Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс


Жоспар:

1. Ұлт. азаттық көтерілісітің басталу себептері
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілісінің басты мақсаттары
3. Көтерілістің жеңілу себептері
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінде Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының қолбасшылығымен болған көтеріліс маңызды орын алады. 1801ж. Еділ мен Жайық өзендері аралығына Бөкей хан басқарған 5 мың қазақ шаруашылықтары қоныс аударды. Мұның өзі Ішкі (Бөкей) орданың құрылуына бастапқы негіз болды. 30- жылдардың аяғында-ақ оны 20 мыңдай шаруашылық пен 80 мың адам жайлады. Бірақ жер мен жайылымдар біркелкі бөлінбеді. Қысқа мерзім ішінде жердің үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс помещиктері Юсупов пен Безбородконың жеке меншіктік иелігіне өтті. Жәңгір хан өзіне 400 мың десятина жерді бекітіп алды. Бұл істе, әсіресе ханның сұлтандық атағы жоқ туысы Қарауылқожа Бабажанов көп нәрсеге қол жеткізіп үлгерді. Помещиктерден жалға алған жерлерінің құны үшін олармен есеп айырысқаннан кейін сол жерлеріне малын жоюға өзі рұқсат еткен қазақ ауылдарынан арендалық ақыны өз қалауынша ала бастады, ханға жақындығын пайдаланып, олардан штрафтар, әр түрлі салықтар жинап отырды.
Оралдың әскери мекемесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы, Қамыс-Самар көлі төңірегіндегі жерлерді казактардың пайдалануына алып қойды. Жерге байланысты өткір дағдарысқа басқа да маңызы зор жағдайлар келіп қосылды: патша өкіметі Ішкі Орда мен Кіші жүзді басқаруды өздерінің мүдделеріне қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар (аралық басқару жүйесі) құрылып, дистанция бастығы қызметі енгізілді. Жер дағдарысының күшеюі, салықтық езгі, жерді әр түрлі себеппен кесіп алу, феодалдық талас-тартыс 1836ж. көтеріліске алып келді. Оны Исатай Тайманұлымен Махамбет Өтемісұлы батырлар басқарды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы екеуі де беріш руының жайық бөлігінен еді. Е.П. Ковалевский Исатай жөнінде: оның «есімі барлық жерде» Еділден Жайыққа дейінгі қазақтар мен орыстар арасында «дүрілдеп тұрды» деп жазды. Исатай ең жақын серігі ақын Махамбет болды. 1836ж. ақпанында қазақ халқының Жәңгір ханға қарсы ашық күресі басталды. Бұған Исатай хан ордасына шақыртылуы себеп болды. Ол оған барудан бас тартты, өз ауылдарын қыстаулардан түсіріп, көтерілісшілердің үлкен қосынын жинады. 1836ж. 4 сәуірде Манаш қыстауына ханның Қарауылқожа Бабажанов бастаған жасағы келді. Көтеріліске шыққандардың қосынынан Исатай бастаған 200-ге жуық қаруланған жігіттер келіп жетті. Оның қолында туы болды. Жанында серіктері М.Өтемісұлы, Ө.Төлегенұлы, Т.Усин, Ө.Ұсынұлы және басқалар тұрды. Қантөгіс болмауы үшін Исатай істің барысын жекпе-жекпен шешуді ұсынды. Бірақ Қарауылқожа Бабажанов та, оның төңірегіндегі басқалар да бұл шақыруды қабыл алмады.Бір апта бойы қарсыласып тұрғаннан кейін Исатай жауап күтуден бас тартты. Көтерілісшілер жасағы өз қосынына қайтып оралды. Исатай көтеріліс жетекшісі ретіндегі есімі әр түрлі рулар ауылдарында әйгілі бола түсті.
Сондықтан хан мен оның төңірегіндегілер өсек-аяңға жүгінді. Барымта кезінде бақташы шалды біреу өлтіріп кеткен еді. Хан ұйымдастырған тергеу оның өлтірілуіне Исатай мен соның серіктерінің қатысты болғанын дәлелдеуге тырысты.1836-1837жж. шағым мен ұжымдық өтінішті Исатай Тайманұлы шаруалар алдында Жәңгір мен оның төңірегіндегілердің саясатын әшкерелеу үшін пайдаланды. Шағым-өтінішті беруге көп адам қоса еріп жүрді. 1836ж. осындай шеруге адамдар көп қатысты. Исатай Тайманұлының бұл әдісі өзін ақтады: шаруалар көзі алдында хан масқара етілді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан тарихы. Очерктер- Алматы, 1994
2. Күзембайұлы. Қазақстан тарихы. - Алматы, 1999
3. Ырыспайұлы. Қазақстан Республикасының тарихы.- Алматы, 2000

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар:

1. Ұлт- азаттық көтерілісітің басталу себептері
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілісінің басты
мақсаттары
3. Көтерілістің жеңілу себептері

Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінде Исатай Тайманұлы мен Махамбет
Өтемісұлының қолбасшылығымен болған көтеріліс маңызды орын алады. 1801ж.
Еділ мен Жайық өзендері аралығына Бөкей хан басқарған 5 мың қазақ
шаруашылықтары қоныс аударды. Мұның өзі Ішкі (Бөкей) орданың құрылуына
бастапқы негіз болды. 30- жылдардың аяғында-ақ оны 20 мыңдай шаруашылық пен
80 мың адам жайлады. Бірақ жер мен жайылымдар біркелкі бөлінбеді. Қысқа
мерзім ішінде жердің үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс помещиктері
Юсупов пен Безбородконың жеке меншіктік иелігіне өтті. Жәңгір хан өзіне 400
мың десятина жерді бекітіп алды. Бұл істе, әсіресе ханның сұлтандық атағы
жоқ туысы Қарауылқожа Бабажанов көп нәрсеге қол жеткізіп үлгерді.
Помещиктерден жалға алған жерлерінің құны үшін олармен есеп айырысқаннан
кейін сол жерлеріне малын жоюға өзі рұқсат еткен қазақ ауылдарынан
арендалық ақыны өз қалауынша ала бастады, ханға жақындығын пайдаланып,
олардан штрафтар, әр түрлі салықтар жинап отырды.
Оралдың әскери мекемесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы, Қамыс-Самар
көлі төңірегіндегі жерлерді казактардың пайдалануына алып қойды. Жерге
байланысты өткір дағдарысқа басқа да маңызы зор жағдайлар келіп қосылды:
патша өкіметі Ішкі Орда мен Кіші жүзді басқаруды өздерінің мүдделеріне
қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар (аралық басқару жүйесі) құрылып,
дистанция бастығы қызметі енгізілді. Жер дағдарысының күшеюі, салықтық
езгі, жерді әр түрлі себеппен кесіп алу, феодалдық талас-тартыс 1836ж.
көтеріліске алып келді. Оны Исатай Тайманұлымен Махамбет Өтемісұлы батырлар
басқарды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы екеуі де беріш руының жайық
бөлігінен еді. Е.П. Ковалевский Исатай жөнінде: оның есімі барлық жерде
Еділден Жайыққа дейінгі қазақтар мен орыстар арасында дүрілдеп тұрды деп
жазды. Исатай ең жақын серігі ақын Махамбет болды. 1836ж. ақпанында қазақ
халқының Жәңгір ханға қарсы ашық күресі басталды. Бұған Исатай хан ордасына
шақыртылуы себеп болды. Ол оған барудан бас тартты, өз ауылдарын
қыстаулардан түсіріп, көтерілісшілердің үлкен қосынын жинады. 1836ж. 4
сәуірде Манаш қыстауына ханның Қарауылқожа Бабажанов бастаған жасағы келді.
Көтеріліске шыққандардың қосынынан Исатай бастаған 200-ге жуық қаруланған
жігіттер келіп жетті. Оның қолында туы болды. Жанында серіктері
М.Өтемісұлы, Ө.Төлегенұлы, Т.Усин, Ө.Ұсынұлы және басқалар тұрды. Қантөгіс
болмауы үшін Исатай істің барысын жекпе-жекпен шешуді ұсынды. Бірақ
Қарауылқожа Бабажанов та, оның төңірегіндегі басқалар да бұл шақыруды қабыл
алмады.Бір апта бойы қарсыласып тұрғаннан кейін Исатай жауап күтуден бас
тартты. Көтерілісшілер жасағы өз қосынына қайтып оралды. Исатай көтеріліс
жетекшісі ретіндегі есімі әр түрлі рулар ауылдарында әйгілі бола түсті.
Сондықтан хан мен оның төңірегіндегілер өсек-аяңға жүгінді. Барымта
кезінде бақташы шалды біреу өлтіріп кеткен еді. Хан ұйымдастырған тергеу
оның өлтірілуіне Исатай мен соның серіктерінің қатысты болғанын дәлелдеуге
тырысты.1836-1837жж. шағым мен ұжымдық өтінішті Исатай Тайманұлы шаруалар
алдында Жәңгір мен оның төңірегіндегілердің саясатын әшкерелеу үшін
пайдаланды. Шағым-өтінішті беруге көп адам қоса еріп жүрді. 1836ж. осындай
шеруге адамдар көп қатысты. Исатай Тайманұлының бұл әдісі өзін ақтады:
шаруалар көзі алдында хан масқара етілді.
Күзге қарай Исатай әр түрлі рулардың ауылдарын аралап, оларды көшіп-
қону үшін Орал казактары әскерінің жерін алуға, Жайыққа таман өтуге, яғни
казактар мен байлардың жерлерін қайтадан бөліске салуға шақырды. Алыс-
жақынды жерлерден ең әр түрлі мәселелер бойынша Исатаймен ақылдасушылар
көбейді. Оның нақты билік беделі арта түсті: ол Каспий маңындағы елді
мекендерді басқарды, әр түрлі әкімшілік мәселелерін шешіп отырды.
Көтерілісшілер ханның жіберген барымташыларын табысты тойтарумен болды.
Бірде хан төңірегіндегілердің бір өкілі Б.Құдайбергенов би көтерілісшілерді
қолдаушы шеркеш бөлігі казактарына шабуыл ұйымдастырғанда оған бірден 270
адамнан тұратын жасақ жіберіліп, олар бидің үйі мен оның ауылының тас
талқанын шығарды. Дәл осы кезеңде Шөкин сұлтан көтерілісшілердің ауданын
республика деп атады.
1837ж. басында көтерілісшілерге байбақты руының ықпалды ағаманы Жүніс
Жантөлин келіп қосылды. Көтерілісшілердің әрекет жасайтын шекаралары кеңейе
түсті. Тілеуіл руының ауылдары да көтерілісшілер жағына шықты.
Осындай жағдайда Шекаралық комиссия Исатайды ұстап алып, сотқа беруді
тапсырды. Сол уақытта Исатай Тайманұлы генерал-губернатор В.А. Перовскийге
сөз салды. Өзінің оған жолдаған хатында ол былай деп жазды: Біздің
өтініштеріміз бен шағымдарымызды ешкім қабылдамайды, біздің дүние-
мүлкімізді тартып алуда, сондықтан біз тақсыр императорға шын
бағынғандығымыз жөнінде ант қабылдағанымызға қарамастан, дәл бір
шетелдіктер тәрізді бәрінен де қорқамыз.
1837ж. жазы мен күзінде көтерілісшілердің ірі байлардың ауылдарына
белсенді шабуылдары басталды. 16 қыркүйекте көтерілісшілердің 200-ге жуық
адамнан құралған жасағы Қарауылқожа Бабажановтың ауылдарын тас-талқан етті.
Бабажановтың хабарлағанындай барлық жерде жекелеп мылтықпен атты, найзамен
түйреді және қылыштармен шапты . 50 адам соның ішінде К.Арысланов пен
С.Ақмурзин сұлтандар тұтқынға алынды.Көтерілісшілердің үлкен күші бірте-
бірте Хан ордасына жақындай түсті. Жол бойы олар хан шенеуніктері ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс тарихы
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ
Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар кетерілісі
Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліс
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь