Қазақтың текті қыраны

Талғат Бигелдиновтің еншісіне ерекше тағдыр бұйырған



Ол тағдыр – қазақтың текті қыранының тағдыры. Қыран бүркіт қашан да мәрт келеді. Қыран мекені қияда. Қыран аңсары – күн астындағы шексіз, шетсіз кеңістік. Қыран самғауы зеңгір көктің төрінде. Қыранның шырқау биікті көксемейтін күні жоқ. Мұзбалақ қыран тұғыры – мәңгілік мұзарттар. Қазақтың текті қыраны, жеті қат көкте жаумен қисапсыз жағаласқанда жүрегі әсте шайлығып көрмеген, ел бағына туған қаһарман ұланы Талғат Бигелдинов даңқының, соны сүйіншілеп қуанған халық мерейінің биігі екі дүркін Кеңес Одағы Батыры жұлдыздарының сөнбес жарығымен сараланады.

Қарт қыран бүгінде сексеннің жетеуінде. Әлі де сол мұзарттағы тұғырында. Мәшинесін өзі айдайды. Көптен бергі сүйікті хоббиі – бал арасын бабымен ұстап, омартасын Алатау аңғарларында мұқияттап сайлайды. Жетпістен асқанда күркіреп жауға шапқан баяғы Бөгенбай бабасындай “Бетін аулақ қылсын, бірақ күн туа қалса ұшаққа отырып қайтадан самғауға әзірмін!” деп ширығуынан-ақ қайтпаған батыр сұсы білінгендей. Соған қарамастан батыр көңілі баладай риясыз. Күркірей күлімсіреген батыр ағаның бала мінезінен қилы-қияпат жылдарға мойынсұнбаған жан тазалығын танығандай жадырай түсеміз. Осынау қыран қазақпен аз-кем де болса әңгімелескен адам оның сөзінен, мінезінен ертегі батырларының ерекшелігін байқамай тұра алмас еді. Өзіміз байқадық.

Осы Кеңес Одағының Батыры атағын бір емес, екі рет алған қазақ аз ба, көп пе? Мүлдем қисынға келмейтін сұрақ. Екеудің бірі де емес, бірдің өзі, нағыз дүрдің өзі Бигелдинов Талғат. Мұны айтып елдің есіне салғанда Американы қайтадан ашқалы отырған жоқпыз. Тек сонау қаһарлы соғыс жылдарында Сталиннің жарлығы бойынша 80 жауынгерлік ұшуды табысты орындаған ұшқышқа Батыр атағы бері­летін болып белгіленген екен. Ал біздің Талғат ағамыз болса, 305 мәрте жауын­герлік тапсырмамен ұшып шығып, жауға соншама рет ойран салып шайқасқан, соншама рет өліммен беттесіп, арпалысып айқасқан. Қарапайым арифметикаға сал­сақ та, төрт немесе, кем дегенде, үш мәрте Кеңес Одағының Батыры болғандай екен! Әрине, екі Жұлдыз да тақиямызға тар келмес. Күпірлік болмасын, бірақ көңілде күмән барын қайтіп жасырайық. Қазаққа одан артықты қимаған, осы да жетер деген кердең пиғыл да болмай қалмаған-ау деп шамалаймыз. Ал мына екі мәрте Батыр атағын бермеске де Талғаттай өреннің бірінен бірі асқан, үдемелеген ерен ерлігі ерікке қоймаған. Шабытты шағындағы болат топшылы қызылшыл қыран қайтпас қайсарлығымен Жұлдызды жұлып алған, іліп түскен. Қиян-кескі сол күндердің өзінде неміс-кеңес майдан шебінің екі жағында да қысық көзді азиат Бигелдиновтің жаужүрек жалыны мен ұшқыш ретіндегі шеберлік шалымы аңызға айналғанын көзкөрген куәлар хатқа түсірген, құжаттарда таңбаланып қалған. Шабуылдағы қазақ сұңқарының айла-тәсілі, қабілет-қарымы, ұшақты қапысыз меңгеруі, ұрыстағы ұрымталдығы, өжеттігі өзгелерден оқ бойы озық болып дараланғанын да сарғайған құжаттар, ескірмес естеліктер жырдай қып жеткізген. Осылайша жердегі жаяу әскердің жортуыл-жорықтарында ғана емес, қазақ аты аспандағы айқастарда да бірден-бір Бигелдиновтің арқасында айдай әлемге әйгілене танылып, туған халқына мерей-мақтаныштың кенен олжасын асқан бір дарқандықпен молынан салғанына алғыс-рахметіміз де әрқашан айтыла беруі керек-ақ.
        
        ҚАЗАҚТЫҢ ТЕКТІ ҚЫРАНЫТалғат Бигелдиновтің еншісіне ерекше тағдыр бұйырғанОл тағдыр – қазақтың ... ... ... ...  бүркіт  қашан  дамәрт келеді. Қыран мекені  қияда.  Қыран  аңсары  –  күн  ...  ... ...  Қыран  самғауы  зеңгір  ...  ...  ...  ... ... күні жоқ. Мұзбалақ қыран  тұғыры  –  мәңгілік  ... ... ... жеті қат ... ...  қисапсыз  жағаласқанда  жүрегіәсте шайлығып көрмеген, ел ... ...  ...  ...  ...  Бигелдиновдаңқының, соны сүйіншілеп қуанған халық мерейінің  биігі  екі  ...  ... ... жұлдыздарының сөнбес жарығымен сараланады.Қарт  қыран  бүгінде  сексеннің  ...  Әлі  де  сол   ... ... өзі ... ... ... сүйікті хоббиі –  бал  арасынбабымен ұстап, омартасын Алатау аңғарларында мұқияттап  ...  ...  ...  ...  шапқан  баяғы  Бөгенбай  бабасындай  “Бетін  аулаққылсын, бірақ күн туа ... ... ... қайтадан  самғауға  әзірмін!”  депширығуынан-ақ қайтпаған  батыр  сұсы  білінгендей.  ...  ...  ... ... ... ... күлімсіреген  батыр  ағаның  бала  мінезіненқилы-қияпат  жылдарға  мойынсұнбаған  жан   тазалығын   ...   ... ... қыран  қазақпен  аз-кем  де  болса  әңгімелескен  адам  ... ... ... ... ... ... тұра ...  еді.Өзіміз байқадық.Осы Кеңес Одағының Батыры атағын бір ... екі рет ... ... аз  ... пе? ... ... келмейтін сұрақ. Екеудің бірі де  емес,  бірдің  өзі,нағыз  дүрдің  өзі  Бигелдинов  Талғат.  Мұны  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жоқпыз.  Тек   сонау   ...   ... ... ... бойынша 80 жауынгерлік ұшуды табысты  орындағанұшқышқа Батыр ... ... ...  белгіленген  екен.  Ал  біздің  Талғатағамыз болса, 305 ... ... ... ұшып ... ...   соншамарет  ойран  салып  ...  ...  рет  ...   ...   ... Қарапайым арифметикаға сал­сақ та, төрт немесе,  кем  дегенде,  ... ... ... ... болғандай екен! Әрине, екі Жұлдыз да  тақиямызғатар келмес. Күпірлік болмасын, бірақ көңілде күмән барын  қайтіп  жасырайық.Қазаққа одан ... ... осы да ...  ...  кердең  пиғыл  да  болмайқалмаған-ау деп шамалаймыз. Ал мына  екі  ...  ...  ...  бермеске  деТалғаттай  өреннің  бірінен  бірі  асқан,  үдемелеген  ерен  ерлігі   ...  ...  ...   ...   ...   қызылшыл   қыран   қайтпасқайсарлығымен Жұлдызды жұлып алған, іліп түскен.  Қиян-кескі  сол  ...  ...  ...  ...  екі  ...  да  қысық  көзді   азиатБигелдиновтің жаужүрек жалыны мен ... ...  ...   ...  ... ... ... хатқа түсірген,  құжаттарда  таңбаланып  қалған.Шабуылдағы қазақ  сұңқарының  айла-тәсілі,  ...  ...  ... ... ...  ...  өзгелерден  оқ  бойы  озық  болыпдараланғанын  да  ...  ...  ...   ...   ...   ... Осылайша жердегі жаяу әскердің  жортуыл-жорықтарында  ғана  емес,қазақ аты ... ... да ... ...  ...  ... ...  танылып,  туған  халқына  мерей-мақтаныштың  кенен  ... бір ... ... ... ... де әрқашан  айтылаберуі керек-ақ.Сол бір отты  күндерден  бері  де   алпыстан  астам  жыл  ...  ... ... ... Бір ... бір ...  қосыны  болып  тізе  қосасоғысқан ... де ірге ... ... ... ...  де  жиырмажылға таяп келеді. Ендеше, осынау, дүниені ... ... ...  ... бас ... ...  қазіргі  қарт  қыраны,  ардагер  жауынгерТалғат Бигелдинов  ...  жаңа  ...  ...  ...  ...  басгазетінің бетінде айтқан жөн сияқты.  Алға  озған  уақыт,  өркендеп  өрлегензаман  Батыр  ...   ...  бір  ...  ...  өмір  ...  көз  ...   елестете,   оған   ...   ...  ...  сыни  ...  тағы  бір  бағамдап   өтуге   ишараететіндей.Жә, олай болса, аспан  ...  ...  ...  ...  тартуеткен талайлы тағдыры қалай, қай жерде, қашан басталып еді?Бұрынғы  Ақмола-Қараөткел  төңірегіндегі  атақоныс,   ...   ... ...  ескі  ...  ауылында,  Бигелді  қарттың  әулетіндеқазақтың ... ... ... ... ...  ...  келеді.  Сол  біраумалы-төкпелі заманда Майбалықтан басталған хикая  Қордайдан  асып,  ... ... бет ... Ғали ... ... байының көп малын  айдаған  Бигелдібалалары Жүсіпбек пен Жақыпбек Пішпек қаласының маңына жетеді.  Ғали  ... жоқ, ... ...  ...  бастығы  ағайынды  жігіттер  сол  арадақызыл әскербасы Михаил Фрунзенің корпусына тап ... ... ...  ... малын айдап келдік, өзі жоқ, малды не істерге білмей  тұрмыз”  дейді.“Сендер кімсіңдер?” десе, “Бигелді балаларымыз”  ...  ...  ...  ... ... ... малды бізге тапсырыңдар”  дейді.  “Олай  болса,  ...... ... – тек, әй, ... ...  ...  мал  бердідеп  пиши  бумага,  пиши  ...  ...  ...  ...   ...   ... ... военным округом М.В.Фрунзе,  принимаю  скотаГали бая  от  ...  ...  ...  и  Жакупбека  и  других,  всоставе: 20 тыс. ... 500 ... ... ...  мағынадағы  қолхат  жазып,мөрін басып береді. Малшыларды да қанатының астына  алып  қолдарына  ... ... ... ...  ...  ...  әскерше  киіндіріпқойып, малды одан әрі қаратады. Сойыс-мұқтажға  мал  сұраса  беріп  тұрыңдардеп ... Ал ... ... ...  ...  ...  жазуының  ғажабынақараңызшы, қызыл сардар Фрунзенің нақ  осы  қолхаты  он  ...  жыл  ...  ...  ұшқыштар  мектебіне  оқуға  қабылдануына   бірден-біршарапат-септігін тигізген ақжолтай құжат болды.Батырдың балалық шағы ... өтті  ...  ...  бір  ...  ...  деуге  келмес.  Ел  қатарлы  күн  ...  ...   ...  ...  та  ...  ...  ...  Жүсіпбек  “Кожа-Синдикат”  мекемесінде  жұмысшы  боп,  ...  мал  ...  ...  әкесіЖақыпбек арбакеш болды. Екі отбасы Пішпектің шет жағында,  бөлектенбей,  бірқорада тұрды. Асып ... ... ... ...  тату-тәтті.Мейір де жеткілікті. Төрт-бес бала. Ең кішкентайы  ...  ...  ... ... бауырларымен ойнайды. Сол  кезде  Пішпекте  орыс,  ...  ... ... ... және ...  ...  ...  екен.  Сөйтіп,Талғат татар мектебіне барып тіл сындырады. Осы жағдай қазақшасына  ...  және   ...   ...   ...   сөйлейтін   Талғат   ағамыздыңлексиконынан  әлі  күнге  байқалады.   Әрі   ...   ...   тағы   ... ... әуезді де жағымды естіледі.Бигелді атасының 101 жасап қайтқан қарындасы – Қадиша әжесі  кішкентайТал­ғатты керемет жақсы көрді, бар мейірімін төге ... ...  ...  жылдардағы  ашаршылық  қысыңқыраған  уақыттарда   еттірілік   ... ... жер ... тау ... ай ... ... жүгері  екті.  Үй  ішіалты ай жаз бойы  тайлы-тұяғымен  түгелдей  егістік  басында  болады.  ... ... ... үйді ... бие мен сиырды бағып, сауатын да  Талғатеді. Өстіп еңбекке, ... ... Қара ...  ...  қатып-пісіп шынықты.Осындай шыныққан  шымыр  жасөспірімнің  Фрунзе  аэроклубында  үздіктерқатарында  ...  ...  та  жайт  ...  Тек  аэроклубтың   ұшудаярлығы жөніндегі бастығы  Цурановтың:  ...  ...  ...  жас  ... ... ... жіберсе, тіптен  жақсы”  деп  қолдап  мақтағанынақарамастан, ұшқыштар мектебіне  ...  үшін  ...  ...  ... ... ... көзге қораштау бұған қарап:  “Ей,  ты,  ...  ... не ... ... ... я байский сын”  деп  жылап  жіберердей  тұражүгірген бойы ... ұшып ... ... ... сен бай  ...  ...  ... алмай жатыр анда!”. “Айналайын, балам-ау, ана  күзгінің  артында  ... соны ... ... ... ... ... Сол  ...  Талғат  Фрунзеберген қолхатты тауып алып, аэроклубқа қайтадан жүгіреді. Екі  лейтенантыменбірге әлгі капитан отыр екен, алқынысы ...  ...  я  ...  сын!Вот! Скот сдавал  советской  власти.  ...  деп  ...  ...  ... ...  атып  ...  ...  көздері  адырайып  кетті  дейді.Қолхатты бірінен соң бірі алып оқып, бір-біріне қарап,  ұзақтау  үнсіздіктенкейін капитан ... ... ты ... в ... ... ... ... ақ жолы  атақты  Фрунзе  берген  бір  жапыраққағаздың арқасында осылай ашылып еді. Ол ... ... ...  тым  ... ... ... бұл.  ... Саратовтың  арнайы  барлаушылық  ұшқыштаравиамек­тебіне оқуға жіберілді. Оны ... соң ... 3-ші  ...  1-ші   ...   ...   ...   ...   аспан   қыранымамандығының қыры мен сырын тәптіштеп меңгерді.  Одан  соң  ИЛ-2  ... ... ... ...  ...  ...  ұзын-ырғасы  екі  жарым  жылшамасында ... ... Тек ... ... ... 1942  жылғы  желтоқсан  айындаТалғат Бигелдинов ... 144-ші ... деп ... алғы  ...  800-ші ... ... ...  қосылып,  соның  құрамында  соғыстың  ... ... ... ... бастан өткере кешіп өтті.Осы арада Талғаттай қыранның пырағы – ИЛ-2 ...  ...  ... ... ... Жалпы  авиация  шабуылдаушы,  қырып-жойғыш,  бомбалаушы,барлаушылық  деп  бірнеше  ...  ...  ғой.  ...  ішінде  шабуылдаушыавиа­цияның негізгі міндеті жер бетіндегі жаудың адам  күші  мен  ... ... ... Осы ... ... ИЛ-2 ұшағы  екі  зеңбірек,  екіпулеметпен  жабдықталған.  Жеткілікті  мөлшерде  “Катюша”  атымен  реактивтіснарядтары мен ... бар. ... ...  басып  оқ  атқан  кездесырт-сырт еткен фотоқондырғылар қоса жұмыс істейді. Сөйтіп, ол ...  ... ... күш-қару саналып, оларды көргенде жаудың  үрейі  ...  ...  бір  ...  сол,  ...  батырдың  ұшу-техникалықдаярлығының ғаламат тиянақтылығы мен тыңғылықтылығы.  Бигелдиновке  ... оның  ...  ...  қалыптасқан  нышандарыбай­қалғандай. “ИЛ-2 ұшағын  меңгеруі  тамаша.  Ұшуды  жақсы  ...  ... ... ... ... ... ... Әуеде  сабырлы,се­німмен ұшады” деген бағаларға  лайықтылығын  ол  ...  ...  ... ... ... ... үшін ... үйрену кезеңі, біртіндеп бейімделумерзімі  болған  жоқ.  Алғашқы  шайқастан-ақ  жауға  жасындай  тиді.  ... ...  ...  ...  ...  генерал-полковнигі,Кеңес Одағының Батыры Н.Каманиннің куәлігіне  жүгінсек,  тұңғыш  жауынгерліктапсырманы  орындау   ...   оның   ...   ...   нысанаға   сәттішүйілгендігі сонша, бомбалар бензин  қоймасына  қолмен  қойғандай  дәлдікпентүсіп, ал ... ... ... ... ... ...  көкке  ұшырыпөртеп жібереді. Кәнігі ұшқыштардың өздерінде де мұндай тас-түйін  шалымдылықсирек кездеседі  екен.  Ал,  ...  ...  ...  ...  ... Сорғалап құйылғанда түлкінің ғана емес,  арлан  ...  да  ... ... қазақ қыранының алғырлық қасиеті осындай болса керек-ті.Майдандағы қазақ қыраны тынымсыз ұшты. Ол шабуыл соққыларының  ...  ...  ...  ...  ...  қиядағыны   шалатын   аспанбар­лаушысына  айналды.  Көк  ...  ...  ...  ...  сол  ... аспандағы айқастарының құдіретті  қыран  бүркіті  осы  Талғат  еді.Келе-келе оны ұрыстарға топтың сардар серкесі етіп ... ...  Нақ  ... майдангер  ақын  Қасым:  “Білмеймін,  ...  ...  ...  ... деп тура дәл осы шақта жау аспанында нажағайдай  жарқылдап,  ... ... жас ... ... ...  арнап  айтқандай  екен.  Жаңағыжарқын  тұлға  Каманин:  “Қазақ  ...  ...  ...  ұлы   ...   ... ... жолынан өтті. Мен үшін оның марапатқа,  офицерлік  атаққаұсынылған қағаздарына қол қою да  бір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  от  кешкен   ортасындағы   сыйлы-сүйкімділігі   деаңғарылғандай.Үш жүз бес рет ... ... ...  ұрыс  салып  майдандастыдеп айтуға ғана  оңай.  Басты  гәп  жан  ...  жан  ...  ...  ... жеңіп шығу  болса,  Талғат  соғыста  305  рет  жеңіске  ... ... 305 рет ... ... Ерліктің мақсаты әрдайым  жеңіске  жетіпотыру болса, сол ...  ...  ...  ...  мәрттікпен  көтерілебілді. Ол жер жастандырған жау саны, ... ...  мен  ... ... ... ... берді. Бір өзі алғашқы он ұшу  жорығында-ақдұшпанның ... ... 10  ...  2  ...  4  ...  ... гитлершіл мен бір жойғыш-қырғиын құртып жіберген. Сол ерлігі  үшін  еңалғаш рет Екінші дәрежелі Отан ... ... ... жау ... ... ...  ...   аса  күрделіқиын­дығына қарамастан, Талғат Бигелдинов зениткалардан жауған  қалың  оқтыңара­сынан аман  өте  ...  жеке  өзі  ...  екі  ...  ... ... зақымдап, қатардан шығарды. Осы Харьковтың түбінде  өзұшағы құла­тып түсірілгенде тіршілік тайталасындағы қыңбас  қайсарлығы  ... Жау ... ...  ...  ...  ...  жаралы  сайыпқыран  өзінәлдеқашан  өлдіге  санаған  үйіріне  ...  ...  ...  соң   шайқаскөгінде, сайыс төрінде қайтадан  қиқулап  самғады,  жау  көзіне  әзірейілдейкөрініп, ажал ... ... атып  ...  ер  кім,  соны  көрсетіңдерші”дейтін неміс офицерінің сол кездерде Талғаттың өнеріне табынды  демесек  те,таң қалғаны ... ...  ...  ...  ...  ... бастап шығатын  болды.  Қиян-кескі  қатал  ұрыстардың  от-жалынындашыныға түсті,   шайқастағы  шеберлігін  ...  ...  ...  ... ... ... көкдауыл перісіне айналды. “Ұшатын танк”  атандырып,ИЛ-2 ұшағына да дем  салып,  даңқын  ...  осы  ...  Ал  ... ИЛ-2-лерге “Қара ажал” деп ат қойған екен.Соғыста ерлік көрсеткіші жауға келтірілген  ...  ...  ... оң ... ... алу ... ...  ғана  Т.Бигелдинов10 танкті, 32 автомәшинені, 18 атарбаны, 8 зеңбіректі жоқ қылып,  180  ... жер ... ... ... жойқын өрт шығарды. 1943  жылдыңжел­тоқсанында Талғаттың звеносы  Шевченко  ...  ...  16  ... әскер, техника мен қару-жарақ әкеле жатқан үш эшелонды  ... ... ... ...  Жол  ...  ...  пойыздар  қозғалысытоқтап, соның нәтижесінде  дұшпанның  белгілеген  қарсы  шабуылын  болдырмайтастады.Айта  берсе,  ...  ...   көп.   ...   ...   ...  автомәшинелер  керуені,  қару-жарақ  пен  бензин  қоймаларындақисап  жоқ.  Бұл   ғажап   ...   ...   ...   аға   ... ...  паш  етілген,  Ұлы  Отан  соғысының  жәдігерлішежіресіндегі өлмес, өшпес жырдай қатталып ... ... ...  жан-жүрегіне алапат жара түсірген сол қанды қырғын, қияпат  соғыста  неше  немісөлтіріліп,  ...   ...   бен   ...   қоймасы   қиратылып,   неше“мессершмит” атып түсірілгенінің дәл  есебіне  бәрібір  жете  ...  ... ... ...  киесін  солдаттың  ғашық  жары  жолдаған  кестеліорамалдың шетіне сусардай түйе де ...  ...  де  ...  ... ... қызық емес, сол арқылы  қанша  отандас  бауырларының  өмірінсақтағаны қымбатырақ. Қыран ерлігінің ұрпақ жатқа айтар өмір ...  ... ... болар.Сол жырдан бір мысал келтірсек, 144-ші гвардия  авиаполкінің  ардагеріЯ.Шапочка  Талғат  ағамыз  ...  ...  деп   ...   ...   ... ... ең сайыпқыран ұшқыш-штурмовиктердің бірі деп  саналды.Ол полкымыз үшін ғана емес, сонымен бірге дивизия,  ...  және  ...  ... үшін және тіпті жаяу әскер бөлімдері үшін де  барлау  жүргізді.  Меннақ осы Талғат Бигелдинов басқарған ... ...  ...  ... ... етемін”.Иә, алып-қосары жоқ риясыз сезім, батырға деген  ізгі  ілтипат  осылайақтарылған. Айлар өте берді. Талғат ... ... 2-ші және 1-ші  ...  ...  ...  ...  қимылдары   ұлғая   берді,батырлығы  мен  батылдығына  ешкім  талас  ...  ...  ...  ІІдәрежелі Отан соғысы, екі мәрте І дәрежелі Отан соғысы, екі  рет  Қызыл  Ту,Александр Невский, ІІІ ... ... ... ... “Жеңіс”  ордендерімен,Поляк Әскерінің “Алтын  Кресімен”  марапатталып  үлгерді.  Абайша  ... ... ұлды елі де ... 1944 ...  26  ...  КСРО  ... Төралқасының Жарлығымен Талғат  Бигелдиновке  Кеңес  Одағының  ... ... ал 1945 ... 27  ...  Жарлық  оның  төсіне  екіншіЖұлдызды жарқырата тақты. Бүкіл соғыстың өн бойында жау  жайлаған  ... ... ... 500 ... ... ұшқанда бір де  бір  рет  бағытынанжаңылып көрмеген бағдаршыл  болжампаз  да  біздің  Бигелдинов  ...  ... ... май­данында 420  жауынгерлік  ұшуды  шығынсыз  атқарған  оныңэскадрильясы  полкта  бірінші  орынды  ұстап  ...  Оның  ...  ...  ...  ...   мен   ...   158-ші   ... командирі, Кеңес Одағының Батыры, гвардия майоры Н.Лощак,  152-ші  гвардиялық  истребительдер  авиаполкының  командирі,  екі  ...  ...   ...   ...   ...    ...    ...    айғақтады,фотобақылаулар куәландырды. Оған Батыр атағы  берілуін  ...  ... ... ... мен ... И.Конев және  басқа  сардарлар  қызуқуаттап қолдады.Алғашқы Батыр атағына  ұсынылған  құжатта  ...  ...  ... ... ... ...  деп  ...  Онда  былай  депкөр­сетілген: “Бірінші гвардиялық шабуылдаушы авиакорпустың 800-ші  полкыныңқұрамында  ...  ...  ...  және  2-ші  ...   майдандарындағыұрыстарға  қатыса  отырып,  155  жауынгерлік  ұшу  ...  Өзі   ... 1670 ...  ...  ...  ...  рет  бағдарданжаңылмады, өз әскерлеріне жаңсақтан соққы жасау оқиғасын болдырмады.  “Круг”ұрыс тәртібімен  жауға  соққы  ...  ...  ...  ...  ... ... ... әрі  шығынсыз  шабуылды  қамтамасыз  ету  үшін  ... осы ... ... ... отырды.Сәтті  орындалған  155  жауынгерлік   ұшуда   ...   ...   ... ... бес ... атып ... ... Александрия,  Знаменск,Кировоград қала­ларын азат ету жолындағы шайқастарда  қаһармандық  танытқаныүшін, ... ...  ...  ...  ...  ...  ұрыстарғақатысқаны үшін, дұшпанның адам күші мен техникасына ойсыратқан  үлкен  шығынкелтіргені үшін – Кеңес Одағының Батыры ... ... ... ... ... ... ...  сырларын  шертеді.Екінші Жұлдызға ұсынылған сипаттамада да жеке өзінің қаншама ұрыс  ... жау ... ...  жөнінде  бұлтартпас  деректер  келтірілген.  ... да ... ... ... жеке өзі және  топ  ...  ... ... ұшуларда көрсеткен ерлігі мен өжеттігі және Висла,  Шпрея,Нейса өзендерінен өтуді қамтамасыз еткендігі, ... ...  ... ... ... атап ... ... аспан шайқастарының саясат-сырларын,  ұңғыл-шұңғылынжете меңгерген саңлақ болды. Польшаға  кірген  уақыт.  Бір  батальон   ... ар  ...  ...  ...  ...  ...  шағын  плацдарм  алыпбекініпті.  ...  ...  ...  де  осы  ...  ...  ... бір әдеті, барлауға түнгі  уақытта  шығатын.  Бір  жолы  таң  ... ... ... ... шаңды көреді.  Анықтап  қараса,  40  шамалытанк соқтыртып келе ...  ...  ...  батальонға  50  шақырымдайқалған. Жетсе болды, тып-типыл қылып өтпек. Талғат дереу  жерге  хабарлайды:Резеда! Резеда! Мен – ... ... да  ...  ...  ...  кез-келген аэродромға қонып, ұшақтар тобын  алып  шабуылдауға  рұқсат  етіңіз...Сол арада Талғат аэродромға ... ... ... ... да, әзір  ... ұшақты  бастап  барып  әлгі  мұздай  құр­санған  танктердің  тас-талқаныншығарады. Сонда ... ... 10 ...  жақындап  келіп  қалыпты.Енді 10 минут кешіккенде батальонды құртады екен... Маршал Коневтің  айрықшаалғысын алып, ықыласына бөленгені осы жолы ... ... ... 9 ... ... соңғы нүктесін қою құрметі де қазаққы­ранының  пешенесіне   ...   Сол   күні   ...   ...   ...  ... эскадрильяңмен Праганың күнгей  шетінен  жер  бауырлапұшып өт!” деген шұғыл ... ... ... ...  ...  ... орнығып алған бір эсэс дивизиясы  “сөзсіз  тізе  бүгуді”  мойындамай,қарсыласып  ...   ...   ...   қара   ...   ...   ... ... беренді сұңқарлары шүйіле қаптап ұшқанда  жау  жүйкесібырт-бырт  үзіліп,  қолдарын   көтеріп   беріле   ...   Оқ   ...  әуе  ...  ...  ...  ...  ...  Сондақұлақтағы  радиоқондырмадан:  “Молодец,  Бигельдинов!   Задание   выполнено!Возвращайся домой!”  ...  ...  ...  шат  ...  ... ... ... ертіп, соғыстың  соңғы  нүктесін  қойып,  Дрездентүбіндегі тұрақтарына жеңіс жалауын ... ... ... ...  ...  ...  ...  Әскери-әуе  академиясындаоқып, кеңес армиясындағы бөлімдер  мен  құрамалар  командирі,  штаб  ...  ...  ...  алып  ...  ...  ...   реактивтіұшақтарды игерумен шұғылданды. Бір жолғы сынақ ұшуы кезінде апатқа  ұшырады,алты ай бойы ажалмен арпалысты.  Асыл  тек  бұл  ...  де  ...  ... ... мүгедегі болса да, бейбіт өмірден өз  орнын  ...  ... ... ... бере ... онсыз  да  туған  ел,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Талғат  ағамыз  ордалы   отбасыменқотарыла көшіп, Алматыға келген. Бейбіт өмірдің  де  ой-шұқыры  ... ... аз  емес  қой.  ...  Кеңес  Одағының  Азаматтық  авиация  басбасқармасына ... ... хат ... ... ...  Сөйтіп,  ҚазақстанныңАзаматтық   авиация   басқармасы   бастығының   орынбасары   ...   ... ... ... сәлем­хат та көп ұзатпай келіп  қалды.  Иә,әрине,  келіседі!  Бұл  1956  жыл  болатын.   Сөз   ...   ... ... ... ... тағдырдың екінші бір арналы  тарауы,аса маңызды саласы осы ... ... ... төрінде бастау алды.Ол нендей тарау десеңіз, азаматтық авиацияның  Қазақстандағы  ... ... еді. ... ... басшылары Мәскеуге бару  үшін  сағатына200 шақырымдық  ЛИ-12  ұшағымен  әуелі  ...  ...  ...  ... ... күтіп, билет алып, содан кейін ғана ИЛ-18 ұшағымен  Мәскеугеұшады. Қайтарда тағы солай. Себебі, Алматыда ИЛ-18  ұшып-қонатын  ... ... алаң  жоқ.  Бұл  ...  ...  Бигелдинов  бола  ма!Батырлығына баспай тұра алмады.  ...  ...  ...  ...  “Мынаусұмдық қой” деді Жұмабек Тәшеновке. Республиканың басқа ... да  ...  ...  тиісті  ұсыныспен  шықты.  Сөйтіп,  көп   ұзамай   батырдыңқамшылауымен, белсенді бастамасымен Үкімет республикада ...  ... оның ... ... ... ... Құдіреттің  бұйрығыменосы тағдыршешті жоспарды жүзеге асырушы да еліміздің бас ұшқышы, бас  қыраныТалғат Бигел­динов болғандығына қайран ... өзі де ...  ...  Оныңбасшылығымен  һәм  тікелей  қатысуымен  ауыр   ұшақтарға   арналған   ... ... ... және ... ... құрылысы қолға  алынды.Жұмыс жоғары сапада, жедел қарқынмен  жүргізілді.  Жолтабан  салу  ... ... ... ... ... ... үшін 1958  жылдың  18қазанында  Талғат   Жақыпбекұлы   Қазақ   КСР   Жоғарғы   ...   ... ...  ...  ...  Тәшенов  сынды  атпал  тұлғаныңқолынан алған осы бір грамота тым ыстық,  ...  ...  кем  ...  ...  ...  ...  әуе  ...  тартудың  да  бастауындаБигелдиновтің тұрғаны тегін емес, жазмышты нышан демеске лажымыз ... ... ...  мен  ұшып-қонатын  жолтабандар  салу  бүкілҚазақстан бойынша кең қанат жайды. Талғат Жақыпбекұлы бұл іске асқан  ... ... ... ...  осы  ...  ...  ... жолдар  бас  басқармасы  бастығының  орынбасары  Леонид  Гончаров  сындыпікірлестер, әріптестер іздеп тапты, ... мен ... ...  ...  ...  мен   ұшақтарды    қондырып-ұшыратын   ...   ... Өзі  жаңа  ...  жете  ...  үшін  Мәскеудің  инженерлік-құрылыс институтына сырттай  түсіп,  бітіріп  алды.  Ұшқыштығына  қоса  ... да ... ... ... ...  құжаттамаларынжасау­дағы,  басқадай  шаруаларын  реттестірудегі  Бигелдинов   –   ...   ...   ...   ...   ...   ...   ... қол жеткізді дей аламыз.Алматыдан соң Балқаштың әуежайын қолға ... Одан  соң  ... ... Павлодарда  және  Гурьев  пен  Оралдан  басқа  барлықоблыс ... сол  ...  ...  ...  ...  ұшу-қонуалаңдары  бар  аэродромдар  салынды.  ...  үшін  бұл   ...   ...  та,  әрі  ...  әрі  моральдық-психологиялық  та  маңызызорлығын айтып жатудың өзі артық.  Сондықтан  да  ...  ...  ... 9 ... марапаттаған өз Құрмет  грамотасында  Қазақ  КСР  ЖоғарғыКеңесінің ... ... ... ...  өркендетуге  белсендіқа­тысқаны үшін” деп айрықша атап ... ... ... ... ... тәңір тарапынан ерекше бақыт  бұйырғанынтағы бір қайталап айтпай кете алмаймыз. Ақмола төңірегін  зерттеп,  тексеріпқарай ... ... ... ... барлық  параметрлері  бойынша  Талғатағаның  туған  ауылы  Майбалықтың  маңайы  сәйкес  боп  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  да  қыран  перзентінің  өзіжүргізді. Мәскеуден алғаш  ИЛ-18  ...  ...  ...  ...  ...  келіншектері  мен  балаларын  ұшаққа  отырғызып,   Ақмолааспанында  серуендеткен  сері  ...  ...  ...   бас   ... ... халқымыздың бас ұшқышы,  батыр  қыранының  ауылына  осылайорнаған. Мұны қалай тәңірдің бұйрығы, тағдырдың сыйы ...  соң  ...  құсы   ...   ...   тағы   да   ... Лисаков кен байыту комбинатының құрылысына кірісті,  одан  ... ... ... ... ... ...  республикалықкітапхана ғимаратын салды. Осы жылдарда өзінің құрылысшылар ұжымымен  барлықоблыстарда  автодромды  ...  ...  ...   ...   ... ... кім де болсын тәнті болғандай. Сөйтіп,  1972  жылышаруашылық органдардағы белсенді  жұмысы  үшін  ...  ...  ... ... ... да көп  ...  ...  Талғат  Бигелдиновағамыздың республикаға сіңірген ерен  еңбегі,  еңбектегі  ...  ... ... ... ... деп  айта  алсақ  керек.  ...  ... ... ... ... ... ... өркендеріне қуанулы.  Халыққұрметіне бөленген. Елбасы да ілтипатынан әсте  ...  ...  ...  марапаттарынан  кенде  емес.  “Отан”,  І  ...   Даңқ   ... ... айғағы. Ақтөбе Жоғары азаматтық авиация ұшқыштар  институтымен  Қарағанды   республикалық  авиациялық  училищесіне  екі   ...   ... ... ...  Бигелдиновтің  есімі  берілген.  Бірнеше  қалалардыңқұрметті азаматы. Ел өмірін қадағалап, үн қосып  отырады.  ...  ... ... ... ... ... ... еншілеген қазақтың осындай текті  қыраны  болғанына  ... Қарт ... ... бой ... ... мол ... Қорғанбек АМАНЖОЛ.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай3 бет
Африка туралы мәліметтер9 бет
Жерді антропогедік әсерден қорғау4 бет
Мемлекеттік рәміздер6 бет
Саят құстары және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері9 бет
Таулар2 бет
Тибет таулы қыратының географиялық орналасуы22 бет
Швеция6 бет
Құстардың экологиясы3 бет
Арнайы функциялар29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь