Қазақтың дәстүрлі мәдениеті


Адамзат баласы жасаған мәдениет екі түрге бөлінетінін білесіздер. Біріншісі – рухани мәдениет, екіншісі – материалдық мәдениет. Рухани мәдениетке музыка, әдебиет, сәулет өнері, сурет өнері, кескін өнері жатса, адам баласының шаруашылыққа байланысты күнкөрісінен туған дүниелері материалдық мәдениетті құрайды. Зиялы қауым арасында, тіпті оқымысты ғалымдар арасында мәдениет және өркениет ұғымдарын шатастырушылық әлі де кездеседі. Осы арада олар шаруашылық жүргізу мәдениетінің, саяси мәдениеттің, экономика мәдениетінің тағы сол сияқты мәдениеттердің болатындығын ескермеді. Осыдан барып, мәселен, көптеген адамдар мәдениетті тек қана өнер туындылары құрайды деп ойлайды да, оны өркениетпен тең қойып, жаңсақ түсініктерге жол береді. Мәдениет тарихында күні кешеге дейін еуропалықтар Батыс дүниесінің ғана мәдениетін мойындап келді. Оларда мәдениет жасаушы тек еуропалықтар делінген кеудемсоқтық теория белең алды. Бірақ Шығыс өркениетін жасаған мәдени мұралардың ғажайып үлгілері оларды өздерінің менменсіген қисындарынан бас тартуға мәжбүр етті.
Қазақтың дәстүрлі мәдениеті, құдайға шүкір, ешкімнен кем емес. Мысалы, эпос жанрын алайық. Айтатынымыз да, мақтан ететініміз де – осы эпостарымыз. Кең қарымды, кең құлашты, қазіргіше айтқанда – поэмаларымыз. Әлемде эпос тудырған халықтар саусақпен санарлық. Батысымызда байырғы гректер «Иллиада» мен «Одессеяны» тудырса, Шығысымызда үнділер «Махабхарата» мен «Рамаянаны» тудырған, одан

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ МӘДЕНИЕТІ
Адамзат баласы жасаған мәдениет екі түрге бөлінетінін білесіздер.
Біріншісі – рухани мәдениет, екіншісі – материалдық мәдениет. Рухани
мәдениетке музыка, әдебиет, сәулет өнері, сурет өнері, кескін өнері жатса,
адам баласының шаруашылыққа байланысты күнкөрісінен туған дүниелері
материалдық мәдениетті құрайды. Зиялы қауым арасында, тіпті оқымысты
ғалымдар арасында мәдениет және өркениет ұғымдарын шатастырушылық әлі де
кездеседі. Осы арада олар шаруашылық жүргізу мәдениетінің, саяси
мәдениеттің, экономика мәдениетінің тағы сол сияқты мәдениеттердің
болатындығын ескермеді. Осыдан барып, мәселен, көптеген адамдар мәдениетті
тек қана өнер туындылары құрайды деп ойлайды да, оны өркениетпен тең қойып,
жаңсақ түсініктерге жол береді. Мәдениет тарихында күні кешеге дейін
еуропалықтар Батыс дүниесінің ғана мәдениетін мойындап келді. Оларда
мәдениет жасаушы тек еуропалықтар делінген кеудемсоқтық теория белең алды.
Бірақ Шығыс өркениетін жасаған мәдени мұралардың ғажайып үлгілері оларды
өздерінің менменсіген қисындарынан бас тартуға мәжбүр етті.
Қазақтың дәстүрлі мәдениеті, құдайға шүкір, ешкімнен кем емес. Мысалы,
эпос жанрын алайық. Айтатынымыз да, мақтан ететініміз де – осы эпостарымыз.
Кең қарымды, кең құлашты, қазіргіше айтқанда – поэмаларымыз. Әлемде эпос
тудырған халықтар саусақпен санарлық. Батысымызда байырғы гректер Иллиада
мен Одессеяны тудырса, Шығысымызда үнділер Махабхарата мен Рамаянаны
тудырған, одан кейін Шығыс Европада Үлкен Этта, Кіші Этта, Каллевала
сияқты құранды эпостар туған. Эпостық жырлары бар елдер осылар ғана. Мүйізі
қарағайдай ұлы орыс халқының Игорь жорығы туралы жыры бар болғаны 8-ақ
бет болса, мен қарасөзге айналдырған Алпамыс батыр эпосы 800 бетті
құрады. Мінеки, эпос деген осы.
Эпостардың туу себебіне қатысты үлкен-үлкен өте жақсы ғылыми зерттеу
еңбектер жазылған. Эпос – соны тудырған елдің этникалық қарымының нәтижесі.
Демек, Евразияның ұлы даласындағы бабаларымыздың сөз өнерінің асқақ биігін
туындатқанын байқаймыз. Тіпті, Европа әдебиетінің тарихына қарасаңыз,
бірінші ауыз әдебиеті, содан кейін жазба әдебиеті дейді. Ал, бізде ауыз
әдебиеті мен жазба әдебиетінің арасында бес ғасыр жыраулар поэзиясы жатыр.
Аталған бес ғасыр поэзиясы - тәңір тектес асқақ, сөз өнеріміздің ұлы
құдіретті сипаты.
Екінші, дәстүрлі мәдениетімізді, яғни қолөнеріміз жайлы ауыз толтырып
айта аламыз. Қолөнер мәдениетіміз өте тереңнен бастау алады. Скифтің
алтынмен апталған, күміспен күптелген дүние мүліктерінен бастап, өзіміздің
күні кешеге дейін әке-шешеміз тіккен киіз үй – қолөнердің ең ұлы шыңы. Киіз
үйдегі сүйектен, ағаштан, киізден, шиден т.б. жасалған қажетті заттардың
бәрінен құрастырылған ғажайыпты ақыл-ойдың нәтижесі, табысы деп қабылдауға
болады. Бұл ретте көшпелілер өзінің тұтынатын қолөнер заттарын өнер
деңгейіне жеткізген. Мен бала кезімде шешей қымыз сапырып отыратын мүйіз
ожауды ұстап ойнаудан жалықпайтынмын. Кейін тура сондай мүйіз ожауды
Орталық мемлекеттік музейден көргенде көзіме жас үйірілді. Қандай сұлулық!
Неткен әдемілік! Демек, көшпелілер өнер деңгейінде өмір сүрген. Тұтынған
заттарының барлығы өнер деңгейінде болған. Ол тозса, қайтадан одан да жақсы
қылып жаңасын жасайтын болған. Қолөнердің ұлы туындысы – киіз үй.
Үшіншісі, музыкалық мәдениеті. Музыкалық мәдениетіне мен екі-үш ақ
мысал келтірейін: сіздер ол мәдениеттің тектілігін, терең асыл екендігін
пайымдайсыздар. Қазақ халқы қазақ атауын иемденбей тұрған кездің өзінде-ақ
осы далада домбыра тартылып, күй жанры туған. Күні бүгінге дейін орыс,
татар сияқты өзіміздің бұрынғы Кеңес одағының аясындағы елдерді алсақ,
осылардың дәстүрлі музыкасында күй жанры, яғни аспапты музыка жанры жоқ.
Орыстар балалайканы қолға алып, жерді бір теуіп, частушка айтады, бар
музыкасы осы ғана. Ал, күй деген – музыкадан сөзсіз бөлініп шыққан дыбыс,
музыкалық жанрдың дүниеге келуі. Бұл бейнелеп айтқанда сөз өнерінде роман,
эпопея жанрының дүниеге келгені сияқты. Ал енді осы күй өнерін туындатқан
авторлы музыканың өзіне осы далада 1200 жыл. Нанбасаңыздар, айтып шығайын.
Исі 40-тан астам түркі халқының ішінде Қорқыт бабамыздың күйін сақтап
қалған жалғыз халық – қазақ. Қорқыттан бізге жиырмаға тарта күй жеткен.
Олар әлі күнге дейін үлкен сахналарымызда тартылады. Қорқыттың бергі
жағында Шыңғыс ханның алдында күй тартқан – найман Кетбұға күйші. Күйшінің
он үшінші ғасырдағы Ақсақ құлан күйінің бізге он варианты жетті. Осы
орайда айта кетейін, қазір Европа кітапханасында тұрған Кодекс Куманикус
кітабында сол Кетбұғаның Ақсақ құлан күйінің ноталық жазбасы бар. Қазақ
музыкасына үлес қосқан еврей зерттеуші Борис Григориевич Ержакович ескі
нотадағы аталған музыканы бүгінгі нотаға түсіргенде Ақсақ құлан күйі
шығады. Күйді алғаш рет М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында
істеп жүрген кезімде естідім. Кетбұғадан кейін сары Салтық, одан бері қарай
Байжігіт, кешегі Абылай хан кезіндегі атақты күйшілер, XIX ғасырдағы
Құрманғазы, Дәулеткерей, Қазанғап, Тәттімбет сияқты ондаған-жүздеген
классикалық күйшілер өткен. Демек, қазақтың рухани мәдениетінің осы үш
саласы күні бүгінге дейін ұлтымызға айрықша қызмет етіп келе жатыр.
Мәдениет сөз болған уақытта біз ешуақытта бүгінгі аумақтық, яғни
территориялық шеңберімізбен шектеліп қалмауымыз керек. Өйткені, қазақ
дейтін халықты құрсағында тербеткен ұлы даланың аумағы қазіргі шекарадан
әлдеқайда кең болатын. Біз отаршылдықтың қақпанына түскен кездегі
жеріміздің үштен бір бөлігінен айырылып, тәуелсіздік алдық. Осы орайда,
шекара сыртында жатқан мынадай мәдени 5 түрлі рухани асылдарымызға біз
ұдайы назар аударып жүруіміз керек. Бірінші – атамекен жұрттарымыз, екінші
– сол жұрттарда сүйегі қалған ата-баба әруақтары, үшінші – шекара сыртында
жатқан жалпы мұралар, төртінші – шекара сыртында аналарымыздың,
аталарымыздың қолымен жасалған материалдық мәдениеттер, бесінші – шекара
сыртында әлемнің қырықтан астам елінде бас сауғалап жүрген қандас
бауырларымыздың қолынан туған өнер туындылары. Осының барлығы біздің төл
тарихымыздың, төл мәдениетіміздің құрамдас бөлігі болып табылады.
Енді аталған бес рухани құндылықтарды таратып айтар болсақ, бірінші
ертеде қазақтың ата қонысы болған, қазіргі таңда түрлі себептермен өзге
территорияда жатқан қазақ жерлеріндегі асыл мұраларымыз жайлы айтайық.
Ежелгі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы
Қазақстанның дәстүрлі мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі киімі
Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі қоңыр ою – өрнектері
Қазақтың дәстүрлi ойын мәдениетiнiң феноменологиясы
Қазақтың ХХ ғасырдағы мәдениеті
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті
Қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениеті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь