Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы

Дүниеге келгені: 1835 қараша
Құсмұрын бекеті, Қостанай облысы

Қайтыс болғаны: 1865 сәуір
Көшен тоған

Мансабы: барлаушы

Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы (1835—1865) — қазақтың ұлы ғалымы: ориенталист, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы, демократ. Шын аты — Мұхаммед Қанафия.
Әжесі бала күнінде «Шоқаным» деп еркелетіп айтуымен, «Шоқан» аталып кеткен.
Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Әкесі Шыңғыс Уәлиханұлы сол жерде аға сұлтан болған. Өз атасы Уәли де хан болған. Арғы атасы қазақтың ұлы ханы Абылай, Шоқан оның шөбересі. Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында өткен.
«Жеті жұрттың тілін білуге тиісті» хан тұқымы болғандықтан, ауыл мектебінде оқып, арабша хат таныған Шоқан араб, шағатай тілдерін меңгереді. Бұдан кейін 1847-1853 жылдары оны әкесі сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны деп есептелінетін Омбы кадет корпусына береді. Онда әскери сабақтарға қоса жалпы және Ресей жағрафиясы мен тарихы, батыс, орыс әдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген.
Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмесе де өзінің зеректігімен тілді тез үйренді. Шоқанның корпуста бірге оқыған Г.Н. Потанин: « Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді… Оған талайлар-ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып ақ сурет сала білетін», дейді.
Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті оқытушысы Костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы Гонсевский күшті ықпал етті. Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен,Белинский т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо шығармаларын, «Современник» журналын үзбей оқып, әлеуметтік өмірдің және әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жатқандығын аңғара алатын, өз кезінің саналы азаматының бірі болған.
1852 жылы Костылецкийдің көмегімен Шоқан көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры Березин танысады. Березин Шоқан жинаған қазақтың ауыз әдебиеті нұсқаларын, «Қозы Көрпеш Баян сұлу» жырын алған, ал өз тарапынан Шоқанды ескі жазу ескерткіштерін зерттеу ісіне тартқан. Березиннің тапсырмасы бойынша Тоқтамыс ханның «Жарлығына» талдау жасайды. Бұл оның алғашқы ғылыми еңбегі еді. Жастығына қарамай, оның білімдарлығын, әсіресе, шығыс әдебиеті мен тарихын жақсы білетіндігін сол кездегі орыс ғалымдары да жоғары бағалап, мойындай бастаған болатын.
Кадет корпусын он сегіз жасында бітірген Шоқан Батыс Сібір генерал губернаторының кеңсесінде қызметке қалдырылады. Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік шығыс аудандарын басқаратын генерал губернатор Гасфорттың адьютанты болып тағайындалады. Осы қызметті атқара жүріп, ол Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен жағрафиясын зерттеуге белсене араласады.
        
        Уәлиханұлы, Шоқан ШыңғысұлыДүниеге келгені:1835 қарашаҚұсмұрын бекеті, Қостанай облысыҚайтыс болғаны:1865 сәуірКөшен тоғанМансабы:барлаушыУәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы (1835 -- 1865)  --  ... ұлы ... ... ... фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы, демократ. Шын аты  --  Мұхаммед Қанафия.Әжесі бала күнінде  деп ... ...  ... ... 1835 ... ... ... қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Әкесі Шыңғыс Уәлиханұлы сол жерде аға сұлтан болған. Өз ... Уәли де хан ... Арғы ... қазақтың ұлы ханы Абылай, Шоқан оның шөбересі. Шоқанның ... шағы ... ... ... ... хан тұқымы болғандықтан, ауыл мектебінде оқып, арабша хат таныған Шоқан араб, шағатай тілдерін меңгереді. Бұдан кейін ... ... оны ... сол ... ... ең таңдаулы оқу орны деп есептелінетін Омбы кадет ... ... Онда ... ... қоса ... және ... ... мен тарихы, батыс, орыс әдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, ... ... ... ... алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмесе де өзінің зеректігімен ... тез ... ... корпуста бірге оқыған Г.Н. Потанин: >, дейді.Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті оқытушысы Костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы ... ... ... етті. Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен,Белинский т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо ...  ... ... ... ... ... және әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жатқандығын аңғара алатын, өз кезінің ... ... бірі ... жылы ... ... ... көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры Березин танысады. Березин ... ... ... ауыз ... ...  ... ... ал өз тарапынан Шоқанды ескі жазу ескерткіштерін зерттеу ісіне тартқан. Березиннің тапсырмасы бойынша Тоқтамыс ханның  ... ... Бұл оның ... ... еңбегі еді. Жастығына қарамай, оның білімдарлығын, әсіресе, шығыс әдебиеті мен тарихын жақсы ... сол ... орыс ... да ... бағалап, мойындай бастаған болатын.Кадет корпусын он сегіз жасында бітірген Шоқан Батыс Сібір генерал губернаторының кеңсесінде қызметке қалдырылады. Бір жылдан ... ... ... мен ... ... ... аудандарын басқаратын генерал губернатор Гасфорттың адьютанты болып тағайындалады. Осы ... ... ... ол Орта Азия ... ... этнографиясы мен жағрафиясын зерттеуге белсене араласады.Уәлиханов (солдан) мен Достоевский (оңнан) 1858 ... жылы Ұлы ... ... ... ... ... Ресейге қосу бағытында жұмыс істеу үшін ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, ... ... ... арқылы Іле Алатауына дейін келеді. Жоңғар қақпасына, Алакөл, Тарбағатайға саяхат жасайды. Осы сапарында ... ... ауыз ... үлгілерін, тарихы мен этнографиясының материалдарын жинап алады. Қазақ халқының тарихы мен әдет-ғұрып, діни ұғымдары жайында материал жинап ... Бұл ... ... ... ол ,  ... ... жазады. Бұл еңбегін жоғары бағалаған генерал Г.Х.Гасфорт оны наградаға ұсынады, әскери лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик ... ... жылы М.М. ... ... ... ғылыми экспедицияға қатысып, қырғыз елін жете зерттеп, Ыстықкөл аймағының картасын жасасады. Қырғыздар мен Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... ауыз ... нұсқаларын жазып алады. Жазуы жоқ елдердің өткен ... мен ... ... үшін ... ұзақ ... ... күрделі эпостардың үлкен мәні барын түсінген Шоқан  ... ... , ... Шоқан, қырғыздардың ескі мифтерінен, аңыздарынан ертегілерінен жиналып, бір адам Манастың төңірегіне ... ... Бұл ... ол ...  ... Бұл аса зор ... қырғыз халқының өмірі, әдет-ғұрпы, жағрафиясы, діни дәрігерлік ... ... ... ... ... ... эпос   ... Бұл қырғыздың . Іле өзенінің басындағы Манас жорық жасады деген жерлерді барып көреді. Сібір мен Тянь Шань аралығында көшіп ... ... ... ... ... ... екені тарихта тұңғыш рет анықтап береді. Қырғыздардың көне тарихы жөніде жазған географы К.Риттердің, А. Гумбольттің, шығыстанушы ... Шотт пен ... ... сын ... ... ... ... қаласында болып, Жоңғария тарихымен шұғылданады. 1857 жылы тағы да қырғыз елінде болады. Осы сапарларда жинаған ... ол , , , ,  атты ... ... ... ... және ел тұрмысын Шоқан жазушылық шеберлікпен суреттеген. Осыдан ... оны орыс ...  деп ... ... ... саласындаы даңқы Петербург ғалымдарына да жетіп, жиырмадан жаңа асқан жас Шоқанды Орыс География ... ... ... етіп ...  --  1859 жылдары Шоқанның Қашғарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ... ... ол ... ... ... ... өлке болатын. Қоқан хандығының Қашқардағы консулы әрі саяси резидентінің көмегімен Қашқардың экономикалық саяси құрылымын ... бұл ... ... мен ... ... ... ... Қашқар сапарынан  атты еңбегі дүниеге келді. Бұл Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, әлеуметтік құрылысына арналып, сол ... ... биік ... жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы еді. Ұзамай ол ... ... ... қалған мұраның бірі бейнелеу өнеріндегі зерттеулері. Бұл еңбектер оның өнердің осы саласындағы қазақтың тұңғыш профессионал ... ... ... Ол ... портрет, пейзаж және халықтың тұрмыс салтын бейнелеумен айналысқан. Одан 150 -- дей ... ... ... 1965 КСРО ... ... (ЦФА тізімдемесі № 3154, Scott № 2971B)Туберкулез меңдегендіктен Петербургтен елге оралған Шоқан туған халқының екі жақты қанауда ... ... 1862 ... ... Атбасар округының аға сұлтаны болуға талпынады.  деп жазады ол бұл туралы досы ... ... ол бұл ... орындай алмай, аға сұлтандыққа өте алмай қалады. 1864 жылы ... ... ... ... ... шақыруымен Әулиеатаға (қазіргі Тараз қаласы) келеді. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосуды жақтаған ол ... ... ... ... ... ... ... патша генералының жергілікті халыққа жасаған зорлық-зомбылығын көріп, тез ... ... ... ... ... Алматы) қаласына келіп, одан әрі Тезек төренің аулына барып (бұрынғы Талдықорған облысы, Шоқан атындағы шаруашылық) тоқтайды. ... ... ... қалады.Сөйтіп жүргенде ескі өкпе ауруы қайта қозып, Шоқан 1865 жылдың сәуірінде қайтыс болады. Оның сүйегі ... ... ... ... ... ... жерге қойылады.Шоқанның шығармаларын жинап бастыруда орыс ғалымдарының еңбегі аса зор. Орыстың жағрафиялық қоғамы басып шығарған Шоқан шығармаларына жазған алғы сөзінде ... ...  деп ... ... ол сол аз ... адам қабілетінің ғажайып мүмкіндіктерін, гуманизмнің биік өресін, ұлтжандылықтың жалтақсыз үлгісін, ғылыми қабілет пен алғырлықтың қайран қаларлық өнегесін барша болмысымен, ... іс ... ... ...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов21 бет
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов жайлы11 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов14 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь