ШҚО Абай ауданы жағдайындағы сұлы өсімдігінің аурулары, зиянкестері, арамшөптері

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының географиялық жағдайы.
2. Сұлы дақылы, өсіру технологиясы, зиянкестері, аурулары арамшөптері және олармен күресу жолдары.
3. Өсімдік қорғау тәсілдері.Химиялық тәсілдің ерекшеліктері.
4. Ауыл шаруашылық дақылдарын интенсивті технология негізінде өндірудегі, зиянды организмдерден қорғау жүйесі.
5. Пестицидпен жұмыс істегенде жеке басты қорғау және еңбек қауіпсіздігін сақтау ережелері
6. Пестицидтерді қолданғанда табиғи ортаны қорғау талаптары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазіргі таңда агроөндірістік кешеннің негізгі бағыттарының бірі - елімізді ауыл шаруашылық шикізаттары және өнімдері мен тұрақты қамтамасыз ету. БҰҰ тамақ және ауылшаруашылық ұйымының санағы бойынша жыл сайын зиянды ағзалар ауылшаруашылық өнімдерінің 30 пайызын төмендетеді. Оның ішінде топырақтағы ылғал мен қоректік заттарды сіңіретін, күн көзінен көлеңкелейтін, улы тұқымдарымен ластайтын арам шөптердің үлесі мол. Ауылшаруашылық өнімдерінде таралған ауру қоздырғыштары (қара күйе, тат, ақ ұнтақ, таз қотыр, жалған ақ ұнтақ, фитофтороз және т.б.) дәнді залалдап, микотоксиндер (афлатоксиндер, охратоксиндер) түзеді. Талдау бойынша микотоксиндер жоғары улы заттарға (ЛД50 1,6-30 мг/кг) жатады. Аурулардың эпифитотиялық таралу жағдайында ауылшаруашылық дақылдары өнімін түгелдей жояды. Жәндіктер, кенелер тез көбейіп, мысалы колорад қоңызы бір мезгілде 3 рет генерацияланып, 30 млн. дана, ал қандала одан да көп жұмыртқа салады. Қазақстанда 2000 жылы жәндіктердің ішінде шегірткенің кең көлемде таралып, егістіктер мен шабындықтарға орасан зиян келтіргені белгілі.
Адамзат өсімдік шаруашылығымен айналысқаннан бастап, өсімдік зиянкестерімен, ауруларымен, арамшөптермен әр түрлі жолдармен күресуде. Өсімдікті химиялық заттармен қорғау осыдан 2000 жыл бұрын басталған. Демокрит (б.э.б.460-380 ж.) өсімдікті аурулардан плинус (б.э.б. 79-23 ж) күл, ұсақталған кипарис жапырақтарын және сұйытылған зәр ерітіндісін өсімдікті қорғау үшін ұсынған. Қазіргі кезде жер шарында адамзат саны жылдан жылға өсуде. Болжам бойынша дүние жүзінде 2040 жылдары халық саны 8,5 млрд. құрауы мүмкін, ал адамзатқа жер өңдеу өнімдерінің мөлшері бірнеше есе артуы тиіс.
Ауылшаруашылық өнімдерін жоғарылату үшін - экстенсивті механикаландыру, топырақ қопсыту тәжірибесін жақсарту, жаңа сұрыптарды алу, т.б. шаралардың кешендері қолданылады. Өсімдікті химиялық әдіспен қорғау негізгісі болып саналады. Ол өзінің биологиялық және экономикалық тиімділігімен ерекшеленеді.Сондықтан өсімдікті қорғайтын химиялық заттардың өндірісі жылдан жылға артуда. Мысалы АҚШ-да 20 мың препарат тіркелген (675 әсер етуші заттар) оның ішінде 470-і ауылшаруашылықта қолданылады. Ресейде (194 әсер етуші заттар) 633 препарат тіркелген, ал Қазақстанда пестицидтер тізімін 249 дана құрайды.
Өсімдікті қорғайтын химиялық заттар ауылшарушылық дақылдары өнімін арттырады, механикалық және адам қолымен жасалатын жұмыстарды жеңілдетеді.
Пестицидтерді ауылшаруашылығында қолдану негізгі мәселелердің бірі болғанымен, олардың қоршаған ортаға, адамзатқа кері әсерінің бар екенін ескеру қажет. Пестицидтерді экология жағынан қауіпсіз қолдану өте маңызды. Қоршаған ортаға кері әсерін тигізетін пестицидтердің көпшілігі табиғатта кездеспейтін синтетикалық улағыш заттар. Пайдаланылған пестицидтердің қалдық мөлшерлері қоршаған орта нысандарында жиналып, пайдалы флора мен фаунаға кері әсерін тигізуі мүмкін. Пестицидтер – химиялық улы заттар, оларды дұрыс қолданбау қоршаған ортаның биологиялық нысандарына, адам өмірі мен жануарлар әлеміне қауіпті. Химиялық заттар - өсімдіктерді қорғауда, олардың сыртқы пішінін, дәм сапасын және азық-түлік құнарлылығын өзгертіп, өсімдік бойындағы зат алмасу процестеріне әсерін тигізеді.
1. БЕРИМН. Г. Биологическиеосновыпримененияинсектецидов. Л., 1971г.
2. БЕЛЕЦКИЙ И. Н. Технология применения гербецидов. Л., 1989г.
3. БУРЧЕНКО П. Н. и др. Рекомендации по внедрению интенсивных технологий по возделванию с/х культур. М, 1982.
4. ГОЛЫШИН Н. М. Фунгициды в сельском хозяйстве. М, 1982.
5. ГОЛЫШИН Н. М. и др. Защита зерновых культур при интенсивных технологиях. М., 1986.
6. ГРУЗДЕВ и др. Химическая защита растений. М,. 1987.
7. Защита кормовых культур от вредителей и болезней в Казахстане / сб. трудов КазНИИЗР/. Алматы., 1979.
8. Инструкция по техники безопасности при хранений, транспортировке и применений пестицидов в сельском хозяйстве. М., 1985.
9. Инструкция по протравлению семян с/х культур пленкообразующим составами на основе водорастворимых полимеров NаКМЦ и
ПВС. М.,1986.
10. МЕЛЬНИКОВ Н.Н. И ДР. Пестициды окружающая среда М., 1977.
11. Меры борьбы с вредителями и болезнями зерновых и зернобобовых культур в Казахстане.+/Тем . сборник КазСХИ/. Алматы 1986.
12. 2013-2022 пестицидтер тізімі.
13. WWW.google.com
14. www.pesticidy.ru
15. Сағитов А.О., Исенова Г.Ж., Рвайдарова Г.О., Нұржанов Ө.С., Қалмақбаев Т.Ж. Өсімдіктіхимиялыққорғау.
        
        Жоспар:КіріспеНегізгі бөлім* Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының географиялық жағдайы.* Сұлы дақылы, өсіру технологиясы, зиянкестері, аурулары арамшөптері және олармен күресу жолдары. * ... ...  ... ... ... Ауыл ... ... интенсивті технология негізінде өндірудегі, зиянды организмдерден қорғау жүйесі.* Пестицидпен ... ... жеке ... ... және еңбек қауіпсіздігін сақтау ережелері* Пестицидтерді қолданғанда табиғи ... ... ... ... ... агроөндірістік кешеннің негізгі бағыттарының бірі - елімізді ауыл шаруашылық шикізаттары және өнімдері мен тұрақты қамтамасыз ету. БҰҰ ... және ... ... ... ... жыл сайын зиянды ағзалар ауылшаруашылық өнімдерінің 30 пайызын төмендетеді. Оның ішінде топырақтағы ылғал мен қоректік заттарды ... күн ... ... улы ... ... арам ... ... мол. Ауылшаруашылық өнімдерінде таралған ауру қоздырғыштары (қара ... тат, ақ ... таз ... ... ақ ... фитофтороз және т.б.) дәнді залалдап, микотоксиндер (афлатоксиндер, охратоксиндер) түзеді. Талдау бойынша микотоксиндер жоғары улы заттарға (ЛД50 1,6-30 мг/кг) ... ... ... ... ... ... ... өнімін түгелдей жояды. Жәндіктер, кенелер тез көбейіп, мысалы колорад қоңызы бір мезгілде 3 рет генерацияланып, 30 млн. дана, ал ... одан да көп ... ... ... 2000 жылы ... ... шегірткенің кең көлемде таралып, егістіктер мен шабындықтарға орасан зиян ... ... ... өсімдік шаруашылығымен айналысқаннан бастап, өсімдік зиянкестерімен, ауруларымен, арамшөптермен әр түрлі жолдармен күресуде. Өсімдікті химиялық заттармен қорғау ... 2000 жыл ... ... ... ... ж.) өсімдікті аурулардан плинус (б.э.б. 79-23 ж) күл, ұсақталған кипарис жапырақтарын және ... зәр ... ... ... үшін ... ... кезде жер шарында адамзат саны жылдан жылға өсуде. Болжам бойынша дүние жүзінде 2040 ... ... саны 8,5 ... құрауы мүмкін, ал адамзатқа жер өңдеу өнімдерінің мөлшері ... есе ... ... ... ... жоғарылату үшін - экстенсивті механикаландыру, топырақ қопсыту тәжірибесін жақсарту, жаңа ... алу, т.б. ... ... ... ... ... әдіспен қорғау негізгісі болып саналады. Ол өзінің биологиялық және ... ... ... ... ... ... заттардың өндірісі жылдан жылға артуда. Мысалы АҚШ-да 20 мың препарат тіркелген (675 әсер ... ... оның ... 470-і ... ... ... (194 әсер етуші заттар) 633 препарат тіркелген, ал ... ... ... 249 дана ... ... химиялық заттар ауылшарушылық дақылдары өнімін арттырады, механикалық және адам қолымен жасалатын жұмыстарды ... ... ... ... негізгі мәселелердің бірі болғанымен, олардың қоршаған ортаға, адамзатқа кері ... бар ... ... ... ... ... жағынан қауіпсіз қолдану өте маңызды. Қоршаған ортаға кері әсерін тигізетін пестицидтердің көпшілігі табиғатта кездеспейтін синтетикалық улағыш заттар. Пайдаланылған пестицидтердің қалдық ... ... орта ... ... ... флора мен фаунаға кері әсерін тигізуі мүмкін. Пестицидтер  -  химиялық улы ... ... ... ... қоршаған ортаның биологиялық нысандарына, адам өмірі мен ... ... ... ... ... - ... ... олардың сыртқы пішінін, дәм сапасын және азық-түлік құнарлылығын өзгертіп, өсімдік бойындағы зат алмасу процестеріне ... ... ... ... ... ... және ... алқаптарын зиянды ағзалардан қорғау үшін пайдаланылатын пестицидтердің қолдану регламентін (мерзімі, жұмсалу мөлшері, қайталау) ... ... ... қажет. Сол сияқты ауылшаруашылық дақылдарынан алынатын тамақ өнімдерінде пестицидтер қалдығы гигиеналық норматив бойынша ең жоғарғы рұқсат етілген ... ... ... қадағалау керек. Өсімдікті химиялық қорғау пестицидтердің физикалық- химиялық, токсикологиялық қасиеттерін, зиянды ... ... ... ... әсерін, қарқынды технологияда интегралды қорғау шараларында қолданылуын зерттейтін ғылым. Өсімдікті химиялық қорғау курсының негізгі мақсаты  -  ... ... ... сай ... әсер ету ... табиғатын зерттеуге, барынша тиімді және қауіпсіз қолдануға үйретеді. Өсімдікті химиялық қорғау курсының талаптары  -  ... ... ... әдістерін жақсарту үшін, әр түрлі химиялық қорғағыш заттардың зиянды ағзаларға және мәдени өсімдіктерге әсерін зерттеу. Өсімдікті химиялық қорғағыш заттардың ... адам ... және ... ... ... ... ... жасау кезінде сақталатын жеке және қоғамдық қауіпсіздік шаралары қарастырылған. 1 ... ... ... облысы Абай ауданының географиялық жағдайы.Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы - Семей ... ... ... ... ... ... орналасқан.Аудан 1928 жылы құрылған. Жер көлемі 20,9 мың км². Халық саны 16978 адам. Ауданның экономикасының негізгі бағыты  -  мал ... Абай ... ... ... мен ... ұсақ ... ... Оңтүстігінде Шыңғыстау жоталары жатыр. Облыстың климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы ыстық, ... Қар ... ... ... ... Қаңтар айының орташа температурасы  - 14,2 С; шілдеде  -  20,7 С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 250-300 мм. Жауын-шашын:+ ... 350  -  380 мм+ ... 250  -  300 мм+ ... 200  -  250 мм ... ... 1000  -  1500 ... 175  -  200 тәуліктіқұрайды.Облыстың, әсіресеКенді Алтай өңіріжербетісуларына бай. ОларЕртісөзені мен Балқаш  -  ... ... Ащы су, ... ... Шет, ... ... өзендер бар.Облыстың топырағы мен өсімдік жамылғысы жазық бөлігінде ендік белдем бойынша, ал таулы аудандарда биіктік ... ... ... ... ... ... ұсақ ... тараған аудандарда солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ жамылғысы оңтүстіктің қара топырағынан шөлді-далалық топырақтарға ауысады. Ауданның жері қоңыр және сортаң топырақты ... ... ... ... ... ... ... ши, таулы өңірлерде терек, қайың, өзен бойларында тал, қарақат, мойыл өседі. А. ш-на ... Жер ... 3271,2 мың га (2006), оның ... ... жері 66,6 мың га, ... 61,4 мың га, ... 3141,1 мың га (2001). 2 ... 2.1. Сұлы дақылының өсіру технологиясы. Сұлы- біржылдық азық-түліктік және малазықтық өсімдік, оның дәнінде 12-13% ... 40-45% ... 4-6% май ... Оның ... құрамында адамға және жануарларға қажетті айырбасқа жатпайтын барлық амин қышқылдары бар; құрамындағы май жоғары сіңімділігімен ... В1 ... ... ... ... мен ... қарағанда анағұрлым жоғары. Сондықтан сұлы және оның өңдеу өнімдері диэтикалық, балалардың қоректенуінде қолданылады. Сұлы астығынан ... ... ... ... ... ұны) ... Сұлы дақылыСұлының химиялық құрамында әртүрлі қоректік заттардың мол болуына ... оны ... ... мал азығы ретінде өсіреді.Сұлыны мал азығына басымырақ пайдаланады: оның бір кило ... ... ... эквиваленті және бір азықтық өлшем ретінде қабылданған. Бұл барлық жануарлар түрлеріне, оның ішінде жас төлдерге өте ... мал ... ... табылады. Сұлыны сиыржоңышқа, егістік асбұршақпен араластырып өсіру кең тараған. Оны ноғатық, ... және ... ... ... қоспасымен пішенге өсіреді. Сұлының таралу ауқымы бидай мен арпаға ... ... ... егістік көлемі орта есеппен 5 жылда (2005-2009жж) небәрі 157,4 мың га шамасында болды.Бұл дақылдың өнім потенциалы айтарлықтай жоғары: ... ... ... ... 30-40 ц/га және орташа егіншілік жүйесінде 20-25 ц/га деңгейінде бола ... ... ... ... орта ... ... ... 12 ц/га құрады.Ботаникалық сипаттамасы. Сұлы қоңырбастар тұқымдасына жатады. П. И. Жуковскийдің жүйелеуі бойынша ол екі секцияға ... ... ... ... ... сұлылар; бұған 16 мәдени және жабайы түрлер біріктірілген.AvenastrumKoch  -  түрлері көпжылдықтар, олар шалғындық астық тұқымдастар және ... шөп ... ... ... ... гүл ... ... қысылған немесе бірбүйірлі болып келетін сіпсебас (шашақ). ... ... ... ... және ол ... ... ... табылады, одан 2-3 дәрежелі бұтақтар тарайды, әрбір бұтақтың басында 2-3 гүлді немесе көпгүлді масақшалар ... ... ... ірі, әрі ... жарғақты және көпжүйкелі. Гүл қауыздары дәнді тығыз қаптаған. Дәнннің бүкіл беті ... ... ... сұлы түрлері астық дақылдары және басқа танаптық дақылдар егістіктерін ластайды.Қоршаған ортаға қоятын талаптары. Температураға талаптары. Сұлы- ... ... ... ... 1-20 С өне ... Көктеу мен түптену кезеңдерінде салқындау (15-180 С) ауа-райы дұрысырақ. Егін көгі қысқа мерзімді ... 7-80 С ... ... ... ... қарай оның төменгі температураға төзімділігі төмендей береді және гүлдену кезеңіндегі ... ол үшін ... ... ... ... ... шамалы, оның астығы (дәндері)- 4-50 С бозқырауды қалыпты көтереді.Өсіп-жетілу (вегетация) кезеңінде сұлы үшін ... ... ... ерте ... ... ... орташа мерзімдегілерінде- 1350-16500С, ал кещ пісетін сорттарында- 1500-18000С.Сұлы тез дамитын тамыр жүйесіне ... ... ... мен ... қарағанда көктемгі құрғақшылықтан аз зардап шегеді.Жоғары температура  және жазғы ауа құрғақшылығын жаздық мен арпаға қарағанда сұлы ... ... ... 4-5 ... кейін сұлы өсімдігінің устице құрылымы сал ауруына шалдығады (ал жаздық бидайда ол 10-17 сағ., арпада- 25-30 сағ.соң басталады).Дәннің толысуы сұлыда ... ... ... ... ... жүреді. Сұлы жоғары температурадан осы кезеңінде ғана емес, сонымен қатар гүлдену және ... ... ... де ... ... ... ... сұлы өте бейім келеді. Оның үстіне жапырақтар жасыл күйінде қурап ... ... ... ... ... ... мүшелерінің қалыптасу кезеңдеріндегі оңтайлы температура 12-160С.Ылғалға талаптары. Сұлы ылғал сүйгіш өсімдік. Қабықты дәндері жалаңаш дәнді дақылдарға қарағанда бөрту үшін ... ... ... ... Сұлының тұқымы өну кезеңінде өзінің массасының 65%-дай су сіңіреді. Сұлының транспирациялық коэффиценті 400-600 аралығында өзгереді. Оның ... ... ... кезеңі өсімдіктердің түтікке шығуынан шашақтануға дейін, әәсіресе шашақтануға 10-15 тәулік қалған кездегі топырақтағы ылғал тапшылығы өте ... ... ... астық өнімін ылғалды, жаздың бірінші жартысындағы жауын-шашынды жылдары береді. Солтүстік аудандарда жаздың екінші жартысындағы жауатын мол ылғалды сұлы нашар пайдаланады, ... ... ... түзіледі де вегетация кезеңі созылып кетеді, нәтижесінде бозқырауға дейін сұлы ... ... ... Сұлы салытырмалы түрде топырақ талғамайды, алайда құмдақ және сортаңдау топырақтарда нашар өседі де ... ... ... ... Ол үшін ... байланған, қиын еритін түрде болса да қоректік заттары көп топырақтар жарамды. ... ... ... қарағанда қышқыл мүкті алқаптарда жақсы өсе береді. Сортаңданған топырақтардың оған жарамдылығы шамалы. Өсіп-жетілу ... ... 70-100 ... ... ... ... Синельниковский 14- Ақмола, СҚО, Қостанай облыстарында;* Мирный- Ақмола, СҚО, Қостанай, Шығыс Қазақстан облыстарында;* Скакун, Черниговский 28- ... ... ... ... Қазақстан облысында;* Бітік- Ақмола, Қызылорда, СҚО;* Льговский 82- Шығыс Қазақстан облысында;* Казахстанский 70- Алматы, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарында.Астыққа өсіру ... ... ... ... ... ... ... дамуы және қоректік заттарды жақсы сіңіруіне байланысты сұлы бидай мен арпаға қарағанда топырақ құнарлығына ... ... ... ... деп есептеледі. Алайда сұлының  астық өнімі жақсы алғы дақылдардан кейін күрт артады, сондықтан оны ... және ... ... ... ... орналастырған дұрыс. Ол көп мөлшерде азотты қажетсінеді, осыған байланысты оған дәнді бұршақ дақылдары, әсіресе асбұршақ жақсы алғы ... ... ... ... ... ... ... өзінен және арпадан кейін орналастырмаған жөн.Топыраққа аз талғамы, алғашқы кезеңдегі шапшаң өсуі және ... ... ... ... ... ... ... ретінде орналастыруға мүмкіндік береді. Ауыспалы егісте оны соңғы дақыл етіп ... ... ... ... астық өнімін шамалы ғана төмендетеді. Сонымен қатар жақсартылған агротехника шараларына оның қайтарымы мол.Сұлыға цикадамен жұқтырылатын вирустық ауру шашақтың шыратылу (закукливание)- ... ... ... Бұл ... ... және ... ... барынша бейім және сұлыға көп зиян шектіреді.Тыңайтқыштар. Сұлы органикалық және минералды, әсіресе азотты тыңайтқыштарды жақсы қажетсінеді, сонымен қатар ол ... және ... ... ... ... ... пайдаланады. Алайда олар алғы дақылдарда жетімсіз болса, онда себумен бірге Р2О5 берген жөн (15-20 ... ... ... Солтүстік Қазақстан аймағында сұлы үшін тыңайтқыш енгізілмейді, ол әдетте сүрі ... ... ... тыңайтқыштардың соңғы әсерін пайдаланады.Сұлы үшін топырақ өңдеудің негізгі мақсаты- оның өсуіне және ... ... ... жасау, топырақта оңтайлы ауа- ылғал және қоректік заттар ережесін қамтамасыз ету, жалпы алғанда сұлыға топырақ ... ... ... ұқсас.Экологиялық және экономикалық себептерге байланысты топырақ өңдеу мақсаттары мүмкіндігінше жұмыс операцияларының санын,өңдеу ... ... ... ... ... айтқанда, минималды топырақ өңдеу жағдайына егістікті тікелей себу ойдағыдай жауап береді. Қыста қар тоқтату (СВУ-2,6, СВШ-7, ... ... ... ... көп ... ... ... ылғал жабу (БИГ-3, жалпақ дискілі сыдыра жыртқыштар), себу алдыңдағы топырақ өңдеу (КПШ-5, КПШ-4, КТС-8, КТС-10-2 ж.б).Тұқымды себуге дайындау. ... ... ... және екінші дәндерді бөлу, сұлы триерлерін пайдаланып ірі дәндерді сұрыптау, құрғақ ауада қыздыру және дәрілеу ... ... ... ... ... ... ... Алайда тұқымды дәрілеуде кейбір ерекшеліктерді есте ұстаған жөн: қатты қаракүйеге қарсы Витавакс 200 ФФ, 34% (2,5-3 кг/т), ал тозаңды ... 40% ... ... ... (1:80 ... ... (0,38 л/т) ... тәсілімен дәрілегенде өңделген тұқымды брезент жапқыштың астында 4 сағат ұстайды да, соңынан ауада кептіріледі,Себу мерзімі - Қазақстанда сұлыны астыққа ... ... ... ... байланысты сұлы ерте мерзімде себілетін дақыл. Алайда Солтүстік Қазақстанда ерте себілген сұлы төмен астық ... ... ең ... ... ... тоң ... баяу ... әсерінен топырақтағы микробиологиялық үдерістің әлі әлсіз жүруінен ... азот ... ... ... ... Аталған ерекшелік негізінен сұлы дақылына тән, өйткені ол өсіп - жетілуінің басында өте тез өседі, ал ... ... азот ... ... қоры аз ... ... Оның ... ерте себілген егістіктер Қазақстанда әдетте байқалатын көктемгі және ерте жазғы құрғақшылыққа тап болады да сұлының  ауруына ... ... ... өнім күрт ... ... Айтарлықтай ерте себілгенде сұлының толысу кезеңі де қолайсыз жағдайларда өтеді.Жоғары ... ... өте ... ... сұлы қабықтылығы жоғары және ұсақ дән қалыптастырады.Солтүстік Қазақстанда сұлының оңтайлы себу мерзімі - 25 ... ... ... ... ... аймақтың далалы және орманды - дала аудандарында өте ерте себілген сұлы егістігі  көп ... ... ... ... сұлы молынан түптенеді және мүлде шашақ түзбейді, әсіресе бұл ауру ылғалды ... ... ... ... - 5 ... себілгенде сұлының ылғалмен салыстырғандағы қиын-қыстау мерзімі түтікке шығу  -  шашақтану - аймақта жиі болатын жаздың екінші жартысындағы мол ... ... ... ... ... ... ... себу мерзімі 28-30 мамыр. Батыс және Шығыс Қазақстан жағдайлары сұлының оңтайлы себу мерзімін мамырдың 15-нен 25-не ... ... ... Себу ... топырақ, климат жағдайларына қарай 2,5-4,5млн/га өнгіш тұқым аралығында өзгереді: Қарағанды, Павлодар облыстарында 2,5-3,5; Ақмола, Қостанай -3,5-4; Солтүстік Қазақстан ... - 4,0-4,5 ... ... ... ауыр ... ... себу ... 4-5 см, механикалық құрамы жеңіл топырақтарды кеш себілгенде және ылғал жетімсіз болғанда-6-8 см.Егістікті ... ... ... ... тығыздаудан басталады. Салқын және ылғалды көктемде арамшөптерге қарсы және топырақ қабыршығын құрту мақсатында тұқым өскіндері, дән ... тең ... ... ... ... ... тырмалармен тырмалау жүргізіледі. Қос жапырақты арамшөптерді құрту үшін жазғы бидай егістігінде қолданылатын гербицидтердің бірімен сұлының түптену кезеңінде бүріккен ... ... Сұлы ... ... ... ... ... көп болады. Пісу кезеңінде бір өсімдіктің әртүрлі шашақтарында, тіпті бір шашақтың өзінде дәндердің пісуінде алшақтық байқалады. Сұлы ... ... ... ... ... ... ұзағырақ жүреді, сондықтан тым ерте жинағанда айтарлықтай бөлігі толысып үлгермейді.Сұлы сабанының пісуі дәннің пісуінен өте кешігеді ... ... ... ... әлі жасылдау және өте ылғалды күйде болады). Сондықтан сұлының ең оңтайлы жинау мерзімі - шашақтағы масақшалардың ... ... ... ... ал ... ... балауызданып пісу кезеңіне жеткенде жинау барынша тиімді деп есептеледі. Дестеде түсіргенде ... ... ... дән ... ... де себу сапа ... ... жағдайда болады. Мұндай жинау тәсілінде сабаны мал азықтық құндылығы да жоғары.   2.2 Сұлының ... ... ... тең ... ... цикада тұқымдасына жатады. Ересек цикаданың ұзындығы 3,5-5 мм, күңгірт сары немесе қоңырқай түсті, алдыңғы қанаттарының ұшы ... ... және ... түсті жүйкелермен көмкерілген. Аяқтары ақшыл сары.(2-сурет)Зиянкес күздік бидайдың немесе астық тұқымдас көпжылдық шөптердің сабағында немесе жапырағында тілікке салынған ... ... ... Личинкалары оңтүстікте сәуір, солтүстікте мамыр, осыған орай ересек цикадалар ... ... ... солтүстікте маусымның бас кезінде шығады. Олардың ең көп шығатын мерзімі жаздық егіннің түптену фазасында және ... ... бас ... ... ... ... ... цикада және олардың личинкалары өсімдіктің сабағы мен жапырағының шырынын сорып қоректенеді. ... ... ... ... ... ұсақ дақтар пайда болады. Өсімдіктің өсуі тежеледі. Зиянкес дәнді дақылдардың барлығын, ал құрғақшылық ... ... ... ... мен арпаны қатты зақымдайды. Сонымен қатар цикадалар бидайдың, сұлының, күріштің және басқа астық тұқымдас дақылдардың ... ... ... ... аса ... ... ... таратады.Зиянды цикадалардың бұл түрінен басқа Қазақстанда қара ... алты ... ... ... түрлері де кездеседі. Олар көбінесе солтүстік далалық аудандарда ... зиян ... ... ...  ұрғашы бітенің ұзындығы 2,7-3 мм, жасылдау немесе сарғыш-қоңыр, аяқтары, мұртшалары, шырын түтікшелері, құйрықшасы ұзын. Қанатты ұрғашы бітенің көкірек бөлімі ... ... ... ... ... ... қатты қанаттылар немесе қандалалар отрядының қалқаншалы бақашықтар тұқымдасына жатадыы.Ұзындығы 10-13 мм, көлденеңі 6-7 мм, қалқаншасы дөңестеу келген және ... мен ... ... ... ... ... түсі ... дейін өзгереді. Бүйір жағынан қарағанда тасбақаға өте ұқсайды. Бақашық ... деп ... ... ... ... ... ... қандала Ресей мен Украинаның оңтүстік аудандарында, Кавказда, Орта Азия республикаларында, ал ... ... ... ... ... Алматы, Талдықорған облыстарында таралған. Жылына бір генерация беріп көбейеді.Көктемде орташа тәулік температурасы 14-16, ал ... ... 200 С ... яғни ... егіс ... ... кезде қандалалар егінге қарай ұша бастайды. Олардың жаппай ұшу мерзімі және оның ... ... ... ауа ... жағдайларына байланысты. Зиянды бақашық қандала дәнді дақылдардың барлық түрлерін- жаздық бидайды, қара бидайды, арпаны, сұлыны, ал жемшөптік ... ... ... т.б ерте ... ... өнімді жинап алуға дейін зақымдайды.Бақашық қандала сорып зақымдаған астық дәнін басқа сау ... ... ... болады. Дәннің қандала сорып жарақаттаған жерінде қара-қоңыр ... ... ... ... ... 11-13 мм, денесі мен аяқтары металдық жарқылы бар қара түсті. Үстіңгі қанаттары сарғылт-қоңыр, онда ... ... қара ... ... ... алдыңғы бөлігін түк басқан.Қазақстанда Орал, Ақтөбе, Талдықорған, Семей, Шығыс Қазақстан облыстарында және Орталық Қазақстанның кейбір аудандарында таралған. Генерациясы екі ... ... ... ... ... ... ... кезде шығады да бидайдың, арпа мен сұлының, бидайықтың және де басқа астық тұқымдас өсімдіктердің пісіп жетілмеген ... ... ... олар астықтың қамырлану фазасына дейін қоректенеді. Күздік ... ... ... ... ... ал жаздық егіннің тек көлденеңі 50 метрлік шеткі жағында ғана кездеседі. Жаппай өсіп-өнген жылдары егіннің 1 шаршы метріне 10-15 ... ... Ал 1 ... метрге бір қоңыздан келген жағдайда өнімнің шығыны гектарына 0,3-0,4 центнерге дейін ... ... ... ... Қатты қанаттылар отрядының жапырақ жемірлері тұқымдасына жатады. Ресейдің ... ... ... және ... ... Орта ... ... Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік- шығысындағы тау етектеріне орналасқан аудандарда осы тұқымдастың қызыл кеуделі сүлікше деп ... түрі зиян ... ... 4-6 мм. ... түсі ... көк. ... сопақша, сары.(4-сурет)4-сурет. Сүлікше қоңыз.Осыған байланысты ол медицина сүлігіне өте ұқсас. Зиянкесті  деп аталу себебі осыдан.Сүлікше қоңыздың ... бір ... ... қоңыз фазасында жер бетіне таяу топырақ арасында қыстап шығады. Қазақстанның ... тау ... ... ... ... сәуір айының аяғы мен мамыр айының бас кезінде қысқы ұйқыдан оянып, дәнді дақылдардың көктерімен қоректене бастайды. Олар ... ... жас ... кеміріп жейді. Зақымданған жапырақтардың бетінде сопақша тесіктер пайда болады.Сүлікше қоңыздың қуыршақ фазасы 14-25 күнге дейін созылады. Көктемде ... саны онша көп ... ... ... ... ... келген ақ жолақтар мен саңылаулар пайда болады. Жапырақ беті 25-50 ... ... ... ... ... 30-38 процент кемиді. Бидайдан басқа арпа мен сұлыны, кейде жүгері мен тарыны да зақымдайды.Астықтың барылдақ қоңызы. Қатты қанаттылар ... ... ... ... ... ... европалық бөлігінің оңтүстік дала зонасында, Кавказда және Орта Азияда таралған. Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... астық барылдағы зиян келтіреді.Астықтың барылдақ қоңызының ӀӀ және ӀӀӀ жастағы ... ... ... 20-30 см тереңдікте қыстайды. Зақымданған жапырақтар түте-түтесі шығып, бір- біріне жабысқан талшықтар шумағы түрінде көрінеді. ... ... қара ... ... және басқа дақылдарға қарағанда күздік бидайды көбірек зақымдайды.Шведтік шыбындар. Екі түрі кездеседі, арпаның шведтік шыбыны және сұлының шведтік шыбыны. Олар қос ... ... ... ... ... жатады. Өте кең таралған және астық тұқымдас өсімдіктер өсетін жерлердің барлығында кездеседі. Қазақстанда көбінесе Солтүстік және ... ... ... және ... ... ... мен оңтүстік  -  шығыс және шығыс облыстардың тау етектеріндегі аудандарында едәуір зиян келтіреді.Дене құрылысы ... ... ... ... өте ... сондықтан бұларды бір-бірінен тек тіршілік ету ерекшеліктері арқылы ғана ажыратады. Арпаның ... ... ... ... ... және сұлы ... кездеседі. Ал сұлының шведтік шыбыны- сұлыны көбірек ұнатады және ол өте ылғал ... ... ... ... ... ... жетілген личинка фазасында күздік дақылдардың және көпжылдық астық тұқымдас өсімдіктердің сабақтарының ішінде ... ... да, ... сол ... ... ... Шыбындардың ұшып шығуы оңтүстік облыстарда сәуір айының екінші жартысында, Орталық және Солтүстік облыстарда мамыр айының бірінші жартысында байқалады. ... ... ... үшін ең қолайлы температура 15-240С аралығы. Температура 80С-тан төмен ... ... ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс облыстарында шыбындар жылына 4-5, ал солтүстік облыстарында 3-4 ... ... ... ... шыбындардың жаппай ұшу кезеңдері үшеу. Бірінші кезең жаздық егіннің ... мен ... ... ... сұлы және ... ... негізгі зақымдануы осы кезеңде байқалады. Екінші кезең  -  арпаның ... ... ... ... ... және ... ... Бидай, арпа, сұлы және жүгері дақылдарының негізгі зақымдануы осы кезеңде ... ... ...  -  ... масақтану фазасы. Үшінші кезең тамыз және қыркүйек айларындаДакылдыңжәне зиянкестің атыҚыстайтынстадиясықыстайтынжеріЗақым ... ... ... ... неше ... ... стадиясы жоюға ыңғайлы дәрілеу мерзіміСұлы, Жолақ цикада Шөптердің ... ... ... тілікке салынған жұмыртқа күйінде қыстайдыЕресек цикада және олардың личинкалары өсімдіктің сабағы мен жапырағының шырынын ... ... ... және ... ... 2-3 ... береді. дернәсіліСұлы, зиянды бақашық Бақашық қандала Жылына бір ... ... ... сүлікше қоңыз.Ересек қоңыз фазасында жер бетіне таяу топырақ арасында қыстап шығады.жұмсақ жас жапырақтарды кеміріп жейді. ... ... ... ... ... пайда болады.Сүлікше қоңыздың генерациясы бір жылдықдернәсіліАстықтың барылдақ қоңызыАстықтың барылдақ қоңызының ӀӀ және ӀӀӀ жастағы личинкалары топырақ арасында 20-30 см ... ... ... ... ... ... бір-біріне жабысқан талшықтар шумағы түрінде көрінеді2-3 рет Дернәсілі Шведтік ... ... ... ... ... ... күздік дақылдардың және көпжылдық астық тұқымдас өсімдіктердің сабақтарының ішінде қыстап шығады да, ... сол ... ... ... арпа, сұлы және жүгері дақылдарының негізгі зақымдануы осы ... ... ... ...  -  ... масақтану фазасы. Үшінші кезең тамыз және қыркүйек айларында ... ... сұлы және ... ... негізгі зақымдануы осы кезеңде байқалады. Екінші кезең  -  арпаның ... ... ... ... тамыз және қыркүйек айларындаҚазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... 4-5, ал ... ... 3-4 ... ... дамидыжұмырқұрттарыАстық тұқымдас дәнді дақылдар зиянкестерімен күрес шараларының жүйесі1) Ауыспалы егісті енгізу және дақылдардың кезектілік тәртібін ... ... ... тежейді, әсіресе барылдақ қоңыздың, гессен шыбыны мен жаға шыбындарының, сабақ егеушілердің көбеймеуіне әсер ... 2) ... ... ... мерзімдерде сапалы етіп жыртып, топырақты баптау- бидай трипсінің, дәннің сұр көбелегінің, гессен шыбыны мен астық шыбындарының, сабақ ... және т.б ... ...  және қыстап шыққан фазаларының сан мөлшерін едәуір азайтады.3) Зиянкестердің даму ерекшеліктерін еске ала ... ... дер ... және ... ... ... себу-  өсімдіктердің даму фазасы мен зиянкестердің арасындағы синхрондықты бұзады. Солтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... бидай егісіне астықтың жолақ бүргесі айтарлықтай зиян келтірмейді, ал дән ... ... және ... ... мен ... ... ... оны аз зақымдайды.4) Астық өнімін қысқа мерзім ішінде бөлшектеп жинап алу дән көбелегі, зиянды бақашық, астық қоңыздары, гессен шыбыны ... ... ... келетін шығынды азайтады.Химиялық күрес тәсілі- зиянкестердің сан ... ... ... яғни ... ... асқан егіс далалырында ғана қолданылады. Егіннің көгін барылдақ қоңыздың личинкасынан қорғау үшін тұқыммен қосып базудиннің немесе ... ... ... ... ... сіңіреді (50-75 кг/га).Астықтың жолақ бүргесі мен сабақ бүргелеріне қарсы күресті дәнді дақылдарды себуден бұрын бастайды. Егер көктемде ... ... ... ... жерлеріне, сай мен жыраларға және басқа егістікке жақын учаскелерге 40% э.к.метафос ... 0,5-1 л) ... ... көктеп шыққаннан кейін зиянкестердің комплексіне қарсы күрес, егер егіннің 1 шаршы метріне келетін ... ... саны 400-500, ... ... ... ... ... саны 200 шамасынан, ал гессен шыбынының энтомологиялық сачокпен 100 рет ... ... саны 10 ... ғана жүргізіледі. Бұл жағдайда егіске метафос 400 к.э.( 0,5-1 л/га) бүркеді.Көктемде зиянды бақашықтың қыстап шыққан қандалаларының 1 шаршы метр жерге ... саны ... ... ... біреуден, күздікте екіден артса, егіске мына төменде көрсетілген препараттардың біреуін бүркеді: волатон 50% к.э.( 1,6 ... ... 40% ... ... 30% ... ... Өте аз көлемді бүрку үшін карбофос қолданылады. Бұл препараттың шығыны 1,5-3 кг/га.Жаздық ... ... аяқ кезі мен ... бас ... ... қоңыз личинкаларының әр 10 өсімдікке келетін саны ... ... ... ... 50% ... л/га) болмаса фазалон 35% к.э.(1,5-2 л/га) бүркеді.2.3. Сұлы дақылының аурулары Дәнді дақылдардың сары таты - ... ... ... аймақтарында кең таралған, әсіресе оңтүстік, оңтүстік-шығыс облыстардың тау және тау бөктері алқаптарында астықты қатты залалдайды.Аурудың белгісі өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... жапырағында майда қызыл-сары немесе ашық-сары ұнтақты бөртпелер қатарласып, ретпен, ... ... ... ... орналасады. Жапырақтан басқа өсімдіктің жапырақ қынабы, кейде сабағы, қылтанағы, масақ қабыршақтары және дәндері ... ... ... ... ... жапырақ қурап, кейін эпидермис астында қара бөртпелер (телий бөртпелер) пайда болады.(6-сурет)Ауру қоздырғышы - PucciniastriiformisWest. саңырауқұлағы. ... ... ... ... ... ... иесі ... Вегетация кезеңінде саңырауқұлақ урединиоспораларының бірнеше ұрпағы түзіледі. Урединиоспоралары бір ... түсі ... шар ... ... ... ... 18-32 х 14-25 мкм, қабығы түссіз, ұсақ тікенекті.(6-сурет) 6-сурет. Сары татТелий бөртпелер ... ... ... және ... ... ... түсі ... сызықша орналасқан эпидермиспен жабылған дақ түрінде пайда болдаы. Телиоспоралары екі клеткалы, ұзынша, шоқпар тәрізді, көлемі 26-56 х 13-24 мкм, ... ... түсі ... ... қысқа, түссіз.Күзде саңырауқұлақ жіпшесі күздік бидайды залалдап, оның жапырағында сақталады да, көктемде түзілген урединиоспоралар жаздыққа көшеді. Жаздық пен ... ... ... ... ... ... тұқымынан өз бетінше өнген өскінде сақталады.Тау және тау бөктеріндегі аймақтарда астық тұқымдас жабайы өсімдіктерде саңырауқұлақ ... ... ... ... қолайлы даму температурасы 15-170С. Өсімдіктің залалдануы су тамшысы (ылғал) болған жағдайда өтеді.Бидайдан басқа сары тат ... ... ... қара бидай және көп жылдық астық тұқымдас жабайы өсімдіктер ... тат ... ... ... ... мен ... жіктеледі. Қырғыз және Өзбек республикаларының Қазақстанмен шектес аймақтарында сары таттың 30 физиологиялық расалары тіркелген.Бұл кеселдің салдарынан өсімдіктің жапырағы ... ... ... ... ... өнуі 20%, ал егін өнімі 18-30% кемиді.Сұлының тәжді таты - бұл ауру сұлы ... ... ... кездесіп, республиканың солтүстігінде Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында жаппай дамиды. Ауру белгісі сұлының шашақтану кезеңінде түсі қызыл-сары пішіні дөңгелек бөртпелер жапырақтың екі ... ... ... қынабында және масақ қабықшаларында білінеді. Вегетацияның соңында урединийлердіңайналасын-да қара, жылтыр эпидермиспен жабылған телий бөртпелер түзіледі.(7-сурет)7-cурет. Тәжді тат Ауру ... - ... ... Қоздырғыш толық циклды дамиды, аралық иесі итшомырт. Урединийоспоралары сопақтау, көлемі 28-37х15-28мкм, бір клеткалы, түсі сары, ұсақ ... ... ... Телиоспоралардың көлемі мен пішіні әр түрлі 34-56х13-20мкм, түсі ... ... олар ... ... екі ... ... қысқалау, жоғарғы бөлігінде 1-8 тәжі тәрізді өскіндері бар, сондықтан да оны  тат деп ... ... ... ... вегетациялық кезеңде 5-6 урединий ұрпағын береді. Бұл аурумен негізінен сұлы, сонымен қатар қара сұлы ... ... қара сұлы да ... ... қоры болып табылады. Сұлының тәжді татының қолайлы даму ... 16-220С және ұзақ ... (4 ... ... шық ... ... ақ жаңбыр.Залалданған өсімдіктің физиологиялық, биохимиялық процестері бұзылып, дәннің саны мен сапасы төмендейді.Дәнді дақылдардың ақ ұнтағы - ... ... ... және ... кең ... Бұл ... ... сабағы, жапырағы, жапырақ қынабы, кейде масағы шалдығады. Жас өсімдіктердің мүшелерінде ақ түсті өңез түзіледі.(8-сурет)  Кесел жапырақтардан сабақты бойлап жоғарғы ... ... Өңез ... ... ... тасушысы мен конидиялары түзіледі. Конидиялары бірнеше ұрпақ беріп, ауруды таратады. Өңез ... ... ... ... ... ... түзіледі. Ауру қарқынды дамығанда өңез масағына да тарайды.8-сурет. Ақ ұнтақ ауруы. Ауру қоздырғышы  -  ... DC. ... ... ... пен ... бидай, арпа, қара бидай, сұлы және т.б. көптеген дәнді-дақылдарды залалдайды. Оның жіпшумағы жақсы дамыған, көп клеткалы, ... ... ... оған ... мен гаусторийлар арқылы тіркеледі. Гаусторийлар клетка (жасуша) ішіне еніп, саңырауқұлақ-ты қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Вегетация кезеңінде саңырауқұлақ конидиялармен тарайды. Кони-диялары ... бір ... ... ... ... ... көлемі 16-30 х 8-14мкм, тізбектеліп түзіледі. Клейстотецийлер шар тәрізді, диаметрі 135-280мкм, ... ... ... ... ... көп, қысқа, ашық-қоңыр түсті, қарапайым, кейде сәл бұтақталған. Жеміс дене ... ... ... ... ... 8-10, ... 30 дейін қалталары болады, оның ішінде 4-8 қалтаспоралар орналасады. Аскоспоралары (қалтаспора) эллипс тәрізді, көлемі 20-23 х ... ... ... ... ... аскоспоралар жетіліп, өсімдікті алғаш залалдайды да жаңа жіпшумақ түзіліп, бетінде конидиялар мен ... ... ... ... ... аудандарда аскоспоралар күзде жетіліп, күздік бидайды залалдап, көктемде жаздық бидайға көшеді. Залалдану 3-300С температура ... 50-100%  ... ... ... кезең 3-11 күн.Қоздырғыштың 30-дан астам биологиялық формалары жеке дақылдарға (бидай, қара бидай, ... ... ... бейімделген. Әрбір форманың бірнеше физиологиялық расалары бар.Залалданған жапырақтар мерзімінен бұрын қурап, өсімдік кеш масақтанып, мезгілсіз пісіп, ... дән ... ал ... ол ... сапасы төменденіп, өнім шығымы 10-35% кемиді. Сұлыны аурулардан қорғау шараларының жүйесіАуруға төзімді сорттарды енгізу.Астық егістігіне жақын орналасқан (500м қашықтыққа ... ... ... жою.Ауру қорын жоюға бағытталған шаралар: ауыспалы егістікті сақтау;   ауыспалы егістік құрамындағы астық дақылдарын бір-бірінен алшақтату;    ... пен ... ... екпеу; аңызды сыдыра жырту; өсімдік    ... ... ... ... ... ауру ... жою үшін терең    сүдігер жырту.Астық тұқымдас жабайы өсімдіктерді жою.Ерте ... ... ... қоңыр және сары тат ауруларымен қатты   залалданады, сондықтан егінді қолайлы мерзімде ... ... ... ... ... ... ...    үшін фосфор, калий тыңайтқыштарының жоғары мөлшерін ... ... ... ... (Mo, Mn, Zn, Cu, Co) өңдеу.Егінді қысқа мерзімде, шығынсыз жинау.Аурудың дамуына ... ... ... яғни ... ...    алу үшін ... ... тұқымдықтарды 25% байлетон, с.ұ. - 0,5-1 кг/га; 25% импакт, ... л/га; 25% ... к.э. -0,5 л/га ...  ... ... қажет.Аурулар туралы негізгі деректер № 2 кестеДақылдың аурудың    және ауру ... ... ... ... ... ... сары ... негізгі қоры  -  ауру түйнектер және оның ... ... ... ... ... ... ертерек білінеді. Өсімдік жапырағында майда қызыл-сары немесе ашық-сары ұнтақты бөртпелер қатарласып, ... ... ... ... ... орналасады. Жапырақтан басқа өсімдіктің жапырақ қынабы, кейде сабағы, қылтанағы, масақ қабыршақтары және ... ... ... ... ... ... ... қурап, кейін эпидермис астында қара бөртпелер (телий бөртпелер) пайда боладыСұлының тәжді татыҚара сұлы аурудың негізгі қоры болып табыладыТелиоспораАуру белгісі сұлының ... ... түсі ... ... дөңгелек бөртпелер жапырақтың екі бетінде, кейде жапырақ қынабында және масақ қабықшаларында білінеді. Вегетацияның ... ... ... ... ... ... ... бөртпелер түзіледі. Дәнді дақылдардың ақ ұнтағыКлейстотецийлер өсімдік қалдықтарында қыстап, көктемде аскоспоралар жетіліп, ... ... ... да жаңа жіпшумақ түзіліп, бетінде конидиялар мен конидия ... ... ... ауруға өсімдіктің сабағы, жапырағы, жапырақ қынабы, кейде масағы ... Жас ... ... ақ ... өңез ... Сұлы арамшөптері: Алабота (Марьбелая, Chenopodіumalbum). Ол өзі аттас тұқымдастарына жататын ерте пісетін жаздық арамшөп. Алаботаның ... мен ... ұн ... жұқа ақ ... ... Гүлдері өңсіз. Алаботаның тұқымының сыртында қатты қауашығы бар, сондықтан оларды алдын ала ... ... ... ... ... ... түседі (9-сурет). Көңді органикалық тыңайтқыш ретінде қолданғанда танаптарды ластайды. Топырақта алаботаның тұқымы өзінің өнгіштік қабілетін 10 жəне одан да көп жыл бойы ... ... ... дəнді дақылдар (күріштен басқа), бұршақ тұқымдастар, жүгері, мақта, зығыр, қант, қызылшасы, картоп егістерін латайды.9  -  ... ... ... ... қызылқұйрықтар тұқымдасына жататын, кеш пісетін арамшөп. Сабағы тік бойлап өсіп, биіктігі 15-120см-ге дейін жетеді. Бұл өте өсімтал арамшөп. Негізінен тұқыммен ... Бір түп ... ... ... ... ... ... Тұқымы өте ұсақ, диаметрі 0,9-1,5 мм шамасында, түсі қара, сырты жылтыр(10-сурет). Өте ұсақ ... ... 1-2 см ... ... өніп шығады. Өзінің өнгіштік қабілетін топырақта 5 жылға дейін сақтай алады. Өніп шығу үшін 12-150С температура қажет. Көктеп шыққанда түрі ... ... қант ... исі ... тұрады, сондықтан кейде оны қант қызылшасы қызылқұйрығы деп те атайды. Бұл ... ... ... ... ... бағалы сүрлемдік өсімдік болып есептеледі. Қызылқұйрық гүлтəжі отамалы дақылдарды, оның ішінде қант қызылшасы мен көкөніс дақылдарын күшті ластайды. Дəнді ... ... ... ... ... есептеледі. Бұл арамшөп Қазақстанның суармалы жəнетəлімі жерлерінде кездеседі.10-сурет. Қызылқұйрық гүлтәжі.Дəріліктүйежонышқа (Донниклекарственный, Melіlotusoffіcіnalіs) Бұршақ тұқымдасына ... екі ... ... ... ... 1,5- 2 метр ... ... төзімді өсімдік, тамыры өте тереңге бойлайды, сондықтан топырақты кептіріп жібереді. Бұл арамшөп тұқымымен50 көбейеді. Бірінші жылы ... ... ... ал ... жылы тұқым құрайды. Бір өсімдік 17 мыңға дейін тұқым береді. Тұқымның ұзындығы 1,8-мм, ал көлденеңі-1,25-1,50 мм шамасында. Ол өзінің ... ... ... ... ұзақ сақтайды. Көптеген ғылыми-зерттеулердің мəліметі бойынша дəрілік ... ... ... өнгіштік қабілетін 5 жылға дейін, ал Америка Құрама Штаттары ғалымдарының зерттеулері бойынша 70 жылға дейін сақтайтын көрінеді. Күзде жəне көктемде, яғни ... ... ... ... ... 5 см-ге дейінгі тереңдігінен жақсы өніп шығады. Ол ... ... ... улы болып, көп жағдайда ірі қара малды, қойды, жылқыны уландырады. Күздік жəне жаздық дəнді дақылдарды, жүгері, күнбағыс, асбұршақ ... ... 11  -  ... Дәрілік түйе жоңышқаЕгістік қалуен (Осотполевой, Sonchusarvensіs). Күрделі гүлділертұқымдастарына жататын арамшөп. Сабағы тік ... ... ... 120 см-ге дейін жетеді. Жапырағы ұзынша, жоғарғы жағы жылтыр, ал төменгі жағы күңгірт, яғни көмекскі болып келеді. Гүлдері-себет, түрі ... ... ... күзге дейін гүлдейді. Бір егістік қалуен өсімдігі 9000 -ға ... ... ... ... ақ ... ... ... əбденпісіп- жетілгенде үлпілдектері түсіп қалады. Топырақтың 0,5 см қабатынан жақсы өніп шығады, ал 3 см тереңдіктен өніп шыға ... ... өніп ... үшін ... ... жəне 20 градус шамасында температура қажет. Топырақта өнгіштік қабілетін 2-3 жылға дейін сақтайды. Басқа атпатамырлары арамшөптерге ... ... ... тік ... ... ... ... нашар дамыған, сондықтан топырақта 50-60 см тереңдікке ғана тарайды. Топырақтың ылғалды 8-16 см ... ... ... ... ... ал құрғақшылық жылдары бұл тамырлар 12-18 см тереңдікке дейін ғана өседі. Олардың ұзындықтары кейде 100 см-ге ... ... ... ... ... бүршіктер орналасады, ал келер жылы олардан бұтақшалар пайда болады. Олардың саны 350-400-ге жетеді. Атпатамырлы бұл ... ... ... ... ... ... ... дəнді дақылдар егісінде кеңінен таралған. Егістік қалуен топырақтан коректік заттарды көп пайдаланып, оның құнарлылығын төмендетеді. Мысалы, ол 1 ... ... 67 кг ... 28 кг ... жəне 159 кг ... ... алады. Бұл коректік заттар əр гектардан 20 центнер күздік бидай ... ... ... еді. ... ... ... əр гектардан 10 центнер өнім беру үшін 37 кг азот, 13 кг ... жəне 18-20 ... ... ... ... ... топырақтан коректік заттарды көп мөлшерде алғандықтан, егістік ... ... ... ... ... өзінде мəдени өсімдіктер коректік заттардың жетіспеушілігінен зардап шегеді.12  -  сурет. Егістік қалуен.Арамшөптер ... ... ...  №  3 ... аты, ботаникалық класыБиотопы, биологиялыкбөлігіГербицидке төзімсізфазасыГербицидтіқолдану мерзіміөсімдік фенофазасыМәдениАрамшөп АлаботаКіндік тамырлы. . Алаботаның жапырақтары мен ... ұн ... жұқа ақ ... ... Гүлдері өңсіз. Алаботаның тұқымының сыртында қатты қауашығы барАлғаш 2-3 жапырақ шыға бастағандаСұлының өне бастауы кезінде 3-4 жапырақ ... ... ... өсу ... ... гүлтəжіГүлтәжілер.Сабағы тік бойлап өсіп, биіктігі 15-120см-ге дейін жетеді. . Тұқымы өте ұсақ, диаметрі 0,9-1,5 мм шамасында, түсі қара, сырты жылтырАлғаш 2-3 ... шыға ... өне ... кезінде3-4 жапырақ шыққан кезде, сұлының өсу мерзіміндеДəріліктүйежонышқаБұршақ. . Сабағының биіктігі 1,5- 2 метр ... ... ... өсімдік, тамыры өте тереңге бойлайды, сондықтан топырақты кептіріп жібередіАлғаш 2-3 жапырақ шыға ... өне ... ... ... ... ... ... өсу мерзіміндеЕгістік қалуенЖапырағы ұзынша, жоғарғы жағы жылтыр, ал төменгі жағы күңгірт, яғни көмекскі болып келеді. Гүлдері-себет, түрі ... ... 2-3 ... шыға ... өне ... ... ... шыққан кезде, сұлының өсу мерзімінде3-ші  бөлім. Өсімдік қорғау  тәсілдері.Химиялық тәсілдің ерекшеліктері.-Ауыл  ... ... ... ... ... ... ... химиялық, механикалық, физикалық және өсімдіктер карантині деп аталатын тәсілдер арқылы жүзеге асырылады. Агротехникалық тәсіл. Күресудің агротехникалық тәсілі ... мен ... және ... ... ... өзара қарым-қатынастарға негізделген. Агротехникалық шаралардың әсерінен зиянкес организмдердің өсіп-өніп, дамуы үшін қолайсыз жағдайлар, ал зақымданатын ... мен ... ... үшін ... ... ... Селекцияныңкөмегімен өсімдіктердің зақымдануға төзімді немесе зақымданбайтын сорттары шығарылады. Сөйтіп, агротехникалық тәсіл көпшілік ... ... ... шара ... ... Бірақ кейде ол зиянкестерге тікелей әсер етіп, олардың қырылуына әкеліп соқтырады. Өсімдік қорғау тұрғысынан ... ... ... ішінде өте маңызды роль атқаратындарға ауыспалы егіс, топырақты өңдеу жүйесі, тыңайтқыштарды қолдану, арам шөптермен күресу, ... егу мен ... ... ... мен ... ... күрес тәсілі. Зиянкестермен күресуде қолданылатын тірі организмдерге олардың ... ... яғни ... мен ... ... мен ... жәндіктердің жыртқыш паразиттік тіршілік ететін түрлері, сүт қоректілер мен ... ... ... және ауру ... бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар жатады. Ал тірі организмдердің ... ... ... ... ... немесе жыныс феромондары, сонымен қатар гормондар және олардың синтетикалық аналогтары.Зиянкестердің табиғи жауларын биологиялық күресте пайдаланудың мынадай ... бар: ... және ... ... ... ... маусымды колонизациялау, сонымен қатар жергілікті энтомофагтарды қорғау және оларды пайдалану.Механикалық тәсіл.  Күрестің механикалық тәсілі көп еңбек сіңіруді қажет етеді. ... ... ... оны  ... ... ... ... мысалы, жеміс шаруашылығында немесе күрес тәсілінің басқа ... ... ... ... ... ... ... мына төмендегідей жолдары бар. Дақылды зиянкестен қорғау үшін әртекті механикалық бөгеттер жасалады. Мысалы, кейбір ...  қант ... ... ... қорғау үшін егістіктің шет-шетін арнаулы ор қазушы соқамен зиянкестердің жолын бөгейтін ор қазады. Орға ... ... ... ... ... және ... көбелектерімен күресу үшін ағаштың бұтақтарындағы жұлдызқұрттар қыстап шығатын ... ... ... алып ... Алма ... ... ... белбеулер жиі қолданылады. Оларды көбінесе кеңірдектенген қалың ... ... ... ... алма ағашының діңін айналдыра орап қояды. Алма жемірінің жұлдызқұрттары қуыршаққа айналу үшін өрмелеп келіп белбеудің ... ... ... ... жүйелі түрде қарап, жиналған жұлдызқұрттарды құртып тұрады. Мұндай белбеулерді ... ... ... ... ... ... Ал, оларды қарап тексерудің қажеті жоқ, себебі белбеуге енген жұлдызқұрттар удың әсерінен өліп  қалады. ... ...  ... ... негізінен ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімдерін және олардан жасалған азық түрлерін ... ... үшін ... ... ... ... ... шығатын дәнек қоңызын құрту үшін қоймадағы бұршақ тұқымын 10-110С-қа ... ... ... ... ... 6 тәуліктен кейін, ал үрмебұршақ қоңызы 10 0С шамасында 12 ... ... ... ... ... зақымданған дәнді дезинфекциялау үшін оны электр тогының жоғарғы жиілігімен немесе басқа тәсілмен ... ...  ... ... еліміздің өсімдік байлығын аса қауіпті карантин зиянкестері мен ауру қоздырғыштардың және арам шөптердің басқа мемлекеттерден біздің елге ... және еніп ... ... ал ... ... еніп ... жағдайда олардың ошақтарын кеңейтпеуге және жоюға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесін алдын ала қарастырады. Осы міндеттерге байланысты ол ... және ішкі ... ... болып екіге бөлінеді.Өсімдік қорғау  -  ауыл шаруашылығы дақылдары өнімінің өнімділігін көбейтуге және сапасын арттырудың ... бір ... Ауыл ... ... ... ... ... жанармай, пестицидтер, техникалардың өзіндік жоғары бағаларына, сонымен қатар өндірілген өнімнің арзан бағаға өтуіне ... ... ... бірнеше есе өтейді.Химиялық тәсіл. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы дақылдарын зиянкестерден ... ... ... ... орында химиялық тәсіл алады. Оны қолдануда әр түрлі химиялық заттар  -  пестицидтер пайдаланылады. Химиялық тәсілдің тиімділігі өте жоғары және ауыл ... ... ... ... оларды зақымдайтын зиянкестердің көпшілігіне қарсы қолдануға болады. Сонымен қатар бұл ... өте ... ... ... ... оны жүзеге асыру үшін әр түрлі машиналар мен механизмдер кешені (бүріккіштер, тозаңдатқыштар, аэрозль генераторлары, тұқым дәрілегіштер тағы басқалары) пайдаланылады. ... ... ... ... баптау үшін авиацияны қолданады. Күрестің химиялық тәсілінің ең бір ... - өте ... ... ... ... қажеттігі туған жағдайда оны жылдам және тиімді түрде ұйымдастыруға болады. Осы айтылғандардың бәрі өсімдік ... бұл ... тек ... ғана емес, сонымен қатар шет елдерде де өте көң тарауына себеп болды. Химиялық күрес тәсілінің елеулі ... де аз ... ... оны ... ... үшін пестицидтерді, машиналарды, аппаратураларды қолдану белгілі бір қаражатты керек ... ... ... тек ... үшін ғана ... ... қоса пайдалы организмдер  (энтомофагтар), жылы қанды жануарлар және адам үшін де улы болады.Сондықтан зиянкестермен күресті жүргізгенде ... ... ... ... ... ... ... пестицидтердің қолдану мерзіміне белгілі бір дәрежеде шек қойылады. 4-ші бөлім. Ауыл ... ... ... ... ... ... зиянды организмдерден қорғау жүйесі.Егістіктің фитосанитарлық жағдайы  № 4 кестеЗияндыорганизмдердіңтурлеріЗақымкелтіретінстадиясыДәрімен оңай жойылатынстадиясыҰрпақ  саныЗияндылықтың экономикалық, тиімділкшегікв/мӨңделетін ... ... ... ... дүркіндәріленген көлемге аударғандаЖолақ цикадаЕресек және личинкаларыДернәсілі1-410 цикада 1010Крестті қоңыз Ересек қоңызДернәсілі1-310-15 1010Кәдімгі сүлікше қоңыз Ересек және ... ... ... ... және жұмырқұрттарыЖұмырқұрттары2-530-501010Дақылдарды зиянкестерден, аурулардан және арамшөптерден сақтау үшін белгіленген жұмыс жоспары /2013 жыл/.    № 5 ... ... ... ... мерзіміауруларарамшөптерфизика-лык,бipдуркіндәрілен-генкөлемге аударған дапестицидтіңаты, препарат түpiзияндыорганизм геқарсыколданылатыншаралартүрішығымы/кг.п./календарлықагрономиялықI-гектарғаБарлықкөлемгеСактык, к,орыБарлығыMepзімi/нешекүн ішінде дәрілеп болуы/Сары тат ... 12,5% ... ... ... ... тат 1010БАЙЛЕТОН, 25 % с.ұ.Химиялық 0,5-0,7л5-7л1,5л7-9.2лӨсіп-өну кезінде1Ақ ұнтақ 1020АЛЬТО СУПЕР 330, к.э.Химиялық 0,4-0,5л4-5л1л5,4-6,5лӨсіп-өну кезінде1Қызылқұйрық гүлтәжі1030БЕЕТКИНГ, 18% к.э.химиялық4л40л5л49лӨсіп-өну кезінде1Дәрілік түйе ... 4, 8% ... ... ... к.к.е.Химиялық 0.5-0.65л5,5-6,5л1,5л7,5-8лӨсіп-өну кезінде1Сұлы дақылындақолданылатын препараттардың сипаттамасы мен қолдану ережелері /2015жыл/№ 6 кестеЗиянкестер, ... тер ... ... /аты, препараттүpiӨРЕПҚ/өнімдерұқсат етілген препарат қалдығыУыттылықто быТұрақтылық тобыПайдалынасекомдарғaуыттылығыБалық пен құсқауыт-тылығыДәріленген уақыттан неше күн өткен соңтанапта жұмыс ... ... ... ... ... 10% ... 3 класс, орташа қауіпті. Тұрақсыз, уақыт өте әлсізденеді. 250 ... ... күн  ... ... ... 10% к.э.0,002 3 класс, орташа қауіптіТұрақсыз, уақыт өте ... ... ... күн 1 ... ... ... СТАР, 12,5% к.э.0,013 класс, орташа қауіптіТұрақсыз, уақыт өте әлсізденеді.128-138 мг/кг33-443 күн 7-14 күнШведтік шыбынДЕЦИС ... 12,5% ... ... ... ... ... өте ... мг/кг33-443 күн 7-14 күн Сары татАБАКУС 12,5% с.э.0,014 класс, аз ... ... ... өте ... 5000 ... күн 2-7 күн Тәжді татБАЙЛЕТОН, 25 % с.ұ.0,033 класс, орташа қауіптіТұрақсыз, уақыт өте әлсізденеді.568-363 мг/кг989-1071 ... апта Ақ ... ... 330, ... класс, орташа қауіптіТұрақсыз, уақыт өте әлсізденеді.151720002-4 апта Дәрілік түйе жоңышқаЕВРО-ЛАЙТНИНГ, 4, 8% с.е.к.0,0044 класс, аз ... ... ... өте ... ... ... күнҚызылқұйрық гүлтәжБЕЕТКИНГ, 18% к.э.0,254 классғ аз қауіпті Тұрақсыз, уақыт өте әлсізденеді.10250 мг/кг5000 мг/кг2-7 күн Егістік қалуенЗЕНИТ, к.к.е0.23 класс, ... ... ... өте ... ... апта ... ... қажетті механизациялар саны (2013 жыл) № 7 кестеЗиянды организмдерПрепарат оныңпрепаративтіктүpiӨңделетін eгic көлеміOрНеше күнде дәріленуі қажетСменаның ұзақтығы ... ... ... ... ... цикадаАЛПАК, 10% м.в.с.к.10 16ОПШ-15101Крестті қоңызБЕСТСЕЛЛЕР, 10% к.э.1016ОПШ-15101Кәдімгі сүлікше қоңызДЕЛЬТА СТАР, 12,5% ... ... ... 12,5% к.э1016ОПШ-15101Сары татАБАКУС 12,5% с.э.1016ОПШ-15101Тәжді татБАЙЛЕТОН, 25 % с.ұ.1016ОПШ-15101Ақ ұнтақАЛЬТО ... 330, ... түйе ... 4, 8% ... қалуенЗЕНИТ, к.к.е1016ОПШ-15101Жұмысшы күшіне жекебасты сақтайтын арнаулы киімнің  керектігі.  № 8 ... ... ... ... ... ... препаративтіктүpiуыттылықтобыатыСаныАЛПАК, 10% м.в.с.к.3 класс, орташа қауіпті.Бүрку 2Респиратор,және арнаулы киім 2БЕСТСЕЛЛЕР, 10% к.э.3 ... ... ... және ... киім ... ... 12,5% к.э.3 ... орташа қауіптіБүрку2Респиратор, арнаулы киім 2ДЕЦИС ЭКСТРА, 12,5% к.э3 класс, орташа қауіптіБүрку2Респиратор, арнаулы киім ... 12,5% с.э4 ... аз ... , ... киім. 2БАЙЛЕТОН, 25 % с.ұ.3 класс, орташа қауіптіБүрку2Респиратор, арнаулы киім. 2АЛЬТО СУПЕР 330, к.э3 класс, орташа қауіптіБүрку2Респиратор , ... ... ... 4, 8% ... класс, аз қауіптіБүрку2Респиратор, арнаулы киім. 2БЕЕТКИНГ, 18% к.э.4 класс, аз қауіптіБүрку 2Респиратор , ... киім ... ... ... ... ... ... Пестицидпен жұмыс істегенде жеке басты қорғау және еңбек ... ... ... ... ... ... ... канцерогенді, кумулятивті, адам иммунитетін төмендететін заттар. Сондықтан, ... ... ... ... қарауға болмайды, өйткені оның зиянды әсері уақыт өте білінеді. Пестицидтермен жұмыс істегенде міндетті түрде респиратор және адам терісін қорғайтын киім кию ... ... ... ... ... өкпе ... қанға өтеді, ары қарай ағзаның бүйрек, бауыр жасушаларын зақымдайды. (13-сурет). Пестицидтермен жұмыс істегеннен кейін ... ... ... ... шығаратын сүт, Е витаминіне бай тағамдар қабылдаған жөн.13 сурет. ... ... егін ... қолданғанда киілетін арнайы киім.Сонымен қорыта айтсақ, өсімдікті зиянды ағзалардан қорғаудың ... жолы - ... ... ... ... ... Сондықтан, пестицидтерді қолданудағы басты мәселелердің бірі - қоршаған орта нысандарының олардың қалдық мөлшерлерімен ластануын және адам ағзасына ... ... ... ... Ол үшін ... іс шаралар жүргізілуі тиіс:* уыттылығы төмен зиянды ... ... ... ... ... синтездеп алу; * пестицидтердің санитарлық-гигиеналық талаптарына сай ауылшаруашылық өнімдеріндегі қалдық мөлшерлері үнемі қадағалануы тиіс; * ауыспалы егістіктерде химиялық препараттардың ... ... ... * ... ... ... ... тасымалдау жағдайларының қатаң сақталуы; * пестицидтермен жұмыс істейтін ... ... ... және ... ... өсімдік қорғау мамандары тығыз байланыста жұмыс істеуі керек.Пестицидтерді сақтау, тарату және тасымалдаудың қауіпсіздік ережелері:*  Улы химиялық ... ... ... ... ... тиіс. * Арнайы қоймалар қалалардан, елді-мекендерден, үйлерден 200 м, ... ... су ... 2000 м ... ... ... тиіс. * Улы заттар сақталатын қоймалардың ауданы мейлінше кең, автокөліктердің бұрылуына кедергі болмайтындай, улы заттар салынатын жерлерді залалсыздандыруға жеткілікті болуы ... * Улы ... ... қоймалар ауданы кең, жабылатын қақпақтары түзу, едендері асфальтталған, цементтелген болуы тиіс. * Қойманың заттар қоятын тартпалары, ... ... ауа ... ... міндетті. Қоймалар улы заттар сақтайтын, пайдалануға жіберілетін және құжаттар, арнайы киімдер, дәрі- дәрмек, сабын, су сақталатын ... ... ...  ... ... топырақ қабатынан жоғары орналасуы қажет.* Пестицидтер қоймаларында қоректік заттар сақталуына тыйым салынады. Қойма берік ... өте улы ... ... мөрленген қаптамада сақталады. * Буланатын гигроскопиялық пестицидтер герметикалық ыдыстарда сақталады. Құрамында су, ... ... ... және ... ... концентраттары бар химиялық заттарды жылу берілетін бөлмелерде сақтау қажет. * Пестицидтердің химиялық қатарына байланысты хлорлы магний, хлорлы ... ... ... ... жеке сақталады.6-шы бөлім. Пестицидтерді қолданғанда табиғи ортаны қорғау талаптарыБүкіл әлемде ауыл шаруашылығының жалғасып жатқан қарқынды ... жыл ... ... ... - ... ... мен ... тіршілігіне - әртүрлі бөтен химиялық заттар (ксенобиотиктер), соның ішінде пестицидтердің көп мөлшерде түсуіне әкеледі. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... үлкен маңызға ие болды. Экожүйелер мен ландшафтарда пестицидтердің өзгеруі мен ... ... - ... мен ландшафтарда ксенобиотиктер мен табиғи улы заттардың сипатын зерттейтін ғылымның қоршаған орта экотоксикологиясының - жаңа ғылыми тәртіптің бөлігі болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... ортаны ластауы мүмкін пестицидтер төмендегідей сипатқа ие: 1) олардың биосферадағы циркуляциясының қайта қалпына келмеуі (авиация мен жер беті ... ... ... ... ... орта ... ... түсіп, онда толығымен ыдырағанша болады). Қоршаған ортада барлық химиялық қосылыстардың циркуляциясы өзара ... ... - ... ... ... ... литосфера 56 және биосфера бойынша өтетіндігі бұрыннан белгілі. Әртүрлі заттардың циркуляциясының ұзақтығы бірдей емес, ал кейбір аз персистентті заттар циркуляцияның ... ... ... және алғашқы сатыларының бірінде толығымен ыдырайды. Бірақ персистентті заттар қоршаған ортаның кейбір объектілерінде жиналуға және ... зиян ... ... Олар ... мұхитта гидробионттарда олардың концентрациясы болатындықтан жеткілікті қауіпті мөлшерде жиналады; 2) ... пен адам үшін ... ... ... ... ... препараттардың биологиялық белсенділігі; 3) қорғайтын шаралардың жоғары тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында қолданатын шығын мөлшерінің ... ... ... 4) ... шаруашылықтың әртүрлі салаларында қолданылуымен, қоршаған ортадағы айналымымен және азық- ... ... ... ... көп ... ... ... жанасуы; 5) табиғи шарттарда препараттардың тұрақтылығы және азық-түлік тізбегі бойынша берілуі; 6) биологиялық белсенді деңгейге жеткенше төмен концен-трациялы препараттарға қатысты ... ... ... Пестицидтердің ерекшелігіне тәуелді биосферада олардың әсер ету формасы жасалынды. 1. Тұйық әсер: а) зиянкес ағзаларға ... б) ... ... ... ... ... Пестицидтердің тұйық әсерінің тиімділігі жұмсалу мөлшерімен, формасымен, қолдану әдістерімен, әсерінің таңдамалылығымен және ыдырау жылдамдығымен анықталады. 2.Қолданғаннан кейінгі ... әсер ...  -  ... ... мен әсер ету сипаты бойынша рельефтен, топырақты және климаттық жағдайлардан тәуелді. Неғұр-лым климаты құрғақ, ... ... жер ... су деңгейi жақын болса, соғұрлым топырақта, суда және биомассада тұрақты пестицидтердің және олардың метаболиттерінің екіншілік жиналуы мен ... ... ... ... 3. ... ... алыс әсер (аумақтық - бассейнді). Ол өзендердің хауыздарына олардың жайылмалары және ... ... ... ... ... ... ... коллоидтарменсорбцияланған күйде көшуге қабі-летті өте тұрақты препараттарға тән. ... ... және ... ... ... бөлу және ... 3-4 және одан да көп жылға созылады. Нәтижесінде пестицидтер өзендердiңтөменгi ағымында, дельталар, ... ... әсер етуі ... ... ... өте алыс әсер ... бүкіл планетаны және оның жеке компоненттерін - ... ... және ... ... Ол жағалаулық және трансмұхиттық ағымдар, теңiз дауылы, циклондар, құстардың, малдардың және адамдардың миграцияларымен ұзақ ... ... ... және ... ауа ағындарының тасымалдауымен; көлiк қозғалысы және жүк, шикiзаттар мен азық-түлiктердің тасымалдануымен; ядролық және тағы ... ... ... сондай-ақ әскери әсерлермен байланысты. Бұл әсерлер біртіндеп айқындалады. Инсоляция, ... ... ... ... атмосфералық жауын- шашын, теңіз бен мұхиттардың түбіндегі қалдықтарға көму немесе жерлеу сияқты факторлардың ... ... Тірі ... ... болатын жалпы әсерлері әртүрлі материктер мен мұхиттарда пестицидтердің айтарлықтай мөлшері жинал-ған жағдайда бірнеше ғасыр өткеннен кейін ғана әсер етуі ... ... 1976). ... ... ... ... әсер етуінің маңызды факторы бола отырып, пестицидтер әртүрлі қосымша әсерлер беруі мүмкін (3-кесте). Айқындалу ... ... ... үш ... ... ... 1.Зиянкес ағзалардың пестицидтерге төзімділігін дамыту. Ол пестицид қалдықтарының жиналуымен және ... ... және ... әсер ... ... ... салдарынан сезімтал түрлердің сол түрдің төзімді ағзаларына өтуі нәтижесінде популяциялардың ... ... ... ... ... ... болу 58 ... және оны жеңудің жолдары жоғарыда қарастырылған болатын. 2.Пестицидтер мен олардың қалдықтарының өсімдіктерге, жануарларға және қоршаған ортаға әсері (өсімдіктің зақымдануы мен ... ... ... ... ... ... мен балықтардың немесе пайдалы жәндік- тердің өлімі). Мұндай әсер қалыпты ... ... ... оның ... зиян келтіруінен төмен деңгейде ұстап тұратын жыртқыштар мен паразиттердің ... ... ... ... ... зиянкестердің дамуына әкелуі мүмкін. Басқа сөзбен айтқанда, пестицидтер биоценозға әсер етуі мүмкін. 3.Тамақтану тізбегі ... ... және ... ... ... ... қалдықтары өз кезегінде пестицидтердің концентрациясы өсетін ірі жануарлар қолданатын өсімдіктер және жануарлар ағзаларымен жұтылуы мүмкін. Бұл олардың тамақта жиналуы мен ... ... ... ... Пестицидтердің циркуляциясы келесі сызба-нұсқа бойынша жүреді: 1) ауа-өсімдік-топырақ-өсімдік-шөпқоректісі-жануарлар-адам; 2) ... ... 1 кг ... ... пестицидтердің тек мыңдаған миллиграммы ғана, ал осындай топырақта өскен 1 кг ... 1-ден 6 ... ... мөлшері болады. Кейбір препараттар қан жүйесі арқылы түседі және жемістердің өсуіне байланысты ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың барлық түрі хлорорганикалық заттарды жинақтайды және ағзада ұзақ уақыт ұстап тұруға қабілетті. 3-кесте. Қоршаған ортаға ... ... ... (Ван  -  Тиль ... ... орта ... ... қосымша құбылыстар __ Топырақта, суда және ауада қалдық заттардың ... 59 ... ... ... бар ... ... Вегетациялық даму кезіндегі өзгерістер (гербицидтерді қолдану кезінде) Жануарлар Үй және жабайы жануарларда ... ... ... ... әсер (құстардың жұмыртқаларының өмірге қабілетсіздігі) Белгілі жабайы түрлердің өлімі (сүтқоректілердің, балықтардың, құстардың) Пайдалы, зиянкес және паразиттейтін жәндіктердің өлімі ... ... ... (пайдалы, зиянкес және паразиттейтін жәндіктердің өлімі нәтижесінде екін-ші ұрпақтың зиянкестерінің дамуы) Адам Тері мен мүшелерде қалдық мөлшерлердің болуы Мамандандырылған ... ... ... ... ... Күрес жүргізіліп жатқан ағзалар Резистенттіліктің (төзімділіктің) дамуы Жоғарыда айтылғандардан көріп тұрғанымыздай, пестицид- тердің ... адам ... ... ... ... Сондықтан, адам мен тағам арасында қауіпсіздік тосқауылын - (ЕЖРЕПМ) ... ... ... ... ... және ... барлық тәсілдері пестицидтердің тамақтағы қалдық мөлшерінің азаюына әкеледі. Пестицидтердің қоршаған ... ... ... ... үшін ... жеке ... өзгерісін және олардың осы жүйелердің маңызды нысанына әсерін ... ... Ол үшін ... экоулылық мониторингісі мәліметтерін - биосфера компоненті күйін бағалау және жорамалдау мақса-тында пестицидтердің қалдық мөлшерін бақылау және барлау жүйелерін ... ... ... орта ... ... бірінші кезекте пестицидтер қалдығы анализінің стандартты жоғары сезімталды әдістерін қолданатын химиялық мониторинг критериясы бойынша жүргі-зіледі. Ортаның сәтсіздіктерін ... ауа, су, ... үшін - ШРК бар ... ... ала ... ... 60 және өнім ... ЕЖРЕПМ-мен салыстыру арқылы анықталады. Сонымен қатар, осы мәліметтер негізінде ... ... - ... экожүйе үшін пестицидтердің максималды рұқсат етілген жүктемесі (МРЕЖ) де есептеледі. Пестицидтермен қоршаған ортаның ластануын ... ... ... ... ... жүргізілуі мүмкін. Ол үшін пестицидтерге индикатор түрлері әдісі қолда-нылады, түрлер ретінде ... ... ... және ... ... тез ... ... немесе ағзаларында қалдықтар сенімді химиялық анализ үшін жеткілікті (түсінікті) мөлшерде жиналатын түрлер - ... ... лары ... етуі ... Бұл әдіс жүйелердің әртүрлі түрлері үшін қолайлы. Қоршаған орта нысандарында пестицидтердің өзгерісін сипаттау үшін көбінесе жасанды экожүйелер қолданылады ... ... Бұл ... әр ... ... үшін екі ... ... биодеградациякоэф-фициенті (БД) және биологиялық күш концентрациясы (БК). Олардың ішінде біріншісі экожүйеде пестицидтердің ... ... ал ... - ... ... препараттың ыдырауы үшін биологиялық ағзалардың күшін сипаттайды. Неғұрлым БД жоғары болса, соғұрлым препарат тез ... ал ... БК ... ... ... ол ... болып келеді.Пестицидтерді қолданғанда олардың қорғалатын өсімдік- терге әсерінің ... зор. Олар ... ... ... ие, қасиетіне, мөлшеріне, қолданудың әдістері мен шарттарына тәуелді жағдай жасайтын немесе фитоулылықты әсер береді. Үдеткіштер (стимулятор) тұқымдардың күшті ... өсу ... ... дамудың жылдамдауын, құрғақ заттың жиналуын, өнімнің көбеюі мен сапасын жақсар-тады. Ол пестицидтердің мәдени өсімдіктердің зат алмасуына тікелей тура немесе ... ... ... ... ... ... ... жойылуымен байланысты жана- ма әсер еткенде пайда болады. ... ... улы ... әсер ету қабілеті фитоулылық деп аталады. Препараттардың мәдени өсімдіктерге фитоулылық әсерінің белгілері әртүрлі және тұқымдардың ... ... мен ... ... ... заттың жиналуының 86 азаюынан білінеді; олар жапырақтарда күйік пен хлороздың пайда болуына, ... ... ... гүл ... ... түйіннің түсуіне, қалыпты жеміс түзілуінің бұзы-луына, тұқымның зақымдануына (тор), кейбір мүшелер мен ... ... ... ... өсу мен ... ауырлатуға, зат алмасуды бұзуға, өнімнің азаюына, оның сапа- ... ... мен ... ... ... жиналуына әкеледі. Фитоулылық әсердің белгілері химиялық құрамына тәуелді препараттардың жеке топтары үшін тән. ... ... ... өздеріне сезімтал өсімдіктердің (тоша-ла, асқабақтық дақылдар) жапырақтарының түсуіне әкеледі, мыстың ... ... мен ... фосфор- органикалық қосылыстар, әсіресе жас өсімдіктердің ыстық ылғал ауа райында күйуіне әкеледі. Гербицидтер - 2,4-Д, 2М-4Х ... ... ... ... өзгерістердің пайда болуына, яғни тканнің біркелкі емес ұлғаюына әкеледі. Гербицидтер - карбамин ... ... ... ... ... ... туындылары (ТХА, далапон) дәнділер өскіндерінің жуандауына, қанық жасыл ... ... және ... ... ... ... туындылары (симазин, атразин) тұқымның көктеуіне әсер етпейді, бірақ хлороздың (өсімдік ауруы) ... ... жас ... ... ... әкеледі. Өсімдіктердің әртүрлі түрлері мен сорттары тұрақтылы-ғының негізіне олардың зат алмасуының биохимиялық реак-циялары мен физиологиялық ... ... ... ... ... ... өкілдері бірдей тұрақты бола-тындай жүйелік топтардың (класс, тұқымдас, тегі) жоқтығы анықталды. Түрлер шегінің өзінде өсімдіктердің жеке ... ... ... ... ... ... ... Бұл көптеген тәжірибе нәтижелерімен дәлелденеді. Осылайша, жүгерінің қос сызық аралық будандары (гибрид), қарапайым гибридтерге қарағанда немесе өздігінен шағылысатын сызық-тарға ... 2,4-Д ... ... ... ... келеді. Химиялық өңдеуге реакцияларындағы сорттық 87 айырмашылық картопта, қант қызылшасында, асбұршақта, ... ... ... ... ... ... ... қорғалатын өсімдіктерге қатысты үлкен таңдамалылық әсер көрсетеді, сол үшін оларды зиянкес ... ... үшін ... ... ... ... ... және метаболизмінің ерекшеліктері. Пестицидтер өсімдікке тамыры арқылы, әсіресе дәндерді екпей тұрып ... ... ... ... ... кезде тез енуі мүмкін. Олар липидтерде жақсы еритіндіктен, суда нашар ерігіштігіне қара- мастан тамырына енеді. Диффузия, ауыспалы адсорбция және ... мен ... ... ... ... ... дің тамырмен жұтылуы қоректік заттардың жұтылуы сияқты анық болады. Тамыр бетіне адсорбцияланған ... ... мен ... ... бос кеңістігіне өзге-ріссіз күйінде енгенде және ары қарай жер беті органдары ткандарының жасушаларына өткізгіш тамырлар арқылы су ағысымен өткен кезде, бұл ... ... ... ие ... мүмкін. Біруақытта тамыр жасушасы цитоплазмасының сыртқы бетінде адсорбцияланған пестицидтер ... ... ... ... ... жолмен де түсуі мүмкін. Биохимиялық реакциялар нәтижесінде пестицидтер қайтымсыз бұзылуы немесе жасуша компоненттерімен кешендер түзуі мүмкін. Тамыр арқылы ... ... ... ... ... ... Препараттың топырақты ерітіндіден өсімдікке түсуі топы-рақтың қасиетіне тәуелді. Сазды және шіріген топырақтар осы ... ... ... ... ... олар ... үшін аз қол жетімді. Ылғалдылықтың айтарлықтай маңызы зор. Топырақтан инсектицидтердің өсімдіктермен қарқынды жұтылуы жеткілікті дымқыл жағдайда қарқынды түсуімен және су мен ... ... ... тығыз байланыста болады. Өсіп-өнетін (вегетирующих) өсімдіктерді өңдеу кезінде пестицидтер өсімдікке негізінен жапырақ арқылы (кутикула және саңылау) сұйықтық немесе бу ... ... ... 88 ... ену көп жағдайда жамылғы ткандардыңанатомиялық- морфологиялық ерекшеліктеріне тәуелді. Қазіргі ... ... ... ... келесідей 4 біркелкі емес таралған компоненттерден тұрады: 1) кутиннен  -  ... және ... ... ие ... ... жоғары молекулалы қышқылдар мен спирттерден; 2) кутикулярлыгидрофобты талшықтардан  -  май қышқылдарының төмен ... ... мен ... ... май қатарының бір атомды спирттерінен; 3) пектиннен  -  су мен полярлы қосылыстар үшін өткізгіш, құрылымы аморфты ... ... 4) ...  -  ... ... ... болатын талшықты құрылымды гидро-фильді заттардан. Кутикула біркелкі ... ... ... ... беті мен ... асты ... (ауа кіру үшін ашық тұратын жапырақ ішіндегі мезофильді және жасушалардың беті) жабады және пестицидтердің жапыраққа ену жолында негізгі тосқауыл ретінде ... ... Ол ... ... және суды ... қабілетті. Кутикуланыңлипоидтыматриксі болады, ол арқылы липофильді заттар өтуі мүмкін. Кутикуланыңэктодесмалары  -  гидрофильді қосылыстар енуінің ... ... ... Пестицидтер өсімдікке ерітінді немесе эмульсия түрінде өсімдіктің ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі енуі тоқтатылады. Заттардың жапырақ протопластына енуінің бірнеше ... ... ... ... ... (липоидты), сондай-ақ біріктірілген (комбинированный). Гидрофильді пестицидтер кутикуланың су ... ... ... ... қышқыл компоненттеріне, ары қарай пектин-ге және су өткізгіш цитоплазмалық мембранаға түсуі мүмкін. Өте ... ... ... мен ... суға қанық болады. Бұл жағдайда жапыраққа түсетін пести-цидтің тамшылары жапырақтың су фазасымен байланысқа ... ... өте ... және ары ... ... ... ... кезінде кутикула-ныңмикротесіктері ауамен толады және пестицид ерітіндісінің тамшылары тесіктерде ауа кептелістерін кездестіріп, тесіктегі 89 сумен байланысқа түсе ... Бұл ... ... су жолы ... қиындық туғызады. Өсімдіктерде ылғал жетіспеген кезде пестицидтер липоид-ты жолмен енеді. Липофильді заттар жасушалы қабықшаның май компоненттері арқылы түседі. Сонымен қатар, ... мен ... ... ... ... сұйықтың жұқа адсорбциялық қабаты түзіледі. Көптеген препараттар, ... ... және ... ... ие бола отырып, фазалардың бөліну бетімен қозға-луы ... ... ... арқылы енуі олардың суда ерігіштігімен немесе жасушалы қабықшаның кутикуласының жеке ... ... және ... ... дәрежесіне тәуелді. Кутикула майлар үшін жақсы өткізгіш, сондықтан да ... ... ... ... ... ол арқылы оңай өтеді. Пестицидтердің молекулалары кутикула мен кутикулярлық қабаттан өтіп, ... ... ... ... ... ... қабаты түрінде тосқау-ылды кездестіреді. Фибрилляр аралық кеңістіктер мен ... ... ... ... ... ... жолмен жасушалы қабықша арқылы өтіп, плазмолеммаменабсорбцияланады. Мембраналардың ерекше қасиеттері арқа- сында және ... ... ... ... ... ... молекулалары цитоплазмағадесорбцияланады. Бұл метаболиттік процесс және бұл жерде тыныс алу мен фитосинтез абсорбцияның активтенуіне қажет энергияның көзі ... ... ... ... ... ашық саңылаулар арқылы да енеді, өйткені олар өсімдіктерге себетін ерітіндіден пестицид- тердің буын оңай өткізуге қабілетті, сондай-ақ сулы және майлы ... мен ... ... ... ... да оңай ... Препараттар, сондай-ақ тікелей сабақтың эпидермисі (қабық), қабығы және жамылғы ткані арқылы да ... ... ... ... ... онда ... ... ұлпа, жасушалы қабырғалар бойынша, транспирация тоғы бар ксилемалар мен жасушалар бойынша қозғала алады. 90 Флоэмалар бойынша жапыраққа өткен көптеген заттар ... ... ... ... ... жасушалы қабырғаның микробуыменкапиллярлы тоқтың арқасында қозғалады. Жасуша бойымен ұшқыш препараттардың ... ... ... негізінен өсімдіктердің тез өсетін жерлеріне ауысады, олардың таралу жылдамдықтары әртүрлі. Өсімдіктің көк тамырлы жүйесі арқылы ... тез ... ... ... ... ... сон-дай-ақ кейбір фунгицидтер жылжиды. Өсімдік бойымен пести-цидтердің қозғалу жылдамдығы ... ... ... ... мен ... бойымен қозғалуының жылдамдығымен ұқсас. Өсімдікте пестицидтер ферментті жүйе ... ... ... Оның ... ... ... 15-20ға дейін) және препараттың қасиетіне, сондай-ақ дақылдардың түрі мен жасы ... ... ... тәуелді. Жас өсімдіктерде бұл процесс кәрілеріне қарағанда тез өтеді, ал бұл өз кезегінде жас өсімдіктердің өте жоғары физиологиялық ... ... ... ... ... торлар мен жоғары физиологиялық активті заттардың (фер-менттердің, гормондардың, витаминдердің) мөлшері көбейеді. Бұл ... ... ... ... ... ... оның ... әкеледі. Кәрі ткандарда бұл үшін қолайлы жағдай жасалмайды, өйткені оларда ... ... ... ... бұл ... ... қосылыс-тардың ыдырауы мен қарапайым төмен молекулалы қосылыс-тардың түзілуімен байланысты. Әртүрлі пестицидтер өсімдікте соңында түзілген ыдырау өнімдері әртүрлі болып метаболизденеді (зат ... ... бір ... ... тек бір қатаң анықталған жолмен ғана метаболизденуі міндетті емес. Керісінше, бір қосылыс ... ... ... ... зат ... ... ... көптеген өнімдері түзілуі мүмкін.Қорытынды Қорыта келгенде, ауыл шаруашылығын қарқынды дамытуда жақсы ұйымдастырылған өсімдік қорғау шараларынсыз болмайтындығын дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отыр. ... ... ... ... туатын шығындардың экономикалық мөлшері өте үлкен.Өсімдік аурулары мен зиянкестерінің келтіретін шығын көлемі біздің елде де аз емес. Зиянкестер мен ... ... ... 25-30% -ын ... ... ... ... нәтижесінде ауылшаруашылық дақылдарының негізгі зиянды ауруларымен көпшілігімен күресу шаралар жүйесі жете ... ... ... өндіріске енгізілуде. Реформалық кезеңде кенжелеп қалған өсімдік қорғау саласы қайтадан жақсаруда.Ауыл щаруашылық дақылдары мен жерлерін аса қауіпті аурулардан қорғау ... ... ... ... Мемлекетіміз карантиндік нысандардың ошақтарын оқшаулау және жою үшін ... ... ... ... ... ... және арамшөптеріне көптеген пестицидтер әкелініп жатыр. Бұның бәрі ... ... ... маңызы жоғары екенін көрсетеді.Менін тақырыбым . Мен бұл  жұмыста сұлының негізгі зиянкестері, аурулары, арамшөптері және олармен ... ... ... ... пестицидті қолдану, олардың мөлшері, қалай қолдану керек екендігі, зияндылығы, пайдасы жайлы жаздым. Ал сұлыға келетін болсақ сұлы ... ... ... ... бір ... ... болып есептеледі. Гұлшоғыры - шашақ. Жылу және ылғал сүйгіш. Жылына 12-15 центнер өнім алуға болады. ... мал ... ... ... оның бір кило ... малазықтық құндылық эквиваленті және бір азықтық өлшем ретінде қабылданған. Бұл барлық жануарлар түрлеріне, оның ... жас ... өте ... мал ... ... ... ... сиыржоңышқа, егістік асбұршақпен араластырып өсіру кең тараған. Оны ноғатық, сиыржоңышқа және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасымен пішенге өсіреді. Сұлының ... ... ... мен ... ... ... ... егістік көлемі орта есеппен 5 жылда (2005-2009жж) небәрі 157,4 мың га ... ... ... цикада, астық барылдақ қоңызы, зиянды бақашық, сүлікше қоңыз, шведтік шыбындар сонымен қатар сұлы бітесі. Аурулары: Сары тат , ақ ... , ... тат. ... ... ... қызғылт қалуен т.бПайдаланылған әдебиеттер: * БЕРИМН. Г. Биологическиеосновыпримененияинсектецидов. Л., 1971г.* БЕЛЕЦКИЙ И. Н. ... ... ... Л., 1989г.* ... П. Н. и др. ... по внедрению интенсивных технологий по возделванию с/х культур. М, 1982.* ГОЛЫШИН Н. М. ... в ... ... М, 1982.* ... Н. М. и др. ... ... ... при интенсивных технологиях. М., 1986.* ГРУЗДЕВ и др. ... ... ... М,. 1987.* ... ... ... от ... и болезней в Казахстане / сб. трудов КазНИИЗР/. Алматы., 1979.* ... по ... ... при ... ... и ... пестицидов в сельском хозяйстве. М., 1985.* Инструкция по протравлению ... с/х ... ... ... на ... водорастворимых полимеров NаКМЦ иПВС. М.,1986.10.	МЕЛЬНИКОВ Н.Н. И ДР. Пестициды окружающая ... М., ... ... с ... и ... зерновых и зернобобовых культур в Казахстане.+/Тем . сборник КазСХИ/. Алматы 1986.12. 2013-2022 пестицидтер тізімі.13. WWW.google.com14. www.pesticidy.ru15. Сағитов А.О., ... Г.Ж., ... Г.О., ... Ө.С., ... Т.Ж. ...  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Жидек дақылдарының аурулары7 бет
1)вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.вакцина дайындау принциптері.адьюванттар,иммуномодуляторлар 2)құтырық,аусыл,шмалленберг,блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары21 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
«мемлекеттің экономиканы қаржылық реттеу жүйесіндегі салықтық реттеу және оның Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайындағы ерекшеліктері»74 бет
Адамның гендік аурулары51 бет
Адамның экологияға тәуелді аурулары14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь