Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс

Жоспар:

1. Ұлт. азаттық көтерілісітің басталу себептері
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілісінің басты мақсаттары
3. Көтерілістің жеңілу себептері
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінде Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының қолбасшылығымен болған көтеріліс маңызды орын алады. 1801ж. Еділ мен Жайық өзендері аралығына Бөкей хан басқарған 5 мың қазақ шаруашылықтары қоныс аударды. Мұның өзі Ішкі (Бөкей) орданың құрылуына бастапқы негіз болды. 30- жылдардың аяғында-ақ оны 20 мыңдай шаруашылық пен 80 мың адам жайлады. Бірақ жер мен жайылымдар біркелкі бөлінбеді. Қысқа мерзім ішінде жердің үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс помещиктері Юсупов пен Безбородконың жеке меншіктік иелігіне өтті. Жәңгір хан өзіне 400 мың десятина жерді бекітіп алды. Бұл істе, әсіресе ханның сұлтандық атағы жоқ туысы Қарауылқожа Бабажанов көп нәрсеге қол жеткізіп үлгерді. Помещиктерден жалға алған жерлерінің құны үшін олармен есеп айырысқаннан кейін сол жерлеріне малын жоюға өзі рұқсат еткен қазақ ауылдарынан арендалық ақыны өз қалауынша ала бастады, ханға жақындығын пайдаланып, олардан штрафтар, әр түрлі салықтар жинап отырды.
Оралдың әскери мекемесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы, Қамыс-Самар көлі төңірегіндегі жерлерді казактардың пайдалануына алып қойды. Жерге байланысты өткір дағдарысқа басқа да маңызы зор жағдайлар келіп қосылды: патша өкіметі Ішкі Орда мен Кіші жүзді басқаруды өздерінің мүдделеріне қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар (аралық басқару жүйесі) құрылып, дистанция бастығы қызметі енгізілді. Жер дағдарысының күшеюі, салықтық езгі, жерді әр түрлі себеппен кесіп алу, феодалдық талас-тартыс 1836ж. көтеріліске алып келді. Оны Исатай Тайманұлымен Махамбет Өтемісұлы батырлар басқарды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы екеуі де беріш руының жайық бөлігінен еді. Е.П. Ковалевский Исатай жөнінде: оның «есімі барлық жерде» Еділден Жайыққа дейінгі қазақтар мен орыстар арасында «дүрілдеп тұрды» деп жазды. Исатай ең жақын серігі ақын Махамбет болды. 1836ж. ақпанында қазақ халқының Жәңгір ханға қарсы ашық күресі басталды. Бұған Исатай хан ордасына шақыртылуы себеп болды. Ол оған барудан бас тартты, өз ауылдарын қыстаулардан түсіріп, көтерілісшілердің үлкен қосынын жинады. 1836ж. 4 сәуірде Манаш қыстауына ханның Қарауылқожа Бабажанов бастаған жасағы келді. Көтеріліске шыққандардың қосынынан Исатай бастаған 200-ге жуық қаруланған жігіттер келіп жетті. Оның қолында туы болды. Жанында серіктері М.Өтемісұлы, Ө.Төлегенұлы, Т.Усин, Ө.Ұсынұлы және басқалар тұрды. Қантөгіс болмауы үшін Исатай істің барысын жекпе-жекпен шешуді ұсынды. Бірақ Қарауылқожа Бабажанов та, оның төңірегіндегі басқалар да бұл шақыруды қабыл алмады.Бір апта бойы қарсыласып тұрғаннан кейін Исатай жауап күтуден бас тартты. Көтерілісшілер жасағы өз қосынына қайтып оралды. Исатай көтеріліс жетекшісі ретіндегі есімі әр түрлі рулар ауылдарында әйгілі бола түсті.
Сондықтан хан мен оның төңірегіндегілер өсек-аяңға жүгінді. Барымта кезінде бақташы шалды біреу өлтіріп кеткен еді. Хан ұйымдастырған тергеу оның өлтірілуіне Исатай мен соның серіктерінің қатысты болғанын дәлелдеуге тырысты.1836-1837жж. шағым мен ұжымдық өтінішті Исатай Тайманұлы шаруалар алдында Жәңгір мен оның төңірегіндегілердің саясатын әшкерелеу үшін пайдаланды. Шағым-өтінішті беруге көп адам қоса еріп жүрді. 1836ж. осындай шеруге адамдар көп қатысты. Исатай Тайманұлының бұл әдісі өзін ақтады: шаруалар көзі алдында хан масқара етілді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан тарихы. Очерктер- Алматы, 1994
2. Күзембайұлы. Қазақстан тарихы. - Алматы, 1999
3. Ырыспайұлы. Қазақстан Республикасының тарихы.- Алматы, 2000
        
        Жоспар:
1. Ұлт- азаттық көтерілісітің басталу себептері
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған ... ... ... ... ... ... ... күресінде Исатай Тайманұлы мен Махамбет
Өтемісұлының қолбасшылығымен болған көтеріліс маңызды орын ... ... мен ... ... аралығына Бөкей хан басқарған 5 мың қазақ
шаруашылықтары қоныс аударды. ... өзі Ішкі ... ... ... ... ... 30- ... аяғында-ақ оны 20 мыңдай шаруашылық пен
80 мың адам жайлады. Бірақ жер мен ... ... ... ... ... жердің үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс помещиктері
Юсупов пен ... жеке ... ... өтті. Жәңгір хан өзіне 400
мың десятина ... ... ... Бұл ... ... ханның сұлтандық атағы
жоқ туысы Қарауылқожа Бабажанов көп нәрсеге қол ... ... ... ... жерлерінің құны үшін олармен есеп ... сол ... ... ... өзі ... еткен қазақ ауылдарынан
арендалық ақыны өз қалауынша ала ... ... ... ... ... әр ... салықтар жинап отырды.
Оралдың әскери мекемесі Үлкен және Кіші Өзен ... ... ... ... ... пайдалануына алып қойды. Жерге
байланысты өткір дағдарысқа басқа да маңызы зор ... ... ... ... Ішкі Орда мен Кіші ... ... өздерінің мүдделеріне
қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар ... ... ... құрылып,
дистанция бастығы қызметі енгізілді. Жер дағдарысының күшеюі, салықтық
езгі, ... әр ... ... ... алу, ... ... 1836ж.
көтеріліске алып келді. Оны Исатай Тайманұлымен Махамбет Өтемісұлы батырлар
басқарды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы екеуі де ... ... ... еді. Е.П. ... Исатай жөнінде: оның «есімі барлық жерде»
Еділден Жайыққа дейінгі қазақтар мен орыстар арасында «дүрілдеп ... ... ... ең жақын серігі ақын Махамбет болды. 1836ж. ақпанында ... ... ... ... ашық ... басталды. Бұған Исатай хан ордасына
шақыртылуы себеп болды. Ол оған барудан бас ... өз ... ... көтерілісшілердің үлкен қосынын жинады. 1836ж. ... ... ... ... ... ... бастаған жасағы келді.
Көтеріліске шыққандардың қосынынан Исатай бастаған 200-ге жуық ... ... ... Оның ... туы ... ... ... Ө.Төлегенұлы, Т.Усин, Ө.Ұсынұлы және басқалар тұрды. Қантөгіс
болмауы үшін Исатай істің барысын ... ... ... ... ... та, оның ... басқалар да бұл шақыруды қабыл
алмады.Бір апта бойы қарсыласып тұрғаннан кейін Исатай жауап күтуден ... ... ... өз ... ... оралды. Исатай көтеріліс
жетекшісі ретіндегі есімі әр ... ... ... ... бола ... хан мен оның төңірегіндегілер өсек-аяңға жүгінді. ... ... ... ... ... ... еді. Хан ... тергеу
оның өлтірілуіне Исатай мен соның серіктерінің қатысты ... ... ... мен ... ... ... ... шаруалар
алдында Жәңгір мен оның төңірегіндегілердің саясатын әшкерелеу үшін
пайдаланды. ... ... көп адам қоса еріп ... 1836ж. ... ... көп ... Исатай Тайманұлының бұл әдісі өзін ... көзі ... хан ... ... қарай Исатай әр түрлі рулардың ауылдарын аралап, оларды ... үшін Орал ... ... ... ... ... ... өтуге, яғни
казактар мен байлардың жерлерін қайтадан ... ... ... ... ... ең әр түрлі мәселелер бойынша Исатаймен ақылдасушылар
көбейді. Оның нақты билік беделі арта ... ол ... ... елді
мекендерді басқарды, әр түрлі әкімшілік мәселелерін ... ... ... ... ... табысты тойтарумен болды.
Бірде хан төңірегіндегілердің бір өкілі Б.Құдайбергенов би көтерілісшілерді
қолдаушы шеркеш бөлігі казактарына шабуыл ұйымдастырғанда оған ... ... ... ... ... олар ... үйі мен оның ауылының тас
талқанын шығарды. Дәл осы ... ... ... ... ... деп ... ... көтерілісшілерге байбақты руының ықпалды ағаманы Жүніс
Жантөлин келіп қосылды. Көтерілісшілердің әрекет ... ... ... Тілеуіл руының ауылдары да көтерілісшілер жағына шықты.
Осындай жағдайда Шекаралық комиссия Исатайды ... ... ... ... Сол уақытта Исатай Тайманұлы генерал-губернатор В.А. Перовскийге
сөз салды. Өзінің оған жолдаған хатында ол ... деп ... ... бен ... ... ... ... дүние-
мүлкімізді тартып алуда, сондықтан біз тақсыр ... ... ... ант ... қарамастан, дәл бір
шетелдіктер тәрізді бәрінен де қорқамыз».
1837ж. жазы мен күзінде ... ірі ... ... ... басталды. 16 қыркүйекте көтерілісшілердің 200-ге жуық
адамнан құралған жасағы Қарауылқожа ... ... ... ... ... ... жерде жекелеп мылтықпен атты, найзамен
түйреді және қылыштармен шапты» . 50 адам соның ішінде К.Арысланов ... ... ... ... үлкен күші бірте-
бірте Хан ордасына жақындай түсті. Жол бойы олар хан ... ... ... ... ... ... әкетті, олардың жайылымдарын
тартып алды. 7 қазанда Исатайдың басшылығымен ... ... ... ... ... Шәкі Нұралихановтың ауылына шабуыл жасауға
ниеттенді. Жәңгір ханның атына жолдаған ... ... Ш. ... ... және басқалар сол күні: ... ... ... ... бетер мақтанды, сондықтан малды айдап әкетуі
енді ... да ... ... жүр және ол ... ... ... тепкен біздің ауылдарымызға шабуыл жасамақ ниетте, сол ... ... ... ... ... жазды.
Сол кездері көтерілісшілердің Исатай Тайманұлы ... ... ... ... ... ... форпусты ауданындағы Медетғали
Шөкин сұлтанның ауылдарына шабуылдады. Мал мен мүліктердің көп мөлшері
басып ... ... ... ... ... ... Хан ... он
шақырымдай жерге жетіп тоқтады. Жәңгір хан мен оның ... ... Хан ... қоршалған өңірге айналды. Көтерілісшілердің қосынында екі
мыңнан астам адам болды. Алайда Исатай хан ордасын ... ... ... ... ... өз ... Балқы мен Қарауылқожа билерді
кетіруін, ал билікті ру ағамандарының қолдарына беруін, сондай-ақ өздерін
қарсы ... ... ... ... немесе оларды билердің сотына
салуды талап ... ... хан ... ... еді. ... ... жаңа ... тапсырылды. Онда егер өздерінің алға тартқан талаптары
орындалмайтын болса, көтерілісшілердің бәрі ... ... ... ... Оған 300 ықпалды батырлар, ағамандар және ... қол ... ... өзі ... ... егер көтерілісшілер мен
олардың ауылдары кенет Жайық арқылы өте бастаған ... ... ... жағын қарастыруға мәжбүр етті.
15 қарашаның таңсәрісінде ... ... ... ... мен
жазалаушылар отрядтарының арасында кескілескен шайқас болды. Найзаласуды
жақсы меңгеру, ... ... ... көп болуы ұрыстың бірінші
жартысында көтерілісшілердің ... ... ... ... ... ... көп ... тұстарына зеңбіректерден оқ атылғаннан
кейін көтерілісшілер кейін шегінді. Шегінушілерді қуғындау бірнеше шақырым
жерге ... ... ... адамдар қаза тапты. Қуғындау барысында
көтерілісшілердің көп малы ... ... ... ... мен ... кетудің сәті түсті.
Тастөбе маңындағы жеңілістен кейін көтерілісшілер шағын топтарға
бөлініп, Ішкі Орда ... ... ... ... күші ... ... күштерін Исатайды ұстап алуға жұмылдырды, оны ұстағандар 500 сом
күміс ақша алатындығына уәде берілді. ... ... ... ... ... ... 13 не ... түні И.Тайманұлының жасағы Жаманқала күзет
орнынан жоғары ... отыз ... ... ... ... арқылы өтіп кетті.
Казактардың барлаушылары соны байқап ... ... ... ... соң Сарайшық бекінісінен ағамандардан, ... ... ... және 80 ... ...... Баймұхаммед
Айшуақов оларды соңдарынан қууға аттанды. Жазалаушылардың қуғыншылығы он
сегіз ... ... ... ... ... Тайманұлы мен Махамбет
Өтемісұлы тірідей ұстап ... сәті ... 1838ж. ... Исатай
Тайманұлы өзінің жасағынан Үлкен Борсық құмындағы шекті ... ... ... ... ... ... ... соғыс министіріне көтерілісшілердің қозғалысы «бірте-бірте
ұлғайып, бекініс желілеріне айтарлықтай жақындай бастады және ... ... ... екі ... ... ... де ... қалған.
Адам саны екі мыңнан үш мыңға дейін жететін олар кенеттен ... ... ... ... ... ... жарып өтіп, үлкен
тәртіпсіздік тудыруы мүмкін» -деп жазды.
Осы қозғалысты ... үшін ... ... ... ... ... жағынан құрамында Орал полкі казактарының жүздігі
болған Айшуақ сұлтанның жасағы шықты. Орынбордан әлгі Тастөбедегі ... ... ... еткен подполковник Гектің қолбасшылығымен
бірнеше бөлімше аттанды. Бұл жолы оның ... ... ... ... екі ... Жайық казактарының біржарым жүздігі, ... екі ... бар елу ... ... 1838ж. 12 шілдеде Қиыл
маңында көтерілісшілердің жазалаушылармен қақтығысы болды, сол шайқаста
Исатай ... қаза ... ... ... ... тінтіп, іс
қағаздарын, ағамандық мөрін ... ... ... мәжбүр болды,
оларды ізіне түсіп қуу бірнеше шақырымға созылды. Көтерілісшілер жағынан 80
адам қаза тапты.
Исатай ... апат ... ... ... ... ... кетті.
Бытыраңқы жасақтар Ойыл бойындағы Нижне-Уральскі желісі маңында қимыл жасап
жүрді. Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... ... ... соң
қазақ ауылдары арасында ханға қарсы үгіт ... ... ... ... шағын топ құрып, далада жасырынуға тырысқан оған
қатысушыларды қатал қудалау басталды. Көбісін таяқпен ... ... ... атқаруға кесті.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс өзінің
қозғаушы күші ... ... ... ... ... оның ... жағынан алдын-ала айқындалған еді. Көтерілістің бір ... ... ... ... бір аумақта шектелінді, нақты бағдарламасының
жоқтығы, ұйымшылдығының жеткіліксіздігі оның жеңіліске ұшырауының негізгі
себептері болды.
Қолданылған ... ... ... ... ... ... 1994
2. Күзембайұлы. Қазақстан тарихы. - Алматы, 1999
3. Ырыспайұлы. Қазақстан ... ... ... 2000

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс16 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
Ақтабан шұбырынды40 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь