Қоғамдық ұдайы өндірістегі қаржының мәні, функциялары және рөлі

1. Қоғамдық ұдайы өндірістегі қаржының мәні, функциялары және рөлі
Қаржы ( «қолма-қол ақша», «табыс» ұғымын білдіретін орта ғасырдағы латын тілінің «fіnancіa» сөзінен пайда болған француздың «fіnance» сөзінен шыққан) – тауар-ақшалай қа- тынастармен және мемлекеттің өмір сүруімен байланысты тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категория- лардың бірі. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар-ақшалай айырбасқа көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің қаржылық ресурстарға қажеттіліктерімен тығыз байланысты болды.
Қаржының мәні, оның даму заңдылықтары, тауар-ақшалай қатынастарды қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс үдері- сіндегі рөлі қоғамның экономикалық құрылысымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Қоғамда адамдардың, олардың топтарының (ұжымдарының) қызметі қатынастарда, яғни белгілі бір мүдделердің негізіндегі өзара байланыстарда, тиісті қажеттіліктерді бейнелеп көрсететін осындай мүдделерді қанағаттандыруда қалыптасады.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақ¬ша¬лай қатынас- тар эко¬но-ми¬ка¬лық¬ қатынастарға жатады, ал бұл қатынастар өз ке- зегінде қоғамдық қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі – өн- дірістік қатынастарға кіріктіріледі.
Қоғамдық қатынастар тауарларды, игіліктерді және қызметтерді қоғамдық өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну үдерісінде қалыптасады, бұл тауарлар, игіліктер және қызметтер осы үздіксіз жалғасып жататын төрт стадияның (фазаның) өзара байланысы және өзара тәуелді үйлесімі ретіндегі ұдайы өндірісті сипаттайды. Ұдайы өндіріс стадиялары қоғамдық өндіріс үдерісінің қатысушылары арасында тауарлай қатынастардың болуын айқындайды, өйткені өндірілген өнімдер сатып алуға-сатуға жататын тауарлар ретінде болады: өнім оны тұтынудан бұрын айырбастау және бөлу стадияларынан өтеді. Бұл ретте материалдық өндіріс қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыларының қажеттіліктері мен мүдделері қанағаттандырылуы тиіс.Қаржыға қатысты функ¬ция осы экономикалық категорияға тән қызмет тобын, мәннің іс-қимылдағы көрінісін, са¬па¬ның¬ өзі¬не¬ тән¬ ка¬те-го¬рияла¬ры ¬кес¬кі¬ні¬нің¬ ай¬рық¬ша¬лық¬ты¬¬ әдіс¬те¬рін білдіреді. Функцияда категорияның қоғамдық арналымы бейнелеп көрсеті- леді, оның экономикалық табиғаты ашылады. Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тәрізді екі тұжырымдамасы. қаржы екі¬ функция орын- дайды: бөлу және бақылау. Бөл¬гіш¬тік¬ функ¬ция¬ның көмегімен жалпы қоғамдық өнім мен оның аса маңызды бөлігі – ұлттық табыс, сондай-ақ ұлттық байлықтың бір бөлігі (мысалы, айналым қаражаттарын, мемле- кеттік мүлікті сату операцияларын шығарып тастағанда) бөліне- ді және қайта бөлінеді. бөлгіштік функция арқылы қаржы ақшалай табыстарды қалыптасты- ру және қаражаттарды жұмсау жолымен мемлекеттің, экономикалық агенттердің экономикалық мүдделерін қамтып көрсететін белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырады. Қаржының ұдайыөндірістік функциясының қосалқы функцияларының мазмұнын табыстар мен қорларды жасау және пайдалану үдерісінде болып жататын экономикалық қатынастардың сипатымен, сондай-ақ осы үдерістердің қатысушыларының құрамымен түсіндіріледі. Табыстарды жасаудың тікелей көзі материалдық өндіріс сферасында алынатын ұлттық табыс болып табылады. Ұлттық табысты алғашқы бөлу үдерісінде экономиканың бастапқы буындары- ның – фирмалардың, компаниялардың, үй шаруашылықтарының бастапқы табыстары жасалады. Қаржы көмегімен жететін нәтижелерді бағалауға жалпы тәсіл- деме қаржының рөлін үш бағытта атқаруға мүмкіндік жасайды:
1) ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы көздерімен қамтамасыз ету тұрғысынан;
2) қаржыны қоғамдық өндірістің құндық құрылымын реттеу үшін пайдалану тұрғысынан;
3) қаржыны әлеуметтік-экономикалық дамудың ынталандыр- масы ретінде пайдалану тұрғысынан.
        
        * Қоғамдық  ұдайы  өндірістегі  қаржының  мәні, функциялары  және рөліҚаржы ( ,  ұғымын білдіретін орта ... ... ...  ... ... болған француздың  сөзінен шыққан)  -  тауар-ақшалай қа- тынастармен және ... өмір ... ... тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категория- лардың бірі. Ол ... ... ... ... ... көшу ... пайда болып, дамыды және мемлекеттің қаржылық ресурстарға қажеттіліктерімен тығыз байланысты болды. ... ... оның даму ... тауар-ақшалай қатынастарды қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс үдері- сіндегі рөлі қоғамның экономикалық құрылысымен, ... ... және ... ... ... ... олардың топтарының (ұжымдарының) қызметі қатынастарда, яғни белгілі бір мүдделердің негізіндегі өзара байланыстарда, тиісті қажеттіліктерді бейнелеп көрсететін осындай мүдделерді қанағаттандыруда қалыптасады. ... ... ... ақ - ша - лай ... тар эко - но - ми - ка - лық -  ... ... ал бұл қатынастар өз ке- зегінде қоғамдық қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі  -  өн- дірістік ... ... ... ... ... және қызметтерді қоғамдық өндіру, бөлу, айырбастау және ... ... ... бұл ... ... және ... осы ... жалғасып жататын төрт стадияның (фазаның) өзара байланысы және өзара тәуелді үйлесімі ... ... ... ... Ұдайы өндіріс стадиялары қоғамдық өндіріс үдерісінің қатысушылары арасында тауарлай қатынастардың ... ... ... ... ... ... алуға-сатуға жататын тауарлар ретінде болады: өнім оны тұтынудан бұрын айырбастау және бөлу ... ... Бұл ... ... өндіріс қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыларының қажеттіліктері мен мүдделері қанағаттандырылуы тиіс.Қаржыға қатысты функ - ция осы экономикалық ... тән ... ... ... ... ... са - па - ның -  өзі - не -  тән -  ка - те - го - ... - ры  - кес - кі - ні - нің -  ай - рық - ша - лық - ты -  -  әдіс - те - рін ... ... ... ... ... ... ... леді, оның экономикалық табиғаты ашылады. Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тәрізді екі ... ... екі -  ... ... ... бөлу және ... Бөл - гіш - тік -  функ - ция - ның ... жалпы қоғамдық өнім мен оның аса маңызды бөлігі  -  ұлттық табыс, сондай-ақ ұлттық байлықтың бір ... ... ... ... мемле- кеттік мүлікті сату операцияларын шығарып тастағанда) бөліне- ді және ... ... ... ... арқылы қаржы ақшалай табыстарды қалыптасты- ру және қаражаттарды жұмсау жолымен мемлекеттің, экономикалық агенттердің ... ... ... көрсететін белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырады. Қаржының ұдайыөндірістік ... ... ... ... ... мен қорларды жасау және пайдалану үдерісінде болып жататын ... ... ... ... осы үдерістердің қатысушыларының құрамымен түсіндіріледі. Табыстарды жасаудың тікелей көзі материалдық өндіріс сферасында алынатын ұлттық табыс болып табылады. Ұлттық табысты алғашқы бөлу ... ... ... буындары- ның  -  фирмалардың, компаниялардың, үй шаруашылықтарының бастапқы табыстары жасалады. Қаржы көмегімен жететін нәтижелерді бағалауға жалпы ... деме ... ... үш ... ... мүмкіндік жасайды: 1) ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы көздерімен қамтамасыз ету тұрғысынан; 2) қаржыны қоғамдық өндірістің ... ... ... үшін ... ... 3) қаржыны әлеуметтік-экономикалық дамудың ынталандыр- масы ретінде пайдалану тұрғысынан. * Қаржының  айрықшалықты  ... Әр ... ... ... бар осы ... ... қаржымен қатар басқа экономикалық категориялар да  -  ақша, ... ... ... құн және ... ... ... әрқайсысы өзінің функцияларын (тауардың құнын немесе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек өлшемі мен ... ... ... ... ынталандыру, кәсіпорындар қызметінің нәтижелерін бағалау) орындайды, оларда қоғам дамуындағы бұл ... мәні мен ... ... Қаржының олардың барлығынан өзінің айрықшалықты белгілері бойынша айырмашылығы бар. Қаржы әрқашан экономика- лық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы ... әр ... суб- ... арасындағы ақшалай және тек ақшалай қатынастарды ғана білдіреді. Сондықтан қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - дың -  ақ - ша - лай си - па - ты -   -   - қар - жы - ның -  ма - ңыз - ды -  бел - гі - ... ... ... ... ұдай - ыөн - ді - ріс - тік ... настар болып табылады. Қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - дың -  ұдай - ы өн - ді - ріс - тік -  си - па - ты  - эко - но - ми - ка - лық -  ка - те - го - рия -  ре - тін - де -  олар - дың -  -  ай - рық - ша -  бел - гі - сі ... ... ... ... ... ... түрлі мақсатты -  ақ - шалай -  қор - ла - рдың -  қоз - ға - лы - сын - да  - кө - рі - нуі  - оның  - ма - ңыз - ды  - ерек - ше - бел - гі - сі ... ... ... ... ... шын ... ... қатынастардың объек - ті - ле - рі болып табылады. Егер белгілердің алғашқы екеуі  -  қаржылық қатынастардың ... ... мен ... ... қаржылық қатынастардың өрісін тежеп отыратын болса, қаржыға тән қор нысаны  -  міндетті сипаты, ... ... құн ... ... ...  -  экономикалық категория ретіндегі қаржының айырықша ерекшеліктерін баса көрсетеді.* Қаржының  ...  ...  ... ... кредитпен, жалақымен, сақтандырумен өзара  байланысы.Қаржы теориясының маңызды мәселесі оның баға, еңбекке ақы төлеу, кредит және т.б экономикалық категориялармен ... ... ... ... ... бұл ... қандай дәйектілікпен кірісетіндігі болып табылады. Қоғамдық ұдайы өндіріске қызмет көрсететін ақша жалпы категория ... ... ... ... және ... ... ал оның негізінде іс-әрекет ететін қосалқы категориялар  -  баға, қаржы, кредит, еңбекке ақы ... ... оның ... ... ... нақтылы бағытта және айрықшалықты нысандарда нақтылы түрде көрсетеді, яғни ... ... ... ... ... ... ... жалпыға ортақ нысанын реалды маз- мұнымен толтырады. Сөйтіп, ақша ... ... ... та- ... ал оның функциялары (құн өлшемі, айналыс қаражаты, төлем қаражаты, қорланым қаражаты, дүниежүзілік ақша) негізін- де қатынастарды қамтудың түрлі дәрежесімен қалған, ... ... ... ... ... етеді. Мәселен, бағаның іс-әрекетінде көбінесе ақшаның құн өлшемі және айналыс қаражаты ретіндегі функциялары, кредитте төлем, ... ... ... ақша ... көрініс табады. Қаржы мен кредиттің өзара байланысы қар - жылық -  жә - не -  кре - ... -  ре - су - рс - та - рды -  ... ... анық ... екі ... ... ... бағытталған  -  қаржының көмегімен банктің ... ... ... ... ... қаражаттары, амортизациялық аударымдар, материалдық ресурстарды сатып алуға ... ... ... ... ... арналған өнімді өткізуден алынған түсім-ақшаның бір бөлігі.* Қаржылық  ресурстар,  олардың құрамы. Қаржылық  ...  өсу  ...  қар - ... -  ре - су - рс - та - р -   -   - ... - пы -  қо - ғам - дық -  өнім -  мен -  ұлт - тық -  та - быс - ты -  өн - ді - ру, -  бө - лу -  жә - не ... -  бө - лу -  үде - рі - сін - де -  жа - с а - лы - на - тын -  ... -  суб - ъек - ті - лер - дің -  жә - не -  мем - ле - кет - тің -  ... -  ... -  ...  - ... -  ақ - ша - лай -  қор - ла - ным - да - ры - мен -  ақ - ша - лай -  қор - ла - ры. ... ... ұдайы өндірістің және мемлекеттің шығындарын жабу үшін қажет. Тап ... ... ... ... баға және ... ... ... бөліп алуға мүмкіндік жасайды. Қоғамдық жалпы өнім мен ұлттық табысты арттыру қаржылық ресурстар өсуінің ... ... ... ...  ... деп ... кәсіпорындардың қарамағындағы белгілі бір кезеңдегі барлық ақшалай ... мен ... ... яғни ақшалай қорларды, кредиттік ресурстарды, ақшалай резервтерді айтады. Қаржылық ресурстарды мынадай нысандарда қарастыруға болады: қолдағы, жинақталған, әлуетті. Қол - да - ғы -  ре - су - рс - тар  -  ... ... ... ... эко- номикалық агенттердің жедел қалыптастырып, пайдаланатындары. Жи - нақ - тал - ған -  ре - су - рс - тар ... мен ... ... - Әлует - ті -  ре - су - рс - тар келешекте белгілі бір ... ... ... ... ... ресурстар.Қар - жылық  - ре - су - рс - та - рды -  өсі - ру - дің ... ... қо - ғам - дық -  ең - бек -  өнім - ді - лі - гін  - арт - ты - ру ... ... бұл ... өндіріс үдерісінде ұлттық табыстың артуын білдіреді, сондай-ақ экономикалық қызметтің қаржылық ... ... алып ... ...  -  бұл ... ... орнын тол- тыру қоры мен өндірілген ұлттық табысқа жал - пы -  қо - ғам - дық -  өнім - нің -  бө - лі - ну үйле - сім - де - рі. ... ... ... матери- алдық шығындардың үлесін  -  материал сиымдылығын  -  төмен- дету өндірілген ұлттық табысты  -  ... ... ... гі ...  -  ... ... беретін фактор болып табылады.* Қаржылық  резервтер: қалыптасу көздері және арналымыОр - та - лық - тан - ды - рыл - ма - ған -  әдіс - тер - мен ... ... ... ... ... ... тұтыну қорлары, амор- тизациялық аударымдар қорлары, қаржылық резервтер мен валюталық қорлар, шаруашылық органдарының ... ... ... ... Перспективада ақшалай қорланымдар (табыс, қосылған құн салығы, акциздер), сыртқы ... ... ... тү- ... қаржылық ресурстардың негізгі көздері болып қалады. Жекешелендіруден, мемлекет меншігін сатудан түсетін түсім- дер сияқты уақытша көздер болып табылатын ... ... ... олардың таусылуына қарай азаятын болады. Көздері жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы ... рі  -  ... ... ... ... қаржылық ресурстар артады. Еңбекке ақы төлеудің, тұтыну ... одан ары өсуі қар- жы ... ... тартылатын халықтың қаражатта- ры мөлшерінің өсуіне жеткізеді. Мемлекеттің қаржылық ресурстары көлемінің динамикасы мен ... ... ... ... көшу ... ... ... нәтижесінде қоғамдық өндірістің тиімділігін айтарлықтай арттыру қаржылық ресурстарды қалыптастырудың қарқынын тездетуге және өсуі интенсивті факторлармен шарттасылған көздердің үлес салмағын ... ... ... ... жақсартуға жеткізетіндігін дәлелдейді. қар - жылық -  ре - зе - рв - ... -  жа - сау -  ... ... ... ... және салалық қаржыларда қаржылық резервтердiң асып түcyi); * Қаржы  жүйесі: құрылымы, ...  ҚР  ...  ...  ...  ... ... терминінің келтірілген анықтамасында қар - жы - ның -  -  мән - дік -  си - пат - та - ма - сын, -  оның ... ... ... ... ... ... ... сыныптаудың қағидалы моделі қойылған. Осы критерийге сәйкес қаржы жүйесі мынадай үш ... ... 1) ... ... ... 2) ... қорлардың жиынтығы; 3) басқарудың қаржылық аппараты.Қаржы құрамын мемлекеттің қаржылық саясатын жүзеге асыруға қызмет ... ... ... ... болып табылатын қаржы жүйесінен ажырата білген жөн. Қаржы жүйесінің құрамы қаржылық қатынастардың біршама дербес мына ... ... 1) ... бюджет жүйесі; 2) арнаулы бюджеттен тыс қорлар; 3) ... ... 4) ... қаржы; 5) шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы; 6) халықтың (үй шаруашылықтарының) қаржысы.Қаржы жүйесін құрудың негізіне мына қағидаттар қойылған: Мемлекеттердің ... ... ... ... қағидаты  -  фис - кал - дық -  (қа - зы - на - лық) фе - де - ра - лизм ... ... ... ... ... мынадай негізгі қа- ғидаттарды қанағаттандыруы тиіс: біріншіден, қаржы жүйесінің жеке ... ... ... ақ- ... ... аса кең ... қамти алады, бұл жалпы категория болып табылатын  ғана тән қасиет; екіншіден, тұтастай алынған қаржы жүйесі әрбір нақты сәтте ... ... ... ... ... ... ... сипаттамаларына және функиялық арналымына дәл сәй- кес келуі тиіс. Қар - жы -  жүйе - сін -  ұйым - дас - ты - ру - да -  цент - ра - лизм -  мен -  де - мок - ра - ти - зм - нің -  үйле - суі. ... ... ... ... ... тын орталықтандырылған басшылықпен бір мезгілде жергілікті қаржы органдарына және шаруашылық жүргізуші субъектілерге кең құқық пен ... ... Бұл ... ... ... ... тиісті жергілікті әкімшілікке және жоғарғы қаржы органдарына екі жақты бағы-нышты жүйесін алдын ала айқындайды. Салалық қаржыларды басқарудағы демократиялық негіз ша- ... ... ... ... ... және ... лым ... бекітіп беруге, оларға әр түрлі мақсатты ар- налымның ақшалай қорларын жасауға және оларды пайдалануға құқық беруде көрінеді. Жоғарғы органдар өзінің ... ... ... ... мен ... орналастырылатын қаражаттар- дың бір бөлігін қайта бөлу туралы ... ... ... мақсатты пайдаланудың тәртібін анықтайды. Қар - жы -  жүйесі -  бір - лі - гі - нің -  қа - ғи - да - ты -  ... ... ... ... ... ... отырған бірыңғай мақсаттарымен алдын ала айқындалып отырады. ... ... ... ... ... ... заңнамалық және нормативтік актілерге негізделеді. Қаржы жүйесінің бірлігі қаржылық ресурстардың басты көздерінің ортақтастығында (бірлігінде), олардың ... ... ... ... ... ... көрсету үшін қаражаттарды өңірлер, салалар арасында қайта бөлуде болып отыр. Қаржы жүйесі бірлігінің қағидаты экономиканы басқарудың барлық деңгейлерінде жасалатын ... ... мен ... ... үйлесу жүйесінде өзінің нақтылы қөрінісін табады. Қазіргі кезде қаржы жүйесі терең өзгерістерге ұшырап, қайта құрылуда. ... ... ... ... басты міндеті оның Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын тұрақтандырып, одан ары тездетуге қаржы жүйесінің ықпал етуін күшейту, жиынтық ұлттық табыстың, ... ... ... ... ... ету, қоғамдық өндірістің барлық буындарында шаруашылық-коммерциялық есептерді ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің рөлі мен маңызы шұғыл артады. Қаржы-кредит секторы рыноктық механизмдердің негұрлым тиімді жұмыс істейтін секторларының біріне айналуы тиіс. Қаржы және ең ... ... ... ішкі жалпы өнімнің өсуіне және оның басты бөлігі  -  ұлттық табысқа, ... ... ... ... және салаларының дамуына және халықтың көптеген жігінің ... ... ... ... ... ... жайы қаржылық ахуалмен анықталады, сондықтан тұрақтану мен дамудың бағдарламасы бірінші кезекте ... ... ... жөніндегі жалпыэкономикалық шараларды іске асыруды қарастыруы тиіс. Бұл ... ...  -  ... қатынастарды жетілдіру, экономиканы әлеуметтік қайта бағдарлау, ұлттық ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық қызметті жандандыру, ішкі өндіріс есебінен тұтыну рыногын ... ... шешу ... және тұр. ... ... ... инвестицияларды оңтайландыру, басқару аппаратын ұстауға жұмсалатын шығындарды азайту, шаруашылық жүргізудің барлық деңгейінде үнем режімін қатаңдандыру қажет; экономиканың төменгі деңгейлерінде ... ... ... ... ... ... ... барлық буындарында қаржылық өзара қарым-қатынастарды индикативтік реттеу қажет.* Қаржылық  ... оның  ... ... ... түрлері Кез келген қоғамда мемлекет қаржыны өзiнiң функциялары мен мiндеттерiн жүзеге асыру үшiн, ... бip ... же- ту үшiн ... ... ... iскe ... қар - жылық -  саяса - т  - маңызды рөл атқарады. Оны ... ... асы- ру ... ... алдында тұрған мiндеттердi орындаудың шарттары қамтамасыз етіледі; ол экономикалық ... ық- пал ... ... бip ... ... ... Ел - дің -  қар - жы -  заң - на - ма - сы - ның -  -  ...  - қар - ... -  ре - су - рс - тар - ды  - жұ - мыл - ды - ру,  - бө - лу  - жә - не  - пай - да - ла - ну  - ...  - мем - ле - ...  - жә - не -  бас - қа  - эко - но - ми - ка - лық  - ... - тер - дің  - іс -  ша - ра - ла - ры  - қар - ... -  ... - т  - деп аталады. Ол мемлекеттiң экономикалық саясатының құрамды бөлiгi болып табылады. Қаржыны басқарудың бүкiл ... ... ... ... ... саясат қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуы жөнiндегi мiндеттердi шешу үшiн қаржыны пайдалану жөнiндегi мемлекеттiң нысаналы қызметi, қаржыны басқарудың түпкiлiктi мақсаты, оның ... ... ... ... қар - жылық -  саяса - ты - ның маз - мұ - ны -  экономика- лық ... ... ... ... және ... даму міндеттерiне сәйкес қаржыны жоспарлы ұйымдастыру болып табылады. Қоғамдық дамудың әрбiр ... ... ... тың ... тән белгiлерi болады, ол экономиканың жай-күйiн, қоғамның материалдық және мәдени өмірінің толғағы жеткен қажеттiлiктерiн және басқа факторларды ескере ... ... ... ... ... ... ... мазмұны айтарлықтай күрделi, өйткенi ол шаралардың ауқымды кешенiн, оны дәйектi жүзеге асыру стадияларын қамтиды, олар: 1) қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуының ... ұзақ және таяу ... ... қаржының ғылыми негiзделген тұжыpымдaмaсын жасау; 2) экономикалық саясаттың тиiстi мақсаттары мен мiндеттepiн негiздей отырып, қаржылық саясаттың стратегиялық және ... ... ... 3) қойылған мақсаттарға жету үшiн белгiленген практикалық iс-қимылдар- ды қаржылық механизм арқылы (экономикалық қайта құрудың түбегейлiгiне ... оны ... және ... отырып) жүзеге асыру. Осы негiзгi үш буынның (бөлiктiң) бiрлiгi мемлекеттiң қаржылық саясаты- ның мазмұнын анықтайды. Егер бұл ... ең ... бiрi жоқ ... онда қаржылық саясат қазiргi жағдайларды қанағаттандыра алмайды. ... ... ... категория ретiнде абстрак- цияның аз дәрежесi болатын (салықтардың, бюджеттiң және т.б.) жеке қаржылық қосалқы ... ... ... ... дәрежесімен сая - сат - тың -  түр - ле - рін: са - ... бюд - ... -  ша - ру - ашы - лық -  ... -  суб - ... -  мем - ле - кет - тік -  қа - рыз -  алу -  ... - тын -  және оларға сай келетiн са - ...  - бюд - ... ,  - ша - ру - ашы - лық  -  - ... -  суб - ... - дің, мем - ле - ...  - кре - ...  - қар - жы - лық  - жос - пар - лау,  - қар - жы - ны -  - бас - қа - ру,  - қар - ... -  құ - қық - тық,  - сақ - тық  -  - ме - ... - ...  - бөлуге болады. Мемлекеттiң қаржылық саясаты қаржылық стратегия және қаржылық тактика болып ажыратылады  - және олар ... ... ... ... ... ... ... механизм,  оның құрылымы Қар - жылық -  ме - ха - низм  -  -  эко - но - ми - ка - лық -  жә - не -  әлеу - ... -  да - му -  үшін -  қо - лай - лы -  жағ - дай - лар -  жа - сау -  мақ - са - тын - да -  қо - ғам -  қол - да - на - тын -  қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - ды - ұйым - дас - ты - ру -  ны - сан - да - ры - ның, -  қар - ... -  ре - су - рс - та - рын -  қа - лып - тас - ты - рып -  пай - да - ла - ну -  ... -  жиын - ты - ғы. -  Ол ... ... ... түрлерiн, нысандарын және әдiстерiн, оларды сан жағынан анықтаудың амалдарын кіріктіреді. Айрықшалықты бөлгiштiк ... ... ... әp ... ... ... қорларды жасау мен пайдалану арқылы жасалған өнiмдi ... және ... ... ... ... бұл ... ... ме - ханuзм  -  -  бұл -  ақ - ша - лай -  та - быс - тар -  мен  - қор - лар - ды -  қа - лып - тас - ты - ру -  мен  - жә - не  - пай - да - ла - ну  - мен  - бай - ла - ныс - ты -  бо - ла - тын -  қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар  - кө - рі - ні - сі - нің -  түр - ле - рі, -  ны - сан - да - ры -  жә - не -  ... - Тап осы ...  -  қа - ты - нас - тар - ды -  іс - ке  - асы - ру - дың  - түр - ле - рі,  - ны - сан - да - ры  - жә - не  - әдіс - те - рі -  -  ... ... те - тік, ... үдерістерді бас - қа - ру -  ме - ха - низ - мі -  ре - тін - де  - ... ... ... ... ... қар - ... -  ша - ра - лар - ды - , ... ... нә - ти - же - лер - де -   -  ... ... де және ... сфераларда қоғамдық өнiмнiң, материалдық емес игiлiктердiң, қызметтердiң және құндылық- тардың ... ... ... ... ... құpaмынa кipeтiн қар - жылық -  ре - су - рс - та - рдың -  ... -  жаң - ғыр - ты - лу - ын - да -  iскe ... ... ... әр ... және ... ... қаржылық механизм болып табылатын экономикалық (шаруашылық) механизмнiң нысандары мен әдістерінің тиiстi әp алуандығын тудырады. Қаржылық механизмнiң экономика мен ... ... ic- ... ... ... ... 1) қаржылық механизмнiң құрылымы мен оның әp түрлi ... ... ... ... және ... ... ... нысаналығы арқылы; 2) мемлекетте және шаруашылық жүргiзушi субъектiлерде қалыптасатын және ... ... ... ... ... ресурстардың мөлшерi арқылы. Жалпы шаруашылық механизмi сияқты қаржылық меха- низмнiң әp ... ... ... ... oғaн тән iшкi құ - ры - лы - мы -  бар. ... ... жеке бөлiмдерiнiң ерекшелiктерiне қарай және қаржылық қатынастардың ... мен ... ... ... ... ... мем - ле - кет -  қар - жы - сы - ның -  ме - ха - низ - мі,  - ша - ру - ашы - лық -  ... -  суб - ъектiлердiң -  қар - жылық -  ме - ха - ... -  сақ - тық -  ме - ... -  ... бөлінеді. Өз кезегiнде, бұл сфералардың әрқайсысы жеке құрылымдық буындарды ... ... ... ... ... бюд - жет - тік -  ме - ... -  бюд - жет - тен -  тыс -  қор - лар -  ме - ха - низ - мі, -  мем - ле - кет - тік -  кре - дит -  ме - ха - низ - мі -  ... бөлiнедi. Бюджеттiк механизм республикалық бюджеттің механизмі мен жергiлiктi бюджеттердiң механизмінен тұрады. Қаржылық механизмнің, шаруашылық жүргiзушi ... ... ... ... ... ... қаржылық тұтқалар, құқықтық, нормативтiк және ақпараттық қамтамасыз ету ... ... ... сәйкес республиканың, билiктiң жергiлiктi органдарының қаржылық механизмi деп бөлуге болады. Қаржылық механизмнiң құрылымында мынадай функциялық буындарды бөледi: 1) ... ... ... 2) қаржыландыру; 3) реттеу; 4) ынталандыру. * Қаржылық  ...  ...  ...  және  қағидаттары. Қаржылық  бақылауды  ұйымдастыру, оның  нысандары  мен ... пен ... ... қаржылық қызметінің ажырағысыз құрамды бөлігі қаржылық бақылау бо-лып табылады. -  Қар - жы - лық -  ба - қы - лау -   -  -  ... ... ... ... ... жасау, бөлу және оларды пайдаланудың негізділігін тексеруге бағытталған айрықшалық қызмет және қаржыны басқарудың функциялық элементтерінің бірі. Ол басқарудың ... ... ... ... ... ... басқа элементтерімен тығыз байланысты және бір мезгілде ... ... ... ... ... экономикалық категория ретіндегі қаржыға ба - қы - лау  - функ - ... - ның тән ... ... ... ... Бұл ... ... қаржы бөлудің қалыптасып отырған үйлесімдері, қорлардың ара салмағы, оларды ... ... ... ... ... ... ... бақылау функциясы материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үдерісіне қоғам, ең алдымен мемлекет тарапынан ықпал жасауға мүмкіндік ... ... бұл ... тек ... ... ғана адамдардың қатысуымен, мынадай белгілі бір шарттардың кезінде: бақылаудың айрықша органдарын құрғанда; оларды білікті мамандармен толықтырғанда; бұл органдардың құқықтарын регламенттегенде ... ... ... ... іс- - әре - ке - ті - нің  - сфе - ра - сы ... басқа түрлерімен: әкім - ші - лік,  - құ - қық - тық, -  әлеу - мет - тік,  - тех - ни - ка - лық, - ...  - ба - қы - ... жиі тура ... ... ... ... қаржылық жағы шаруашылық қызметпен тығыз байланысты болатындықтан ... ... ... ... ... алу қиынға түседі, ал кейде мүмкін болмайды, өйткені қаржылық операциялардың көбінде шаруашылық қызметтің басқа үдерістері бейнелеп көрсетіледі. ... ... ... ... ... ре-жімді қамтамасыз ету ескеріле отырып, тәуелсіздік, объективті-лік, анықтық, ашықтық, құзырлылық, жариялылық қа - ғи - дат - та - ры  - ... ... ... ... асырылады. Тәуел - сіз - дік  - қағидаты  -  ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыру кезінде тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін кез келген араласушы-лыққа жол бермеу. ... ... - тив - ті - лік  - ...  -  ... ... ... заңнамасына, мемлекеттік қаржылық бақылау стандарттарына қатаң сәйкестікпен жүргізу, мүдделер қақтығы-сын болдырмау. Анық - тық  - ...  -  ... ... ... ... ... бақылау объектінің өзге құжаттарымен растау. Бақылаудың ашық - тық -  қағидаты  -  ... ... ... ... ... ... ... органдарының Қазақстан Республикасы Президентіне, Үкіметіне, мәслихаттарға, жұртшылыққа есеп берушілігі. Құ - зыр - лы - лық -  қағидаты  -  ... ... ... ... ... бақылауды жүзеге асыруы үшін қажетті кәсіби білімдер мен дағдылардың жиынтығы. Жа - ... - лық  - ...  -  ... режімді, қызметтік, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге құпияны қамтамасыз етуді ескере отырып, мемлкеттік қаржылық бақылау нәтижелерін ... ... ... ... әр ... әдістермен (тәсілдермен немесе амалдармен, оны жүзеге асырудың құралдарымен) жүргізіледі. ... ... ... қаржылық бақылауды жүзеге асырушы органдар қызметі нысандарының ерекшеліктері, бақылаудың объектісі мен мақсаты, бақылау іс-қимылының пайда болуының негізі сияқты бірқатар ... ... ... ... ... қаржылық бақылаудың мынадай әдістері пайда-ланылады: тексеріс (барлық құжаттар бойынша барлық бөлімше-лердің қызметін тексеру), инспекция (кәсіпорынның қаржылық жай-күйін орнында дүркіндік тексеру), ... ... ... ... ... жалпы танысу), тексеру (құжаттаманы, есепке алуды және есептемені шоттық тексеру), қарап шығу, қаржы жоспарларының ... ... ... ... ... ... қарау, баяндамаларды тыңдау, лауазымды адамдардың ақпараттары және басқалары. Бұл әдістердің әрқайсысы ... ... ... ... ... тым көп жекеленген әдістерге бөлінеді. Мысалы, құжаттық тексерісте құжаттарды үс - те - ме (ың - ғай - лас - па) -  тек - се - ру, ... ... мен ... ... тү - ген - деу, сан - дық -  есеп - ке  - алу - ды қал - пы - на -  кел - ті - ру, ба - қы - лау -  мақ - са - тын - да -  са - лыс - ты - ру және ... жалпы әдістер түрлі объектілерге бақылау жүргізудің әдістемелерінде, ережелерінде нақтыланады. ... ала және ... ... ... ... ... ... көз - бен -  шо - лып -  ви - зу - ал - ды ... ... ... Мұн-дай тексерулерге актілер, анықтамалар жасалынбайды. Бүкіл іс тыйым салу және тоқтату туралы жазбаша немесе ауызша жарлық, ... ... ... ... ... ... көп жағдайда оны ұтымды ұйымдастырумен, бақылаудың субъектілерін, олардың құқық-тары мен ... ... етіп ... ... бақы-лауды жүргізудің нысандарын және әдістерін дұрыс ұйымдасты-румен анықталады. Қаржылық бақылаудың тиімділігі көп жағдайда оны ұтымды ұйымдастырумен, бақылаудың ... ... ... мен ... ... етіп ... ... бақы-лауды жүргізудің нысандарын және әдістерін дұрыс ұйымдасты-румен анықталады. Жал - пы - мем - ле - кет - тік -  қар - жы - лық -  ба - қы - ... ... ... пен ... мына органдары жүргізеді: Пре - зи - де - нт - тің  - ап - па - ра - ты, -  Қа - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы - ның -  Пар - ла - мен - ті, - Үкі - ме - ті, - жер - гі - лік - ті -  өкіл - дік - ті -  ор - ган - дар  - (де - пу - тат - тар - дың -  жи - на - лыс - та - ры), -  жер - гі - лік - ті -  әкім - ші - лік  - ор - ган - да - ры. ... бұл ... ... ... ... ... бағынатын және есеп беретін мемлекеттік қаржылық бақылаудың жоғары ... ... ... Рес - пуб - ли - ка - лық -  бюд - жет - тің -  ат - қа - ры - лу - ын  - ба - қы - лау -  жө - нін - де - гі  - есеп  - ко - ми - те - ті  -  - жүр - гі - зе - ... ... ... ... ... ... ... -  Республикасының -  Қаржы  - министрлігі, Экономика -  және -  ... -  ...  - ... -  Ұлттық банкі -  жатады. Қар - жы  - ми - ни - ст - рлі - гі, -  оның -  Қар - жы - лық -  ба - қы - лау  - ко - ми - те - ті және ... ... ... әлеуметтік-экономикалық сфе-раның қаржы саласын тексереді. Олар жоспар, ... дара ... және ... ... сақталуын, кірістер-ді есептеудің дұрыстығын, толымдылығын және дер кезділігін, мемлекет қаражаттарының ... ... мен ... ... ... есеп-қисаптың және есептеменің дұ-рыстығын бақылап отырады. Қаржылық бақылау комитетінің маңызды функциясы бірлескен және шетелдік ... ... ... ва - лю - та - лық -  ба - қы - лау ... ... * Қаржылық жоспарлау  мен  болжау, мақсаттары, міндеттері, қағидаттары. Қаржы  жоспарларының  жүейесіҚар - жы - лық -  жос - пар - лау  -  бұл ... ... ... ... ... ... аса маңызды элементтерінің бірі және әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың құрамды бөлігі. Ол ... ... және ... дамуына жетуге, біртұтас ұлттық шаруашылық кешенінің барлық буындарының қызметін үйлестіруге, қоғамдық өндіріс ... ... ... қамтамасыз етуге, халықты әлеуметтік қорғауға бағытталған. Қаржылық жоспарлаудың өзіндік ерекшелігі сол, бұл жоспарлау өндірістің материалдық-заттай ... ... ... ... ... ... өндіріске белсенді ықпал жасауына ақша қозғалысының салыстырмалы дербестігіне байланысты ақшалай ... ... ... Қар - жы - лық -  жос - пар - ... -  нақ - ты - лы  - мін - дет - те - рі ... саясатпен айқындалады. Бұл: * қаржылық ресурстарды қалыптастыру көздерін және олардың мөлшерін анықтау;* ... және ... ... ... ... салалары және әкімшілік-аумақтық бөлімшелер арасында қаражаттарды бөлудің оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... және қажетті резервтер жасау. Қаржылық жоспарлау экономиканы және оның буындарын басқарудың аса ... ... ... ... ... жоспарлауды мемлекеттік билік пен басқарудың органдары, мекемелері және ... ... ... ... ... ... ... белгіленетін түпкі нәтижелеріне ықпал етуші көптеген факторлардың екі ұштылығына байланысты қаржылық жоспарлау көбінесе болжау ретінде жүргізіледі. Болжам  -  ... ... ... ... ... ... бір жай-күй туралы ықтималдық жормалдау. Болжау  -  қандайда бір құбылыс объекті, үдеріс дамуының нақтылы перспективалары туралы болжам әзірлеу. ... ... ... ... ...  -  бұл ... қатынастарды мүмкіндігінше жетілдіру, объект  -  қаржылық ресурстар, үдеріс  -  ... ... ... ... - жы - лық -  бол - жау  -  ... ... ... қаржы жағдайын алдын ала көре білу, қаржы жоспарларының көрсеткіштерін негіздеу (дәлелдеу). Болжамдар орташа мерзімді (5-10 жыл) және ұзақ ... (10 ... ... ... ... ... болжау қаржы жоспарларын жасау стадияларынан бұрын болады, қоғам дамуының белгілі бір ... ... ... ... ... ... Қаржылық болжаудың мақсаты  -  болжанған кезеңдегі ... ... ... мүмкін болатын ауқымын, оларды қалыптастырудың көздерін және пайдалануды анықтау болып табылады. Болжамдар қаржы жүйесінің органдарына қаржы ... ... ... мен ... ... ... қаржылық саясатты іске асырудың нысандары мен әдістерін белгілеуге мүмкіндік береді.Қаржылық жоспарлаудың әдістемелігі аса ... мына ... ... орталықтандырылған және орталықтан-дырылмаған тәсілдемелердің үйлесуі, бірлік, үздіксіздік. Бірінші -  қағидат қаржы жоспарларын жасағанда екі негіздің (бастаудың) -  ... ... ... ... ... бастаманы барынша дамытумен етене ұштасуын білдіреді. Орталықтандырылған қаржылық жоспарлау мемлекетке бірыңғай қаржылық саясатты жүргізуге, ... ... ... ... ... және ... бөлуді нысаналы басқаруға мүмкіндік береді. Қаржылық жоспарлаудағы децентрализм өндірістік бөліністер мен биліктің жергілікті органдарының нақтылы жоспарлар ... ... ... ... ... және оның ... ... резервтерін іздестірудегі шығармашылық белсенділігін дамытуға жәрдемдеседі. Биліктің жергілікті органдары бюджеттерінің олардың аумағында ... ... ... субъектілер қызметінің нәтижесіне тәуелділігін белгілейтін ұзақ мерзімді нормативтердің негізінде өңірлердің ... ... ... ... көшу ... маңызға ие болып келеді. Со-нымен бір мезгілде жалпымемлекеттік қаржыларды жүйелі түрде нығайту, ... ... ... ... тұрақтылығын,қоғамдық өндіріс дамуының әлеуметтік бағдарлануын күшейтуде, тиімділікті арттыруда оның рөлін ... ... Бір - лік -  қа - ғи - да - ты ... ... экономикалық және әлеуметтік жоспарлаумен тығыз өзара байланысы мен өзара тәуелділігінде ... ... ... жоспарларының негізінде экономикалық және әлеуметтік даму жос-парлары мен болжамдарының көрсеткіштері жатыр. Сонымен бірге қаржылық жоспарлаудың ... ... ... ... ... ... анықталады, экономикалық және әлеуметтік жоспардың жеке элементтері мен бөлімдерінің баланстық байланыстары тексеріледі. Қаржылық жоспарлаудың ... ... ... ... жоспарларының барлық түрлерінің тығыз өзара байланысын білдіреді. Жоғарғы ұйымдардың қаржы жоспарларының көрсеткіштері оған қарасты субъектілердің жоспарлы ... ... ... деңгейде жасалынатын қаржы жоспарлары (мемлекеттік бюджет) басқарудың жергілікті органдарының кәсіпорындары мен ұйымдарының қаржы жоспарларының ... ... ... ... үз - дік - сіз - дік  - қа - ғи - да - ты ... және жылдық (ағым-дағы) қаржы жоспарларының тығыз үйлесуін ... ... ... ... ... ... ... және жылдық жоспар-лауда олардың міндеттерін нақтылаумен қол жетеді. Қаржыны жоспарлаудың бұл қағидаты ағымдағы және перспективалық ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілерді, олардың нақтылы даму перспективаларын анықтай отырып, дұрыс бағыттауға мүмкіндік береді; бұл қағидат шығыстардың көпшілігі үшін, әсіресе мемлекет ... ... ... ... ... жоспарларының (баланстарының) жүйесі жоспарлардың әр алуан түрлерін ... ... ... ... ... демек, түсуге және пайдалануға жоспарланатын ресурстардың көлемімен айырмашылығы болады. Бұл белгілер бойынша олардың негізгі екі тобын ... ... және ... ... ... Бас - тап - қы -  қар - жы -  жос - пар - ла - ры - ның саны ... ... ... қарағанда едәуір көп және нысаны мен мазмұны әртүрлі. Бұл  -  ... ... ... ... ... ... басқару әдістері мен қаржыландырылуы әр алуан шаруашылық жүргізуші субъектілердің, ведомстволардың ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілерінің қаржы жоспарлары; материалдық емес сфераның коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдарының жоспарлары; бюджеттік қаражаттар есебінен шығыстары ... ... ... ... ... ... ... мен ұйымдарды қаржыландырудың дара жоспарлары. Жиын - дық -  қар - жы -  жос - пар - ла - ры ... ... ... ... ... ... ... жүйесі жүзеге асыратын қайта бөлу үдерістерін белгілейді. Са - ла - лық  - (ве - до - мс - тво - лық) ... ... ... ... өндіріс салалары министрліктерінің (ведомстволарының) кі - ріс - те - рі -  мен -  шы - ғыс - та - ры - ның -  ба - лан - сын, ... емес ... ... ... ... да - ра -  жос - пар - ла - рын -  (сме - та - ла - рын), ... ... қар - жы -  жос - пар - ла - рын ... Ау - мақ - тық ... ... ... ... жер - гі - лік - ті - бюд - жет - тер, тиісті аумақтағы қоғамдық ... және т.б. жос - пар - ла - ... ... әр ... түрлері өзара байланысылған: мәселен, салалық жоспарлар ведомствоға қарасты ұйымдардың жоспарларын біріктіреді; аумақтық, әдеттегідей, жалпымемлекеттік немесе салалық ... ... ... ... Мез - гі - лі - не ... қаржылық жоспарлау жылдық, орта мерзімді (үш -  жыл - дық, -  бес  - жыл - дық) және перс - пек - ти - ва - лық ... ... ... ... ... ... ... барлық түрлері бір және бесжылдық мерзімге жасалынады. Экономика теңдестігінің бұзылуына, ... ... ... ету факторларының екі ұштылығына (неғайбіл-дігіне) байланысты рыноктык ортада бес ... және ... ... ... Үш ... ... ... фискалдық саясатын әзірлеген кезде мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының негізгі көрсеткіштері бойынша есеп-қисаптар ... Аса ... ... ... ... ... ... болып табылады (14-тарауды қараңыз).Материалдық -  өндіріс  - сферасында кәсіпорында басқарушылық ... шешу ... ... ... және ... ... ... асырылады. Жоспарлар тәптіштеудің әр түрлі деңгейлерінде әзірленеді. Стратегиялық -  қаржы -  жоспары ұлғаймалы ұдайы өндірістің аса ... ... ... ... және ... ... Ол ... нұсқамаларды, инвестициялар стратегиясын және болжалды қорланымдарды іске асырудың басты нысаны болып табылады. Қаржылық ... ... ақша ... ... ... оның жұмыс тиімділігін арттыруға бағытталған. Ағымдағы  - қаржы  - ... ... ... ... ... ... ... арналған кәсіпорынның ағымдағы жоспарлауы тоқсандар бойынша бөлініп жүзеге ... ... ... ... ... ... және осы ... арналған қабылданған қаржылық стратегия (кредит алу, акционерлік капиталды көбейту, өнім өндіруді көбейту, азайту және т.б.) негізінде қалыптастырылған ұсыныстар ескеріле отырып, ... ... ... ... ... ... ... әдетте кірістер мен түсімдердің жоспары, шығыстар мен ... ... ... ... ... ... ... қарым- қатынастарының жоспары, кредит жоспары әзірленеді. Ағымдағы жоспарлау үдерісінде жұмсалымдардың немесе алымдардың әрбір түрі қаржыландыру көздерімен үйлестіріледі. Бұл үшін қаржы  - ...  - тек - серу  - ... -  ... ... ... кезінде кірістер мен шығыстардың балансын қамтамасыз еткен дұрыс. Тепе-теңсіздікті реттеу үшін, егер шығыстар кірістерден көп болса, кредиттер (қарыздар) алынады. ... ... ... ... жасау мен пайдалануда болады. Төлемдік -  күнтізбе -   -  бұл ұйымның оперативтік қаржы айналымы (ақшалай ... ... мен ... ... ... қаржылық құжат. Төлемдік күнтізбе талданылатын кезеңдегі қаражаттардың жұмсалымын бақылау үшін пайдаланылады. ... ... ... ...  -  кірістер мен шығыс- тардың -  балансы, - оны жасау кірістер мен қаражаттар түсімдері, шығыстар мен ... ... ... ... ... ... бір ... қызметтің (қызметтің басымдық түрлері мен бюджеттік мекемелер үшін) бюджеттен бөлінетін ... ... есеп ... ... ... ... Қаражаттарының айналымы үлкен емес шаруашылық жүргізуші субъектілер екі  - бө - лім - нен: -  кі - ріс - тер -  мен -  шы - ғыс - тар - дан ... ... ... ... 11.  Қаржыны  басқару:  ұғымы,  қағидаттары, міндеттері  және элементтері Қар - жыны  - бас - қа - ру  -  бұл ... және ... ... және ... ... ... ... және дамыту мақсатымен ықпал жасау үдерісі және қаржылық қатынастардың бүкіл жиынтығының тиімді жұмыс істеуіне ... және ... ... тиісті қаржылық саясатты жүргізуді қамтамасыз ету жөніндегі мемлекет (қаржы органдары арқылы) ... ... Бұл ... ... бip ... жету үшін ... ... нысаналы ықпал етуінің тәсілдері мен әдістері пайдаланылады. Қаржы жүйесінде басқару ... ... ... оның ... ... ... мен санкциялары көмегімен жүзеге асырылады. Сөйтіп, қаржыны басқару  -  бұл ... ... ... ... мақсаты; қаржылық механизм бұл мақсатқа жетудің құралы; Қаржылық саясат  -  қаржыны ... ... ... ... ... нәтижесі.Адамдардың саналы, мақсатты қызметі ретінде басқару экономикалық зандардың объективті заңдылықтары мен талаптары- на ... Осы ... ... ... ... сүйене отырып және оларды пайдаланудың нысандары мен ... ... ... ... ... және коғамдық органдар арқылы қоғам қаржыны, бағаны, кредитті және тағы басқаларын қоса өндірістік қатынастардың нысандарын саналы түрде басқарады. Қаржы ... оны ... ... аппарат ерекше тәсілдер мен әдістер, соның ішінде әр түрлі ынталандырмалардың және санкциялардың көмегімен жүзеге асырады.Қаржыны басқарудың ... мына қа - ғи - дат - тар ... ... ... ... мәселелерге саяси тәсілдеме; басқаруда экономикалық және әкімшілік әдістердің ... ... ... ғылымилығы; орталықтандырылған, салалық және аумақтық басқарудың келісімдігі; басқарудағы жауапкершілік; шаруашылық шешімдерінің сабақтастығы. ... ... ... бірнеше өзара байланысты нақтылы функциялық элементтерді айырады: ақпарат, жоспарлау ... ... рет- теу, ... Қар - жы - лық -  ақпа - рат - тың ... ... ... мақсаты үшін де, сондай-ақ бүкіл қаржылық үдерісті оперативті басқару үшін де зор ... ... ... ... мен ... ... шешімдер қабылдауды қамтамасыз етеді. Қаржылық ақпарат бухгалтерлік, статистикалық және оперативтік есеп беруге негізделген. Жос - пар - лау -  (бол - жау) ... ... ... ма- ... орын ... Бұл  -  жоспарлы тапсырмаларды орындауға қажетті ақшаның мөлшерін және оның көздерін анықтау; орта- лықтандырылған және орталықтандырылмаған ақшалай қорлар ... ... ... ... мен ... аумақтық бөліктері арасында қаражаттарды бөлудің оңтайлы үйлесімін белгілеу; ресурстарды пайдаланудың нақты бағытта- рын анықтау және т.б. Ұйым - дас - ты - ру  -  ... ... ... ... са- лынғандығын, айқындығын, қаржылық ақпараттың жоғары нә- тижелігін, басқару жұмыскерлерінің жауапкершілігі мен тәртіп- тілігін білдіреді.Қар - жы - лық -  рет - теу  -  -   - бұл ... ... ... луы үшін ... ... ... ... жұмсау, белгі- ленген нәтижеден теріс ауытқулардың барлық түрін алдын алуға және жоюға бағытталған; бұл резервтік (сақтық) қорлар, жоспардан тыс ... ... ... ... ... ... ... түрлерінде арақатынас пен үйлесімділікті қамтамасыз етуді білдіреді. Ба - қы - лау ... ... ... ... ... де, сонымен бірге оперативтік басқару стадиясында да жүзеге асырылады.* Қаржылық аппарат, оның  құрамы  мен ... ... ... ... ... ... жүргізудің дұрыстығы мен заңдылығын тексеру және қамтамасыз ету жөніндегі қаржылық құқықтың нормаларын бас- ... алып ... ... ... қызметін қам- тиды. Бақылау қаржылық ресурстарды пайдаланудың нақты нә- тижелерін жоспарлық көрсеткіштермен салыстыруға, қаржылық ресурстарды өсірудің резевртерін ... ... ... ... жүргізудің жолдарын белгілеуге мүмкіндік бе- реді. Қаржыны басқаруда басқа кез келген басқарылу ... ... ... мен ... ... ... - ті - лер  - ретінде қаржылық қатынастардың сан алуан түрлері бола алады, басқаруды жүзеге асыратын ... ... ... - ті - лер болып табылады. Қаржылық қатынастардың сыныптамасына сәйкес олардың сфералары бойынша объектілердің екі ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржысы. Оларға басқарудың мына субъектілері сәйкес келеді: қаржы службалары (шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... және ... ... Қаржыны басқаруды жүзеге асыратын барлық ұйымдық құрылымдардың жиынтығы қар - ... -  ап - па - ра - т деп ... ... қалыптасып, дамуы жағдайында қаржыны басқару қаржы бойынша басқару шешімдерін негіздеуді, бүгінде нашар пайдаланылып жүрген әдістерді іске ... ... ...  -  ... ... ... ... әдістерінің бір элементі ретіндегі қаржылық ресурстарды есебін ... ... ... ... ... Бұл ... рыноктық экономикаға көшкен Шығыс Европа елдерінің де, сонымен бірге әлеуметтік жағынан бағдарланған рыноктық экономика жағдайында көп жылдар бойы өмір ... ... ... ... де ... ... жөн. Өткен кездің оңтайлы тәжірибесіне келеңсіз қарау қаржының дамуына, оны басқаруға қайшы келді: бюджетке төленетін ... ... ... ... ... ... ... субвенциялардан (мақсатты жәрдем қаржыдан) бас тарту болды және т.б. Осы және ... ... ... ... рөлі ... ... ... қайта құру жаңа қаржылық саясатты жасап, жүзеге асыруды, қаржыны басқарудың қағидалы жаңа ... ... ... ... Бұл әдістер экономикаға қаржының реттеуші ықпалын күшейтуді қамтамасыз етуі, қоғамдық өндірістің тиімділігін өсіруге, әлеуметтік саланы дамытуға ... ... ... - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы  - Пре - зи - ден - ті - не -  оның ... ... Парламентке өтуіне қарамастан көп жағдайда Пре - зи - дент  - ап - па - ра - ты арқылы ... ... ... өкілеттік берілген: 1) республикалық бюджетті әзірлеу және оның атқарылуы туралы есеп берутәртібін айқындайды; 2) ... ... ... құрады, ол туралы қағиданы бекітеді, оның құрамын айқындайды; 3) Қазақстан Республикасының аумағында төтенше мемлекеттік бюджет енгізу туралы шешім қабылдайды және оны ... ... ... 4) ... ... ... жыл сайынғы Жолдауында алдағы жылға арналған Қазақстан Республикасының қаржылық-кредиттік және ... ... ... ... ... ... 5) ... Республикасының Ұлттық қорын басқару жөніндегі кеңес құ- рады және ол ... ... ... ... ... ... және ... тиімділігін арттыру жөнінде, сондай-ақ оны пайдаланудың көлемі мен бағыттары жөнінде шешімдер қабылдайды. Ұлттық қорды қалыптастыру және пайдалану туралы есептерді бекітеді. 6) ... ... ... ... ... жағдайларында тиісті қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған республикалық қаржы жос- парын ... және ... ... ... сәйкес өзге де өкі- леттіктерді жүзеге асырады. *  Шаруашылық  жүргізуші  субъектілер  қаржысының  ... ... және ... - ру - ашы - лық -  жур - гі - зу - ші  - суб - ъек - ті - лер - дін  - қар - жы - сы  -  -  ... ... жүйесінің құрамды бөлігі және айрықша сферасы болып табылады, оның орталықтандырылмаған бөлігін ...  ... ... ... ұйымдық-құқықтық нысандарымен қызмет түрлеріне таралады. Қаржылық қатынастар мен қаржы жүйесінің жұмыс істеуі тұрғысынан қарағанда ұғым ... ... ... ... ... ... және өндірістің негізгі факторларының  -  жұмыс күшінің бірі ретіндегі  (халықтың) қаржысын кіріктіреді. Қорыта айтқанда ... ... ... бұл  -  экономикалық агенттер, экономикалық бірлестіктер (ұлттық шоттар жүйесінде  -  институционалдық бірліктер), олар ... ... ... ... ете алады, міндеттемелер қабылдай алады, талаптар қояды, басқа бірліктермен экономикалық қызмет пен операцияларды жүзеге асырады. Алайда ұйымдық-құқықтық көзқарас тұрғысынан алғанда ... ... ... ... субъектілер  -  кәсіпорындар мен ұйымдар: фирмалар, компаниялар, фермер шаруашылықтары, шаруашылық серіктестіктері, ... ... ... ... және ... ... ... таралған , ,  (салалар бойынша) атаулары сиректеу қолданылады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің едәуір бөлігі  -  ... ... ... ету көзі  -  ... ... өнім ... материалдық өндіріс сферасында айналысатындықтан бұл буынның қаржысы қар - жы - лар - дың -  не - гіз - гі, - бас - тап - қы -  ... ... ... ... ... субъектілер қаржысының болуы, жалпы мемлекет-тің қаржысы сияқты, тауар-ақшалай қатынастардың өмір ... және ... ... іс-әрекетімен байланысты. Тауар-ақшалай қатынастар еңбектің қоғамдық бөлінісімен, меншіктің түрлі нысандарымен алдын ала ... ... ... ... мен ... ... өз еңбегінің нәтижелерін өнімдері, қызметтері, тауардың құнын қамтып көрсететін бағалар бойынша ақшаға сатып алу-сату жолымен айырбасталады. Жиынтығында бұл ... ... ... ... табылады. Ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші -  суб - ъек - ті - лер -  қар - жы - сы ... ... ... ... өндіріс үдерісінің негізгі жақтарын білдіреді және экономикалық заңдардың талаптарына сәйкес оны жүзеге асыруға септігін тигізеді. Ол ұлттық шаруашылықты одан әрі ... ... ... ... мен ... ... бөлу және ... үшін қолданылады. Бұл даму ұлттық шаруашылықты басқару жүйесінің маңызды экономикалық тетігі, экономиканы қайта құрудың қуатты құралы болып табылатын шаруашылық жүргізуші ... ... әрі ... қалыптасқан қаржыларысыз мүмкін емес. Өнді-рістік қатынастардың бір бөлігі ретінде олар басқа өндірістік ... ... ... шаруашылықты басқарудың төменгі буындарының ша-руашылық қызметінің тиімділігіне тікелей әсер етеді.Ұдайыөндіріс-тік ... ... ... қатынастар ша-руашылық жүргізуші субъектілердің өндірістік қорларының толық айналымының барлық стадияларына қатысады деп санайды. Осы-ған байланысты шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ұдай - ыөн - ді - ріс - тік  - функ - ция ... деп ... ... ... Оның ... жай және ұлғаймалы ұдайы өндіріс кезін-де материалдық және ақшалай қаражаттар арасындағы олардың толық айналымы үдерісіне сәйкестікті қамтамасыз етуде болады. Ол үшін ... ... ... өнім ... ... ... ... болжамдары және ниеттері, белгіленген экономикалық нормативтер негізінде уақыттың белгілі бір кезеңіне арналған кірістер мен шығыстардың көлемдерін ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаз-дар шығару, басқа ұйымдар мен өзінің жұмыскерлерінің уақытша тартылған ... банк ... ... ... ... ... ... қаржы есебінен жабылу мүмкіндігі анықталады.Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының ба - қы - лау функ - циясы кәсіпорын экономикасында ... рөл ... ... және ... ... ... ... Ақ-шамен бақылау тек шаруашылық жүргізуші субъектілердің ішін-де ғана емес, сонымен бірге оның басқа субъектілермен, ... ... және ... мекемелерімен өзара қарым-қа-тынастарында да жүзеге асырылады. Субъектілер арасындағы өзара қатынастарда бақылау жеткізілім тауарларға, көрсетілген қызметтерге және орындалған жұмыстарға ақы ... ... ... ... органдарымен өзара іс-әрекет кезінде ба-қылау бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуы кезінде, банк кредиттерін алған және ... ... ... асырылады.Қаржылық қатынастардың құрамында шаруашылық жүргізу-ші субъектілердің ақшалай қатынастарының мынадай ірі - лен - ді - ріл - ген - топ - та - рын - ... ... ... бас - қа -  әр  - түр - лі -  кә - сі - по - рын - дар - мен -  жә - не -  ұйым - дар - мен ... өнім ... ... алу, өткізуден тыс табыстар түсіру, материалдық шығындарды төлеу, шарт міндеттерін бұзған кез-де айыппұл төлеу және алу, бағалы ... ... ... ... акциялары мен облигацияларына қаражаттарды инвестициялау, олар бойынша дивидендтер мен пайыздар ... және алу ... ... ... ... қалып-тасады); өзі - нің -  ең - бек  - ұжы - мы - мен (бұл қатынастар еңбекке ақы ... ... ... ... ... ... бөлу және тұтыну қорынан жұмыскерлерге жәрдемақылар төлеуді, ... ... ... ... ... (бағалы қағаздар сату, кәсіпорынның қаржылық ресурстарын қалыптастыру үшін үлес-тік жарналарды) ортақтастырады; мем - ле - кет - пен -  ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алған кез-де, соңдай-ақ олар бойынша төлемдер алғанда, валюталық қорлар мен ресурстарды қалыптастырғанда; банк - тер - ... ... бұл тобы банк ... алу, ... ... кредиттер бойынша пайыздар төлеу, банктерге уақытша пайдалануға белгілі бір ... мен бос ... ... банк ... ... қағаздармен жасалатын опера-циялар нысаны түрінде іске асады); сақ - тық  - ор - ган - да - ры - мен  -  ... ... ... және ... емес ... ... ... жо - ға - ры  - ұйым - дар - мен  -   - ішкісалалық қайта бөлу ... ... ... ... ... бөлу ... ... тө-лемдер бойынша және басқалары); құ - рыл - тайшы - лар - мен(бұл қатынастар құрылтайшылардың жарғылық капиталды қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізу-ші субъектінің пайдасын бөлгенде және оның бір бөлігін шартқа сәйкес құрылтайшыға аударған кезде қалыптасады) және т.с.с.* Шаруашылық  жүргізуші  ...  ...  ...  ... - ... нысандардың   әсеріЭкономиканы реформалау, рыноктық қатынастардың дамуы мемлекеттік, жекеше немесе ұжымдық меншікке негізделген түрлі ұйымдық-құқықтық ... ... ... ... ... қажет етеді. Соңғы екеуі меншіктің мемлекеттік емес нысанын құрайды. Экономиканың негізгі буыны ретіндегі шаруашылық жүргі-зуші субъект меншік нысандары мен ... ... әр ... ... ... ... мен ... дамуы кезінде жұмыс істейді. Меншік нысандарына қарай шаруашылық жүргізуші субъ-ектілердің қорларын қа - лып - тас - ты - ру - дың - ерек - ше - лік - те - ... ... ... ... ... жекеше шаруашы-лық жүргізуші субъектілерінің қаржылық қорлары мына көздер есебінен құрылады: меншікті көздер (амортизациялық аударым-дар, таза ... банк ... ... қағаздар шығарудан тү-сетін қаражаттар); мемлекеттік кәсіпорындарда қаражаттардың бұл көздері қажет жағдайларда бюджеттен және бюджеттен тыс ... ... ... ... ...  - ... ... үлестік жарналарының қаражаттары. Практикада көбінесе меншіктің аралас ... ... ... ... ... оларды құрудың аралас ны-сандары кездеседі. Мысалы, негізгі құралдар мен айналымдағы активтердің үлкен бөлігі мемлекетке жататын мемлекеттік ... ... ... ... ... рөл ... ... акционерлік қоғамдарда да осылай. Өндірістің бастапқы қорларының қалыптасуына сәйкес ша - ру - ашы - лық - қыз - мет - тің - қар - жы - лық - нә - ти - же - ле - рі - бө - лі - ніп, - пай - да - ла - ны - ла - ... ... ... ... ... ... ... бюджеттің шығыстарын (бюджеттік кредиттерді) және бюджеттен тыс қорларды өтеу. Үлес - тік - жар - на - не - гі - зін - ... ... ...  - шаруашылық серіктестіктерінің, кооперативтердің, бірлескен кә-сіпорындардың қаржысын ұйымдастыру мұндай кәсіпорындар қаржысының ... және ... ... ... ... ... ... сәйкес кейінгі бөлудің ерекшелікте-рімен анықталады. Мұндай кәсіпорындардың құрылтайшылары мен ... ... ... ... ... мүліктің әр түрлі түрлері (үймереттің, ғимараттың, жабдықтың және басқаларының), мүліктік құқықтар (жерді, табиғи ресурс-тарды, мүлікті, зияткерлік (интеллектуалдық) меншікті пайдала-ну ... ... ... ...  ... сәйкес ша - ру - а - шы - лық - се - рік - тес - ті - гі - ... ... ... ... ... (үлесіне) бөлінген, өз қызметі-нің негізгі мақсаты пайда түсіру деп ... және заңи ... ... ... ... ... ... серіктестігінің мынандай нысандары белгіленген: 1) толық серіктестік;2) ... ... * ... серіктестігі өзінің бүкіл мүлкімен серіктестіктің міндеттемелері бойынша қосым-ша жауапкершілікті ниеттестікпен алып жүретін қатысушыларды және серіктестіктің кәсіп-керлік қызметіне қатыспайтын жауапкершілігі шектелінген ... ... 3) ... ... ... 4) қосымша жауапкершілігі бар серіктестік; 5) акционерлік қоғам; То - лық - се - рік - тес - тік - ... мен ... ... ... ... ... қорына салған олардың салымдарының мөлшеріне үйлесімді түрде бөлінеді; жауап - кер - ші - лі - гі - шек - теу - лі - се - рік - тес - тік - пен - се - нім - се - рік - тес - ті - гін - де - де ... ... * ...  шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  және  ...  ...  емес  ...  ...  қаржысын  ұйымдастырудың  негіздеріКоммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілер та-быс (пайда) алу мақсатында құрылады және қызметтің бұл түрі рыноктық ... ... ... табылады. Олар өзінің қызметін мынадай нысандарда жүзеге асыра алады: мем - ле - кет - тік -  жә - не -  му - ни - ци - пал - дық  - кә - сі - по - рын - дар; -  ша - ру - ашы - лық -  қо - ғам - дар - мен - се - рік - тес - тік - тер; - өн - ді - ріс - тік  - ... - ра - тив - ... ... атап ... ... ... ... өндіріс сферасы кәсіпорындарының басым бөлігі және материалдық емес сфера ұйымдары мен мекемелерінің ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары, қаржы сек-торының басқа мекемелері (жинақ ақша-депозит мекемелері, ин-вестициялық қорлар, қор биржалары, бағалы қағаздар рыногы мен ... ... ... көрсететін әр түрлі меке-мелер), сауда-делдалдық кәсіпорындар, ерікті қоғамдық қорлар, трасттық ... және ... - мер - ция - лық -  кә - сі - по - рын - дар -  ме н - ұйым - дар - дың -  қар - жы - сы -  деп - өн - ді - ріс - тік -  ка - пи - тал - дар - ды  - қа - лып - тас - ты - ру, -  өнім -  өн - ді - ріп, - оны  - өт - кі - зу, -  мен - шік - ті  - қар - ... -  ре - су - рс - та - рды  - жа - сау,  - қар - жы - лан - ды - ру - дың - сырт - қы - көз - де - рін - тар - ту,  - олар - ды -  бө - лу  - жә - не -  пай - да - ла - ну  - үде - рі - сін - де - гі - эко - но - ми - ка - лық  - қа - ты - нас - тар - ды  - ... ... ... ... жиі ақшалай немесе қар-жылық қатынастар деп атайды, қаржылық қатынастар ақшалай қа-тынастардың бір бөлігі болып саналғанымен ол ақша қозғалысы ... ғана ... ... және ... және ... ақшалай қорларды қалыптастырып, пайдала-нумен қосарлана жүретіндігін біз жоғарыда атап көрсеткенбіз. Коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысын ұйымдастыру белгілі бір ... ... ... қа-тарына мыналар жатады: коммерциялық есеп (қаржылық қыз-мет саласындағы дербестік, өзін-өзі өтеу, өзін-өзі қаржыландыру, қаржылық-шаруашылық қызметтің ... ... оның ... үшін ... ... қызметіне бақылау жасау); жоспарлылық; меншіктің барлық нысандарының теңдігі; қаржылық резервтердің болуы.Коммерциялық емес қызмет қызметтер сферасының көптеген салаларын кіріктіреді, оның құрамында ... ... тән ... ететін құрылымдар жұмыс істеуі мүмкін. Соны- мен бірге өндірістік емес сферада коммерциялық негізде жұмыс істейтін тұрғын үй-коммуналдық және тұрмыстық қызмет ... ... банк және ... ... ... ... коммерциялық емес қызмет жүргізетін ұйымдардың үлкен бөлігі жұмыс ... ... ... ... ... болып табылмайтын және алын-ған таза табысты қатысушылар арасында бөлмейтін заңи тұлға ком - мер - циялық - емес - ұйым - деп ... ... емес ... ... бағытталған қаражат-тардың көлемі олардың қызметінің нәтижелеріне қоғамның қажеттіліктерімен, сондай-ақ өндірілген ұлттық табыспен ... ... ... ... ол ... ... ... ахуалына, жүргізіліп отырған қаржылық саясатқа байланысты болып отыр. Әлеуметтік-мәдени шараларды қаржыландырудың ондаған жылдар бойы үстем болған  ... ... ... ... ... әлі де орын ... ... бірге өндірістік емес салалардың материалдық өндіріс-ке ұдайы өндірісті жұмыс ... ... ете ... ... ... ... ... ұмытуға болмайды. Бюджеттен қаржыландыру үшін ең жоғары тиімділікті (олар-дың сапасы, ... ... ... ... ... құн және т.б.) қамтамасыз ететін мекеменің немесе ұйымның қызметтер ... ... ... алынғанда бюджеттік ұйымдар деп аталынатындарды қаржыландыру олардың қызмет-терін беру бағдарламаларын конкурстық ... ... ... тиіс ... ... қажет. Оңтайлылықтың бұл қа-ғидаты рыноктық орта жағдайларында кез келген құрылымның іс-қимынының нәтижелігіне қарай шекті ... ...  ... сай ...  Мемлекет қаржысының  сипаттамасы  және  экономикалық  ресурстарды  қайта бөлудегі  ... ... ... тауарлар. Мемлекет қаржысының буындары Кез келген қоғамда ... ... ... қоғам да-муының таңдап алынған үлгісіне, саяси құрылысына, қалыптас-қан дәстүрлерге, сыртқы факторларға байланысты экономикалық ... ... ... ... қоғамдағы экономика-лық қызметі оның мына функцияларында көрінеді: 1) экономикалық дамудың қалыпты барысына мүмкіндік ту-ғызатын ... ... ... 2) ... ... ... және ... қорғау; 3) табыстар мен байлықты қайта бөлу; 4) экономиканы тұрақтандыру; 5) ресурстарды қайта бөлу. Аталған ... ... ... ... ... ...  ... пайдаланумен байланысты болып келеді; айтарлықтай дәрежеде бұл байланыс мемлекеттің үшін - ші, төр - тін - ші және бе - сін - ші -  ... ... ... жүйе табыстар мен байлықты алғашқы бөлуде айт-арлықтай теңсіздікті тудыратындықтан ... ... ... ... Мемлекет азаматтардың (үй шаруашылықтарының) та-быстарын теңестіру үшін салық салудың, трансферттердің, жала-қыны реттеудің, бағалардың жүйелерін пайдаланады. Мемлекеттің ... ... ... іс-қимылы экономикалық конъюнктураның ауытқулары туғызатын жұмыспен қамтылу және инфляция деңгейін бақылауды, сондай-ақ экономикалық өсуді ынталандыру жөніндегі шараларды кіріктіреді. ... ... ... бөлу екі -  жағ - даят - та ... жүйенің жетілмегендігінен барып туады: 1) бірқатар тауарларды ... ... ... ... ... көлемінен ауытқуы; 2) ресурстарды бөлуден рыноктың бас тартуы немесе қоғам-дық тауарларды, игіліктерді және қызметтер көрсетуді ұлғайту мен ... үшін ... ... ... Бі - рін - ші  - жағ - даят - та  -  - ... мен ... ... бір-қатарын өндіру немесе тұтыну бұл тауарларды тікелей өндіруші немесе тұтынушылар болып табылмайтын субъектілерде шы - ғын тудырады немесе пай - да ... Бұл ...  ...  деп ... және бұл шаруашылық үдерістердің қатысушылары емес адамдардың немесе топтар-дың пай - да - ла - ры -  не - ме - се -  шы - ғын - да - ры ... ... Құйы - лым -  шы - ғын - да - ры - на ... ... ... шудың, тербелістердің, түрлі қолайсыздықтардың болуымен байланысты шығындар жатады. Бұл ... ... ... ... бір ... ... ... салады және өндірушілердің шығындары азаяды. Нәтижесінде өндірушілерде өндірістің үлкен көлемі болуы мүмкін, демек, бұл ... ... үшін ... ... ... ... болады. Құйылым щығындарын теңестіру үшін мемлекет ұсынымды шалатын мынадай реттеуші шараларды жүргізеді: 1) қызметті ... ... ... оны зиянды әсер бол-майтын жағдайларға жеткізу талабы; мұндай қызметтің нормала-ры мен ... ... ... ... және ... және ... көлемінің сәйкестігіне жеткізеді. 2) құйылым шығындарына тең немесе жақын арнаулы салық-тарды енгізу, бұл шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... және тепе-теңдіктің жай-күйін қамтама-сыз етеді. Екі жағдайда да өнімге немесе қызметтерге ... тым көп бөлу ... ... Құйы - лым -  пай - да - ла - рын: - ... ... ... шаралар, медициналық көмек, ауа райын болжау, өрттен қорғау және басқа бірқатар ... ... ... ... ... бұл ... нақты пайдаланушылар ғана емес, сонымен бірге жалпы қоғам да ... Бұл ... ... ... ... тек ... - тық  - сұ - ра - ным - ды ... ал құйылым пайдалары ақиқаттық мөлшерге дейін сұранымды толықтырады және қызмет көрсетудің қа - жет - ті -  кө - ле - мін ... Бұл ... ... қызметтер көрсетуге ресурстарды бөлудің жеткіліксіздігін сипаттайды. Өндіріске және тиісінше белгілі бір тауарларды, игіліктерді және ... ... ... қамтамасыз ететін салалар-ды қаржыландыруға сонымен бірге мем - ле - кет - тің -  ті - ке - лей -  қа - ты - су ... ... ... ... Олар қо - ғам - дық және әлеу - мет - тік деп ... ... тауарлардың кәдуілгі рыноктық тауарлардан қағидалы айырмашылығы сол, олар бө - лін - ... және шы - ға - рып -  тас - тау -  қа - ғи - да - ты - ның  - іс - -әре - ке - ті - не -  ұшы - ра - май - ... - лін - гіш - тік жеке ... ... тауарға қол жетушілігін, оның тап өзіне қажетті нақтылы тауарларды сатып алу мүмкін-дігін қажет етеді, мұның өзі сатып ... ... ... Шы - ға - рып -  тас - тау  - қа - ғи - да - ты ... егер ол ... ... бағасын төлей алмаса немесе төлегісі келмесе осы тауардан болатын пайдадан аластатуды білдіреді. Қоғамдық тауарлар бөлінбейді, өйткені олар жеке ... ... ... ... және ... әдеттегідей оларды пайдаланудан аластатуға болмайды, яғни бұл жерде шығарып тастау қағидаты іс-әрекет етпейді. Рыноктық тауарлардан алынған пайда оларды сатып алу ... ал ... ... ... ... өндіру кезінде ажыратылады. Елеулі сипаттағы қоғамдық тауарларға қалалар мен елді ме-кендердегі ... ... ... мен ... көше ... ... ... және басқа қо-лайлылықтарды ұстау; кеңірек аспектіде  -  құқықтық тәртіпті қорғау жөніндегі ... ... ... қол ... ... ... басқару қызметтері жатады. Бірқатар қызметтер көрсету шығарып тастау қағидатының ық-палына түсіп кетеді, яғни ... баға ... және ... ... ... ... ... болады. Мысалы, біқатар медициналық қызметтер, білім деңгейін көтеру, қағида бойынша, бұл қызметтер көрсету мемлекет белгілген кепілдікті ең төменгі деңгейден жоғары ... ... Бұл ... ... кітапханалардың, қоғамдық теледидар мен радиохабарын тарату қызметтері, жол желісі және басқалары. ... ... ... ... ... ерекшелігі біріктіреді, мұның нәтижесінде жеке меншік сектор оларды жеткілікті көлемде өндіруге бармайды. Сондықтан ресурстарды бөлудегі үйлесімсіздікті болдырмау үшін мемлекет ... ... ... ... мен ... ... етеді; бұл  -   -  қо - ғам - дық -  қыз - мет - тер ... қо - ғам - дық  - сы - ңай - лы (мем - ле - кет - тік  - сы - ңай - лы) тауа - ... ... экономикалық мазмұны бірыңғай емес: оның құрамында жеке оқшауланған буын - дар ... ... ... ... ... ... ... қаржысы республикалық және жергілікті деңгейлерде іс-әрекет етеді және мем - ле - кет - тік -  бюд - жет - ті, - бюд - жет - тен -  тыс -  қор - лар - ды,  - мем - ле - кет - тік -  кре - дит - ті, -  мем - ле - кет - тік жә - не -  му - ни - ци - пал - дық  - кә - сі - по - рын - дар  - мен  - ұйым - дар - дың  - қар - жы - ла - рын  - ... ... ... ... ... арналымының арқасында мемлекет экономикалық, әлеуметтік, саяси үдерістердің үлкен спектріне, салалық және аумақтық проблемаларды шешуге ықпал етеді. Экономикалық және әлеуметтік ... ... ... деңгейіне қарай мемлекеттің қаржысы жал - пы  - мем - ле - кет - тік -  (рес - пуб - ли - ка - лық) - жә - не  - жер - гі - лік - ті -  (му - ни - ци - пал - дық) - қар - жы - лар ... ... * ...  ...  мәні  мен  сыныптамасыМемлекет қаржысының ... ... ... ... ... екі ... ... болады: мемлекеттік құрылымдардың қарамағына қар - жылық -  ре - су - рс - та - рды -  жұ - мыл - ды - ру және қа - ра - жат - тар - ды -  мем - ле - кет - тің -  әр -  түр - лі -  қыз - мет - те - рі - не -  пай - да - ла - ну. Бұл ... ... ... көрінісін мемлекеттің кірістері ұғымында, екіншісі мемлекеттің шығыстарында табады. Мем - ле - кет - тің -  кі - ріс - те - рі деп ... ... ... ... бұл қатынастардың үдерісінде мемлекеттің жұ-мыс істеуінің материалдық базасын ... үшін ... ... ... қаражаттардың жиынтығы құрылады. Жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін ... ... ... табысының бір бөлігі алынады, кәсіпорын-дардың жалпы табысы (пайдасы) бөлініске ұшырайды  -  оның бір ... ... ... ... бөлігі кәсіпорындарда қалады және ішкі шаруашылықтық мұқтаждарға пайдаланылады.Ор - та - лық - тан - ды - рыл - ған -  -  қар - жы -  кі - ріс - те - рі ... ... ... ... экономикалық қызметтен алынатын кірістер, ха-лық төлемдері есебінен ... Ор - та - лық - тан - ды - рыл - ма - ған кі - ріс - тер ... ... ... ... мен ... құрылады. Мемлекеттің орталықтандырылған кірістерінің құрамында басты орынды бюджеттің ... ... оның ... қоғам-ды дамытудың экономикалық және әлеуметтік міндеттерін шешу қамтамасыз етіледі. Мемлекет кірістерінің басым ... ... ... бюд-жеттерге орталықтандыру біртұтас қаржылық саясатты жүргі-зуге, қаражаттарды ұлттық шаруашылықтың басым салалары-ның пайдасына қайта бөлуді қамтамасыз етуге, өндірістік емес ... ... ... ... ... бе-реді. Бюджеттік қаражаттардан басқа мемлекеттің орталықтан-дырылған кірістеріне бірқатар мемлекеттік бюджеттен тыс қор-лар ... ... ... ма - те - ри - ал - дық - -зат - тай -  жа - ғы ... ... жүргізуші субъектілерде, халықта жинақтала-тын  -  анықтамасы болып табылады. Мемлекеттік меншіктен алынатын табыстарға ... ... 1) ... ... (пайда), қосылған құн салығы, акциздер, кеден табыстары түріндегі мемлекеттік кәсіпорындар мен ... ... 2) ... ... ... табыс (мемлекеттік тұр-ғын үй қорынан, жерден, ормандардан, жер-судан, басқа табиғи ресурстардан, мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... 3) мемлекеттік мекемелер мен ұйымдар көрсететін ақылы қызметтерден алынатын табыстар (тіркеу алымдары, өлшемдер мен өлшеуіш приборларды тексеру, таңбалау және сараптау, ... ... ... бұймдарды талдау және таңбалау үшін төлем) мен шаруашылық емес қызметтер үшін төлем (мемлекеттік баж, жол полициясының алымы, тауар белгілері үшін ... ... 4) ... үшін ... ... қосалқы шаруашылық та-быстарын және басқаларды кіріктіретін бюджеттік мекемелердің арнаулы қаражаттары.* Мемлекеттің  шығыстары, оларды ұйымдастыру,  сыныптамасы, ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар              Мемлекеттің            ... ... ... ... Өнді-рістік		* Әлеу-меттік* Мәдени-рухани* Ұйымдық басқару* Құқықтық тәртіпті сақтау және қорғаныс* Экологиялық* Басқа-дайы* Мемлекеттік ...  ...  ... жетекші  буыны ретінде* Жергілікті қаржылар, олардың құрамы және  сипаттамасыЖергілікі қаржы  -  ақшалай нысандағы қоғамдық ... бір ... ... ... ... ... артылған функцияларға сәйкес жасау, бөлу, пайдалану үдерісіндегі қаржылық қатынастардың жүйесі. Жергілікті ... ... ... жүйесінің маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Ол жергілікті бюджеттерді, арнаулы бюджеттен тыс қорларды және басқарудың жергілікті ... ... ... жүргізуші субъектілердің қаржысын кіріктіреді*. Жергілікті қаржылардың құрылымы мен бағыты биліктің жергіліукті органдары басқарудың  -  ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі басқарудың функцияларымен айқындалады. Жергілікті буында қаржылық қатынастар  ... ... ... ... ... республикалық бюджет туралы жыл сайынғы заңмен және шаруашылық және қаржылық қызмет туралы басқа заңдармен реттелінеді. Жалпы жергілікті қаржының жай-күйі ... ... ... ... ... ... екіншіден, тиіс ті аумақтардың экономикалық әлуетіне, үшіншіден, билік пен басқарудың ... ... ... мен ... ... бір дәрежеде реттеп отыратын мемлекеттік заңдардың деңгейіне, төртіншіден, биліктің жергілікті органдары құзырының дәрежесіне байланысты болады.Өркениетті батыс елдерінде ... ... ... ... ... ... мен ... үдерісінде едәуір рөл атқарады. Оның үстіне жергілікті бюджеттердің айтарлықтай дербестігі болады және батыс ... олар ... ... ... ... кірмейді. Жергілікті қаржыда ұлттық табысты аумақтық тұрғыда қайта бөлуге мүмкіндік жасайтын және билік пен ... ... ... ... ... жасауды қамтамасыз ететін экономикалық қатынастардың жиынтығы ретіндегі жергілікті бюджеттерге маңызды рөл ... ...  ...  ... нысандары, әдістеріМем - ле - кет - тік -  кре - дит  -  ... ... ... буындарының бірі және кредиттік қатынастардың жиынтығы, бұл қатынастарда мемлекет кредитордың да, қарыз алушының да, гаранттың да (қарыз алушы үшін ... ... ... ... көрінуі мүмкін. Кредиттік қатынастарда тараптардың бірі мемлекет, ал заңи және жеке тұлғалар кредиторлар немесе қарыз алушылар болып ... ... ... ... ... ... ... қайтарым - ды - лы - ғын - да, -  мер - зім - ді - лі - гін - де -  жә - не -  ақы - лы - ғын - да. ... бұл ... банк ... шатастыруға болмайды. Мемлекеттік кредиттің көз - де - рі  -  кәсіпорындарда, банктерде, ... ... ... ... ... ... бола- тын уақытша бос қаражаттар. Мемлекет кредиттік ресурстарды: 1) бюджет тапшылығын қаржыландыру; 2) ұлттандырылған және аралас кәсіпорындарға жұмсалатын ... ... ... 3) ... ... ... шаруашылық органдарын қаржыландыру: 4) елдің ақша айналысын реттеу үшін ... ... ... ... ... ... шартты болып ажыратылады (17.1 сызбаны қараңыз). Іш - кі кре - дит - те мемлекеттік - кредиттік қатынастар ... ...  -  ... алушылар ретінде де, сондай-ақ кредиторлар ретінде де елдегі ... ... ... ... ... ... және ... арасында пайда болады. Ха - лы - қа - ра - лық кре - дит - те ... бір ... ... ... жергілікті органдарды, басқа жағынан басқа мемлекеттердің үкіметтері, банктері, компаниялары, сондай-ақ халықаралық қаржы-банк ұйымдары араласады. Кредит ... ... ... ... ұйым-донор, ал кредит алушы ел реципиент-ел деп аталады. Шарт - ты -  мем - ле - кет - тік -  кре - дит ... ... ... ... ұйымдар, фирмалар, жергілікті билік органдары алған қарыздарына басқа елдердің кредиторларына берілген кепілдіктер мен кепілгерліктер бойынша ... ... ... ... ... ... орындалмаған жағдайда үкімет отандық қарыз алушының уақыты келген міндеттемелері бойынша жауап береді  -  қарыз алушының мүлкінен ... ... ... ... ... есебінен қарыздың сомасын төлейді.Мемлекеттік кредиттің негізгі нысаны кредиттік қатынастарды білдіретін мем - ле - кет - тік -  -  қа - рыз - дар ... ... бұл ... ... негізінен қарыз алушы ретінде болады.Қарыздар өтеу мезгілі, ... ... ... ... ... эмитенттер, табыстылық түрлері бойынша ажыратылады. Өтеу -  мез - гі - лі -  бой - ын - ша: -  қыс - қа -  мер - зім - ді (бір ... ... ор - та - мер - зім - ді (1 ... 5 ... ... ұзақ -  мер - зім - ді -  - (5 ... ... болып ажыратылады. Ор - на - лас - ты - ру -  ор - ны -  бой - ын - ша ... ішкі және ... ... болып бөлінеді. Ішкі қарыздардың облигацияларын шетелдік азаматтар мен қоғамдар сатып ала ... -  Ор - на - лас - ты - ру -  әдіс - те - рі -  бой - ын - ша: ... ... ... ... ... және ... қарыздар болып ажыратылады. Мемлекеттік қарыздар, әдеттегідей, ақшалай нысанда шығарылады, бірақ қажет болғанда олардың заттай нысаны да ... Эми - те - нт - ке -  қа - рай ... ор - та - лық -  үкі - мет - тің -  қа - рыз - да - ры - на -  жә - не -  би - лік - тің -  жер - гі - лік - ті -  ор - ган - да - ры - ның -  қа - рыз - да - ры - на  - (му - ни - ци - пал - дық -  қа - рыз - дар - ға) -  ... Та - быс - ты - лық -  түр - ле - рі -  бой - ын - ша ... ... иелері жыл сайын тең үлеспен бекітілген мөлшерлеме бойынша тұрлаулы табыс алатын пайыздық, ... ... ... ... өтеу тиражы немесе ұтыс тиражы шыққанда төленеді) қарыздар болуы мүмкін. Мемлекеттік кредиттің қисынды нысаны  -  бұл ел - дің ор - та - лық -  эмис - сия - лық бан - кі - сі - нің -  қа - ра - жат - та - рын -  тар - ту -  ... ... Бұл ... ... егер ... ... алу коммерциялық негіздерде, яғни несиелік пайыздың қолданыстағы нормасын ескере отырып жүзеге асырылса да, айналыстағы ақша ... ... ... қабаттаса жүреді, бұл экономикаға ақшаның едәуір біржолғы құйылуымен байланысты, ал оны алу ... бұл ... ... ... ... ... Мемлекет бұл нысанға мемлекеттік кредиттің әр түрлі келеңсіз себептерден  -  дағдарыстық жағдаяттардан, ... ... ... сенімнің жоғалуынан, төтенше жағдайлардан туатын басқа нысанда-рын пайдалану мүмкіндігі болмаған жағдайда иек артады. * Мемлекеттік борышты басқару,  мемлекеттік  ...  ...  ... кредит қызметінің нәтижесінде мемлекеттік борыш түзіледі. Мем - ле - кет - тік -  бо - рыш  -  бұл ... ... және ... ... ... ... бір ... сондай-ақ борыштық міндеттемелердің белгілі бір күнге сомасы (олар бойынша есептелген пайыздарды қоса). Мемлекеттік борыш ... ... ... және ... ... қанағаттандыру үшін ақшалай ресурстарды тарту нысандарының бірі ретінде мемлекеттік ... ... ... ... борышты мемлекет мемлекеттік бюджеттің қаражаттары есебінен өтейді. Орналастыру рыногына, қарыз валютасына және басқа сипаттамаларына ... ... ... ішкі және ...  - ... борыш болып бөлінеді. Іш - кі -  мем - ле - кет - тік -  бо - рыш -   -  -  ... ... ... және ... ... ... Қазақстан Республикасының резиденттері алдындағы ішкі мемлекеттік қарыздары мен басқа борыштық міндеттемелері бойынша мемлекеттік борышының құрамдас бөлігі. Сырт - қы -  мем - ле - кет - тік -  бо - рыш  -  ... пен ... ... ... ... ... ... сыртқы мемлекеттік қарыздары мен басқа борыштық міндеттемелері ... ... ... ... ... ... ... және ағымдағы мемлекеттік борыш болып бөлінедіМем - ле - кет - тік -  бо - рыш - ты -  бас - қа - ру  -  ... өзі және оның ... ... борышқа қызмет көрсету, оны жоспарлы өтеу, жаңа қарыздарды тарту мен жүзеге асырудың шарттарын жасау жөніндегі мемлекет ... ... ... ... оған ... ... арқылы ұтымды және тиімді қарыз алуды қамтамасыз ету және мемлекеттік кредитке қызмет көрсетудің құнын оңтайландыру ... ... ... ... басқару келешекте макроэкономикалық қиыншылықтардан және төлем балансының проблемаларынан аман болу мақсатында жүзеге асырылады. Бұл ...  -  ... ... алу, ... және ... өзгерту және оған қызмет көрсету үдерістерін қадағалап, бақылап отыру жөніндегі уәкілетті органдардың қызметі ретіндегі мем - ле - кет - тік -  бо - рыш -  -  мо - ни - то - рин - гі -  -  ... ... ... ... ... ... 1) ... жоспарлы кезеңге арналған мемлекеттік және мемлекет кепілдендірген қарыз алу мен борыштың, мемлекет кепілгерлігі бойынша борыштың ... мен ... онда оған ... ... ... және жергілікті атқарушы органдардың борышын өтеу және қызмет көрсету көлемдері, мемлекеттік кепілдіктер мен мемлекет кепілгерлігін ұсынудың лимиттері белгіленетін көрсеткіштерді ... ... жыл ... ... ... ... ... кезеңге арналған мемлекеттік және мемлекет кепілдендірген қарыз алу мен борыштың, мемлекет кепілгерлігі бойынша борыштың жай-күйі мен ... жыл ... ... ... ... ... жөніндегі орталық уәкілетті орган Қазақстан Республикасының Ұлттық банкімен бірлесіп, бюджетті атқару жөніндегі ... ... ... ... ... мемлекеттік және мемлекет кепілдендірген борыштың, мемлекет кепілгер- лігі бойынша борыштың көлемдері мен құрылымының негізінде жүзеге асырады; 2) ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Үкіметі бекіткен республикалық бюджет туралы заңда бекітілетін тәртіппен үкіметтік борыш ... және ... ... ... ... мемле- кеттік кепілдіктер және мемлекет кепілгерлігін беру лимиттерін айқындауын; 3) бюджетті атқару жөніндегі ... ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджетте бекітілетін Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарыз алу ... ... мен ... ... ... өтеу мен қызмет көрсету көлемдерін айқындауын; 4) бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органның мемлекеттік қарыздарды және ... оның ... мен ... ... ... ... ... нысты талаптарды тіркеуін, мемлекеттік қарыздар мен мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... кепілгерлігі бойынша борышты алу, пайдалану, өтеу және ... ... ... ... оның ... мен ... ... міндеттемелерді орындауға байланысты туындаған мемлекет талаптарын жүзеге асыруын; 5) борыш құрылымын оңтайландыру жөніндегі, соның ішінде борышты мерзімінен бұрын өтеу,ұйымдастырылған ... ... ... мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды эми- тенттің сатып алуы мен ... ... және ... кепілдендірген борышты, мемлекеттің кепілгерлігі бойынша борышты қайта құрылымдау, борышты қайта қаржыландыру, мемлекеттік және мемлекет кепілдендірген ... алу мен ... ... ... ... және ... алдындағы борыш тәуекелдерін басқару жөніндегі іс-шаралар дайындап, іске асыруын; 6) мемлекеттік борыштың, мемлекет кепілдік берген борыш- тың, мемлекет кепілгерліктері ... ... және ... ... ... тәуекелдерін басқару өзіне бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган рәсімдер мен операцияларды регламенттеу, белгіленген лимиттер мен талаптарды ... ... мен ... ... әр ... ... ... құралдарды (тәуекелдерді басқару мақсаттары үшін рынокта пайдаланылатын опциондар, своптар, форвардтық, фьючерлік және басқа ... ... ... ... ... анықтауды, сәйкестендіруді, бағалау мен барынша азайтуды, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... және кепілгерліктермен қамтамасыз етілген заңи тұлғалардың борышын басқаруда уақтылы ден қою мен ... ... ... ... ... ... көлемдегі мемлекеттік борыш мемлекетті банкроттыққа ұшыратпайды, өйткені Үкіметтің мынадай іс-қимылдары қолданылуы мүмкін: * Қайта қаржыландыру. Төлеу мезгілі жеткен ... өтеу үшін ... ... ... ... және ... көтермейді (тоқыраулық экономика жағдайында мұндай саясат қате ... еді). Ол ... ... қайта қаржыландырады, яғни жаңа облигациялар сатады және түсім-ақшаны өтелетін облигацияларды ұстаушыларға төлеу үшін пайдаланады. * Салық салу. Үкіметтің салық салуға және ... ... ... бар. ... ... кезінде жекеше шаруашылықтар мен корпорациялар салық жинау есебінен кірістер ала алмайды, ал үкімет ала алады; сөйтіп, жекеше шаруашылықтар мен ... ... ... ал ... ... * Ақша ... Борыштың негізгі сомасын және пайыздарды төлеу үшін үкіметтің ақша басып шығаруға мүмкіндігі бар, бірақ мұның инфляциялық нәтижесі болады. ... ... ... ... ... ... ... * Табыстардағы теңсіздіктің көбеюі. Табыстардың мөлшері бойынша халықтың түрлі топтары болады. Және салық ... ... ... болуы мүмкін, облигацияларға ие болудан алынатын пайыздық табыстарды қайта бөлудің нәтижесінде ол артық табыстар ; * Пайыздық төлемдер салық салуды ... ... ... бұл ... ... ... ... төмендетеді, мұның өзі экономикалық өсуге зиян келтіреді. ... ... ... пайыздық төлемдердің қатынасы  -  борыш бойынша пайыздарды төлеу үшін қажет салық салудың ... * ... ... ... Егер экономика толық жұмыстылық жағдайда жұмыс істеп тұрса және бюджет ... ... егер ... ... ... онда ... ... қисық сызығы бойынша экономика қисық сызықтың бойымен үкіметтік тауарлардың ... (осі) ... ... және жекеше тауарларға ашықтық кемірек болады * Қаржы жүйесінің буыны ретіндегі үй шаруашылықтары қаржысының мәніКапиталдың ... ... ... ... ... ... қамтып отырған рыноктық қатынастар жағдайларында қаржы жүйесінің дербес буынына үй шаруашылығының қаржысын бөліп ... бір ... ... ... ... отыр. Үй шаруашылықтары экономикалық қызметтің манызды субъектілерінің бірі болып келеді, олардың нәтижелерінен жеке шаруашылық ... ғана ... ... ... ... халқының әл-ауқаты тәуелді болады. Экономиканың аса ірі субъекті бола отырып коммерциялық кәсіпорындармен және мемлекетпен бірге үй ... ... ... ... ... ХХІ ғасырдың басында экономиканың жандана түсуі үй ... ... ... ... жеткізді: Үй шаруашылықтары экономикалық агенттер ретінде негізінен отбасы мүшелерінің тіршілік әрекетін қолдауға қажетті игіліктерді тұтыну туралы шешімдер қабылдайды. Ақыр ... ... ... ... үй ... ... ... бұл ресурстар олардың арасында өте әркелкі бөлінген. Үй шаруашылықтарының ... ... ... ... ... ... ... экономикада жұмыс күші үй шаруашылығы шеңберінде жасалатын және ... ... ... ... ... ... ... табылады. Өзінің ресурстарын сатудан табыс ала отырып, үй шаруашылықтары әр түрлі тұтыну игіліктерін сатып алу үшін шектелімді ... бөлу ... ... қабылдайды. Үй шаруашылықтарының басты экономикалық мүддесі сатып алынатын игіліктердің пайдалылығын барынша көбейтуде болып ... Үй ... ... ... ... рыноктық экономикада сұранымды қалыптастырады. Экономикада үй шаруашылықтары мен кәсіпорындардың (фирмалардың) арасында айырбас болып жатады. Үй шаруашылықтары ресурстарға иелік ... және ... ... ... ... фирмаларға береді. Фирмалар ресурстарды пайдаланады, өнімдер өндіреді және тауарлар мен ... ... ... Үй ... мен басқа субъекті-лер арасындағы өзара іс-қимылдар нәтижесінде экономикада өндірістің жалпы көлемі қалыптасады.Үй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның  - қар - жы - ... ... ... ... ... шаруашылық мүшелерінің материалдық және әлеуметтік жағдайларын және олардың ұдайы өндірісін қамтамасыз ету мақсатында ақшалай қорларды қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... табылады. Жеке отбасы деңгейінде қаржы жүйесінде буын бола отырып, ол қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымының бастапқы элементі болып келеді. Ішкі жалпы өнім мен ... ... ... ... алғашқы бөлуде және пайдалануда шешуші манызы болатын коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысынан айырмашылығы үй шаруашылықтарының қаржысы қаржы жүйесінің басым ... ... емес және ... ... ... жиынтығында манызды болғанымен бағынышты рөл атқарады. * Үй шаруашылықтарының кірістері мен шығыстарының сипаттамасыҮй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның -  та - быс - та - ры -   -  ... ... ... және ... ... ... және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған ұлттық табыстың бір бөлігі. Бұл ... ... ... ... ... ... өтеуі тиіс. Алайда қазіргі қоғамда ұлттық табыстың біркелкі бөлінбеуінен үй шаруашылықтарының жекелеген санаттарында ресурстар ... ... ... ... ... ... Сондықтан мемлекет бюджет пен бюджеттен тыс қорлар есебінен үй шаруашылықтарының қаражаттарын то-лықтырып отырады. Үй шаруашылықтарының жалпы табыстарында *ақшалай қаражаттардың көлемі ... ... ақ - ша - лай -  та - быс - тар ... ... ... үй ... ... шығыстарын қамтамасыз етеді. Ақшалай табыстар мына көздердің есебінен қалыптасады: 1) ... ... ... ... ... ... үй шаруашылықтары мүшелерінің еңбекақысы, сондай-ақ сыйлықтар, жалақыға тұрақты үстемелер, әлеуметтік-мәдени мақсаттарға жұмыс берушілердің ... ... ... қызметтерінің, жолдамалардың ақысы және с.с. 2) пайда, дивидендтер, бағалы қағаздар мен салымдар бойынша пайыздар ... ... ... ... ... ... ақысы және басқалары; 3) мемлекеттік әлеуметтік төлемақылар (трансферттер): зейнетақылар, жәрдемақылар және ... және ... тыс ... ... төленетін басқа төлемдер; 4) басқадай түсімдер (сақтық ... ... Үй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның -  ақ - ша - лай -  та - быс - та - ры деп үй ... мүшелерінің жалақысы, жеке-дара еңбек пен кәсіпкерлік қызметінен алынған ... ... ... жәрдемақылар, өтемдік және басқа төлеулер (ізгіліктік көмекті ... ... ... ... және ... ... ... табыстары, жеке қосалқы шаруашылықтын өнімін сатудан алған қаражаттар және өзге ақшалай түсімдер ... ... ... ... ... айтады. Жал - да - ма - лы -  жұ - мыс - пен -  қам - ... -  тү - се - тін -  та - быс - ... ... ... ... түрлері, жалақыға үстемелер; қаламақылар; сыйлықақылар; пайдадан төленетін, сырқаттық парақтар ... ... ... төлемдері; жұмыс берушіден ақша және натуралдық нысандарда медициналық шығыстар үшін алынатын өтемақылар. Өзін -  -  -  өзі -  жұ - мыс - пен -  қам - ту - дан -  тү - се - тін -  та - быс  -  -  ... ... ақша және ... нысандарда түсетін табыстар. Әлеу - мет - тік -  ... - ферт - тер  -  ... ... ... ... төлемдер, қосымша жеңілдіктер,қайырымдылық көмек. Мен - шік - тен -  тү - сетін та - быс -  -  -  ... мен ... ... ... бойынша дивидендтер мен ұтыстар; салымдар бойынша, борыш түрінде берілген сомаларды пайдаланғаны үшін пайыздар; ... ... ... тұрғын үйлерді, көлік құралдарын, техниканы, жер учаскелерін жалға беруден түсетін табыстар. Са - ту - дан -  тү - се - тін -  та - быс  -  ... ... әр ... бұйымдар мен тауарларды сатудан; қосалқы шаруашылықтан алынған тамақ өнімдерін сатудан; басқа жаққа көрсетілген әр түрлі қызметтерден түсетін табыс. Та - быс - тың -  бас - қа - дай -  көз - де - рі -  ... ... мен ... түсетін төлемдер. Қол - да - ғы  - ақ - ша - лай -  та - быс - тар  -  ... ... мен ... ... ... ақшалай табыстар. Нақтылы ақшалай табыстар  -  тұтыну бағаларының өзгеруі есепке алынған ақшалай ... - ты - лы  - қол - да - ғы -  ақ - ша - лай -  та - быс - тар  -  ... ... ... ... ... ... мен жарналарды шегергеннен кейінгі ақшалай табыстар. Ақшалай табыстар атау - лы (салықтар мен міндетті төлемдерді төлегенге ... және қол - да - ғы ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Нақ - ты - лы -  ақ - ша - лай -  та - быс - тар  -  ... ... ... ... ақшалай табыстар. Ақшалай табыстарды тұтыну бағаларының индексіне бөлу жолымен есептелінеді. - Нақ - ты - лы -  қол - да - ғы -  ақ - ша - лай -  та - быс - тар  -  ... ... ... ... міндетті төлемдер мен жарналарды шегергеннен кейінгі ақшалай табыстар. ті сатудан ... ... және ... -  ша - ру - ашы - лы - ... - ның -  ақ - ша - лай -  шы - ғыс - та - ры -  ... өмір ... жалғастыру үшін қажетті материалдық және рухани қажеттіліктерге жұмсалатын іс жүзіндегі шығындар, олар өзіне тұтыну ... және ... ... ... емес шығындарды кіріктіреді. Бұл шығындар үй шаруашылығының жекелеген ... ... ... ... ... ... өте манызды рөл орындайды. Үй шаруашылығы бюджетінің шығыстары ... ... ... рөл ... Өзінің табыстарын пайдалана отырып, отбасы тауарлар мен ... ... ... ... ... ... Өзінің қорланымдары мен жинақ ақшаларын өткізе отырып, ол бағалы қағаздарға деген сұранымды көбейтеді, сөйтіп қор ... ... ... ... аса маңызды өндірістік ресурстар  -  еңбек пен кәсіпкерлік қызмет ұсынымының субъекті ретінде үй шаруашылығының маңызы зор. Ақырында, балаларды ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени сфераның басты тұтынушылары болып табылады. Үй шаруашылықтарының мүшелері өздерінің қаражаттарын жұмсай ... сан ... ... ... Бұл екі ... ... болады: 1) ақшалай табыстарды тауарлар мен қызметтерді сатып алуға пайдаланумен; 2) шаруашылықтың жекелеген мүшелерінің өздерінің еңбек қызметі ... ... ... ... өзін-өзі қамтамасыз етумен. Үй шаруашылықтарының ақшалай шығыстары мыналарды ... ... ... ... ... сақтық және өзге төлемдер; борыштарды, алименттерді төлеу, айыппұлдар, кредитті өтеу, туысқандарға көмек; ... ... ... ... ... ... ... алу; отбасының өндірістік қызметімен байланысты шығыстары (бизнесті жүргізу үшін шикізат, материалдар отын, электр ... ... мал, ... және т.б. ... алу) және ... ... емес ... шығыстар. Тұ - ты - ну -  шы - ғыс - та - ры -  тұтыну тауарлары мен ... ... ... бағытталған халықтың ақшалай шығыстарының бір бөлігі. Тағамдық азықтарды, азық-түліктік емес тауарлар мен алкаголдық ішімдіктерді сатып алуды, сонымен бірге ... ... ... ... ... бойынша бұл шығыстардың деңгейі мен құрамы тұтыну шығыстарының құрылымын анықтайды. Үй ... ... ... ... ... ... мезгілдері бойынша едәуір құбылатын тұтыну бағаларының деңгейіне байланысты болады. Түп - кі - лік - ті -  тұ - ты - ну - ға -  үй  - ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның -  жұм - сайт - ын -  шы - ғыс - та - ры үй ... ... ... ... мен қызметтерге жұмсалатын шығыстардан тұрады, олар мыналардан қалыптасады: а) жекеше ... ... ... тауарларын сатып алуға жұмсалатын шығыстардан (үйлер мен пәтерлерді сатып алудан басқа, оларды пайдаланудың ұзақтығына қарамастан); ә) ... ... ... ... ... шығыстардан; б) өзінің тұтынуы үшін өндірілген тауарлар мен қызметтерді тұтынудан; в) шетелдегі резиденттердің тұтыну тауарлары мен қызметтерді ... ... ... ... г) елдің экономикалық аймағындағы бейрезиденттердің тұтыну тауарлары мен ... ... ... жұмсалатын шығыстардан. Тұ - ты - ну -  қыз - мет - те - рін -  са - тып -  алу - ға -  үй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның -  жұм - сайт - ын -  шы - ғыс - та - ры -  ... ... ... шығыстардан қалыптасады: денсаулық сақтау, білім, көлік, байланыс, тұрғын үй-коммуналдық, тұрмыстық, ... ... ... ... мен ... қызметтеріне. Мемлекеттік және мемелекеттік емес ұйымдардан қаржылық емес ... ... ... үй шаруашылықтарының жұмсайтын шығыстары бұл салалар бойынша шығарылымдардан ... ... ... ... ... органдарының шығыстары) және үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар қаражаттарынан ... ... ... ... Үй -  ша - ру - шы - лық - та - ры - ның -  түп - кі - лік - ті -  тұ - ты - ну -  үшін -  өн - дір - ген -  тау - ар - ла - ры -  мен -  қыз - мет - те - рін -  тұ - ты - ну: үй ... ... ... фермер шаруашылықтарында және жекеменшіктік қосалқы шаруашылықта) өндірген ауыл шаруашылығы өнімін; үй шаруашылықтарына қатысты корпоративтік емес кәсіпорындарда өндірілген ... ... және ... ... ... ... ... өзінің тұтынуы үшін өндірген тұрғын үй қызметтерін кіріктіреді. Са - лық - тар, - алым - дар, - тө - лем - дер  -  ... ... ... ... ... алымдар, айыппұлдар, өсімпұлдар, жарналар; үйлерді, пәтерлерді, көлік құралдарын, техниканы жалдау үшін төлем. Жыл - жы - майт - ын  - мү - лік - ті  - са - тып -  алу  -  ... ... және жер ... ... алу. Бас - қа - дай -  шы - ғыс - тар -  ... ... ... алименттер төлеу, туысқандарға, таныстарға көмек. * Қаржы  рыногы:  ... ... ...  ... ...  -  бұл әр ... нысандардағы ақшалай капиталдың және бағалы қағаздардың қозғалысымен байланысты экономикалық қатынастар. Ол рыноктық қатынастар жүйесiнiң ... ... ... ... ... және ... рыноктармен: табиғат ресурстары, жұмыc күшi, тұрғын үй және басқа жылжымайтын, жер, алтын, сақтық рыноктарымен етене байланысты. Экономикалық ... және ... ... ... ... ұғымы ақша, валюта, кредит, капитал рыноктарын кіріктіре отырып кеңiнен түсiндiрiледi. Бұл қаржыны жалпы ақшалай және құндық ... ... ... ... ... ... негiзiнен әлемдік практикамен байланысты, ійткенi экономикалық ресурстардың кез ... түpi ... ... ... ... ақшамен немесе тиiстi бағалы қағаздармен, басқа құжаттармен ортақтастырылуы мүмкін. Ақша ... ... ... ... ғaнa емес, сонымен бірге қолма-қолсыз төлем қаражаттарын да кіріктіретін төлемдік қаражаттардың рыногы. Кредит рыногы несиелер бойынша ... ... ... ... ... ... коммерциялық кредит те жатады. Ақша мен кредит рыноктары, әдеттегiдей, айналым активтерiнiң қозғалысына қызмет етеді. Капиталдар рыногында қоғамдық өндiрiс қатысушыларының орта және ұзақ ... ... ... ... ... ... қағаздар рыногы  -  бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын рынок. Бағалы қағаздар рыногы (банктер, арнаулы кредит институттары мен қор ... ... ... ... ... және жеке адамдардың қордаланған ақшасы шоғырландырылып, капиталдардың ... және ... емес ... салынады. Қаржы рыногында сатып алу-сатудың объектiлерi айрықшалықты тауарлар  -  aқшaлар және бағалы (ақшалай) қағаздар болып табылады. Қаржы ... ... ... қозғалысымен ортақтастырылатын экономикалық қатынастар болып келетін бағалы қағаздар рыногы маңызды орын алады (21.1 сызбаны қараңыз). Ол қоp ... ... ... ...  -  ... мен облигациялардың айналысымен байланысты болатын қоp рыногын және мемлекеттің бағалы қағаздар рыногын кiрiктiредi.  терминi бастапқыдa бағалы қағаздармен мәміле жасалынатын және ... ...  -  қоp ... ... байланысты. Функциялық тұрғыдан қаржы рыногы  -  бұл ... ... ... банктердiң, мемлекеттiң уақытша бос ақшалай қаражаттарын шоғыpландыруды және қайтa ... ... ... ... ... ... Бұл рыноктың жұмыc iстeyi көптеген экономикалық, әcipece инвестициялық үдерiстердi тәртiпке (ретке) келтiрiп, олардың тиiмдiлiгiн арттыруға мүмкiндiк бередi. Бұған осы ... ... ... ең ... ... ... сан ... қол жетедi. Рыноктың барлық тұрпаттарының өзара байланысы қаржы рыногының жұмыc iстey шарттарын айшықтайды. Oғaн мыналар жатады: 1) ... ... ... ... яғни кез келген түрлердегi және арналымдағы тауарлар мен қызметтер кірсету бойынша ... мен ... ... 2) Ұлттық банк тарапынан aқшa айналысын қалыпты реттеп отыру: бұған қолма-қол және қолма-қолсыз ... ... ... бақылау жатады; 3) кредит рыногының жандандырылуы, оның толық коммерциялануы, яғни кредиттік ресурстарды еркін рынокқа орналастыру; кредиттік ресурстардың ... ... ... ... ... ... ... банктердiң мiндеттi резервтерiнiң нормасын, ашық aқшa рыногында операциялар жүргiзудi белгiлеу арқылы реттелiнедi. Кез келген субъектінің қаржылық ресурстарына қажеттiлiгi және оны ... ... ... тура ... қаржы рыногының жұмыc iстeyiнің объективтi алғышарты болып табылады. Қаржы рыногының жұмыc iстeyiнің негiзгi алғышарттарына ... ... 1) ... ... мен ... шектеу мақсатындағы материалдық өндiрiс сферасының бастапқы шаруашылық ...  -  ... ... ... шаруашылық жүргiзушi субъектiлерінің, соның iшiнде мемлекеттiк сектордың да кең ... 2) ... ... ... бөлудегi мемлекет рөлiнiң қысқаруы: инвестицияларды орталықтан қаржыландырудың, қаражаттарды кәсiпорындар арасында iшкi ведомстволық қайта бөлудiң азаюы; 3) шаруашылық ... ... мен ... ... ... және басқа активтерге инвестицияланатын ақшалай табыстарының өcуi; 4) бюджеттердің тапшылықтарын қаржыландыру үшiн несиелік қорды пайдалануды тоқтату; республикалық, сондай-ақ ... ... ... ... мен басқа міндеттемелердің айналысы бар мемлекеттік қарыздарды шығарумен жабылады. Қаржы ... ... бос ... ... ... және ... ... білу жолымен ұдайы өндiрiс үдерiсiне ықпал етумен ғaнa айқындалып қоймайды. Оның жұмыc iстeyi ... ... тән  ... орнына  қозғалыс бойынша ресурстарды қайта бөлуге мүмкiндiк бередi. Деңгейлес қозғалыс ... ... ... ... арасында қаржылық ресурстарды өтеусiз қайта бөлу түрiнде төте ... ... ... Бұл ... ... сфералар мен объектiлерге жедел аудару есебiнен шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң, салалардың және жалпы экономиканың қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... ... ... ретiнде қайта бөлгiштiк қосалқы функция орындайды, ал сонымен бiрге экономикалық агенттердi дамыту және ұдайы өндiрiсті ұлғайту мaқcaттapындa олар ... ... ... ... ... ... рыногы ұдайыөндiрiстiк функция орындауы тиiс. Қаржы рыногы бағалы қағаздардың бағасын белгiлеу жолымен бизнестiң нақтылы құның ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргiзушi субъектiлерде олардың неғұрлым жоғары бағасы белгiленедi. Қаржы рыногының болуы инфляцияны тежейдi, өйткенi ... ... жабу үшiн ... ... ... пайдаланбайды, рынокта epкiн жүретiн бағалы қағаздар шығарады және олардың бағасы ... және ... ... ... ... ... үдерiсiнде қаржы рыногының қалыптасып, жұмыc iстeyi экономиканың дағдарысы тудыратын және оның инфляциясымен қосарланатын қapaмa-қайшылықтарға және қиыншылықтарға кезiгедi. Бұл ... ... ... ... жұмыc iстеп жатқан көптеген компанияларды қамтымайды. Бiрқатар компаниялар ресми мойындалған акциялар шығарған акционерлер болып табылады, біpaқ олар ... ... ... шықпайды. Акциялардың пакеттерi оларды ұстаушылардың қолында болады, ұстаушылар дивидендтерден алған табыстарымен қанағаттанады, ал компаниялардың ... ... ... iшкi ...  -  ... ... ... аударымдар, кредиторлық берешектер есебiнен жүpгiзiледi. Отандық қоp рыногы дамуының басым бағыттарының ірі ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл бағыттың негiзгi мiндетi жаңа қаржылық құралдардың пайда болып, қалыптасуына жағдай жасайды, мұның өзi инвесторларда жұмсалымдарды ... ... ... ... ... бөлу мүмкiндігінің, ал эмитенттердiң кәсiпорындарында банктік кредиттiң арзан ... ... ... ... ... жаңа көзiнiң пайда болуына мүмкіндік туғызады. Инфляция бағалы қағаздарға айтарлықтай шектеу жасайды  -  олар ... ... ... құны ... ... ... ... тиiс. Бағаның үнeмi өсiп отырған жағдайында инвесторлар қаражаттарды өтімi аз бағалы қағаздарға ұзақ мерзiмге салуға бармайды. Инфляция кезiнде ұзақ ... ... үшiн ... ... ... epкiн айырбасталымды бағалы қағаздарға жұмcay неғұрлым тартымды болып табылады. Қаржы рыногының дамуы халықтың көпшiлiк бөлiгiнiң тұрмыс ... ... ... ... ... өзi жеке инвесторлардың санын азайтады. Сондықтан қаржы рыногын дамытудың мiндетi инвестициялаудың ... ... ... ... ... емес ... жинақ ақшаларын тартудың механизмдерiн жетiлдiру болып табылады. Қаржы рыногының жұмыc iстeyiнің маңызды факторы ... қaтap ... ... болып табылады, ал бағалы қағаздардың айналысы бiрқатар ... ... ... ... ... ТМД ... саяси болмыстары не ол, не бұл кәсiпорындардың рентабелдiлiгiне қатысты ұзақ мерзiмдi болжамның мүмкiндiгiн жоққа шығарады және солай болған соң бағалы ... ... алу ... ... ... рыногының жандануы корпоративтiк бағалы қағаздарды экономиканың нақты секторы ... ... мен ... ... және ... ... ... кезiнде мүмкін. Қазақстанда соңғы уақытқа дейiн қаржы рыногының бұл ceгментi жақсы дамымады, бұл жалпы ... ... ... ... ... қоp биржалары, биржадан тыс сауда, депозит мекемелерi түрiндегi құрамды элементтерді кipiктipeтiн ұлттық қор ... ... бiр ... ... рыноктық құрылымдардың, ең алдымен, әp түрлi тұрпаттағы ... ... ... бұл ... ... мемлекеттiң экономикадағы оң құрылым жасаушы рөлi кезiндегi ... ... ... ету ... ... ... Бағалы  қағаздардың  негізгі  түрлерінің  сипаттамасы Бағалы қағаздар  -  иеленушiлерiне мүлiктiк құқықтар мен ... бiр ақша ... ... ... ... ... немесе тауарлық құжaттap. Бұл анықтамада мүлiктiк құқық бағалы қағаздарды кеңiнен ... ... ... 1) ... ... белгiлi бiр шаруашылық жүргiзушi субъектiнiң капиталына қатысуын және бұл қатысудан табыстың бiр бөлiгiн алуын растайтын құжaттap ретiнде; 2) ... ... ... ... iскe ... және иеленушілердiң қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн ұсынылатын құжаттар peтіндe; ... ...  ... ... есеп ... ... ... коносаменттерді, варранттарды қамтиды. 3) қарыз қатынастары мемлекеттiк, сондай-ақ корпоративтiк бағалы қағаздар peтіндe де тұлғаланады.Бағалы қағаздардың сыныптамасыЭмиссuялық бағалы қағаздар  -  бұл бiр ... ... ... белгiлерi мен реквизиттерi болатын, осы эмиссия үшiн бiрыңғай жағдайлар негiзiнде орналастырылатын және айналысқа түceтін бағалы қағаздар. Олар мемлекеттiк және ... емес ... ... ... ... ... ... эмиссиялық бағалы қағаз қарыз алушы Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергiлiктi атқарушы орган немесе Ұлттық банк болатын ... ... ... ... ... ... куәландыратын эмиссиялық бағалы қағаз болып табылады. Мемлекеттiк емес ... ... ...  - ... ... заңдарына сәйкес эмиссиялық деп танылған, мемлекеттiк емес ұйымдap шығаратын акциялар, облигациялар және өзге ... ... ... ... баяндауда бұл  -  корпоративтік бағалы қағаздар. ... ... ... ...  -  ... жұмсаудың объектiсi болып табылатын бағалы қағаздар (акциялар, ... ... ... ... және басқалары). Инвестициялық емес бағалы қағаздар  -  бұл тауар немесе басқа рыноктарда ақшалай есеп-қисаптарға қызмет ... ... ... ... ... мәртебесiн, инвестициялық және кредиттiк тәуекелдердің дәрежесін, инвесторлардың ... ... ... және басқа факторларды ескере отырып қоp бағалы қағаздары үш топқа ... ... ... және ... ... ... ... қағаздар  -  бұл мемлекеттiк iшкi борыштың болуының нысаны; эмитентi мемлекет болатын борышқорлық бағалы қағаздар. ... ... ... ... көп ... ... векселдер мен міндеттемелер, мемлекеттік және жинақтық қарыздардың ... ... ... ... ... ... органдарының борышқорлық мiндеттемелерi жатады. Мемлекеттiк емес бағалы қағаздар корпоративтiк және жекеше қаржы институттарының қағаздары болып келедi. Корпоративтiк бағалы ... ... ... ... ... ... ... мен акциялары қызмет етеді. Акция  -  акционерлiк қоғам шығаратын және бағалы қағаздың түpi мен ... ... ... ... қоғамды басқаруға қатысуғa және қоғам таратылған жағдайда оның қалған мүлкiнiң бiр бөлiгiн акционерлердiң алу құқығын куәландыратын бағалы ... ...  -  ... ... оның белгiленген құнының тiркелген пайызы түрiнде табыс түcipeтiн бaғалы қағаз; мемлекет немесе кәсiпорын iшкi қарыз шығару кезiнде белгiлi бiр ... ... ... ... ... жалған капитал нысандарының бiрi. Облигация өзiнiң ұстаушысына облигацияның нақтылы құнының онда ... ... ... не өзге ... ... алуына құқық бередi. Облигацияның нақтылы құны  -  облигация құнының ол ... ... ... купондық облигация бойынша пайызбен көрсетiлетiн сыйақы есептелетiн ақшалай тұлғасы, сондай-ақ облигацияны өтеген кезде оны ұстаушыға төленуге тиiстi сома.Қазынашылық мiндеттемелер ерiктi ... ... ... ... ... ... ... түpi, ол иелерiнiң ақшаны бюджетке аударғанын куәландырады және осы бaғалы қағаздарды бүкiл иелену кезеңiнде тiркелген табыс алуына құқық бередi. Боналар  -  ... ... ... ... ... ... шығаратын және ұстаушылары сатып алу және төлем құралдары ретiнде пайдаланылатын борышқорлық мiндеттемелер. Бүгiнде айналыста мына ... ... жүр: ... ... қысқа мерзiмдi ноталары, Қаржы министрлiгiнiң бағалы қағаздары (МЕККАМ, МОИКАМ, МУИКАМ, МЕОКАМ, МEУКAМ, МАОКО және басқалары), муниципалдық бағалы ... ... ... қыcқа мерзiмдi ноталары 7 күннен 1 жылға дейiн айналыс мерзiмiндегi мемлекеттiк бағалы қағаздар болып табылады. Олар aқшaлай-кредиттік ... ... iскe ... және ... ақша ... ... реттеу үшiн пайдаланылады. Айналысқа 1995 жылдан берi шығарылып келеді. Депозит және банк ...  -  ... ... үшiн тек қaнa ... шығаратын бағалы қағаздар. Бұл айналмалы бағалы қағаздар болып табылады, яғни олар бойынша талап құқығы басқа ... ... ... ... ... және жинақ ақша сертификаттарының Қазақстандық практикада қабылданған ... ... ... ... ... заңи ... ал ... ақша сертификаттарының иелерi жеке тұлғалар бола алатындығына.. Фьючерстiк операцuялар  -  биржалардағы мерзiмдiк ... ... ... ... және ... ... шикiзат тауарларын, алтынды, валютаны мәмiле жасау сәтiнде тiркелетiн бағамен сатып ... және ... бұл ... ... ... бiр ... ... (2-3 жылға дейiн) орындалады. Своптар кезiнде шұғыл жеткiзiлiм шартымен ( мәмілесі) қайсыбiр активтi  -  қор ... ... ... ... тауарларды сатып алу (сату) жінiнде мәмiлелер жасалады, бұл ... ... ... ... бiр мерзiмге кepi мәмiле жасалады. Жазылыс құқықтары  -  болған акционерлерге компания акциясының жаңа шығарылымын бастапқы рынокта олар ... ... ... төмен бағалар бойынша сатып алуға құқық беретiн бағалы қағаз. Депозитарийлық куәлiк  -  бұл ... ... ... ... ... ... ... куәлік болып табылатын туынды бағалы қағаз. Варранттар  -  туынды бағалы қағаздар, олар белгiлi бiр баға бойынша белгiлi бiр ... ... ... ... ... aлyға жеңiлдiктi құқығын бiлдiредi. Варранттың кәдуiлгi мезгiлi 5-20 жыл. Қазақстанда қазақстандық депозитарийлық қолхаттар (ҚДҚ )  -  ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы эмитенті-бейрезидентінің эмиссиялық бағалы қағаздарының белгілі бір санына меншік құқығын растайтын туынды эмиссиялық бағалы қағаздары пайдаланылады.27.  ...  ... ...  ...  қаржы. Сыртқы  экономикалық қызметті  реттеудің  нысандары  мен  әдістеріҚызметтің сыртқы экономикалық сферасы мемлекеттің, оның жеке және заңи ... ... ... қатысушылармен және халықаралық қаржы-кредит институттарымен сауда, кредиттік, салықтық, инвестициялық, ... ... ... ... және өзге ... ... қатысуымен байланысты қатынастардың кең шеңберін қамтиды. Басқаша ... бұл  -  ... ... ... ортақтастыратын резиденттердің бейрезиденттермен, елдің экономикалық агенттерінің  (Ұлттық шоттар жүйесінің түсіндірмесі бойынша) қатынастары. Бұл қатынастарда және ... ... ... ... қаржы үлкен рөл атқарады. Ол шаруашылық жүргізудің экономикалық құралы ретінде Қазақстанның әлемдік ... ... ... ... үшін ... ... ... байланыстар сферасында қалыптасып отырған қаржылық механизм Қазақстан Республикасының халықаралық ынтымақтастығы саласында мемлекеттің қаржылық саясатын іске ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық байланыстарға мыналар жатады: 1) сыртқы сауда  -  тауарларды, қызметтерді, жұмыстарды, ақпаратты, интеллектуалдық қызмет нәтижелерін ... ... ... кәсіптік қызмет; 2) шетелдік инвестициялау: капиталды жұмсау, бірлескен кәсіпкерлік, ... ... заңи ... ... ... және ... бағалы қағаздар арқылы үлестік қатысу, концессиялар  -  елдің аумағында шаруашылық және өзге қызметті жүзеге асыру үшін ... ... ... ... әр ... ... ... мүлік құқықтарын алу, меншікті жалдау; 3) халықаралық қаржы-кредит ұйымдарына қатысуы; сыртқы экономикалық қызметтің бұл нысанымен шетелдік кредиттер мен ... ... ... және ... ... және басқа ұйымдарға жарналар төленеді; 4) ғылым, техника, мәдениет, туризм, спорт салаларындағы ынтымақтастық; 5) шет елдерде ... ... және ... ... ұстау жөніндегі есеп- айырысымдарын жүргізу. Сыртқы экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу әр түрлі нысандар мен әдістерді ... ... ... ... ... болып табылады: 1) сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыру; 2) салық салу; 3) инвестициялау; 4) сыртқы ... алу; 5) ... ... 6) ... ... Реттеу әдістері көрсетілген нысандарға сай келеді және тура, сондай-ақ жанама әдістерді кіріктіреді. Тура әдістерге реттеудің әкімшілік нысандары: ... мен ... ... ... пен ... лицензиялау мен квоталау* шикізаттық ресурстар мен тауар қорларының шектеулігі жағдайында ішкі рынокты толтырып, тұрақтандыру мақсатымен уақытша шаралар ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ ... ... ... ... саудаға, валюталық операцияларға және басқаларға) мемлекеттік монополия** қойылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... пәрменді және дамыған сыртқы экономикалық қатынастарға сай болып табылады. Бұларға салықтар, соның ішінде кеден баждары, валюта бағамы, әлемдік ... ... ... ... ... ... басқа бағалы қағаздар мен төлем қаражаттарының бағамы жатады. Валюта бағамы немесе басқа елдің валютасының ... ... ... ... ... ... бағасы барлық ішкі бағаларды басқа елдің бағаларымен байланыстырады. Валюта бағамының ауытқуы отандық тұгынушылар үшін басқа ... ... ... өзгертеді және, керісінше, отандық тауарлардың бағасы басқа елдің тұтынушылары үшін өзгереді. Сөйтіп, бұл өзгерістер ... пен ... ... әсер ... ... ... бағамының басқа елдің салыстырмалы валютасынан азаюы жағдайында экспорт дами бастайды, кері жағдайда импорт дамиды, өйткені ... ... ... ... ... үшін арзандайды және бұл тауарларға олардың тарапынан сұраным ұлғая түседі; екінші жағдайда импорттық ... ... және ... ... бұл ... ... ұлғая түседі; екінші жағдайда импорттық тауарлар арзандайды және өздерінің елінде бұл тауарларға ... ... пен ... ... ... ... мәмілелері қатысушыларына импорттық және экспорттық субсидиялар беру арқылы жүзеге ... ... ... ... тура ... субсидияларға тиым салынатындықтан жасырын субсидиялар (жеңілдікті несиелендіру, бастапқы шикізаттың, материалдардың, энергетикалық ресурстардың бағаларын кеміту, фрахтты қаражаттау) берілуі мүмкін. * Мемлекеттің ...  ...  ...  және  пайдалану. Валюталық  бағамҚазақстан Республикасының халықаралық экономикалық қатынастарын дамытуда орталықтандырылған валюта қорларын қалыптастыру және пайдалану арқылы сыртқы ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Сыртқы экономикалық қызметтің ырықтануы жағдайында валюталық түсімдердің негізгі көлемі кәсіпорындардың меншігінде ... ... ... ... ... қатысуы және ұлттық валюта  -  теңгені нығайту үшін бүкіл ел ауқымында да, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ... ... ... ... де орталықтандырылған валюта қорлары құрылады. Мемлекеттің, мемлекеттік емес сектордың валюталық ресурстары ... ... ... кезде қалыптасып, пайдаланылады. Валюталық операциялар  -  бұл: меншік ... және өзге ... ... ... ... байланысты, соның ішінде шетел валютасы төлемдері мен шетел валютасындағы төлем құралдарын қаражат ретінде пайдалануға ... ... ... ... кез келген тәсілмен елге немесе елден әкелу/әкету және жөнелту; ұлттық валютаға, сондай-ақ номиналы мен (немесе) құны ... ... ... ... ... мен ... құралдарына меншік құқығы мен басқа құқықтардың ауысуына байланысты резиденттер мен бейрезиденттердің арасындағы мәмілелер.Валюталық ресурстар қаржылық ресурстардың құрамды бөлігі ... ... және ... ... ... және ... (шаруашылық жүргізуші субъектілердің ресурстары) болып бөлінеді. Мемлекеттің валюталық ресурстары мыналардың ... ... ... ... ...  -  ... ... компаниялардың, фирмалардың, қоғамдардың және т.б. өнімін, тауарларын және қызметін экспортқа шығарудан түскен түсім-ақшадан; тауарлар мен жүктердің ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі шетел валютасындағы кеден баждарынан, басқа төлемдерінен; келісімшарттардың, мәмілелердің, контракттардың шетелдік ... ... ... ... ... ... ... заңды бұзғаны үшін шетелдік валютада төленген айыппұлдар мен өсімнен; шетел ... және ... ... ... депозиттеді орналастырудан түсетін түсімдерден, сондай-ақ шетелдердегі мүлік пен активтерді пайдаланғаннан алынған табыстардан; шетел ... ... ... және ... қаржы ұйымдарының кредиттері мен қарыздарынан; валютадағы гранттар мен тегін көмек түріндегі ... ... ... ... ... ... 1) Ұлттық банк:   -  елдегі тұрақты ақша ... ... ету ... ... ... ... анықталатын, реттелетін деңгейде ұлттық валюта бағамын қолдап отыру мақсатында валютаны сатуды жүзеге асыру үшін; Ұлттық банктің ... мен ... ... ... есеп айырысы үшін; 2) Қаржы министірлігі: қарыздар туралы келісімшартпен белгіленген уақытта сыртқы берешекті өтеу графигі бойынша жабу үшін; халықаралық ... ... үшін ... ... ... ... өкілдіктердің және басқа елдердегі осындай органдардың жұмысын қаржыландыру үшін; 3) үкімет органдары: мемлекеттік қажеттерді  -  ... мен ... ... ... ... ұлттық шаруашылығында ұдайы өндірістік үдерістердің қалыпты ағымын қамтамасыз ету үшін қажетті шикізатты, ... қуат ... ... ... ... ... және т.б. импорттау бойынша орталықтандырылған сатып алуды қанағаттандыру үшін; 4) ... ... ...  -  коммуналдық шаруашылықтың, өндірістік емес сфераның қажеттіліктерін, өңірлердің жергілікті инфрақұрылымын дамыту, халықтың ... ... ... қанағаттандыру үшін. *  Мемлекеттің  төлем  балансыТөлем балансы ... ... ... бір ... бір ... ... басқа елдерімен шаруашылық операцияларды жалпы қорытып көрсететін көрсеткіштердің жүйесі. Ол мына бөлімдерді кіріктіреді: ағымдағы шот (сауда ... ... және ... операциялардың шоты (күрделі шот), қателер мен рұқсатнамалар, жалпы баланс; қаржыландыру (соның ішінде резервтік активтер). Ағымдағы шот мыналарды бейнелеп көрсетеді: ... ...  -  ... пен ... ...  -  жүк, ... ... байланыс, туризм қызметтері; техникалық көмек; қарыздардан, кредиттерден алынатын табыстар; трансферттер; ізгіліктік көмек; техникалық жәрдемдесу; гранттар. Капиталмен және қаржылар мен ... ... тура ... инвестицияларды тартуды немесе капиталдың шетелге қайтуын, портфелдік инвестицияларды, мигранттардың (жылыстау және құйылым) ... ... ... ... ... ... ... валютаны және т.б.) бейнелеп көрсетеді. Ағымдағы операциялар шоты және капиталмен шот өзара байланысты: біріншінің тапшылығы сырттан капиталдың құйылымы ... ... ... ... активтік шоты жағдайы кезінде капитал мен кредиттер жылыстайды. ... ... ... үш ... ... ...  бөлімі бұрынғы бөлімдерді: ағымдағы операциялардың, капиталмен операциялардың шоттарын, қателер мен рұқсатнамаларды теңдестіреді. Қателер мен ...  қоса ... ... ... ресми есепке алынбаған операцияларды сипаттайды. Резервтік активтердің жайғасымы монетарлық алтынды, қарыз алудың арнаулы құқықтарын, шетелдік валютадағы талаптарды кіріктіреді; ... ... ... ... ... ... таза ... резервтері жасалады. Төлем балансының ерекшелігі сол, онда ... ... мен ... ... ... ... кезең ішіндегі өзгерісі бейнелеп көрсетіледі. Түрлі валюталарға атауланылған операцияларды, соманы аударуды құндық бағалау бірыңғай валютаға келтіріледі ...  -  АҚШ ... ... ... ... ... тіркеу, оларды жасау, трансформациялау, айырбастау, аудару немесе өтеу, ... ... ... ... ... аусымы мезетінде жүргізіледі. Операциялар қосарлы жазба жүйесі бойынша  -  дебет және кредит бойынша екі мөлшер теңдігімен, ... ... ... ... ... Кредит жазбаларының сомасы дебет сомасына тең болуы тиіс, ал таза баланс нөлге тең ... Бұл ... ... ... ... оң ... ... жазбаларының асып түсуі) тауарлар мен қызметтерді көрсетудің экспортын, табыстар мен ... ... ... ... ... ... ... асып түсуі) тауарлар мен қызметтер көрсетудің импортын, табыстар мен трансферттерді төлеуді білдіреді. Күрделі шотта оң мөлшер бейрезиденттер алдында ... ... және ... ... бейрезиденттер талаптарды қысқартуды сипаттайды; теріс мөлшер бейрезиденттер алдында ... ... ... және ... ... ... талаптың өсуін білдіреді. Жиынтық төлем балансының жайғасымдары 22.3 кестеде көрсетілген. Төлем балансының жай-күйі ең алдымен сауда ... ... ... Сондықтан сыртқы экономикалық қызметтегі мемлекеттің іс-қимылдарының аса маңызды мақсаты тауарлар экспорты мен факторлық және факторлық емес ... ... ... ... төлем балансын сауықтыру болып табылады. Мұндай міндетті шешу ұлттық шаруашылықты тұтынушының орнына  экономика арнасына ... ... ... едәуір күш жұмсауды және шикізат өндіруші сектордың экспорттық әлуетін ғана емес, сонымен бірге өндірістің кейінгі технологиялық өзгертіп жасау салаларының өнімі ... да ... ... ... ... қаржыландыру  -  төлем балансының теріс сальдосын, қаржыландырудың айрықша қиындықтарына байланысты бұл сальдоны дәстүрлі құралдармен қаржыландыратын деңгейге ... ... ... ... ... ... ... мен қолдауы кезінде оның жүргізетін операциялары. *   ҚР  ... ... және ... құрылысыБюджет жүйесі дегеніміз экономикалық қатынастар мен заңды ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Бюджеттік кодексінде бюджет жүйесі Қазақстан Республикасының Ұлтық қорын кіріктірумен түсіндіріледі.Бюджет құрылысы  -  бұл ... ... ... ... оның ... ... байланысының ұйымдық нысандары. Бюджет жүйесінің құрамы елдің ұлттық-мемлекеттік құрылымымен анықталады. Мемлекеттің федеративтік және унитарлық құрылымы болуы ... ... ... бюджет жүйесі үш буыннан тұрады: мемлекеттік бюджет немесе федералдық бюджет немесе мемлекеттің орталық бюджеті; федерация мүшелерінің бюджеттері (АҚШ-та  - ... ...  -  ... ... ...  -  провинциялардың, Ресейде  -  федерация субъектілерінің бюджеттері); жергілікті бюджеттер. ... ... ... екі ... бюджет жүйесі қолданылады: орталық (республикалық) бюджет және толып жатқан жергілікті бюджеттер. Екі жағдайда да ... ... мен ... түрлі дәрежесі болуы мүмкін, бірақ, әдеттегідей, әлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқаруды орталықтандыру деңгейіне байланысты ... ... ... ... ... бір реттеуші рөл орталық бюджетте сақталады. Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі бюджет ... ... ... анықталады, өйткені Қазақстан  -  федералдық емес, басқарудың Президенттік-парламенттік нысаны және сайланатын Парламенті бар унитарлық мемлекет. ... ... ... ... ... республикалық бюджет; облыстық бюджет; республикалық маңызы бар қала, астана бюджеті; ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеті бекітіледі, ... және ... ... ... (14.2 ... ... ... мемлекеттік бюджет республикалық және жергілікті бюджеттер негізінде қалыптастырылады және Қазақстан Республикасында төтенше немесе соғыс жағдайларында ... және осы ... ... қолданыста болады. Төтенше мемлекеттік бюджеттің қабылданғаны туралы Қазақстан Республикасының Парламенті ... ... ... ... ... бюджеттің қолданылу уақытында республикалық бюджет туралы заңның және барлық деңгейлердегі жергілікті органдардың бюджеттері ... ... ... ... ... ... Төтенше мемлекеттік бюджеттің қолданылуы тоқтатылысымен республикалық және жергілікті бюджеттерді нақтылау жүргізіледі.Қазақстан Республикасында талдамалық ақпарат ретінде пайдаланылатын және ... ... ... және ... ... облыс бюджеті жасалады. Мемлекеттік бюджет өз араларында өзара өтелетін операциялар ескерілместен, ... және ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған қоры болып табылады. Бюджеттік практикада  ... ... ... ... өз ... өзара өтелетін операциялар ескерілместен, республикалық бюджетті,облыстардың, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерін және ... ... ... ... бағытталатын түсімдерді біріктіретін мемлекеттің ақшалай қаражаттарының орталықтандырылған қоры болып табылады. Шоғырландырылған бюджет те мемлекеттік бюджет ... ... ... ... ... және бекітілуге жатпайтын бюджеттік түсімдерден құралған бюджет ... ... ... -  өз араларында өзара өтелетін операциялар ескерілместен,облыстық бюджетті,аудандар(облыстық маңызы бар қалалар) бюджеттерін біріктіретін ақшалай қаражаттарының орталықтандырылған қоры.Қазақстан Республикасында төтенше ... ... ... ... ... бюджет әзірленуі, бектілуі және атқарылуы мүмкін. Қазақстанның бюджет жүйесінің буыны ретіндегі Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры оқулықтың 16 ... ... ... ... және жергілікті (муниципалдық) бюджеттер кез келген басқа мемлекеттер дегідей Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің орталық буыны болып табылады.*  ... ... ... мазмұны және функциялары Бюджет  -  мемлекеттің қажетті атрибуты және оның егемендігінің негізі. Бюджеттің көмегімен тиісті мемлекеттік және ... ... ... қаражаттарының қорлары құрылады, бұл қорлар олардың жалпы маңызды міндеттерін орындауды қамтамасыз етеді, мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... жасайды. Бюджеттерде мемлекеттің қаржылық ресурстарының аса ірі бөлігі шоғырландырылады, бұл мемлекеттің қаржылық саясатын ойдағыдай жүзеге асыру үшін қажет. Экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... сипаты болады. Мемлекеттік бюджеттің болуы мүлдем адамдардың субъективті қалауының (еркінің) нәтижесі емес, ұлғаймалы ұдайы өндірістің мұқтаждарымен, мемлекеттің табиғатымен және ... ... ... қажеттігі. Экономика дамуының қазіргі кезеңінде орталықтандырылған қаржылық ресурстар мемлекетке қоғамдық өндірістің қажетті қарқындары мен ... ... ... ... және ... ... жетілдіруге жетуге, экономика салаларын дамытудың бірінші кезектегі бағдарламалары үшін қажетті мөлшерлерде қаражаттарды ... ірі ... ... ... ... ... Қаржыны орталықтандырудың арқасында ақшалай қаражаттар мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатын табысты іске ... үшін ... ... ... экономикалық және әлеуметтік дамудың шешуші учаскелеріне шоғырландырылады. Сөйтіп, құндық бөліністің айрықша бөлігі ретінде мемлекеттік бюджет айрықшалықты арналымды орындайды  -  ... ... ... ... қызмет етеді. Объективтік ұдайы өндірістік қатынастардың өмір сүруінің экономикалық нысаны бола отырып, айрықшалықты қоғамдық арналымды орындай отырып, мемлекеттік бюджет ... ... ... ... болады. Мемлекеттік бюджеттің сан қырлы маңызын ескере отырып, оны тек экономикалық категория және мемлекеттің ақшалай қаражаттарының орталықтандырылған қоры ... ғана ... ... ... негізгі қаржы жоспары, әлеуметтік-экономикалық үдерістерді реттеу механизмінің жиынтық ұғымы ретінде қарау ... ... ... бюджетте қоғамдағы барлық экономикалық үдерістер бейнеленетіндіктен, сондай-ақ барлық негізгі қаржы институттары  -  салықтар, мемлекеттің шығыстары, мемлекеттік ... ... ... және т.б. өзінің шоғырланған көрінісін табатындықтан бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ... ... Онда ... ... ... ... ... бөлгіштік үдерістер қарастырылады; негізгі қаржы жоспарының кірістері мен шығыстарының айрықшалықты баптары мемлекеттің ... ... ... қорын қалыптастырудың көздері мен қорыды пайдалану бағыттарын көрсетеді. Елдің негізгі қаржы жоспары мемлекеттің ... ... ... болып табылады; онда қоғамның барлық мүшелерінің мүдделерін бейнелеп ... ... еркі ... ... нақты кезеңге (әдетте, бір қаржы жылына жасалатын,ал 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап бюджет үш жылға жасалады) бюджеттің ... ... ... ... ... шешуші бөлігінің қозғалысын анықтайды. Елдің негізгі қаржы жоспарының көрсеткіштері Парламенттің жыл сайын қабылдайтын республикалық бюджет туралы заңына сәйкес сөзсіз орындауға ... * ...  ...  және оны ...  ... ...  тапшылығын  жабудың  әдістері Бюджет тапшылығы инфляция ... ... ел ... шешуші проблемалары бола бастайды. Бюджет тапшылығы сөз жоқ, инфляция, дағдарыс, ... ...  деп ... ... ... олар ... ... ажырағысыз элементтері болып табылады. Бюджетті әзірлеу кезінде ... ... ... ... ... мен ... балансына  -  тепе-теңдігіне жету болып табылады. Әр бюджетте оның кіріс және шығыс бөлігін теңестірген, яғни ... ... ... ... ... ... асып ... бюджет артығын  -  профицитті, ал шығыстардың кірістерден асып ... ... ... ... ... ... ... кодекіске сәйкес, бұл ұғымдарға нақтыланған түсінік берілген: бекітілген, нақтыланған және түзетілген республикалық және жергілікті бюджеттердің тапшылығы ... ... ... ... ... өтеу ... шегеріп тастағандағы қарыз алу сомасына тең. Теріс белгімен алынған шама республикалық және жергілікті бюджеттердің тапшылығы, оң белгімен ... шама  -  ... ... ... ... нақтыланған және түзетілген республикалық бюджеттің мұнайлық емес тапшылығы (профициті), Ұлттық ... ... ... ... ... шығыстарын шегеріп тастағандағы республикалық бюджет түсімдерінің сомасына тең. Ақша эмиссиясы есебінен бюджет тапшылығын ... ... ... ... жабудың негізгі нысандары мыналар болып табылады: мемлекеттік қарыздар шығару; кредиттік ресурстарды пайдалану. Тапшылықты азайту немесе оны жою мақсатымен ...  -  ... ... ... ... ... ... барлық баптар бойынша (қорғаландарынан басқа) белгілі бір пайызға мемлекеттің шығыстарын үйлесімді қысқарту пайдаланылады. Қорғалған ... ... ... Парламенті мен биліктің жергілікті органдары анықтайды. Бюджет тапшылығын төмендетудің мынандай ... ... 1) ... ... ... өседі; 2) кірістер тұрақты, шығыстар азаяды; 3) кірістер өседі, шығыстар ... ... 2 ... ... ... Тапшылықты қаржыландыру  -  оны жабу үшін қосымша ақшалай қаражаттарды іздестіру. Бюджет тапшылығын қаржыландырудың ... 1. Ақша ... ... Бұл жол теріс әлуметтік-экономикалық салдарлары болатын инфляцияға жеткізеді. Өз кезегінде ақша ... ... ақша ... ... ... да, жанама түрде мемлекеттік бағалы қағаздар шығару және оларды коммерциялық банктерге өткізу ... да ... ... ... банктер өзінің резервтерін көбейтеді және банктік мультипликатордың арқасында айналыстағы ақшаның санын көбейтеді. 2. Мемлекеттік қарыздар. Бұл ... ... бос ақша ... бар ... ... және т.б. ... 3. Шетелдік қарыздар. Оларды Дүниежүзілік валюта қоры, басқа халықаралық қаржы ұйымдары, үкіметтер, банктер береді. 4. ... ... ... Бұл ... мемлекет басқа субъектілерге өзінің активтерін сатады. *  Бюджеттік жоспарлау (болжау):  міндеттері, мақсаттары, қағидаттарыБюджеттік параметрлердің ... ... ... ... ... негізгі бағыттарын; Мемлекеттік және республикалық бюджеттердің, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының, Қазақстан Республикасы шоғырландырылған бюджеттің болжамдарын; ... ... ... ... ... ... болжанатын көлемін және басқаларды қамтиды. Мемлекеттік органның стратегиялық жоспары жоспарлы кезеңге жыл сайын ... ... ... және бағдарламалық құжаттары, әлеуметтік-экономикалық дамудың және бюджеттік параметрлердің мақұлдаған болжамы негізінде әзірленеді. Мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарлары бекітілгеннен кейін мемлекеттік органдардың ... ... ... Меморандум мемлекеттік орган басшысының кезекті қаржы жылына арналған республикалық бюджетте көзделген бюджеттік қаражаттар шегінде стратегиялық жоспарда көзделген мемлекеттік орган ... тура және ... ... қол ... ... ету ... ... құжатты білдіреді. Стратегиялық жоспарды жүзеге асыру үшін мемлекеттік орган операциялық жоспар әзірлейді, ол ресурстарды, ... ... ... ... және нәтижелерінің көрсеткіштеріне қол жеткізу жөніндегі іс-шаралардың жауапты орындаушылары және жүзеге асыру мерзімдері бойынша байланыстырылған мемлекеттік органның ағымдағы қаржы ... ... ... ... ... ... табылады. Республикалық бюджетті мемлекеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган  -  Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі әзірлейді. ... ... ... ... ... және ... параметрлердің болжамын ескере отырып, мемлекеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті орган жүзеге асырады. Республикалық және жергілікті бюджеттерді тиісінше мемлекеттік жоспарлау ... ... және ... ... органдар жыл сайын жоспарлы кезеңге әзірлейді. Республикалық бюджет жобасын әзірлеудің кезеңдері, мерзімдегі және іс-шаралары белгіленген. ... ... ... ... ... ... ... 1) Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы мен бюджеттік параметрлері болжамының жобасын әзірлеу және оны Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... органдардың стратегиялық жоспарларының жобаларын, бюджеттік өтінімдерді әзірлеу және оларды ... ... ... ... ... ... ... заң жобасын әзірлеуді қамтиды. Мемлекеттік және республикалық бюджеттердің, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының, Қазақстан Республикасының шоғырландырылған ... ... ... ... ... ... ... шығыстардың болжамды көлемдері және мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының жобалары айқындалатын, Қазақстан Республикасының Үкіметі мақұлдаған республиканың әлеуметтік-экономикалық ... және ... ... болжамы бюджетті жоспарлаудың базалық негізі болады. Республикалық бюджет жобасы Қазақстан Республикасы заңымен, жергілікті бюджет жобасы тиісті мәслихаттардың шешімімен бекітіледі. ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті айқындайды, жергілікті бюджеттердің жобаларын әзірлеу тәртібін Үкімет айқындайды. Өтеусіз техникалық ... ... ... ... алынған кезде ғана, сондай-ақ тек Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық келісімшартта көзделген жағдайларда тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) құны түрінде ... ... ... жол ... Бұл ... шығыстарда алынған тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) құнына тең көлемде бюджеттік бағдарлама көзделуге тиіс. ... ... ... ... ... ... Республикалық бюджеттік комиссия қабылдаған шешімдердің негізінде республикалық бюджет жобасының түпкілікті нұсқасы ... ... ... ... заңның жобасын жасайды және оны Үкіметтің қарауына ағымдағы қаржы жылының 15 тамызынан кешіктірмей ұсынады. * ҚР Бюджеттік ... ...  ...  ...  ... оның рөлі ... сыныптама қызмет, шаралар түрлерінің және бюджеттік қатынастар қатысушыларының жазулы сипаттамасы болып көрінеді.Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті бюджеттік қатынастарды ... ... ... ... ... ... бақылауды жүргізу тәртібін белгілейді, ішкі бақылау жөніндегі ... ... ... ... ... ... бақылаудың стандарттарын әзірлейді, сондай-ақ оларды бекітеді және олардың сақталуына, республикалық бюджеттің және төтенше мемлекеттік ... ... ... ... қорытындылары бойынша қабылданған шешімердің орындалуына бақылауды және Қазақстан ... ... ... өзге ... ... асырады. * Бюджеттік  бағдарламалар, олардың түрлеріСтратегиялық жоспарлар және ... ... ... ... ... ... ... комиссия қабылдағаннан кейін жергілікті бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері оларды қабылданған шешімдермен сәйкестендіреді және ... ... ... ... ... органдарға стратегиялық жоспарлардың түпкілікті жобалары мен бюджеттік өтінімдерді ұсынады. ... ... ... ... ... орган жергілікті атқарушы орган мақұлдаған өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының және бюджеттік параметрлердің болжамы мен өңірлердің бюджет ... ... ... отырып, жергілікті бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері пысықтаған стратегиялық жоспарлардың жобалары негізінде жергілікті ... ... ... және оны ... ... ... ... Бюджеттің шығыстар бойынша атқарылуы бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің және ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік қаражаттарды Бюджеттік кодекстің талаптарына, тиісті нормативтік құқықтық актілердің қағидаларына сәйкес және мемлекеттік органдар ... ... ала ... ... қол жеткізу мақсатында өздерінің пайдалануы болып табылады. Бюджетті атқару жөніндегі уәкілетті органдар, бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бюджеттік ... ... ... ... атқару жөніндегі уәкілетті орган ай сайын кейінгі айдың бірінші ... ... ... ... ... тексеру комиссиясына, мемлекеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органға, ішкі бақылау жөніндегі уәкілетті органға, сондай-ақ бюджетті атқару ... ... ... ... ... Стратегиялық жоспарды іске асыру туралы есепті жыл сайын жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдар ағымдағы қаржы жылының бірінші наурызына дейінгі мерзімде ... ... ... ... және ... ... ... жергілікті атқарушы органдарға нәтижелерді бағалауын жүргізуге ұсынады. Облыстық, ... ... бар ... ... ... атқару жөніндегі жергілікті уәкілетті органдары есепті жылдан кейінгі жылдың 1 сәуірінен кешіктірмей есепті қаржы жылындағы бюджеттердің ... ... ... есепті әкімдікке, мемлекеттік жоспарлау және Үкімет уәкілеттік берген ішкі бақылау жөніндегі уәкілетті органға ұсынады. ... жыл ... ... ... 1 ... кешіктірмей есепті қаржы жылындағы бюджеттердің атқарылуы туралы жылдық есепті қосымшаларымен қоса тиісті мәслихатқа ұсынады. Облыстық бюджеттің, ... ... бар ... ... ... ... ... жылдық есеп мәслихаттың тұрақты комиссияларында қаралғаннан кейін мәслихаттың сессиясында бекітіледі. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетті атқару жөніндегі жергілікті уәкілетті ... ... ... ... ... 1 ... ... есепті қаржы жылындағы аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетінің атқарылуы туралы жылдық есепті қосымшаларымен қоса әкімдікке, ауданның (облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... ... және Үкімет уәкілеттік берген ішкі бақылау жөніндегі органға ұсынады. Аудан (облыстық маңызы бар ... ... жыл ... ... ... 1 сәуірінен кешіктірмей есепті қаржы жылындағы аудан (облыстық ... бар ... ... ... ... ... ... қосымшаларымен қоса ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) мәслихатына ұсынады. Тиісінше, ... ... ... бар ... ... ... туралы жылдық есеп мәслихаттың тұрақты комиссияларында қаралғаннан кейін ... ... ... ... ... қабылдауды оңтайландыру қаржыландырудың дара жоспарларын нөлдік негізде жасау және бюджеттерді жоспарлау, бағдарламалау (БЖБ) ... ... ... ... ... ... ... негізде жасау әдісі мынада: жыл сайын жаңа қаржыландырудың дара жоспары жасалынады, ал бюджеттік мекеме ... ... ... ... және ... ... ... Бұл жүзеге асырылып жатқан бағдарламаларды қаржыландыруды жоққа шығармайды, бірақ Қаржы министрлігі ... ... ... қаржыландырудың дара жоспарын жасау кезінде пайдаланатын бюджеттік өкімхаттарда (циркуляцияларда) осы бюджеттік мезгілде өткізіліп жатқан салықтық-бюджеттік саясат ... ... БЖБ ... ... ... мен әр түрлі мекемелер арасында ресурстарды бөлудің қандай ұштастырылуы нәтижеліктің ең ... ... ... ең ... ... ... ... үшін бюджеттік бағдарламалардың өлшеуге еретін нәтижелерін қаржыландыру үшін ... Бұл ... ... ... пайдаланылуы мүмкін. Сөйтіп, жергілікті буындағы бюджет рәсімі тиімділік өлшеміне негізделуі мүмкін.  ... ... ... ... ...  ақпараттық жүйесі басқа жүйелермен біріктірілген. Жүйе бюджеттік ... ... ... мекемелерден ақпарат және ҚР Э және БЖМ-ға бюджеттің ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Ақпаратты жинау кезінде деректерді сақтау сызбасының бөлгіштік сипаты болады және құрылымдық тұрғыда үш деңгейге ... ... ...  -  ҚР Э және ... ... деретердің орталық базасы, онда бүкіл бастапқы ақпарат сақталады. Екінші деңгей  -  ... ... ... ... ...  -  ... бағдарламалар әкімшілері мен барлық ведомстваға бағынышты мемлекеттік мекемелердің бастапқы ақпараты бар ... ... ... ...  -  ... мекемелер деректерінің базасы  -  мемлекеттік мекемалердің бастапқы ақпараты бар жергілікті базалар. ... ... ... алмасуды әрбір деңгей деректерінің базаларын әкімшілер деректерді берісу арқылы жүргізеді. Деректерді берісу байланыстың бөлінген ... ... ... арнасы, не электрондық пошта арқылы файлдық алмасы бойынша жүргізілуі мүмкін. Жүйенің сол не өзге клиенттерінің деректеріне кіруді жүйе әкімшісі ... ... ... түрдегі республикалық бюджеттің мәліметтері, бағдарламалар/ қосалқы бағдарламалар бойынша республикалық бюджет шығыстарының жылдық ... ... ... ... ...  ... ... жүйесіне экспортталады. Бюджеттік бағдарламалар сондай-ақ Қаржы министрлігінің  біріктірілген ақпараттық жүйесіне экспортталады. * Денсаулыққа жұмсалатын шығыстардың құрамы мен құрылымы  
        
      

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
«Южполиметал» өндірістік корпарациясы20 бет
Жазатайым оқиға куәгерлерінен жауап алу және хаттама толтыру тәртібі15 бет
Оқыс оқиғаларды зерттеу25 бет
Шығындардың классификациясы жалпы ережелері16 бет
Өндірістегі қаржы жүйесінің негізгі буындары25 бет
Өндірістегі өнімнің өзіндік құнының калькуляциясының ішкі аудиті4 бет
Linux операциялық жүйесінің функциялары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь