көрген  “Орал  казактарынатарихи және статистикалық шолу” туралы жұмысына “Пугачев тарихының”  ... ... ... да ...  ...  бұл  ...  де  ... және байсалды сынымен ерекшеленеді”, – деген пікір білдіреді.1827 жылдың ақпан айында ескі танысы В.И. Туманскийге  жазған  хатындаПушкин ...  ...  ...  журналына  мақала  жазуын  сұрайды.Туманский наурыз айында: “Сіз үшін Левшиннің қолжазбасынан қырғыздар  ... ... ... ... ...  ...  Мақала  сол  жылы  ... ... ... және оның ... ... ... қырғыздан  айырмашылығы”деген атпен басылымның 16-санында жарық көреді. 1831 жылы  Санкт-Петербургтешығып тұрған  “Литературная  газетада”  ...  ...  ... ... ... ... Ол  да  ...  редакциялауыменжәне  ескертулерімен  жарияланады.  Көптеген  деректер   ...   ... ... ...  ...  мен  ...  сипаттамасы”деген  үш  бөлімнен  ...  ...  ...  ...   қоя   отырыпоқығандығын куәландырады. 1832 жылы жарық ...  бұл  ...  ...  ... ... және ... ... жеке зерттеулермен шектеліп қана қойған жоқ, 1833  жылдың  жазыортасына  дейін  әскери  министрлік   мұрағатының   ...   пен   ...  ...  ...  ...  ...  әбден   сараптапшығады. Тек осыдан кейін ғана Еділ бойы мен ...  ...  бару  ...  ...  22  ...  күні  ...  ...  жазған   өтінішіндеНижегород губерниясы, Қазан мен Орынборға ... айға ... ...  ... Осы ... мақсаты жөнінде баспагер Н.И. Греч (1787-1867)  өзінің“Парижге  хаттар”  деген  еңбегінде:  “Үстіміздегі  ...   (1833)   ... ... ...  ...  ...  ...  жергілікті  жердежинау үшін Орынборға барды”,– деп жазады. Бұл оның ұлы ... ...  ... ... одан ... жеріне дендей еніп отырып Оралға соққан  атақтысапары еді. Онда не болды, кімдермен жүз­десті, бұл  енді  ...  ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І. Жансүгіровтің шығармашылығы23 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
А.С.Пушкин көшесі5 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары102 бет
Ақындар шығармалары52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь