Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы

XVI ғасыдағы Қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы

Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдевІ 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.

Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір орталықа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.

Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталыпына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.

Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың
        
        XVI ғасыдағы Қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуыҚазақ хандығының ... ... ... ... 14-15 ғғ. ... ... және ... процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының ... ... ... ... ... осы ... Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдевІ 15 ғ. 2 ... бұл ... ... ыдырауына апарып соқтырды.Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, ... ... ... ... ... ... төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып ... ... ... ... ... ... ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, ... ... ... ... ... билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ... ... ... ... Сыр ... далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы Әбілхайыр ... ... мен Ақ Орда ... ... Сыр бойы мен ... баурайындағы  --  Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Үз-Темір тайшы бастапан ... ... жер ... ... ... ... қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , ... ... ... ... ... Бұл халық бұқарасының оған деге өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.Дешті Қыпшақ пен ... ... ... феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. ... ... ... ... ... хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. ... ... ... бір ... ... Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының ... ... ... оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен ... ... ... ... ... Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің ... ... Абу Саид ... отырған Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ ... ... ... ... ... ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі ... ... оның ... ұлы мен ... ... ... ... Мырза Мұхамед хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған ... ... 870 ... (1465-1466 жж.) жатқызады.Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып ... ... ... жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы ... ... ... ... ... ... ... өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш ... және ... ... ... бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты ... ... ... ... Бұл ... 1468 ж. ... өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен ... ... ... ... мен ...  --  қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. ... пен ... ... ... ... ... орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға ... ... ... ... және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді.70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен ... ... ... ... ... ... ... хандары, біресе Мұхамед Шайбани басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы ... ұлы ... ... Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы ... ... ... қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар ... ... ... ... ... ... Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған ... ... ... Сауран) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет ... ... ... ... ... өз иеліктерін ұлғайтты. Дешті Қыпшақта қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ... ... ... ... ... ... ол ... әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды.Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер  --  ... және ... ... ... Оның ... ...  --  ... мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға  --  ... мен ... ... ... ... тек ... деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік ... ... ... ... ... ... ... ғғ. қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында  процесін ... ... ... ... ... хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым.. Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы ... ... Ол ... ... ... ... ... қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан ... ... оған ... көп ... (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс ... ... ... Ұлы ... 3 ... ... билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып ... ... ... ... ... ... заңдары жасалынды.Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін ... ... ... ... ... талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты.Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және ... ... қаза ... ... ... ... інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша ... әне ... ... болмады. Маңғыт және Монғол хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және ... ... бір ... ... оның ... тек ... ... қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқталған жоқ.Хақназар ханның тұсында Қазақ хандығы16 ғ. 2 ж. ... ... ... ... ... ... ... (1538-1580 жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы ... ... ... Оның ... ... мен ... басып алуды көздеген Моғол ханы Абд- Рашидке қарсы ұтымды күрес жүргізілді. Хақназар өзара тартыста өзбек ханы ... ... ... Сыр ... ... ... ... өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан Ташкенттің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары ... ... у ... ... ханның тұсында Қазақ хандығыАқназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің ... ... ... хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға ... ... ... тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді ... ... ... ... Қазақ хандығыТәуекел хан Орта Азияның сауда орталықтарына шығу үшін күресті. 1583 жылы ол бұрынырақ Бұқарамен жасалған шартты бұзып, Сыр ... ... ... Ташкент, Андижан, Акси, Самарқанд сияқты қалаларды қазақ хандығына қаратты. Бұқара қаласын қоршауға ... ... ... хан жараланып қаза болды. Одан соң хандыққа Есім хан Шығайұлы ... ... ... Ол 1598 жылы ... ... ... ... шарт бойынша өзбектер бұрын тартып алған Сыр бойы қалалар мен Ташкент қазақ хандығына бекітіп берілді. Сөйтіп, Сыр бойындағы ... ... ... ... жерін кеңейту үшін бір жарым ғасырға созылған күрес ... ... хан елді ... ... ... ... ... ол қанға қан, құн төлеу, барымта алу, құлды сату, зекет, ұшыр жинау, айып салу және т.б. уағыздады. ... Есім хан ... ... хан ... ескі жол! Деп ... өзара саяси қарым-қатынасы16 ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған Сібір хандығымен (орталығы ... ... 1563 жылы ... ... мен ... руы ... ұзақ ... бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы Шайбани әулеті Көшім ханның қолына көшті.Сібір хандығының ... ... ... ... рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес  деген атпен белгілі ... ... ... Қазақстанмен саяси және сауда байланысын жасап тұрды.1552 ж. ... ... ... ... алғаннан кейін, ол Сібір хандығымен көрші болып шықты. 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды. Көшім хан жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете ... ол 1584 ж,. қаза ... ... ... ... да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы Ресей құрамына енді.17 ғ. 2 ж. ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ... ... ... ... хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы ... үшін ... одақ ... ... Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл ... ... ... ... қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді.Тәуке ханның тұсында Қазақ хандығы1680 ж. Жәңгірдің ... ... ... хан ... Оның ...  ... ... жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біревдің ... ... оған ... ... ... (ер ... 1000 қой, ... 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің ... ... ... ... ... ... зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін ... өлім ... ... ... ... кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен ... құны ... 7 есе ... ... егер ері ... ... әйел ... төлейді.Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағыФеодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек ... ... ... ... шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, ... ... ... ... ... ... ... алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, ... өз ... ... жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс ... ... ... ... ... қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйеккке жатқызылды.Қазақ хандығының мәдениетіҚазақ поэзиясының аса ірі ... ... (15 ғ.), ... (16 ғ.), ... (17 ғ.). ... ... жыры ... оқиғаларға құрылған. Мысалы: Қобыланды, Ер Тарғын, Алпамыс, Ер ... ... ... ... ... діні ... ... Араб әліпбиі қолданылды.18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді Әбілхайыр, Орта ... ... ... Ұлы ... -Жолбарыс, Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз ... ... ... ... ... ... қолдауымен Еділ бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен Сібір казактары тыным бермеді. Орта Азиядағы ... мен хиуа ... да ... ... ... ... ... бәрінен асып түскен жоңғарлар еді.Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі16 ғасырдың соңында ... төрт ... ... тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы ... Іле ... ... ... ... еді.Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. ... ... ... бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур ... ... ... ... кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды ... ... ... халқының жоңғарларға қарсы күресі1718 жылы Тәуке өліп, ... ... хан ... Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің ... ... ... ... Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына ... ... ... бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға ... ... 1733 ... ... ... ... ... Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді.Жан-жақты әскери ... бар ... ... жж. ... ... басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. ... жылы ... ... ... Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар ... ... тағы да ... ... Шуна Дабо ... ... басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт ... ... ... Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық ... жету ... Бұл ... іске ... үшін ... жеті ... ... оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің ... ... ... ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле ... ... ... өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты.Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы ... ... Ұлы жүз, Кіші жүз ... де ... ... басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта ... ... ... пен ходжентке қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл ... ... ... бұл ...  деп ...  ... ән ... ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, ... ... ... әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында  ... ... ... ... ... ... жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар ... ... ... ... ... ... ... Бұл жер кейін  деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. ... ... азат ету ... ... ... ... үшін Үш ... әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы ... ... мен ... ... ... Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке ... ... ... ... ... қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы ... ... ... ... аға хан ... ... ... ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. ... де Шу ... ... ... өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға ... ... ... ... жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы ... ... өз ... ел ... Сол ... Орта ... ... пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да ... ... Еділ ... бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы ... ... ... ... ... Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ ... оны ... жоқ. Олар орыс ... ... ... жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы ... ... ... хан зор күш ... жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол ... ... ... 1731 жылы ... ... ... ... ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа ... Осы ... оған Цинь ... тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге ... Ол бұл ... ... ... үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы ... мен ... ... ... ... басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне ... ... тиіс ... қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі ... ... өзі ... ... ... ... Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды.Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы ... ... де өз ... үшке ... Ол ... басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе ... ... 15 ... бар еді. ... ... сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға ... ... оң жақ ... Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды.Бұл соғыс екі айға ... ... ... ... ... жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған ... ... пен ... ... Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен ... ... ... ... ... болды.Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. ... бұл ... ... ... ... ... бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.Қазақ жерін ... ... ... ... ... ... ... жасақтары 1750 жылы жауды жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді.1755 жылы жоңғарлар ... ұсақ ... ... кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс ... ... ... ... ... ... Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді. Абылай келісімге келу туралы Пекинге ... ... ... ... ... ... қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де ... ... жылы ... хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп ... Бір ... ... 1772 жылы ... М.Л. ... ... Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. ... Уәли ... ... ... ... ... ... қызметіҚазақ хандығының құрылуы және нығаюы (15-17 ғғ.) Қазақ хандығының пайда ... ... ... 14-15 ғғ. ... ... және ... процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы ... ... ... мен ... ... ... өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдевІ 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.Әсіресе ... ... ... ... оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, ... ... ... жағы мен Арал ... ... ... орта ... мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір орталықа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында ... ... әр ... ... ... тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен ... ... 30 жж. ол ... ... Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы ... ... ... мен Ақ Орда ... ... Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы - Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты ... ... ... 1457 ж. ... ... бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан өңірінде жеңіліп қалды. ... ауыр шарт ... ... Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында, қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл ... ... оған деге ... ... Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың ... ... ... барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , ... мен ... қол ... ... кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. ... ... ... ... ... хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс ... бір ... ... ... ... ... ... хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз ... және ... ... ... ету ... қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталыпына ... ... саны 200 мың ... ... ... ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің ... ... ... ... үшін ... ... ... қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы . ... ... ... ... ... ... ... оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.Қазақтың алғашқы ханы болып Керей ... ... жж.). Одан ... ... ханы ... ... ... (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен ... ... ... ... ... ... ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп ... ... пен ... ... хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей , Жошы ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. ... ... ... ... ... мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері ... ... мен ... ... ... өңірі мен Қаратау - қазақ хандарының Батыс ... ... ең ... болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және ... ... ... Сыр ... қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін ... ... да ... ... Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе Мұхамед Шайбани басып алып ... ... ... ... ... ... ... ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы ... ... ... ... ... үшін ... ... арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі ... ... ... ... ... ... ... отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды ... өз ... ... ... Қыпшақта қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. ... ол ... ... ... ... ... пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды.Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер - саяси және этникалық процестер болды. Оның ... ... - ... мен ... қол ... бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға - Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың ... ... тек ... деп ... Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады.16-17 ғғ. ... ... ... оның ... ... ... түсті. Өз тұсында "жерді біріктіру" процесін жедел жүзеге асырып, көзге ... ... бірі ... ұлы ... ... ... ... жж.) тұсында қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған ... ... ... ... ... тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, ... ... Іле ... ... ... ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь 3 ... ... ... ... ... ... мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. "Қасым ханның қасқа жолы" деген ... ... ... ... ... ... ... кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы ... ... ... ... Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі ... ... хан ... Оның ... елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және Монғол хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ ... ... және ... ... бір ... ... оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен ... ... ... ғ. 2 ж. ... хандықты біріктіруде Қасым ханның баласы Ақназар (1538-1580 жж.) өз ... ... ... ... ... ... пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында Жетісу мен Тянь-Шаньды басып алуды ... ... ханы Абд- ... ... ұтымды күрес жүргізілді. Ақназар өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды ... ... ... бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан Ташкенттің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Ақназарды у беріп өлтірді. ... ... ... ... және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба ... ... ... ... ханы ... ... ... Шығайға ходжент қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау ... ... Осы ... ... ... ... Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді.Тәуекел хан Орта ... ... ... шығу үшін ... 1583 жылы ол ... ... ... шартты бұзып, Сыр бойындағы қалаларды алып, Ташкент, Андижан, Акси, Самарқанд сияқты қалаларды қазақ хандығына қаратты. Бұқара қаласын қоршауға ... ... ... хан жараланып қаза болды. Одан соң хандыққа Есім хан Шығайұлы (1598-1628) билік етті. Ол 1598 жылы ... ... ... ... шарт ... ... бұрын тартып алған Сыр бойы қалалар мен Ташкент қазақ хандығына бекітіп берілді. ... Сыр ... ... үшін, Оңтүстік Қазақстанның жерін кеңейту үшін бір ... ... ... ... ... ... хан елді ... бағындыру саясатын жүргізді. МСондықтан ол қанға қан, құн төлеу, ... алу, ... ... ... ұшыр ... айып салу және т.б. ... Халық Есім хан заңдарын "Есім хан салған ескі жол>> деп атады. 16 ... ... ... ... ... ... ... (орталыпы Түмен) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы Шайбани ... ... ... ... ... ... ... халқы түркі тілдес қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес "Сібір татарлары" деген атпен ... ... ... ... ... ... және сауда байланысын жасап тұрды. 1552 ж. Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол Сібір хандығымен көрші ... ... 1581 ж. ... ... жорығы басталды. Көшім хан жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол 1584 ж,. қаза тапты. Бірақ Сібір ... да ... ... ол 1598 жылы ... ... ... ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашарлады. Өзара қырқысты ... ... ... бір ... ... алып осы ... ... жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра ... ... ... ... бірі ... ... әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза ... 17 ғ. ... ... ... ... ... бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған ... ... ... жүрді. 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында "Жеті ... ... ... жинапы құрастырылды. Жеті  жарғы көшпелілердің ел билеу заңы ... ... салт ... ... түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы ... ... Олар тек ... ... ... ... ... жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар ... ... ... сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда ... ... ... өз ... ... ... Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары ... топ ... ... ... хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына ... қара ... ... ... бұл ... аса ірі тұлғалары Шалкиіз (15 ғ.), Доспамбет (16 ғ.), ... ... (17 ғ.). ... ... жыры ... оқиғаларға құрылған. Мысалы: Қобыланды, Ер Тарғын, Алпамыс, Ер Сайын, Қамбар батыр дастандары. Ислам діні ... ... Араб ... ...  
        
      

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығының көрші елдермен қарым-қатынасы46 бет
ХІV-XVIIғғ Қазақ хандығы4 бет
Қазақ мемлекетінің әлеуметтік - экономикалық дамуы (XVI ғасырдың аяғы-ХVІІ ғасыр)13 бет
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь