Қаржы жоғары оқу орындарына арналған оқулық

КІРІСПЕ
1.БӨЛІМ. ҚАРЖЫ ЖӘНЕ ОНЫ
БАСҚАРУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ
1.тарау. Қоғамдық ұдайы өндірістегі
қаржы және қаржы жүйесі
1.1. Құндық категория ретіндегі қаржының ұғымы, мәні және қажеттігі
1.2 Ұлттық өндіріс көлемдерін өлшеу.
1.2. Қаржының айрықшалықты белгілері
1.4. Қаржының функциялары және рөлі
1.5. Құндық экономикалық категориялардың өзара іс.әрекеті мен өзара байланысы
1.6. Қаржылық ресурстар мен қорлар қаржылық қатынастардың объекті ретінде
1.7. Қаржы жүйесі және оны ұйымдастырудың
қағидаттары
2. тарау. Мемлекеттiң қаржылық саясаты. Қаржылық механизм
2.1. Қаржылық саясаттың мазмұны, міндеттері және қағидаттары
2.2. Қаржылық саясатты жасау
2.3 Қаржылық механизмнiң мазмұны мен құрылымы
3.тарау. Қаржыны басқару
3.1 Қаржыны басқару ұғымы
3.2. Мемлекеттің қаржысын басқару
3.3. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысын басқару.
3.4. Қаржыны басқарудың автоматтандырылған жүйесі
4 . тарау. Қаржылық жоспарлау мен болжау
4.1. Қаржылық жоспарлаудың (болжаудың) мазмұны, міндеттері, қағидаттары және әдістері
4.2. Қаржы жоспарларының жүйесі
4.3. Қаржылық көрсеткіштер
«Қаржы» курсы экономикалық пәндер жүйесінде маңызды орын алады және экономикалық ғылымның маңызды құрамдас бөлігінің бірі – қаржы туралы ғылымның ерекшелегі зерделене- тін базалық оқу пәні болып табылады. Ол қаржы туралы ғылым-ның теориялық қағидаларын да, шаруашылық үдерістерде категорияны пайдаланудың практикалық аспектілерін де кіріктіреді.
Тұжырымдамалық негізде аталмыш курс экономикалық теорияның критерийлері мен қағидаттарына негізделген және қа- тынастардың айрықшалықты сферасында – қаржылық қатынас-тарда оның жалғасы, нақтылануы болып табылады. Ғылымның бұл бөлігінің объекті қаржылық ресурстар – ақшалай табыстар- дың, қорланымдар мен қорлардың әлуетті көздері, сондай- ақ қар-жылық нысандарда іске асырылғандары болып саналады.
Қаржы субъектілері аталған қатынастардың қатысушылары
– қызметтің сан алуан түрлері, меншік нысандары, басқару дең-гейлері болып көрінетін экономикалық агенттер: шаруашылық, коммерциялық, мемлекеттік, қоғамдық және өзге құрылымдар, органдар, мекемелер, үй шаруашылықтары болып табылады.
Курста қаржының табиғаты мен функцияларының мәселелері, олардың басқа экономикалық категориялармен өзара іс - әрекеті, шаруашылық өмірдегі көрінісінің ерекшеліктері қисынға сәйкес дәйекті түрде зерделеніп, қаржылық қатынастарды ұйымдастыру-дың нысандары мен әдістері арқылы іс - әрекет механизмі, қар-жыны рыноктық экономиканы реттеуде пайдалану мүмкіндіктері қарастырылған. Қаржыны зерделеудің маңызды жағы оған кіретін қосалқы категорияларды, жүйелерді, ұғымдарды, олардың қаржы және басқа экономикалық - әлеуметтік жүйелердегі іс-әрекетінің қағидаттарымен өзара байланысын анықтау, топтастыру және сыныптау болып табылады. Курста әр түрлі шаруашылық жүргізуші субъектілердің бастапқы буын-дарындағы және сыртқы экономикалық байланыстар сферасын-дағы қаржының іс - әрекетінің өзіндік ерекшеліктеріне айтарлық-тай орын берілген.
        
        ҚҰЛПЫБАЕВ С., ЫНТЫКБАЕВА С.Ж.,        МЕЛЬНИКОВ В.Д.ҚАРЖЫ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНА АРНАЛҒАН           ... ... С., ... С.Ж., ... В.Д. ... Оқулық.  -  Алматы  2010 -  670 бет ISBN ... ...  ... оның ... бөліктерінің жұмыс істеуінің мәні, ерекшеліктері және іс -әрекетінің ... ... Ішкі және ... ... ... қаржы жүйесінің, қаржылық механизмнің өзара іс - әрекетінің заңдылықтары ... ... ... жағдайлардағы қаржының көкейтесті проблемалары бөліп көрсетілген. Жоғары оқу орындарының студенттеріне, магистранттарына, аспиранттарына, оқытушыларына арналған. Рецензенттер:Қазақстан ... ... және ... ... ұсынған. Компьютерде беттегендер: Тойчибекова А.А., Рахманбердиева Р.А. 060501020400(05)-07ISBN 9965-803-47-1КІРІСПЕ курсы экономикалық пәндер жүйесінде маңызды орын алады және экономикалық ғылымның ... ... ... бірі  -  ... ... ... ерекшелегі зерделене- тін базалық оқу пәні болып табылады. Ол қаржы туралы ғылым-ның теориялық қағидаларын да, шаруашылық ... ... ... ... аспектілерін де кіріктіреді. Тұжырымдамалық негізде аталмыш курс экономикалық теорияның критерийлері мен қағидаттарына негізделген және қа- тынастардың айрықшалықты сферасында  -  ... ... оның ... ... болып табылады. Ғылымның бұл бөлігінің объекті қаржылық ...  -  ... ...  дың, ... мен ... әлуетті көздері, сондай- ақ қар-жылық нысандарда іске асырылғандары болып саналады. Қаржы субъектілері аталған қатынастардың қатысушылары -  ... сан ... ... меншік нысандары, басқару дең-гейлері болып көрінетін экономикалық агенттер: шаруашылық, ... ... ... және өзге ... ... мекемелер, үй шаруашылықтары болып табылады.  Курста қаржының табиғаты мен функцияларының мәселелері, олардың басқа экономикалық категориялармен өзара іс - ... ... ... ... ... ... ... дәйекті түрде зерделеніп, қаржылық қатынастарды ұйымдастыру-дың нысандары мен әдістері арқылы іс - әрекет механизмі, қар-жыны ... ... ... пайдалану мүмкіндіктері қарастырылған. Қаржыны зерделеудің маңызды жағы оған ... ... ... ... ... ... ... және басқа экономикалық - әлеуметтік жүйелердегі іс-әрекетінің қағидаттарымен ... ... ... ... және ... ... табылады. Курста әр түрлі шаруашылық жүргізуші субъектілердің бастапқы буын-дарындағы және сыртқы экономикалық байланыстар сферасын-дағы қаржының іс - әрекетінің ... ... ... орын ...                    -  ... пән және қаржылық қатынастардың теориясын зерделейтін бұл курстың мақсаты  -  қаржылық кате- горияларды, ұғымдарды, терминдерді ұғып ... ... сы- ... ... ... ... маңызы мен орнын біліп алуда студенттердің теориялық және практика-лық жағынан әзірлігін қамтамасыз ету; қаржыны ұйымдастыру нысандарының ... ... мен ... ... және оны ... әлеуметтік -экономикалық дамуының нақтылы жағ-дайларында қолданудың әдістерін түсінуге қол жеткізу. ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерін, қоғамдық өндірісті тиімді дамытуда қаржылық категория механизмі-нің мүмкіндіктерін танып білу тек қаржы жүйесі үшін ғана емес, сонымен бірге экономиканың ... ... үшін де ... ... ... ... аса ... қажеттік болып табылады. Қаржыны зерделегенде теория мен практиканың, тарихи және қисындық ... ... ... ... ... қажет болуы тиіс. Курсты зерделеу эконономика мен қаржыда рыноктық бастау- ды қолдану жөніндегі қолданыстағы ... ... ... ... ... ... Сондықтан қаржылық қатынастар дамуының жинақталған тәжірибиесін және олардың қаржыларға ... ... және ... ... ры-ноктық экономика дамуының болып жатқан үдерісіне үнемі көңіл бөліп отыру қажет. Экономиканың, ... ... ... ... лық ... ... жағдайларында қаржыларды ұйымдастырудың әлемдік тәжірибиесін зерделеу маңызды қажеттік бола бастайды. Рыноктық дамыған елдерде пайдаланылған критерийлер, нысандар, әдістер, үдерістер қазақстандық практикаға ... ... Бұл үшін ... ... ... ... ... рыноктық экономиканың ұлттық моделіне кіріктіру қажет.  пәні кіріспелік, бейіндік ... ... ал- дын ... курс ... ... және , , , , , ,  сияқты арнаулы оқу пәндерімен тығыз байланысты. Сондықтан бұл пәнді ... ... ... бі- ... ... жұмыстың практикасында қолдануға мүмкіндік береді және жоғарыда аталған арнаулы пәндерді тез игеріп кетуді ... ... ... ... ... ... негізгі әдісі  -  диалек- тикалық -тарихи әдіс ... ... ... ... ... ... өзара іс -әрекетте, үнемі қозғалыс-та және дамуда қаралып талқыланады; тарихи тәсілдеме өткен тәжірибені, қордаланған білімдерді, қаржылық қатынастардың тексерілген, ... ... мен ... ... алу-  ды ... ... критерийі  -  қоғамдық практика екені белгілі. Тап практикада ... ... ... ... ... тексеріледі. Сондықтан нақтылыққа сүйену, объективті критерийлерді пайдалану экономикалық ғы- лымдардың, соның ішінде қаржы туралы ғылымның да түйінде- рінің ... ... ... ... ... ... ап- паратында ғылыми танып білудің мынадай ортақ әдістері пайдаланылды: теориялық зерттелім әдістері (абстркттіліктен нақтылыққа шығу және кері қозғалыс), эмпирикалық әдіс ... ... ... ... , сондай-ақ теориялық тәсілдемелер пайда-ланылатын әдістер (абсртакциялау, талдау және синтез,индукция мен дедукция және басқалары). Қаржылық операциялар мен ... ... ... ... табылатын статистикалық және басқа цифрлық мәліметтер пайдаланылады.  курсының құрылымы, оның ... мен ... ... ... ... ... ... ғылымның мазмұнымен және оның міндеттерімен айқындалатыны белгілі. Осыған байланысты оқулықтың мазмұнын оның алты ...  ... үш ... тұратын материалдары құрайды. Жалпылама нусқамалар, критерийлер, қағидаттар қаржы ... ... ... ... тиісті бөлімдерінде, тарауларында бейнеленіп көрсетілген айрықшалықты насындарына ... ... және ... ... ... жүргізуші субъектілердің қаржысы, мемлекеттің қаржысы-- кірістер мен шығыстар, салықтар,   ...   ... ...  ... бір ... ... көкейтесті проблемаларына--экономиканы  қаржылық реттеудің, қаржы рыногының, сыртқы экономикалық қызметтің қаржылық механизмі аспектілерінің, қаржы және инфляцияның ... ... ... ... Оқулықтын бір бөлімі сақтандыруға-- насандарының  бір бөлігі қаржылық болып табылатын категориаға берілген, бақа ... ... ... ... шаруашылық, соның ішінде қаржылық механизмнің де реттеу тұтқаларының жетілдірілген нысандары мен әдістерін пайдалану рыноктық қатнастарға тән болып келеді. Мемлекет бұл ... ... және ... ... дамытуды, әлеуметтік-экономикалық дамудын басым бағыттарын көтермелеу үшін қолданады. Сондықтан қаржы табиғатын, оның жұмыс істеу ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... механизмінің мүмкіндіктерін білу тек қаржы жүйесі ғана емес, экономиканың ... ... үшін де ... ... ... ... аса маңызды қажеттік болып табылады. Бұл оқулықтын міндеттері де осында.  Оқулық кафедраның  пәнінің Оқу- әдістемелік кешені және ... ... және орыс ... ...  ... өнделіп, толықтырылған негізінде әзірленді және оның құрылымы  мамандығы бойынша білім берудің мемлекеттік стандарттары мен ... ... ... талаптарына жауап береді. Пәнді зерделеу кезінде қаржылық және экономикалық категориялардың, жүйе-лердің өзара байланысын көрнекі ету ... ... ... жай- ... ... және басқа элемент-терді қабылдауды жеңілдету үшін құрылымдық- қисындық сыз-баларға  ... ... ... ... ... қосымша материалы бө-лектелінген. Негізгі тұжырымдаулар, терминдер, сыныптамалар және зерделеуге қажетті басқа параметрлер курсивпен ... ... ... ... ... ... оны ... пен магистратурада оқитындар үшін пайдалану ыңғайлы болады. Оқулық тақырыптарының материалдарын ойдағыдай игеру және өзін-өзі тексеру мақсатымен әрбір ... ... ... ... ... беріліп отыр. Терминологиялық-түсіндірме сөздікте қаржы және қаржы жүйесі бойынша заңдар мен заңнамалық ... ... ... ұғымдар мен терминдер келтірілген және қосарлану-ды болдырмау мақсаттарында олар оқулықтың мәтіні мен сілте-мелерде ... ... 2010 ... ... 1-не дейінгі қаржы - кре-дит мәселелеріне қатысты негізгі заңдар мен ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... НЕГІЗДЕРІ 1-тарау. Қоғамдық ұдайы өндірістегіқаржы және қаржы жүйесі + Құндық категория ретіндегі қаржының ұғымы, мәні және қажеттігіҚаржы (,  ... ...  ор-  та ... ... тілінің  сөзінен пайда болған француздың  сөзінен шыққан)  -  тауар-ақшалай қа- тынастармен және мемлекеттің өмір ... ... ... ... аса ... ... ... лардың бірі. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар-ақшалай айырбасқа көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің қаржылық ресурстарға қажеттіліктерімен ... ... ...  ... ... нысандағы қоғамдық өнімнің ұдайы өндірісімен - байланысты болатын экономикалық ... кең ... ... ... ... өнім мен ... ... ты жасау, бөлу және қайта бөлу үдерісінде қалыптаса отырып, қаржы ... ... ... ... ... дық ресурстар бөлігінің ақшалай тұлғалануы болып табылады.	Қаржы ақша негізінде, ақша көмегімен іс-әрекет ететіндіктен ... ... ... ... операциялар ретінде кең мағынада  ұғымын қабылдау  күнделікті ... ... ... кең ...  ... ақша - тарихи    категория, ол   өзінің  дамуында әр   ... ...  - ... нысандардан күрделі, кәміл, қазіргі түрленімдерге ұшырады. Осы дамуда оған қаржы да жататын ақша жаңа сапалы нысандарға ие болды, бұл нысандарға ... да ...       ...  ... ... ... енгізген авторды атау қиын. Бұл терминнің авторлығын 1577 жылы  деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге жа- зып ... ... ... ... жұмыстың () алғашқы авторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды. Аристотельдің ... 384-322 жж.) ... ... ... оның  атты жұмысында баяндалған.                                    ... ... оның даму ... ... қа- ... қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс үдері- ... рөлі ... ... құрылысымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады. Құндық категориялардың ... ... ... орын ала- ды және ... ішкі ... ... бірге ұдайы өн- дірістегі өзгешілік рөлімен айшықталады. Қаржының ақшалай сипаты оны жүзеге асырудың ... және оның ... ... ... категорияға қатыстылығын баса көрсетеді.  - Қаржы экономикалық категория ретінде экономикалық заң- ... (құн ... ... мен ұсыным заңының, қажетті- ліктердің жоғарылау заңының, өндірістік қатынастардың өндір- гіштік күштердің сипаты мен даму ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіне негізделеді. Қаржыны экономикалық категориялардың қатарынан бөліп алу үшін қар - жы -  құ - бы - лы - сын ... оның мә - нін  -  оның бол- ... ... сан ... нысандарының бірлігінде көрінетін пред - ме - ті - нің -  іш - кі  - маз - мұ - нын ... көшу ... Бұл ... ... теу ... ... оның сыртқы және ішкі қасиеттерінің өзара байланысында елестетілуі мүмкін. Қоғамда адамдардың, олардың ... ... ... ... яғни ... бір мүдделердің негізіндегі өзара байланыстарда, тиісті қажеттіліктерді бейнелеп көрсететін осындай мүдделерді қанағаттандыруда қалыптасады. Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақ - ша - лай ... тар эко - но - ми - ка - лық -  ... ... ал бұл ... өз ке- ... ... ... жүйесінің айқындаушы бөлігі  -  өн- дірістік қатынастарға ... (1.1 ... ... ... қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар -  -  - өн - ді - ріс - тік -  қа - ты - нас - тар - дың -  бір -  бө - лі - гі, яғни ба - зис - тік -  қа - ты - нас - тар ... табылады деуге болады.1.1 сызба. Қоғамдық жүйедегі қатынастардың дәйектілігі (бағыныңқылығы)Жалпы қоғамдық қатынастарӨндірістік қатынастарЭкономикалық қатынастарАқшалай қатынастарҚаржылық ... ... ... заңи және жеке ... ... ... мемлекеттер арасында ақшалай қорларды қалыптас- тыру, бөлу және пайдалану жайында пайда болатын ... қа- ... ... ... ... ... ... айтқанда, ерекше қорлар арқылы іске асырылатын ақшалай қатынастар  -  бұл ... ... ... кез ... ... ... қаржылық қатынастарды білдіре бермейді және ақ-  ша әр түрлі экономикалық категориялардың  -  бағаның, еңбека- ... ... ... ... көмегімен жүзеге асырылатын қоғамдық өнімнің бүкіл құнының қозғалысын ортақтастыратындықтан кез келген ақшалай операция, мәміле ... ... жата ... Қаржының ақшадан маз- мұны жағынан да, функциялары жағынан да ... бар. Ақша - бұл ең ... ... ... ... ... өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы  -  ішкі ... өнім мен ... ... ... және ... бөлудің экономикалық құралы, ақшалай қорларды жасау мен пайдалануға ... ... ... Ол ... бөлуге және тұтынуға ықпал жасайды және объективті сипатта болады. Мемлекеттің, оның ... ... ... кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің ақшалай қорла- рын құратын тек ақшалай қатынастар ғана қаржының мазмұны болып табылады. ... ... ... ... ... ақшалай қатынастармен ортақтастырылған тауар өндірісі болып есептеледі. Тауар өндірісінің негізі тауар өндірушілердің экономикалық оқшауланушылығын шарттастыратын қо - ғам - дық - ең - бек -  бө - лі - ні - сі -  ... ... ... ... ... материалдық-заттай факторларының айырмашылығы мен олардың әр түрлі деңгейі жағдайында өнім жасайды, ал сол себепті тіпті ұқсас ... ... және ... ... әр ... ... ... Бұл теңсіздіктің сал-  дарынан шығындар мен еңбек нәтижелерін өлшеудің қажырлы еңбектің және жұмсалынған күш-жігерге ... ... ... ... ... ... ... объективті қажеттігі туады. Бұған ақшаның және оның туын-ды экономикалық категорияларының, соның ішінде қаржының көмегімен же-теді. Қар - жы  - ... қа - ты - нас - та - рдан  - тыс  - өмір  - сү - ре  - ал - май - ды. ... ... қаржылық мүдделер жайында, негізінде  -  ... ... ... ... ... ... ... материалдық мүдделері жайында пайда болады. Кез келген экономикалық субъект басқа субъ-  ектке ... қоюы ... оның оған ... де ... ... ... қатынастар тауарларды, игіліктерді және қызметтерді қоғамдық өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну ... ... бұл ... ... және ... осы ... жалғасып жататын төрт стадияның (фазаның) өзара байланысы және өзара тәуелді үйлесімі ретіндегі ұдайы ... ... ... ... ... ... ... үдерісінің қатысушылары арасында тауарлай қатынастардың болуын айқындайды, өйткені өндірілген өнімдер сатып алуға- сатуға жататын тауарлар ретінде ... өнім оны ... ... ... және бөлу стадияларынан өтеді. Бұл ретте материалдық өндіріс ... ғана ... қо-             ... ... ... ... ... мен мүдделері қанағаттандырылуы тиіс.Өз кезегінде тауарлай қатынастардың болуы экономикалық агенттердің еңбегін бөлу ... ... ... осыған орай олар мамандандырылған еңбектің, орындалатын қызметтердің нәтижелерімен, әр түрлі өндірілетін игіліктермен олардың саны мен сапасына сәйкес айырбасталуы тиіс. Тек ... ... ... адам ... басқа өнімдері айырбасталғанда, оларды белгі-лі бір ақшалай баламамен өткізгенде өндірушілердің түсім-ақшасы (табысы) жасалады. Түсім-ақша ... ... ... ... ретінде ,  жә-не  құрамды бөліктерін, яғни өндірістің жұмсалынған құрал-жабдықтары құнының мөлшерін, жұмыскерлердің жұмсалынған нақты еңбегін өтеуге сәйкесетін құнының бір ... және ... ... өнім ... ... ... ... қызметтерді өткізуден алынған түсім-ақшадан тиісінше өндірістің жұмсалынған құрал-жабдықтарының  орнын толтыруға, еңбекке ақы төлеуге ... ... ... ... ... ... ал ... өнім құны қоғамдық өндірістің, өндірістік емес сфераның барлық қатысушыларының, қоғамның еңбекке жарамсыз мүшелерінің ... ... ... ... қорлары мен резервтерін жасауға арналған бөліктерге бөлінуі тиіс. Бөлудің бүкіл үдерісі ... ... мен ... ... ... ... ... натуралдық-заттай нысанда да, сонымен бірге ақ-шалай нысанда да еңбектің аталған ... ... ... ... ... қорлардың қозғалысы арқылы болып жатады. Ақшалай қорларды қалыптасты-ру, тауарлық қатынастарда ... ... ... ... ... ... ... қаржы тауар-ақшалай қатынастармен байланысқан, олар-дың салдарлары болып табылады және сонымен ... ... ... жәрдемдеседі. Жасалынған игіліктер мен құндылықтарды өлшеу құн -  өл - ше - мі - мен -  жә - не -  жал - пы - ға  - ор - тақ  - ба - ла - ма  - ... ... ... жүзеге асады. Сондықтан материалдық және материалдық емес игіліктердің, қызметтердің өндірілген массасы  -  қо - ғам - дық -  өнім - нің -  -  -  -  на - ту - рал - дық  - - зат - тай -  ... ... оның ақ - ша - лай -  ... да -  болады. -  Қоғамдық өнімнің нақтылы іске асырылуының екі нысаны-ның болуы қоғамдық өндірістің әрбір ... ... ... оны ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл үшін құндық категориялар  -  ақ - ша, -  ба - ға,  - қар - жы,  - ең - бе - ка - қы,  - кре - дит  - жә - не  - бас - қа - ла - ры ... ... ... түрлі стадияларында жекелеген экономикалық категориялардың қатысу дәрежесі бірдей ... ... ... ... натуралдық-заттай нысандағы өнімнің қозғалысын ортақтастыратын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тұтыну- ға өтуі тек тиісті ақшалай қорларды жасау, бөлу және пайдалану арқылы болады. Осы кезде пайда болатын ақшалай, экономика- лық ... ... ... ... Қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - дың -  пай - да -  бо - лу - ын ... жұмыс іс-теу сферасына қарай  - экономиканың бастапқы буындарында яғни материалдық өндіріс сферасында  -  нақты секторда, ... ... ... ... ... ... де реттейтін ұйым ретін-дегі мемлекеттің қаржысы сферасында қадағалап отыруға болады. Қар - жы - ның -  мә - нін ... үшін бі - рін - ші -  жағ - ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектінің  - өндірушінің өндірістік қорларының ... ... жеке ... айналымында) есептеу нүктесі үшін құн -  бө - лі - ні - сі - нің ... және ... ... ... кезіндегі оның ақшалай нысанда бір- шама өз - ді - гін - ше ... бас - ... ... ...  ... ... ала ... сипаты кезінде ,  жә-не -ге сәйкес элементтерге ... ... өнім ... ... үйлесімдері (пропорциялары) қалыптасады және оларға сәйкес ақ - ша - лай -  қаражаттардың қорлары не - ме - се -  бұл -  қа - ра - жат - тар - дың -  қор - ла - ным - да - ры ... ... ... ... құн қозғалысын ұдайы өнді- ріс үдерісіндегі құнның басты компоненттерін ... оның осы ... ... ... ... ... ... Р = С + V + m мұндағы: Р  -  жиынтық (жалпы) қоғамдық өнім;                   С  -  ... ... ...                V   -  ... ... ...                              m  -  ... өнімнің құны. Бұл ретте айна - лым -  қа - ра - жат - та - ры - ның -  қор - ла - ры, -  амор - ти - за - ... -  жә - не -  бас - қа  - ауда - рым - дар -  (мы - са - лы, -  әлеу - мет - тік -  қа - жет - тер - ге  - ауда - ры - ла - тын -  ауда - рым - дар, -  ең - бек - ке -  ақы  - тө - леу  - қо - ры,  - пай - да**) - ... ... ары бөлудің анықталатын нормативтерімен белгіленген үйлесімдерге сәйкес құнның аталған элементтерін қайта -  бө - лу ... ... ... ... ... ... бір бөлігі мемлекеттің қарамағына оның орталықтандырылған қорларын қалыптастыру үшін аударылады, басқа бөлігі ... ... және оның ... ... ... Егер  ... сай келетін құнның бір бөлігі өндірістік үдерістің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ...  -  ... ... (айналым капиталын) сатып алуға аван-сыланса, онда  элементінен, одан ... ... яғни ... ...  -  ... ... бұл үздіксіздікті қамтамасыз ететін өндірістің аса маңызды факторы  -  ... ... ... ... сатып алуға бағытталатын бөлігі бөлінуі мүмкін. Қалыптастырылған ... ... ... ... ... немесе, кері-сінше, қаражаттардың мақсатты арналымына қарай ірілендіруге, ... ... ... ... өндірістік және өндірістік емес қорлардың (капиталдың) толық айналымы ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъекті жасаған құнның бір бөлігі осы субъектінің толық айналымында қалады, бір бөлігі еңбекке ақы төлеу, әлеуметтік шығыстар нысанында ... ... ... ... ... ... және ... емес игіліктер мен қызметтерге айырбасталады, тұтынылады және одан ары қозға-лыстан шығып қалады. Материалдық өндірісте жасалған құнның едәуір бөлігі жалпы мемлекеттік ... ... және ... нысанда өздігінше қозғалыс алып, мемлекеттің кірістері ретінде мемлекеттің қаржылық қатынастарының сферасына кіріктіріледі. Экономиканың бастапқы буындарының ... ... ... басқа мемлекет халықтың қаражаттарының бір бөлігін салықтар, ерікті төлемдер  -  ... ... ... ... ... сақ-талынған жинақ ақшалар нысанында жұмылдырады. Қаражаттардың бір бөлігі мемлекеттік, жекеше, қоғамдық кәсіпорындар мен ұйымдардан және халықтан әр ... ... ... ... ... қор және қор емес нысанында түседі. Орталықтандырылған ... ...  -  ... ... әлеуметтік сақтандыру қорларын, түрлі бюджеттен тыс қорларды қалыптастыру арқылы мемлекет деңгейінде қаржылық қатынастардың нысандары осылай пайда болады. Қаржылық ... бұл ... сан ... және ... ... ... ... түрлі деңгейлерінде  -  жалпыұлттық, жергілікті деңгей-лерде жасаумен, сондай-ақ аталған деңгейлерде ... ... ... ... ... ... ... бойынша қайта бөлумен және пайдаланумен байланысты. Бұдан басқа, ақшаның және ... ... ... ұзақ ... ... бағдарламаларды  -  өндіргіш күштерді дамыту, әлеуметтік, экологиялық, ғылыми, өңірлік және басқаларын орындаумен шарттасылған. Ең ақырында ұдайыөндірістік үдерістің барлық ... өте ... ... өнім ... және үш ... ... ... Қоғамдық өнімді өндіру, оның құнын бөлу және қайта бөлуда: ор - нын  - тол - ты - ру -  -  қо - рын - да, -  тұ - ты - ну қо - рын - да  - жә - не  - қор - ла - ну  - қо - рын - да  - іс - ке  - аса - ды (1.2. ... ... ... өнімнің бір бөлігі жаңа толық айналымға түседі, ал бір бөлігі тұтынылады және одан арғы қозғалыстан шығып ... ... ... ... ... ... басқа экономикалық қатынастармен өзара іс-әрекетінің күрделі тоқайласуына себепші болады және экономиканың тиімділігіне, оның үдемелі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тәсілдеме-ні қажет етеді. Шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында құнды одан ары бөлу және оны мақсатты пайдалануды нақтыландыру да қар-жының негізінде ... ... Қар - жы - ның -   қа - жет - ті - гі -  ... ...  -  ... -  ақ - ... -  қа - ты - нас - та - рдың -  бо - ... -  жә - не -  қо - ғам - дық -  да - му - дың -  қа - жет - ті - лік - те - рі - нен -  туын - дай - ... ... ... ...  ды қоғамдық функцияларды алған мем - ле - кет - тің -  пай - да -  бо - луы мен ... ... ... бір ... ... ... билікті ұстау үшін арнаулы ақшалай қор қажет, ол қоғамның барлық мүшелерінің есебінен ... ... ... кредит, ақшалай эмиссия арқылы мемлекет үкімет аппаратын, армияны ұстау және басқа өзінің ... ... үшін ... ... ... шоғырландырды және пайдаланды. Мемлекет әрдайым қаржы- лық қатынастардың міндетті субъектісі ... ... бұл ... ... ... ... ... мем- лекеттің рөлін асырып жіберуге негіз болды. Ресейлік  оқулығының авторлары. Мемлекеттен тыс ... ... ... ... ... қаржылық шаруашылықты емес, жай ақшалай шаруашылықты жүргізеді деп санады.* Мемлекет, дәстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық үде- ... ... ... ... экономикалық функцияларды орындайды, сондықтан мемлекеттің қарамағына қаражаттарды орталықтандырудың дәрежесі ... ...  -  ... бюджет арқылы қазір ішкі жалпы өнімнің 40 пайыздан астамы және жиынтық қоғамдық өнімнің 20 пайыздайы (Қазақстан бой- __________* ... ... для ... Под ред. ... М.В. ... и др. М.: ... , 2006,                                                  ...  бөлінеді. Мемлекет қаржысының көмегімен салалық және аумақтық аспектілерде қоғамдық өндірістің ауқымы реттелінеді, ... ... ... ... ... сектордың қызметімен байланысты қаржылық қатынастар елеулі дәрежеде  деп ...  -  ... ... және ... ... материалдық, сонымен бірге материалдық емес сипаттағы игіліктер мен қызметтер көрсетуді өндіру мен бөлуді қамтамасыз етуге бағыталған. Бұған ... мен елді ... ... ... жол торабы, мемлекеттік биліктің, басқарудың, құқықтық тәртіпті қорғаудың, қорғаныстың, ... ... ... ... мен ... ... ... әлеуметтік қорғау, білім беру және денсаулық сақтау (кепілдемелі деңгейде) жатады. Қоғамдық тауарларды қар-жыландыру егжей-тегжейлі 10- тарауда ... 1.2 ... ... ... өлшеу.Шет елдің оқулық әдебиеттерінде экономиканың даму ауқымының өлшем көрсеткіші -  кірістер мен шығыстар бойынша анықталатын жалпы - ұл - тық - өнім - (ЖҰӨ) - ... ... ... ЖҰӨ-ні өлшеу мына элементтерді жинақтаумен жасалынады: 1) тұтынылған капиталдың көлемі (амортизациялық аударымдар); 2) бизнеске салынатын жанама салықтар; 3) ... ... ... 4) ... ... 5) ... 6) меншіктен түсетін та-быстар; 7) корпорациялардың пайдасы. Шығыстар бойынша (яғни өнімнің бүкіл массасын сатып алу үшін ... ... ... ... ЖҰӨ ... ... үй ... яғни елдің бүкіл халқының тұтыну шығыстарының көлемі -  С; жалпы ... ішкі ...  -  Іg; ... мен ... ... ... алуы  -  G; Xn  -  таза экспорт (экспорт ... ... асып ... ... ...  ... ЖҰӨ (GNP) = С+ Іg+ G+ Xn. Бұл ... қоғамдық өндірістің түпкілікті нәтижесін сипаттайды, ол айналым қорларының (капиталының) (бұл ... ... мен ... лысында қаржы зор рөл атқарады) елеулі бөлігі болып келетін аралық өнімнің құнын кіріктірмейді. Сондықтан бұл оқулықта жалпықоғамдық өнімнің дәстүр-лі ... ...      P=C+V+m ... ... ... ... егжей- тегжейлі есеп- қисаптарын статистикалық органдар Ұлттық шоттар жүйесінде (ҰШЖ) ұдайы өндіріс үдерісінің түрлі стадияларында бұл көрсеткіштердің өз арасында ... ... ... ... ... ... ... арнаулы шот немесе шоттар тобы сәйкес келеді. Мысалы, ... мен ... ... ... ... ... жасау шоты; кірістерді қайталама бөлу және қайта бөлу шоты; кірістерді пайдалану шоты; ... ... ... ... Шоттар екі бөліктен тұрады: ресурстар және пайдалану. ҰШЖ- да айрықшалықты ... ... не - гіз - гі -  ба - ға - лар - да - ғы -  шы - ға - ры - лым -  ... ... экономикада өндірілген тауарлар мен қызметтердің жиынтық құны; ара - лық -  тұ - ты - ну ... ... ... ... ... тұтынылатын тауарлар мен қызметтердің құнын білдіреді; жал - пы  - қо - сыл - ған -  құн -  ... мен ... ... мен ... ... ... ... өнім - дер - ге -  жә - не  - им - по - рт - қа  - са - лы - на - тын  - са - лық - тар -  -  ... ... ... ... өнім - дер - ге -  жә - не -  им - по - рт - қа -  бе - рі - ле - тін -  суб - си - ... -  -  - ... ... субъектілердің белгілі бір тауарлар мен қызметтерді өндіру шарты кезінде оларға мемлекеттік бюджеттен берілетін өтемақы төленбейтін төлемдер; өн - ді - ріс - ке -  са - лы - на - тын -  са - лық - тар -  ... ... ... ... ... көлемі мен рентабелділігіне тәуелді болмайды) пайдалану кезіндегі салықтардың сомасы; өндіріске берілетін субсидиялар; негізгі ... ...  -  ... ... ... ... көрсеткіші ІЖӨ елдің экономикалық кызметінің түпкілікті нәтижесін сипаттайтын іш - кі -  жал - пы -  өнім  - ... ... ... ... ... ... ... есептеп шығарылады: негізгі бағалардағы шығарылымнан аралық тұтыну шегеріледі - жал - пы -  қо - сыл - ған -  ... - ЖҚҚ -  - ның -  ... ... ... ... және ... салынатын салықтар қосылады және өнімдермен импортқа берілетін ... ... ...  -  ІЖӨ. ... ... екінші тәсілі кірістерді сомалауда екендігінде: еңбекке ақы төлеуді, ... және ... ... ... ... ... субсидияларды, негізгі капитал мен таза табысты (пайданы) және таза аралас табыстарды тұтынуды. Соңғы көрсеткіш жиынтық ... ... ақы ... және үй ... ... табысын (пайдасын) бейнелейді.  (яғни басқа мемлекеттердің субъектілерінен) түскен не- месе  -  -  ... бас - тап - қы  - та - быс - тар - дың  - саль - до - сы - на -  ... ақы ... ... және ... ... ... меншіктен түсетін табыстар бойынша) ІЖӨ -нің өзгеруі жал - пы -  ұлт - тық  - та - быс - тың  - ... ... ... ... пен негізгі капиталды тұтыну көлемі арасындағы айырмашылық  та - за -  ұлт - тық -  та - быс  - ... ... ...  ... немесе  берілген ағым - да - ғы -  транс - ферт - тер -  саль - до - сы - на -  таза ... ... ... та - за -  ұлт - тық  - мүм - кін - ді - гі -  бар - та - быс - ты -  ... Таза ... ... бар табыстан түп - кі - лік - ті - тұ - ты - ну -  мен  - та - за -  жи - нақ -  ақ - ша - ның -  кө - лем - де - рі -  ...  ... және  ... ... ... ферттердің мөлшеріне түзетілген таза жинақ ақша мен - шік - ті -  ка - пи - тал - дың - та - за құ - нын - дағы  - өл - шем  - ... ... Не - гіз - гі -  ка - пи - тал - ды -  тұ - ты - ну -  кө - ле - мі - мен -  жә - не -  өн - ді - ріл - ме - ген -  қар - жы - лық -  ак - тив - тер - ді -  та - за -  са - тып -  алу -  мен -  ... ... ол жал - пы - қор - ла - ным -  ... ... және та - за -  қа - рыз -  алу -  ... ішінара жабылуы мүмкін; жалпы қорланым көлемдерінің артылуы ... та - за -  кре - дит - тен бе - ру -  ... ... ... ... ... үй - ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның, - үй - ша - ру - ашы - лық - та - ры - на - қыз - мет - көр - се - те - тін -  - ком - мер - ... - емес - ұйым - дар - ... - ле - кет - тік - бас - қа - ру - дың - ... ... ... ұлт - тық -  эко - но - ми - ка - ның -  мы - на -  сек - тор - ла - ры -  ... ... ... ... қаржы кәсіпорындар; қаржы мекемелер; мемлекеттік мекемелер; үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар; Қыз - мет -  түр - ле - рі -  ... ... ... кен ... ... өң -деу ... электр қуатын, газды және суды өндіру және бөлу; құрылыс; көлік және байланыс; ауыл шаруашылығы, аң ... және ... ... балық аулау, балық өсіру; сауда, автомобильдерді және үйде пайдаланылатын бұйымдарды жөндеу, қаржылық қызмет; жылжымайтын мүлікпен жасалатын ... ... беру және ... ... ... мейман -ханалар мен мейрамханалар; мемлекеттік басқару; білім беру; денсаулық сақ -тау және ... ... ... ... ... және дербес қызметтер. Статистикалық есепке алуда сондай-ақ қызмет түрлерінің немесе ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Экономика секторларында, салаларында, қызмет түрлерінде инс - ти - ту - ... - дық -  бір - лік - тер -  ... ... ... ... деп ... ... функ -циялары және қаржыландыру көздері тұрғысынан біртекті, ұқсас мақсаттары бар ұқсас экономикалық бірліктердің жиынтығы топтастырылады, мұның өзі ... ... ... ... ... болады. Олар активтерге ие, міндеттеме қабылдайды, басқа бірліктермен экономикалық қызмет пен опера -цияларды жүзеге асырады. Заңи ... мен үй ... ...    гі жеке ... ( ... олардың топтары) институционалдық бірліктер бола алады. + Қаржының айрықшалықты белгілеріӘр түрлі ... ... бар осы ... ... -кеттерде қаржымен қатар басқа экономикалық категориялар да  -  ақша, табыс (пайда), өзіндік құн және басқалары пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... не -месе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек өлшемі мен ... ... ... ... ... ... ... -нің нәтижелерін бағалау) орындайды, оларда қоғам дамуындағы бұл категориялардың мәні мен маңызы көрінеді. Қаржының ... дың ... ... ... ... ... айыр - машылығы бар. Қаржыны құндық экономикалық категориялардың бүкіл жал- пы жиынтығынан ажыратып алу үшін бұл ... ... ... тән ... ... ... ... жөн. Сонымен бірге, құ-  былыстың мәнін, өзгешелігін бір ғана белгімен, тіпті ол елеулі болғанның өзінде де ... ... ... ... ... ... барлығының да толып жатқан ортақ белгілері болады. Сондықтан қайсы бір құндық категориялардың, соның ішінде қаржының да өзгешелігін тек бірнеше ... ... жиын ... ғана кез ... ... ... категорияның, соның ішінде қаржының да мағынасы мен өзгешеліктерін ашып бере ... ... ... ... ... ... құ- ... қатынастардың өзгешелігі олардың көрінісінің әрқашан ақ - шалай -  ны - са - ны ... ... ... ... лық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы өндірістің әр түрлі суб- ъектілері арасындағы ақшалай және тек ақшалай қатынастарды ғана ... ... қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - дың -  ақ - ша - лай си - па - ты -  -  - қар - жы - ның -  ма - ңыз - ды -  бел - гі - сі. ... ... ... ты оны ... ... нысанын және қаржының құндық эко- номикалық категорияларға тиіcтілігін баса көрсетеді. Ақша қаржының ... ... ... ... ... та- былады. Ақша болмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға байланысты болатын жалпы нышан. Ақша ... ... ... ... отырып, капитал, яғни үдемелі құн немесе табыс (пайда) әкелетін құн бола бастайды. Сөйтіп, ол ақшаның дербес аясы ретінде, өндірістік қатынастар-дың бір ... ... ... ... болуына жағдайлар жасайды. Қаржылық қатынастар өзінің негізінде ұдай - ыөн - ді - ріс - тік ... ... ... ... Қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - дың -  ұдай - ы өн - ді - ріс - тік -  си - па - ты  - эко - но - ми - ка - лық -  ка - те - го - рия -  ре - тін - де -  олар - дың -  -  ай - рық - ша -  бел - гі - сі ... ... ... қатынастардың ақшалай сипаты мен ұдайыөнді- рістік сипаты қаржының аса маңызды белгілері ... ... ... оның ақтық белгілері емес, өйткені бұл белгілер бағаға да, еңбекке ақы төлеуге де, кредитке де ... ... ... ... арналған түрлі мақсатты -  ақ - шалай -  қор - ла - рдың -  қоз - ға - лы - сын - да  - кө - рі - нуі  - оның  - ма - ңыз - ды  - ерек - ше - бел - гі - сі ... ... ... қорлар, істің шын мәнінде, қаржылық қатынастардың объек - ті - ле - рі болып табылады. Нақтылы ... ... ... ... ... ... ... барлығында, өндірістік емес сферада қар - жы - лық -  әдіс - тер - дің -  кө - ме - гі - мен ... ... ... ... ... ... ретінде ди - рек - ти - ва - лық*, яғни қа - жет - ті,  - сөз - сіз -  бо - ла - тын, -  мін - дет - ті -  си - пат - ты ... ... бұл ... реттеудің қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына арналған ақшалай ресурстарды пайдаланудың көлемдері мен ... ... ала ... қажеттілігімен байланысты болады. Сөз жоқ, әдістерді тандау ғылыми ізденіс пен қоғам дамуының белгілі юір ... ... алғы ... ... айқындалады.Ақша экономикалық өмірде, әдеттегідей, баламалы, яғни та- уар және ақшалай ... ... тең ... ...  сы ... ... Баламалылық белгісі басқа эконо- микалық категориялардың  -  бағаның, еңбекақының, кредиттің іс-әрекетіне тән. ... ... ... ... қаражат- тардан бөлініп тұратын ерекшелігі сол, олар экономиканы бас- ... ... ... ... ... құн - ның -  бір -жақ - ты -  қоз - ға - лы - сы - ның ... ... Кез келген қаржы- лық операция осындай ерекшелікпен (салықтар, табыстан (пай- ... ... ... ... ... субвенциялар және т.б.), яғни баламасыздықпен сипатталады. Салалық ... ... ... ...   тық ... ... ... қағидаты қолданылады. Э.Вознесенскийдің пікірінше қаржының "императивтігі" (өктемдігі) осында. (Қа-раныз: Вознесенский Э.А. Финансы как стоимостная категория.  -  М.: ... и ... ... ... ... өзгеше белгілері бұл экономика- лық категорияны ақшалай қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... әрі қаржының өзгешелі- гін, ерекшелігін атап көрсетеді. Басқа бірде-бір құндық экономи- калық категория белгілердің жоғарыда аталған жиынтығын ием- дене ... Егер ... ... ...  -  ... ... ақшалай сипаты мен ұдайыөндірістік сипаты қаржылық қатынастардың өрісін тежеп отыратын болса, қаржыға тән қор ...  -  ... ... ... тәртіптегі құн қозғалысының баламасыздық сипаты  -  ... ... ... ... айырықша ерекшеліктерін баса көрсетеді. Қаржының басты арналымы  -  ... мен ... ... ... ... мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық ресурстарына қажеттіліктерін қанағаттандырып отыру және бұл ... ... ... ... ... ... жасау. Қаржылық ресурстар болмаса, қаржылық механизм арқылы барлық жағдайға ықпал етудің кең мүмкіндіктерін пайдалана ... ... ... ішкі және сыртқы саясатын жүзеге асыра алмайды, өзінің әлеуметтік-экономикалық ... ... және ... ... функцияларын қамтамасыз ете алмайды. Сөйтіп, жалпы қоғамдық өнімнің құны мақсатты арналымдар мен субъектілер бойынша бөлініп, олардың ... ... ... ... ... алуы тиіс. Қаржының қатысуынсыз қоғамдық өнімнің жеке бөліктерге ... ... ... Қар - жықо - ғам - дық -  өнім - ді -  жа - сау - мен -  пай - да - ла - ну -  ара - сын - да - ғы -  бай - ла - ныс - ты - ру - шы -  буын -  ... ... Қар - жы - ның -  мә - ні ... ... құн қозғалысынан туын-дайды. Мұндай қозғалыстың шарты тауар -  ақ - шалай -  қа - ты - нас - ... -  бо - луы және эко - номи - ка - лық -  заң - дар - дың, -  ... -  ... - құн -  ... - да -  іс  - әре - ке - ті ... ... ... өндірістің социалистік әдісі жағдайларында бұл фак-торлардың іс-әрекеті шектелініп отырды: жұмыс күші тауар ... ... ... ... ... ... орталықтан бекітілетін баға көмегімен де өткізілгенімен орталықтандырыл-ған материалдық-техникалық жабдықтау жүйесі арқылы бөлі-ніп отырды. ... ... ... ... етуге шақыратын өндірілген өнімнің материалдық-заттай элементтерін қатаң регламенттелінген бөлу іс жүзінде өндіргіш күштердің да-муын буатын кедергіге айналды, себебі ... ... ... саудада өнімнің жоқ кезінде тұтынушыны оны таңдау мүм-кіндігінен айырды, сапаны арттыруды, ғылыми-техникалық ... ... ... Экономиканың жұмыс істеуінің рыноктық жағдайларында мемлекет тауар-ақшалай қатынастарды әлде қайда аз дәрежеде реттейді, негізгі реттеуіш тауарлардың, жұмыстардың және ... ... мен ... ... ... ... материалдық тұлғалануы бойынша қар - жы - қо - ғам - ның - қа - жет - ті - лік - те - рі - мен - өн - ді - ріс - тің - да - муы - үшін - пай - да - ла - ны - ла - тын - мем - ле - кет - тің, - оның - му - ни - ци - пал - дық - құ - ры - лым - да - ры - ның, - ша - ру - шы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - дің - ақ - ша - лай - қор - ла - ры. - ... ... - бұл -  -  - ел - дің - қар - ... - ре - су - рс - та - ры. - ... ... ... жеткіліксіз, өйткені экономикалық ка-тегория ретіндегі қаржының мәні оның маңызды болып табылатын сандық жағында емес, бұл категорияның жұмыс істеуі тек оған тән ... ... ... ... ... қоғамдық қа-тынастардың мазмұнында ашылады. Мұндай тәсілдемеде қар - жы дегеніміз бұл  - ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші -  суб - ъек - ті - лер - де -  жә - не -  мем - ле - кет - те -  ақ - ша - лай -  та - быс - тар - ды, -  қор - ла - ным - дар - ды  - жә - не -  қор - лар - ды -  қа - лып - тас - ты - ру -  жә - не -  пай - да - ла - ну -  жо - лы - мен - олар -  дың -  - сан - ... - м ұқ - таж - да - рын -  қа - на - ғат - тан - ды - ру  - үшін -  қо - ғам - ды қ - өнім - ді -  жа - сау -  жә - не -  оның  - құ - ны - ның -  қоз - ға - лы - сын -  қам - та - ма - сыз -  ете - тін -  ... өн - ді - ріс үде - рі - сін -  де - п ай - да  - бо - ла - тын -  эко - но - ми - ка - лық - қа - ты - нас - ... ... ... ... ... мына-дай түсініктеме беруге болады: қаржы  -  бұл: 1) ақшалай қорлар-ды жасау, бөлу, қайта бөлу және пайдалану ... ... ... ... ... категория; 2) ақшамен айналысу және оны басқару практикасы; 3) қандай бір жобаға қатысатын капитал; ең ... жаңа істі ... үшін ... ... 4) белгілі бір, әсіресе қаржы компаниясы жасаған мақ-сатқа арналған ақшалай қарыз.       1.4. ... ... және рөлі ... ... толық ашу оның ұғымы мен қажеттігін ғана емес, сонымен бірге қаржының қоғамдық арналымын, яғни оның ... ... да ... ... ... ... функ - ция осы ... категорияға тән қызмет тобын, мәннің іс-қимылдағы көрінісін, са - па - ның -  өзі - не -  тән -  ка - те - го - ... - ры  - кес - кі - ні - нің -  ай - рық - ша - лық - ты -  -  әдіс - те - рін  ... ... ... қоғамдық арналымы бейнелеп көрсеті- леді, оның экономикалық табиғаты ашылады. Қаржы басқа тым жалпы категориядан  -  ақшадан туындайтын айрықшалықты ... ... ... табылатындық- тан және бұл экономикалық категорияның іс-қимылының шегін сызып қоюдың мүмкін еместігіне, оның қоғамдық, саяси және экономикалық өмірдің барлық сферасына ... ... ... ... ... функциясы туралы мәселе ғалым-теоретик- тер арасында осы күнге дейін пікірталас тудыруда. Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тә- ... екі ... ... отыр. Бі - рін - ші -  тұ - жы - рым - да - ма - ның ... ... ... ... екін - ші -  ста - ... - да -  ... ... ... өнімнің құнын бөлу үдерісінде пайда болады, қаржының бөл- гіштік сипаты оның іс-әрекет ... ... ... деп ... Бұл тұжырымдамаға сәйкес қаржы екі -  функция ... ... бөлу және ... Бөл - гіш - тік -  функ - ция - ның ... ... ... өнім мен оның аса маңызды бөлігі  -  ұлттық ... ... ... байлықтың бір бөлігі (мысалы, айналым қаражаттарын, мемле- кеттік мүлікті сату операцияларын шығарып тастағанда) бөліне-  ді және ... ... Бұл ... қаржы өнімді өздігінше бөле береді деген мағынада емес, қаржы тек жасалған өнімді бөлуді ғана ортақтастырып, жүзеге асырады деп түсіну ... ... деп ... ... өнімнің натуралдық-заттай құрамын бөлу ақшалай қорларды бөлу арқылы жасалады. Мемлекет, кәсі- порын, фирма және ... ... ... ... ... тар мен қорланымдарды) бөлуге сәйкес жасалған натуралдық өнім де бөлінеді. Қаржы көмегімен құнды бөлу және қайта бөлу ... ре- ... ... нысанын қабылдайтын ақшалай қа- ражаттардың қозғалысымен міндетті түрде қосақталып жүреді. Қаржының жұмыс істеуінің шарты  -  ... ... ал ... ның ... ... ... ... жүргізуші субъектілер мен мемлекеттің қызметін қамтамасыз ететін олардың ресурстар- ға қажеттілігі болып табылады.Қоғамдық өнімді бөлу ... және ... ... ... бөлу ... ажы- ратылады. Ал - ғаш - қы -  бө - лу* кезінде жиынтық қоғамдық өнімнің жалпы көлемінен орнын ... ... қоры ... ... мен ... ... дар) шығарып тасталады және жаңадан жасалған құн  -  ... ... ... ... ... ... сфераның (шаруашылық жүргізуші субъектілердің) және халықтың алғашқы ... ... олар ... және ... ... ... ... ұшырайды, бұл үдерістерде маңызды рөлді қаржы атқарады. Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты алғашқы бөлу кезінде қаржы еңбекке ақы төлеу және баға ... ... ... ... байланыста дамиды. Қайта -  бө - лу салалық, сондай-ақ аумақтық тұрғыдағы шаруашылық жүргізуші субъектілер бойынша қоғамдық өнімді мүшелеудің сан ... ... ... ... ... натуралдық  -  заттай нысандағы өнімді түпкілікті тұтынуды қамтамасыз ету үшін ұдайы өндіріс қатысушыларының ақшаға деген әр түрлі ... ... ... Бұл ретте қатысушылардың бәрінің табыстары басқалардың шығыстары есебінен қалыптасады және ұлттық табыс қорлану қоры мен тұтыну ... ие ... Бі - рін - ші -  жағ - ... ... өн- ... кеңейту үшін немесе материалдық сфера капиталынан, әлеуметтік инфра- ... ... емес ... ... өндірістік қорлардың (капи- талдың) өсімі үшін, резервтер мен сақтық қорларын жасау үшін пайдаланылады. Тұ - ты - ну -  қо - рын ... ... оның ... ... үшін ... тын ... ... әлеуметтік сфераның мекемелерін ұстауға, ғылымға, мәдениетке, басқаруға, елдің қорғанысына арналған ... ... ... ... ... бөлу және ... бөлу үдерісіне қатысуы бір-  дей емес. ... бөлу ... ... атап ... ... басқа эко- номикалық категориялармен  -  бағамен, еңбекақымен өзара іс-әрекет жасайды. Қаржыны ... ... ...  -  ... ... мұнда ол тектес экономи- калық категориямен  -  кредитпен ... ... ... ... ... ... аумақаралық, салааралық, ішкісалалық, ішкішаруашылықтық бөлі- ністі қамтиды. Аума - қ а - ра - лық -  жә - не -  са - ла - ара - лық -  ...  - бө - лу ... ... ... жүзеге асырылады, бұл кезде ақшалай қаражаттар шаруашылық жүргі- зуші субъектілердің бірінен алынып, қаржылық ресурстардың жетіспеушілігін басынан ... ... ... ... мен ... ... ... бөлудің бұл түрлерінің арқасында бүкіл экономиканың үйлесімді даму- ына қол ... бұл ... ... ... ... ... ... үшін, сондай-ақ артта қалған өңірлерде экономика мен әлеуметтік-тұр- ... ... ... үшін ... ... ... табылады. Іш - кі -  са - ла - лық -  жә - не -  іш - кі -  ша - ру - ашы - лық - тық -  ... -  бө - лу -  сфе - ра - сы ... ... құрудың барысында шаруашылық жүргізуші субъектінің тапқан қаражат- тарын пайдалануды қажет ететін (заң бойынша мемлекетке ... ... дан ... ... есеп пен ... ... әдістерінің енгізі- уімен байланысты біртіндеп тарылып келеді. Демек, бөлгіштік функция арқылы қаржы ақшалай табыстарды қалыптасты- ру және қаражаттарды жұмсау жолымен ... ... ... ... ... қамтып көрсететін белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырады. Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы бөлу категориясы ретінде қаржының мәні ашылады, ақшалай нысандағы ... ... өні- ... оның ... элементтердің қозғалысымен байланысты экономикалық қатынастар айқындалады және сатып алу- сату арқылы натуралдық-заттай көрінісіндегі қоғамдық өнімді өткізу үшін ... ... ...  ... ... барлық қатысушыларының нақтылы еңбек үлесі мен қоғамдық өндіріске қатысу дәрежесі есепке ала отырылып, ... ... лық ... қанағаттандырылуы тиіс. Қаржының бөлгіштік функциясының жақтаушылары бөлу арқылы қаржы ұдайы өндірістің басқа стадияларына  -  өндіруге, айырбастауға, ... бел- ... ... ... деп ... ... қаржы өндіріске қалыптастыры- латын ақшалай қорлардың мөлшері арқылы санмен әсер етеді: бұл қорлардың көлемін өзгерте отырып, өндіріске ... ... ... ... ... не қолайлы қаржы жағдайларын жасау жолымен экономиканың жеке құрылымдық бөлімшелерінің дамуын тездетуге болады, не бұл ... ... ... ... ... ... егер көтермелеу қорларының көлемін өндірістің белгі-  лі бір сапалық көрсеткіштерінің: еңбек өнімділігінің, ресурстарды үнемдеудің, қор қайтарымының және т.б. жетістіктерімен ... ... ... әсер ... ... болады. Қаржы көмегімен ұдайы өндірістің басқа сатыларына да осылайша әсер ... ... ... бөлгіштік функция арқылы қаржының ұдайы өндірістің барлық үдерістерімен ... және бұл ... өн- ... ... ... ... әсер етуі қадағаланып отырылады. Қаржының бөлгіштік функциясы тұжырымдамасының жақтаушылары ай- қындамасындағы осал мезет категорияның функциясы тап осы категорияның өзіндік ерекшелігін ... ... тиіс ... ... ... табылады. Қарас- тырылып отырған функция бөлуге қатысушы басқа экономикалық категория- ларға да  -  бағаға да, еңбекақыға да, ... де тән. ... ... ... ... ... ... да мүлтіксіз ор- талықтандырылған тәртіппен бөлінген және ... ... ... жүйенің және жоспарлы экономиканың іс-қимылы кезінде қаржының бөлгіштік тұжырымдамасының пайда болғанын және теориялық негіздемені алғанын есте ұстаған жөн. Осы ... ... ... бөлгіштік тұжырымдамасы болып табылады. Тап осы бөлгіштік функция арқылы қаржының қоғамдық ...  -  ... ... ... ... оған ... ... мақсатты ақшалай қорлар нысанында пайдаланылатын қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету жүзеге асырылады. Қаржының бөлгіштік ... ... оның ... ... қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және таза табысты бөлумен және қайта ... ... ... ... ... ... мен ... қалыптастырудан; ақшалай қорларды жасаудан туындайды. Қаржы көмегімен ұлттық ... бөлу және ... бөлу екі ... ... асырылады: қар - жы - лық-бюд - жет - тік -  әдіс. Ол ... ... ... да және ... ... қайтарусыз тәртіппен берген- де қолданылады; кре - дит - тік-банк - тік -  әдіс. -  Ол ... бос ... ... ... ... және ... негізде кредиттер бе- руді білдіреді. Қоғамдық өнімді ... ... ... мемлекет белгілеген қаржылық құралдардың  -  нормалардың, мөлшерлеме- лердің, тарифтердің, аударымдардың және т.б. көмегімен жүзеге асырылуы ... ... ... ... көмегімен қайта бөлудің негізгі мақ- саттары мыналар болып табылады: өндірістік емес ... ... ... ... ету; бұл ... ... табыс жасалмайтыны белгілі; елдің жеке экономикалық өңірлері арасында қаржылық ... ... ... ... ресурстарды маңызы зор прогрессивті салалардың айырықша дамуын қамтамасыз ететін басым түрде ... ... ... ... ұтымды түрде сала ішінде бөлу, ол кә- сіпорындардың әр түрлі рентабелділігімен және күрделі жұмса- лымдардың құбылмалы тиімділігімен ынталандырылып отыра-   ды. ... ... ... ... бөлу ... ... қаржының мәні ашылады, ақшалай нысандағы жиынтық қоғам- дық өнімнің, оның құрамды элементтерінің қозғалысымен бай- ланысты болатын ... ... ... және ... ... ... ... нысандағы қоғамдық өнімді өткізу үшін жағдайлар жасалады. Ұдай - ыөн - ді - ріс - тік -  тұ - жы - рым - да - ма - ның  - ... ... ... өндіріс стадияларының бір категориясы емес, оның жал-        пы категориясы ... ... яғни олар ... тек қо- ... өнім ... ... байланысты болатын өндірістік қа- тынастарымен шектеуді заңсыз деп санайды. Қаржы  -  өндірістік категория, өйткені ол ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетеді және бұл үдеріске белсен-  ді ықпал етеді. Қаржы  -  ... ... ... ...  ... ... өнімді бөлу үдерісі жалғасады және қаржы бұл бөлістің құралы болып көрінеді: қаржы ... ... ... ... ғана ... ... ... ұдайы өндіріс үдерісінің үшінші стадиясында да, яғни айырбаста болатын құн қозғалысын білдіреді; айырбаста сондай-ақ салықтарды аударып салу ...  сі ... ... ... қаржы ақшалай қорларды қалыптасты- румен қатар оларды пайланумен де байланысты болады, ал ол ... ... ... ... ... ал- ғанда айырбаста болады; қаржы тұтыну категориясына жатады, өйткені қоғамдық ... мен жеке ... ... ... тастыруға қатысады және олардың көмегімен ұлттық табыстың тұтыну қоры мен қорлану қорына бөлінуінің ақырғы үйлесімдері ... ... Егер ... өндіріс үдерісінің дәйекті стадияларынан алып қарастырсақ, онда бірінші стадияда  -  өндірісте тікелей құн жасалынады. ... ... ... ... ... ақшалай баламаға айырбастауға арналған дайын өнімге дейін дәйекті ұлғайтумен жетеді. Бұл ... ... ... құ- ... еңбек предметтерін (шикізатты, материалдарды, энергетикалық ресурстарды) сатып алу үшін, екіншіден, өндіріс ...  -  ... құн ... ... ... ... ақы ... көлденең субъектілердің материалдық және материалдық емес қызметтерін төлеуге жұмсалатын сан алуан шығындарды жүзеге асыру үшін керекті қаржылық ресурстар ... ... ... ... ...  -  бір стадияның емес, жалпы алғанда ұдайы өндірістің категориясы деп санайды, өйткені, олар- дың ... ... ... ... барлық стадиялары бір-бірімен тығыз байланысқан; қаржы қоғам қызметінің бүкіл сферасына  -  ... ... ... пен ... ... ене ... ... өндірістің бір стадиясына ғана емес, жалпы бүкіл бұл үдеріске қызмет етеді; қаржы қоғамдық өндіріс қозғалысының барлық стадияларында пайдаланы-латын бақылаудың ...  ... ... табылады. Қар - жы - ның та - би - ға - тын  - ақ - ша - ның -  қоз - ға - лы - сын - да ...   тын ... ... ... айырмашылығы ұдайыөндірістік тұжырымдама бұл табиғатты ақ - шалай -  ны - са - н - да - ғы -  құн -  қоз - ға - лы - сын - да ... ... ... ... ... сферасы айтарлықтай кеңиді. Ұдайыөндірістік тұжырымдама жақтаушыларының қаржы-ның мәнін осылай кеңінен ұғынуына сәйкес олар ... мына ... ... 1) - ұдай - ыөн - ді - ріс - тік -  -  функ - ция -  -  - қо - ғам - ды қ - ... -  өн - ді - ріс -  үде - рі - сін - қар - ... -  ре - су - рс - та - р - мен -  қам - та - ма - сыз -  ету -  бой - ын - ша. -  ... ... ... ... деп ... қалыптасты- руды, бөлуді және пайдалануды түсінген жөн. Ұдайыөндірістік функция қаржының бағынышты ... ... тән ... ... ... функцияларда) көрінеді және оқулықтың кейінгі тарауларында  қаралады; 2) - ба - қы - лау -  функ - ... ... ... функциясының мазмұнын та-быстар мен қорларды жасау және пайдалану үдерісінде болып жататын экономикалық қатынастардың ... ... осы ... ... құрамымен түсіндіріледі. Табыстарды жасаудың тікелей көзі материалдық өндіріс сфера- сында алынатын ұлттық табыс ... ... ... ...  ты алғашқы бөлу үдерісінде экономиканың бастапқы ... ның -  ... ... үй ... ... табыстары жасалады. Қайта бөлу үдерісінде түрлі меншікті ... ... үшін ... ... бұл ... ... қорлар қалыптасады және, міндетті ауда-  рымдар түрінде, қоғамдық қатынастардың басқа қатысушыла- ... ... ... ... Бұл ... ...  тік бюджет зор рөл атқарады, ол арқылы аумақтық, салалық және ведомстволық белгісі бойынша сан алуан қорларды ... ... ... ... ... ... қайта бөлінеді. Нәтижесінде, көп жағдайларда қоғамдық ұдайы өңдіріске қаты- сушылардың бірінің табыстары есебінен түпкілікті  ... ... ... ... ... пайдаланы- латын ақшалай қорлар жасалады. Тап осы үдерістер қаржының айтылған функцияларында өзінің көрінісін табады. Санкт-Петербург мектебінің өкілдері жоғарыда аталған функцияларды  ... ... яғни ... ... бұл ... ... ұдайыөндірістік тұжырымдамасымен келісіледі.Функцияларға қатысты экономикалық әдебиеттерде басқа да пікірлер бар: мысалы, қаржыға өн - ді - ріс - тік -  функ - ция,  - ұдай - ыөн - ді - ріс - тік -  қор - лар - дың -  то - лық -  айна - лы - мын -  ор - тақ - тас - ты - ра - тын  - функ - ция  - не - ме - се -  же - дел, -  ын - та - лан - ды - ру - шы, -  фис - кал - дық -  жә - не -  бас - қа -  функ - ция - лар - ды ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі экономикалық категорияның функциясы ұдай өң- дірісте іс жүзінде пайлананудың нәтижесі ретіндегі ка - те - го - рия - ның -  рө - лі -  мен жиі ... ... және ... ... өзі өмір ... дейін өмір сү- ретін функциялардан айырмашылығы категорияның рөлі әр түрлі болуы мүм- кін, ол категорияның іс-әрекеті ... ... ... ... де, сондай-ақ ықпалдың өзінің: қоғамдық ұдайы өндіріске, өндіріс тиімділігін арттыруға, ... ... ... және нығайтуға, халықтың әл- ауқатын арттыруға және т.б. түрлі бағыттарының болуына тәуелді болады. Мы- салы, материалдық ... ... ... ... материалдық, Қаржының Санкт-Петербург ( Ленинград) ғылыми мектебінің* оның функ-цияларының құрамы туралы  ұстанымы ... ... ... ... ... ... ... қорларды пайдалану; энергетикалық, ақшалай ресурстарды үнемдеуде, өндірістік қорларды ... ... ... ... ... ...         жеткізеді. Алайда бұл қаржыға ынталантырушы функция тән дегенді білдірмесе керек. Белгілі бір ... ...  -  бұл ... іс-әрекетінің, шаруашылық жүргізу практикасында оның функцияларын * Финансы. Учебник для вузов. Под ред. ... М.А. ... и др.  - М. : ... , 2006, с.17 ... ... ... нәти- жесі. Категорияның функциялары мен рөлінің айырмашылықтары мынада: рөл әр ... ... ... және ... ... ... функция деге- німіз ғылыми абстракцияның, қорытындылаудың, экономикалық ... ... ... ... ... ... абстракцияның арқасында категорияның іс-әрекет механизмінің нақтылы белгілері қорытынды түрінде кө- рінеді. Қаржының функцияларын қарастыра ... ... дың ... ... ... мақсаттары бойынша қар- жылық қатынастардың кейбір сфераларының бірдей еместігін мойындаған жөн. Мысалы, ... ... ... қаржылық үдерістер сипатының материалдық өңдіріс сферасын- дағы мұндай ... ... ... Оның ... ... ... ... оның жеке өзара байланысты буында- рында  -  салықтарда, мемлекеттік бюджетте, мемлекеттік кредит- те  -  ... ... ... ... ... ...  -  ... тұр- ғысынан бір тектес және бірдей емес функциялық арналымы бар қо - сал - қы -  ка - те - го - рия - лар - ды ... ... ... ка- ... ... оның ... ... сегіз осын- дай қосалқы категорияларды кіріктіреді: мем - ле - кет - тің -  қар - жы - сы, -  ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші  - суб - ъек - ті - лер - дің  - қар - жы - сы,  - үй  - ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның  - қар - жы - сы, -  бюд - жет - тен -  тыс -  қор - лар, -  мем - ... - -  тік -  кре - дит, -  ха - лы - қ а - ра - лық -  қар - жы, -  қар - жы -  ры - но - гы, -  сақ - тан - ды - ру -  ... - мет - тік). ... бұл ... бөліктердің функцияла- ры да  -  қосалқы категорияларға қатысты қосалқы функциялары да бірдей ... Бұл ... жеке ... мен ...   ның ... дербес қосалқы функцияларының болатындығы туралы қорытынды жасауға ... ... ... ... ... өндірістің бөлу стадиясының құралы бола отырып, ұдайы өндірістің барлық стадияларына ықпал ете алады. ... ... ... алғышарттары екі мән-жаймен байланысты: 1.Қаржы қоғамдық өндірістің барлық стадияларына (өндіру, бөлу, айырбастау, тұтыну) ықпал ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ерекшелігі бар (бұл бөлгіштік функциядан туындай- ды). Бөлу ұдайы өндірісте айқындаушы сфера ... ... ... ... ... ... өйткені ол өндіріс-тің сипаты мен ауқымына әсер етеді. Қаржы ұдайы өндіріс үдерісіне екі түрлі ықпал ... а) сан ... бұл ... ... ... ...   ... бұлқаржыныңшаруашылықжүргізушісуб- ъектілердің материалдық мүдделеріне ықпалымен сипатталады. Ақшалай нысанда тұлғаланған қоғамдық өнім құнының қоз- ғалысымен байланысты болатын қаржы жалпы алғанда ... ... ... және оның ... фазаларын сан жағынан (қаржылық ресурстар мен қорлар арқылы) ... ...    ге ... ... Бұл ... ... экономикалық үйлесімдерді өн бойы бақылап отыруға мүмкіндік береді, бұл қар- жының басқа функциясын  -  ба - қы - лау -  функ - ция - сын ... ... есеп пен ... ... ... ... байланысты болатын қаржының бақылау функциясын барлық ғылыми тұжырымдамалардың өкілдері мойындайды. Қаржының бұл функциясы экономикалық категория ... ... тән ... және ... не бірінші, не екінші функ- циясымен бір мезгілде жүзеге асады. Бақылау функциясы мазмұ- нының нақтылы көрінісі ... ... ... ... ... қаржы органдары қызметінің барысында іске асады. Бақылау функциясы қаржының бөлгіштік функциясынан туындайды және ... ... ... ... ... және таза ... ... ақшалай қорлар бойынша бөлуге жә-         не ... ... ... ... жасаудан көрінеді. Егер қаржының мәні, табиғаты және мазмұны, бір жағынан, жиын-  тық ... ... ең ... таза ... бір ... ... оны ... ақшалай қорларды жасаумен және материалдық өндіріс үдерісінде ұлғаймалы ұдайы өндіріске ба- ғыттаумен және басқа жағынан, мемлекеттің орталықтандырыл- ған ... ... ... ... ... ... ... функциясы да тиісті түрде материалдық өндірістің бү-  кіл ұдайыөндірістік үдерісіне де, ... ... ... ... ... қорын қалыптастыру және пайдалану үдерісіне де қызмет етеді. Қаржының екі функциясы-ның диалектикалық бірлігі мен ... ... ... ... ... қар - жы - лық -  ба - қы - лауда -  ішкі жалпы өнім- ді тиісті ... ... және ... ... арналым бойын- ша жұмсауға бақылау жасауда көрінеді. Бақылау функциясы сандық ... ... ... қозғалысы арқылы жиынтық қоғамдық өнімді бөлумен және ... ... ... ... ... үдерістерді бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы қаржылық ресурс- тардың қозғалысы жиынтық қоғамдық өнімді құндық бөлу үде- рісіне ... ... ... ... ... болып таны- лады. Мұндай бақылаусыз экономиканың теңгерімді дамуының қамтамасыз етілуі ... ... ... бақылау функциясының экономикалық мағынасы кәсіпорынның, фирманың шаруашылық-қаржылық қызметіне теңгемен бақылау жүргізу. Бұл бақылау материалдық, ... және ... ... ... әрі ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге кәсіпорындарда, фирмаларда өндіріс рентабелділігін арттырудың резервтерін ... ... емес ... ... ... ... ... мәселесі жөніндегі заңнамалардың бұлжымай сақталу- ын, мемлекеттік бюджет, банк алдындағы қаржылық міндеттеме- лердің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің есепте- су және ... ... ... ... дер кезінде және толық орындалуын тексеру қаржылық бақылаудың аса ма- ңызды ... бірі ... ... ... бақылау функциясын жүзеге асырудың нысаны қаржылық көрсеткіштерді білдіретін қар - жы - лық -  ақ - па - рат бо-  лып ... ... ... субъектілердің қаржы- лық-шаруашылық қызметінің түрлі жақтарын жинақталған түрде бейнелеп ... ... ... ... ... ... айналымдылық, төлем қабілеттілігі, қор қайтарымы және басқалары сияқты талдап көрсетілген қаржылық көрсеткіш- тер арқылы ... ... мен ... қолдануды, макродеңгейде де, микродеңгейде де экономикалық үдерістердің тиімділігі мен нәтижелігін ... ... ... ... ... ... бақылау функциясының рөлі қар - жы - лық -  тәр - тіп арқылы жүзеге асуымен және оның ... ... ... мен ... ... қаржылық міндеттемелердің орындалуымен байланысты болуы мүмкін. Қаржылық тәртіп оны бұзушыларға қаржы санкцияларын қол- дана ... ... ... ... ... Қаржының бақылау функциясы қаржы органдарының сан қырлы ... ... ... ... Қаржы жүйесі мен салық службасының жұмыскерлері қаржылық бақылауды қар- жыны жоспарлау үдерісінде, ... ... ... және ... ... атқарылуы кезінде жүзеге асырады. Рыноктық қатынастардың дамуы жағдайында бақылау жұмы- сының бағыттары, қаржылық бақылаудың ... мен ... рі ... ... ... кезде қаржылық бақылаудың мынадай түрлерін ажы-ратады: қар - жы - лық - -ша - ру - ашы - ... -  ба - қы - лау. Оны ... ... ... ... мен ... тволардың қаржы органдары ақшалай қорларды бөлу жолымен жүргізеді. Ұдайы өндірістің бүкіл барысына: өнімді шығару мен өткізудің ауқымына, өзіндік құн мен ... ... ақы ... ... ... ... ... бақылаудың бұл түрі өндіріс тиімділігін жүйелі арттырып отыруға бағытталған; қар - жы - лық -  бюд - жет - тік -  ба - қы - лау. Ол ... ... ның ... бір ... ... бюджетке алу арқы- лы, сондай-ақ кәсіпорындар мен құрылыстарды қаржыландыру арқылы жүзеге асырылады. Осылайша қаржы жүйесі белгіленген төлемдердің бюджетке дер ... ... ... ... қа- ... бизнес-жоспардың немесе құрылыс қарқынының орындалуына қарай берілуін бақылайды; кре - дит - тік -  банк - тік -  ба - қы - лау. Ол ... мен ... ды ... арқылы жүргізіледі. Бұл жағдайда қаржының ба- қылау функциясы кредит ... мез - гіл - ді - гі, ... - ды - лы - ғы, - ақы - лы - ғы ... ... ... бұл түрі банк ар- қылы ... ақшалай есептесудің (өнім, жұмыс, қызметтер үшін) жүйесі арқылы жүргізіледі. Қаржы микроэкономикалық дамудың тиімді арақатысын бел- гілеуде, ұдайы өндірістің ... және ... ... те- ... ... ... ... арттыруда маңызды рөл атқарады. Қар - жы - ның -  эко - но - ми - ка - лық -  рө - лі мына ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын- дардың, фирмалардың өндірістік қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды; кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы қаржы кәсіпорындардың, фирмалардың коммерциялық ... ... ... ... ... ... бөлу және қайта бөлу арқылы эко- номикалық өсудің ара ... ... ... ... ... табыстарға қорлану және тұтыну қорлары-ның үйлесу тиімділігін арттырудың экономикалық негізін жа-сайды; қаржы ұлттық ... ... сан ... нысандары- ның және шаруашылық жүргізу нысандарының дамуына мүмкін- дік ... ... ... ... ... ... ... ара салмағын қамтамасыз етуде белсенді рөл атқарады: олардың кө- мегімен экономикалық және әлеуметтік дамудың индикативтік жоспарының басты элементтерінің ... ... қол ... ді; ... ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіріске қаржының ынталандырғыш рөлін күшейтуге арналған негізгі қаржылық көрсеткіштерді мемлекетке орталықтандыра отырып анықтауға жағдай жасайды. Қаржы көмегімен жететін ... ... ... ... деме қаржының рөлін үш бағытта атқаруға мүмкіндік жасайды: 1) ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы көздерімен қамтамасыз ету ... 2) ... ... ... құндық құрылымын реттеу үшін пайдалану тұрғысынан; 3) қаржыны әлеуметтік-экономикалық ... ... масы ... ... ... 1.5. Құндық экономикалық категориялардың өзара іс-әрекеті мен өзара байланысы Қоғамдық өнімді бөлу ... өте ... ... ...   да ... жасалған құн шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында, ал олардың әрқайсысында мақсатты арналым бой- ынша бөлінеді. Осыған ... ол ... ... ка- ... ... ... асады, бұлардың әрқайсысы ерекше, тек өзіне тән рөлдерді орындайды. Қаржы құндық бөлу үдерісіне қатыса отырып, баға, еңбекке ақы төлеу, ... сақ- ... және ... категориялармен өзара тығыз байланыста болады және өзара іс-әрекет жасайды. Бұл ақшалай категория-  лар ... ... ... өндіріс циклінің барлық стадияларына қатысады, алайда олардың қатысу өлшемі мен нысандары бір-  дей емес. Жеке экономикалық категориялардың ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... әр ... Атал- ған категориялардың әрқайсысы тек оған тән әдістермен және тәсілдермен қоғамдық өнім мен ... ... ... ...  кі ... ... отырып, бөлгіштік және басқа ұдайыөндіріс- тік қатынастардың жүйесінде өзінің ерекше орнын алады. Қаржы теориясының ... ... оның ... ... ақы ... ... және т.б ... категориялармен өзара байланысы, сондай-ақ бөлгіштік үдеріске бұл категориялардың қандай дәйектілікпен ... ... ... Ақ - ша -  жә - не -  қар - жы. ... ... ... ... көрсе- тетін ақша жалпы категория ретінде құнның жай-күйін (бағала- нуын) және қозғалысын қауыштырады, ал оның негізінде іс-әре- кет ... ... ...  -  ... қаржы, кредит, еңбекке ақы төлеу, сақтандыру оның (құнның) қозғалысын неғұрлым нақ- тылы ... және ... ... нақтылы түрде көрсетеді, яғни қосалқы жүйелер тауар-ақшалай қатынастардың -  ... ... ... ... ... ... реалды маз- мұнымен толтырады. Сөйтіп, ақша бастапқы категория болып та- былады, ал оның функциялары (құн өлшемі, айналыс қаражаты, ... ... ... ... ... ... негізін- де қатынастарды қамтудың түрлі дәрежесімен қалған, бағыныш- ты категориялар (қосалқы категориялар) іс-әрекет етеді. Мәселен, ... ... ... ... құн ... және айна- лыс қаражаты ретіндегі функциялары, кредитте төлем, ... ... ... ақша ... ... ... ... негізінде жұмыс істейтін барлық категориялардың ішінен олардың іс-әрекетіне қаржылық қатынастар неғұрлым кең ... ... ... ... ... тән функциялардың көбін пайдаланады. Тап осы жағдай, тәрізі, практикада қаржыны ақ-  ша ретінде кеңінен түсінуге алып келді: ең ... ... ... ... өйткені қолма-қол және қолма-қолсыз нысандар- да қаржылық міндеттемелер ақшамен жүзеге асырылды, сонан кейін басқа ақшалай операциялар да ... ... си- ... ие болды. Мысалы, шаруашылық жүргізудің нәтижелерін өлшеу кезінде қызмет ауқымдарын бағамен өлшеу арқылы (өнім, қызмет өндіру және одан ары  -  ... ... ... ... ... ... ... жұмыс тиімділі- гінің көрсеткіштері). Ақшаның функциялары негізінде дамып,қаржы ... ... ... -  ... , , .  ... ... ... қаржының және кредиттің неғұрлым ете- не қосылысы болды. Қаржы капиталы өнеркәсіп пен банк ... сим- ... ... ... ... ... ... толық айналымын тездету арқылы оны қарқындандыра отырып, ұдайы өндірісте ... өзге ... мен өзге ... ... Ал ... ... ... және айналым капиталдары- ның (капитал қалыптасуы) жаңғыртылу үдерістерін жүзеге асыру үшін инвести- циялық ресурстарға түрлене отырып, ақшалай ресурстар  -  ... ... ... есебінен біріктірілген түрде қалыптасады. Бұл қатынастар шаруашы- лық жүргізуші субъектілердің қаржылық ... ... ... ... ... ... яғни енді қаржының өзінің функцияларын іс жү- зінде іске асыру кезінде өте-мөте сараланғыш, икемді және атаулы болып ... ...  және  ... ... бірыңғай  іс-әрекет етеді; мұндай өзара іс-әрекет кезінде ақша нысан ретінде болады, ал қаржы бұл нысанды арнайы мазмұнмен  -  ... ... яғни си-   ... ... ... ... ... бөлгіштік, міндетті, сөз-   сіз болатын, ... ... бір ... ... ... Әрі ... белгілер түрлі жинақталымдарды және қатысудың түрлі дәрежесімен шаруашылық үдерістерінің өзіндік ерекшеліктерін бейнелейді. Алайда, ... кез ... ... ... ақшаның өзіне қарағанда аз дәрежеде пайдаланылады. Ұдайы өндірісте қаржының ... ... оның ... ... байқалынады. Ба - ға -  жә - не -  қар - жы. -  Баға  -  ... ... ... ... ... лай тұлғалануы. Ол еңбек өнімінің натуралдық-заттай нысаны- нан ақшалай нысанына көшуін және ... ... ... ... оның бір ... басқасына қозғалысын ортақтастыра отырып құндық бөліністің бастапқы категориясы ретінде көріне- ді. ... ... ... ... және ... ... ... тауар сатылуы тиіс. Баға өнім иесіне оны өткізуден түсетін ақ- шаның мөлшерін алдын ала анықтайды және одан ары ...  тін ... ... ... ... саналады. Бөлініс үдерісінде еңбектің қоғамдық қажетті шығындарымен анықталатын құн - нан - ба - ға - ның -  ауыт - қуы ... ... ... ... ... бір- ... өндірушілерде көп құн, басқаларында аз құн өткізіледі. Мұндай жағдайда қайта бөлгіштік үдеріске өзінің әдістерімен қаржы араласады: ол ... бір ... ... ... экспортқа немесе импортқа салынатын салықтардың, кеден баж- дарының ... ... ... ... кем ... ... ... бюджеттік немесе салалық қаржыландыру жолы- мен алып береді. Бағаның құннан ауытқуын мемлекет бағалар саясатын жүргізгенде (мемлекеттік тапсырыс ... ... ... ... сатып алу бойынша реттелетін бағалар, әлеуметтік тұрғыдағы төмен бағалар, жоғары сұраныммен анықталатын баға -  ... ... ... белгілей алатынын есте ұстаған жөн. Рынок жағдайларында тауарлардың, қызметтердің сұраны- мы мен ұсынымы қалыптастыратын еркін бағалар басым ... екі ... ... ... ... -  баға ... -  ...  -  бағаларды пайдалануды бақылап отыруда көрінеді, бұл бағаларды өзара байланысты тараптар қалыптастырады және (немесе) бұл тараптар арасында ... ... ... ... ... ... ... айырыла танылады.  Қазақстан Республикасы заңының нормаларына сәйкес тексерулер жүргізу барысында бағалар ауқымын ескере отырып, рыноктық ... ... ... ... ... анықтау кезінде уәкілетті органдар салық салу объектілеріне және ... ... ... объектілерге түзету жүргізеді. Түзету мәмілелер бойынша жеңілдікпен ... ... бар ... ... тауар айырбастау (баспа-бас айырбастау) операция-ларын жүзеге асыратын, салықтар бойынша жеңілдіктері бар, ... бір ... ... бар, ... есепке алу ретінде мәмілелерді жүзеге асыра-тын қатысушылармен жүргізіледі.    ... ... ... ... ... жасалуын ту- дырмайды, ол тауар өндірісі мен айналысының құралы болып кө- рінеді. Айырбас актісі дегеніміз бір мезгілдегі сату (біреу үшін) мен ... алу ... ... ... ... сату ... -нің ... азаяды немесе көбейеді, ал баламасыз сатып алу кезінде жаңа ...  және  ... мен ... ... Баға орын ... қорының мөлшері мен құрылымына, демек пайдаға да ықпал етеді. ___________Монетарлық (ақшалай-кредиттік) және фискалдық ... ... ... ... ақша мен ... ... ... туралы қосымша 20.3 параграфты қараңыз. Бағада құнның барлық құрылымдық бөліктері ... ған, бұл ... ары ... ... қаржылық ресурстар мен қорлар түрінде өзінің экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдайында құнның бұл үлестері  -  амортизациялық ... ... ма- ... және ... ... табыс (пайда)  -  регламенттелі-  неді, ал рынок жағдайларында сұраным мен ұсыным факторла- ... ... Баға ... ... істеуі үшін жағдайлар әзірлейді. Шаруашылық жүргізуші субъектілерде не ... ... ... онда ... ... ... не қо- ғамдық өнім өседі, бұл табыстың (пайданың) анағұрлым жоғары нормасы бар салаларға ... ... ... қа- ... ұрындырады. Қаржы көмегімен шаруашылық жоспарларымен және үйле- сімдерімен белгіленген құн ... ... ... ... бөлудің бағамен басталған үде - рі - сі -  тү - зе - ті - ле - ді. Егер ба- ... ... ... ... ... ... түсім-ақша қа- лыптасатын болса, қаржылық бөлу бұл түсім-ақшаны одан ары бөлуге арналған мақсатты ақшалай қорлар бойынша бөлшектей- ді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... олар бұл ... үлкен атаулы сипатты қамтамасыз етеді. Бөлу кеңділігінің дәрежесі әр түрлі: егер баға -  құн - ның ... ... ті ... ауытқуы немесе шығындардың жеке-дара шы- ғындардан ауыт - қуы түріндегі оның тек бір ... ... ... ... ... ... өнімнің бү - кіл -  құ - нын қайта бөледі. Баға бөлу ... ... ... ... және ... бас- ... үйлесімдерді анықтайды. Құнның айналасында бағаның тербелісі қаржы үшін қызмет өрісін жасайды. Қаржы бағамен негізі қаланған үйлесімдерді ... ... ... ... бөлуден айырмашылығы сол, баға- мен бөлудің объектісі жалпы қоғамдық өнім құнының тек бір бө- лігі болып табылатындығы ... ... ... ... Қаржы ішкі жалпы өнімнің бүкіл құнын бөледі. Бағамен бөлуге қатысты қаржылық бөлу қайталама болып табылады. Бағамен бө- лу үлестірім ... ... ол ... ... массасында жасырылған, ал қаржылық бөлу анық көрініп тұра- ды. Бағамен бөлу тек ... ал ... бөлу ... және ... ... ... Баға ... аударымдардың көлемін анықтауда ерекше рөл атқарады. Өндіріс құралдарының бастапқы және қол- ... ... ... алшақтық амортизациялық қордағы елеулі ауытқуларға себепші болады. Өндіріске кепілге салынған (баламасыз сатып ... ... ... бағалық бұр- малануы баламасыз сату кезінде күшейеді және бөлу мен тұтыну стадияларындағы қайта бөлгіштік ... ... ... ... ... инфляция жағдайында Қазақстанда баға күшті өсті жә-  не бағаның бөлгіштік функциясы күшейе түсті. Баға сонымен қа- тар ... ... ... мен ... да ... ... ұдайы өндіріске, шығынның орнын толтыру қорының мөлшері мен ... ... ... Қар - жы -  жә - не  - ең - бек - ке -  ақы -  тө - леу. ... ... ақы ... тығыз байланысты. Бағаның ізінше қаржылық бөлудің ішінде жа- лақы жұмыс істей бастайды. Қаржы жалақы қоры мен ... ақы ... ... қорларының оқшаулануы үшін жағдайлар жа- сайды. Бұл категориялар жұмыс күшінің ұдайы толықтырылуы үшін алғышарттар жасайды, өзара іс-қимылда ұдайы өндіріс үде- ... ... ... өндіріс сферасында еңбекке ақы төлеу қоры (жалақы қоры) қаржының көмегімен өнімді ... ... ... ... бөлінеді. Бұл қор өндірілген өнімнің көлеміне қарай қалыптасуы мүмкін. Шаруашылық практикада табыс категориясын пайдаланған жағдайда еңбекке ақы ... қо- ры қол ... ... нәтижелермен тығыз байланысты үйле- сімде қалыптасады. Жалпы табыс* өнімді өткізуден түскен түсім-ақша мен тура ... ... ... ... өзіне осы шығындардағы үнемді қабылдайды және сондықтан кешенді қаржылық ұғым ретінде ... ол ... ... ... сан-  дық және ... ... бойынша шаруашылық органның барлық күш-жігерін біріктіреді. Бұл жерде баға ... да қа- ... ... сапалы өнімді өткізген жағдайда материалдықшығындарды үнемдеу де, өнімнің үлкен сандық көлеміне келетін амортизациялық аударымдар ... ... ... ... негізгі капиталды пайдаланудан алынатын салыстырмалы үнем де пайданы немесе табысты көбейтеді.Сырттай қарағанда еңбекке ақы төлеу қорын анықтауға баға ... ... ... ... ... туады. Бірақ таза табыс- ты бөлу арқылы оның әсері ақиқат көрінеді. Рыноктық жүйеде бағаның ... ақы ... ... ... ... бетер арта түседі. Ұлттық табысты бөлудің нәтижесі болып ... ... ақы ... ... ... отырып, қаржы оны салықтар, қа- рыздар және ақшалай ресурстарды жалпымемлекеттік қорға қа-     р ... ... ... ... зейнетақы, сақтық қорына төленетін жарналар арқылы ішінара қайта бөлуді қамта- масыз етеді. Қызметтер көрсету сферасында жұмыскерлердің еңбекке ақы ... қоры ... ... бюджеттік қаражаттар есебінен қа- лыптасатындықтан және тиісті бюджеттің қаржылық мүмкіндік- терімен ... бұл ... ... мен ... ақы ... ... ... (айрықша) болады. Барлық жағдайда экономикалық категория ретіндегі ең - бек - ке - ақы - тө - леу ... ... ... ... ... сәйкесті- гін, яғни жұмыскердің бөлудегі қатысу шегін анықтайды, ал қар- жы жалақы қорын немесе еңбекке ақы төлеу ... ... қа- ... Еңбекке ақы төлеу тұтыну стадиясында, яғни тауарлар мен қызметтерге ақы төлеу жолымен пайдаланылады. Бір мезгілде оның белгілі бір ... ... ... халықтың салық- тарды, сақтандыру бойынша жарналарды төлеуі ... ... тік ...  -  ... ... ... мемлекеттік қарыз- дардың облигациялары түрінде; акцияларды және басқа бағалы қағаздарды сатып алу ... ... ... мен ... іс-әрекет етуінің айырмашылығы: 1) қаржылық бөлудің шекарасы анағұрлым кең; жалақы тек еңбек шығындарын өтеуге қатысты; 2) ... ... ... ... ... ал жалақы оның ыңғайласпа қозғалысына  -  еңбек ... және оның ... лай ... ... Жалақы көмегімен  -  толық және  -  ішінара бөлінеді қаржының көмегімен қорлардың жиынтығы, ал ... кө- ... ... қоры мен ... қоры ... Олар ____________* Қазақстанның шаруашылық практикасында пайдаланылатын термин еңбекке ақы төлеу қорын құрайды. Жалақы  -  ... ... не- ... ... көзі ... ... болып табылады, ал жалақы қоры оны үнемдеу кезінде өзі қаржылық ресурстардың көзі бола бастайды. Сонымен бірге қарастырылып отырған ... іс- ... ... мен іс-әрекет уәждері айтарлықтай ажыраты- лады. Қаржының іс-әрекеті еңбекке ақы төлеуге қарағанда кеңі- рек, өйткені қаржы бү - кіл -  қо - ғам - дық -  өнім - ді, ал ... ақы ... тек қа - жет - ті -  өнім - ді -  жә - не  - қо - сым - ша  - өнім - нің  - бір  - бө - лі - гін ... Еңбекке ақы төлеу өндірістің аса маңызды факторларының бірі  -  жұ - мыс  - кү - ші - нің ... ... ... ... тің ... ... қызметін атқарады, ал қаржы, бұдан басқа, өн - ді - ріс -  құ - рал - да - ры -  мен ... ... ... ... лы ... Еңбекке ақы төлеу оның өнім - ді - лі - гін - ынталанды- рады, ал қаржы қаржылық құрал арқылы оның ... ... дыра ... ... ... ... ықпал етеді. Қар - жы -  жә - не -  кре - дит. ... өнім ... ... кре - дит - те ... Әрі ... ... ... кредиттік қатынастар-  дың сферасында ағылып жатады. Қаржыдағы сияқты кредиттік ... да ... ... ... халықты, мемлекетті ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді несиелендіру мақ- саттары үшін ... деп ... ... ... ... сып, ... ... ресурстары қайта бөлу стадиясында қалыптасады, яғни кредит бұрын бөлінген құнды бөледі. ... ... ре- ... ... және ұлғаймалы ұдайы өндіріс үдерісіне мүмкіндік туғызады. Кредиттің көмегімен қаржылық ресурстар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халықтың (үй шаруа- ... ... ... бөлінеді. Қаржы мен кредиттің арасында көптеген ортақ белгілер бар, бірақ негізгі белгі өндіріс- тік капиталдардың ... ... екі ... ... ... ... табылады. Екі категория да қоғамдық шаруашылықта қаражаттардың қалыпты, үздіксіз ауыспалы айналымы үшін жағдайлар жасауға бейімделген. Бұл ... ... ... ке- шенді ықпал жасауының объектілері өндірістік капитал ... ... ... және ... ... ... мен айналым қаражаттарын қалыптастырудың көздері болып табылады. Бір-ге ... ... олар ... ... субъектілердің ақшалай қорларының айналымын ұлғаймалы негізде қамтама-сыз етеді. Қаржылық әдіспен әдетте шаруашылық органдардың ақшаға ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждары қанағаттандырылады. Келешекте күрделі жұмсалымдардың көзі ретінде кредиттік ресурстардың рөлі ар- татын ... ... ... ... ... ресурстарды неғұрлым тиімді пайдалануға қосымша ынталандырмалар жасайды, олар-ды жұмсауды банк үнемі қадағалайды, бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... есептегі жауапкершілігін арттырады. Қайтарыл-майтын қаржыландыру қысқаруы тиіс. Қаржы мен кредиттің өзара байланысы қар - жылық -  жә - не -  кре - ... -  ре - су - рс - та - рды -  ... ... анық ... ... екі категорияның іс-әрекеті өзара бағытталған  - қаржының көмегімен банктің кредиттік ресурстары құрылады: шаруашылық органдардың қаражаттары, амортизациялық аударымдар, материалдық ... ... ... бірден бағытталмайтын, айналым қаражаттарын толтыруға арналған өнімді өткізуден алынған түсім-ақшаның бір бөлігі. Кредиттің көмегімен ... ... ... ... ... органдардың қаржылық ресурстарын толықтырады  -  өтеу мезетіне дейін; табыстан банктердің бюджетке төлемдері  -  ... ... ... ... және бірқатар басқа жағдайларда; мемлекеттің шығыстарын қар-жыландыру үшін банктерден бюджеттік қарыз алу. Сөйтіп, ұлғаймалы ұдайы өндіріс мұқтаждарын қамтамасыз етуде екі ... ... ... ... бай- ... тұрады. Сонымен қатар қаралып отырған категориялардың арасында белгілі бір айырмашылықтар да бар. Егер қаржы қоғамдық өнімді бөлетін және қайта ... ... ... қаржы бастаған бөлуді жалғастыра отырып тек қайта бөлуге ... ... ... тісі осы ... уақытша бос болып келетін құнның бір бөлігі болып табылады, бұл ақшаны қажетсініп отырған ... ... мен ... ... ... үшін ... ... қорына шоғырландыруға мүмкіндік береді. Жинақталған ақшалай қаражаттарды пай - да - ла - ну - әді - сі ... ... ... болып табылады: қаржыландыру қаражат- тарды өтеусіз және мерзімсіз тәртіппен бағыттауды шамаласа, несиелендіру қайтарымдылық, мезгілдік, ақылық жағдайларында жүргізіледі; кредиттің аса ... ...  -  ... ... ...  ... қамтамасыздығы. Қаржы және сақтандырудың өзара байланысы мен өзара іс- әрекеті де өте ... бұл ... 19 ... ... ... ... есеп - ... - су - жүйесі - менөте тығыз байланысты, өйт- кені ... ... етуі ... ... ... ... ... өзара есеп айырысуға негізделген. Есеп- қисаптар экономикалық категориялар емес, олар  -  аталған кате- горияларды іске асырудың құралы. Бұл ... ... ... қаражаты және төлем қаражаты ретіндегі функциясы пайдаланы- лады. Қаржылық операциялардың уақтылы ... ... ... ... ... ресурстардың қажетті бағыт- тар бойынша кедергісіз қозғалуы есеп-қисаптардың айқындығы- на, ... ... ... болып келеді. Материалдық өндіріс сфераларының шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... және ... үшін есеп ... қаржы іс-әрекетінің алдында болады және қаржылық қатынастарды кейінгі жүзеге асыруға мүмкіндік туғызады. Материалдық өндіріс сферасындағы есеп ... ... ... ... ... және ... берешектер болып табылады. Бұл берешектердің деңгейі шару- ашылық органдардың қаржылық жай-күйіне әсер етеді және келісімшарттық тәртіптің, тұтынушылардың төлем ... ... ... бо- лады. Қазіргі уақытта ұлттық шаруашылықтағы есеп айырысулардың жай-күйі қанағаттан арлық сыз: шаруашылық жүргізуші ... ... ... есеп ... ... төленбеген төлемдердің сомасы және банктердің не- сиелері бойынша, жалақы бойынша мерзімі өткен берешек көбейіп отыр. Ке- лісімшарттық ... ... ... тұрақсыздығының факторы болып табылады және айыппұлдар түріндегі өнімсіз ... мен ... ... ... ... Бұл табыстан және ақыр аяғында еңбек- ке ақы төлеу қорынан шегерілетін тікелей шегерім. Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен ... ... ... ... ... буыны болып табылады. Олардың қалыпты жұмыс істеуі ... ... пен ... ... ...  -  ... ... кредиттің, еңбекке ақы төлеудің іс-әрекетінің өте қажетті шарты бо- лып табылады. Экономикалық категориялардың өзара байланысы мен ... ... ... ... ... ақшалай операцияларға қарағанда қаржылық операциялардың аз  болады деп қорытынды шығаруға бола- ды: қаржының бұл ... оның  ... ... ... ... жүргізуші субъектінің салық төлеу кезінде таңдауы жоқ  -  оның ... нің ... ... табыс алмауына қарамастан ол оны төлеуге міндетті: ол тіпті бір ... ... ... ... ... қосақталатын басқа қаржылық үдерістермен болатын ұқсас жағдаят -  қаржылық  қорларды: жарғы, қорлану, ... ... ... және ... ... ... ... жұмыс істей алмайды. Сөйтіп, егер салықты төлеу кезінде қаржының мұндай ... ... ... ... ... қызметте ол қажеттік болып табылады. Басқа ақшалай ... ... ... еркіндігі болады, мысалы, кредиттік операциялар кезінде кредиттік мекеменің ... ... ... орта, ұзақ мерзімді), кредиттің шартын таңдауға мүмкіндік болуы мүмкін; ... ... ... рынок конъюнктурасы анықтайтын түрлі жағдаяттарда бағаның өзгеру мүмкіндіктерін таңдау; осындай ұқсас жағдай еңбекке ақы төлеуде (төлеудің ... ... ... ... және т.б.), ... ... ... болуы мүмкін. Экономикалық категорияның таралу шекараларын теориялық көре білу ша- руашылық және әлеуметтік үдерістерге оның ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Бұл белгілі бір категорияның қасиеттерін ... ... ... ... ... тетіктерімен практиканы құралдандырады. Категориялар механизмінің элементтерін  -  ны- сандарын, әдістерін, тәсілдерін ... ... ... құ- ... ... пен ... ... және сонымен бірге әлеуметтік-экономикалық жүйенің зор тиімділігіне жәрдемдесетін ... ... ... өзара іс-әрекеті туралы қа- ралған негізгі қағидалар оларды ұдайы өндірісті басқарудың практикасында, оны ... ... ... ... және оның ... ынталандыруда пайдалануға келісілген, өзара үйлесілген тәсілдемені қажет етеді. 1.6. Қаржылық ресурстар мен қорлар қаржылық қатынастардың объекті ретінде Қаржы ... ... тек эко - но - ми - ка - лық -  ка - те - го - рия, яғни ... ... ... ... ... ғана қарастырып қоймайды, сонымен бірге мақсатты ақшалай қорлар түріндегі олардың ма - те - ри - ал - дық -  іс - ке - ... баса ... Бұл ... ... ... ... иелері болып келеді. Олардың қалыптасу көздері және ... ... (бұл ... ... ... шаруашылықтың тиісті буындарының қаржы ресурстары болып табылады. Демек, қар - жылық -  ре - су - рс - та - р -   -   - ... - пы -  қо - ғам - дық -  өнім - мен -  ұлт - тық -  та - быс - ты -  өн - ді - ру, -  бө - лу -  жә - не ... -  бө - лу -  үде - рі - сін - де -  жа - с а - лы - на - тын -  ... -  суб - ъек - ті - лер - дің -  жә - не -  мем - ле - кет - тің -  ... -  ... -  ... - ... -  ақ - ша - лай -  қор - ла - ным - да - ры - мен -  ақ - ша - лай -  қор - ла - ры. ... ... ... ... және ... ... жабу үшін қажет. Тап қаржылық ресурстар қаржылық категорияны баға және басқа құндық категориялардан бөліп ... ... ... ... ... өнім мен ... ... арттыру қаржылық  ресурстар өсуінің басты шарты болып табылады. Қаржылық ресурстарда негізгі орынды құнның мына ... ... таза ... ... ... құн салығы, ақциздер, кеден- дік төлемдер, әлеуметтік мұқтаждарға төленетін жарналар және амортизациялық аударымдар алады. Қаржылық ресурстардың қаржылық ... ... лығы бар. Қар - жы - лық -  қор ... босалқы қор)  -  қаржылық әдіспен қалыптастырылған, белгілі бір қажеттіліктерді қанағат- тандыруға пайдаланылатын мақсатты ақшалай қаражаттары, ал - қар - ... -  ре - су - рс - та - р ... ол  -  ... ... ... арқылы) және шаруашылық жүргізуші субъектілердің табыста-  ры мен түсімдері. Бі - рін - ші - ден, ... ... деп ... ... ... ... органның немесе ша- руашылық жүргізуші субъектінің мұндай қаражаттарды жасау мүмкіндіктерін ... Екін - ші - ден, ... ...  -  бұл ... яғни ... ... ... босалқы қорларындағы  қаражаттар, сондай-ақ әлі мақсатты белгілі бір бағыттылығы жоқ қорлар бойынша ... ... ... ... ... қаражаттардың бір бө-лігінің алғашқыда қор сипаты болмайды  -  ... ... ... олардың шаруашылық әріптестері тарапынан ке- лісімшарттарды, өзара шарттарды және шаруашылық жүргізудің басқа шарттарын бұзғаны үшін алатын ... ... ры, ... ... ... ... түсуін күні бұрын есепке алу мүмкін емес. ... мен ... ...  -  ... бар ... ... Қаржылық ресурстар өзінше қаржының мәнін анықтамайды, оның ішкі мазмұны мен қоғамдық арналымын ашпайды. Қаржы ғылымы тап мұндай ... ... бөлу және ... не- ... ... ... қатынастарды зерделейді; ол қаржылық қатынастар дамуының заңдылықтарын зерттейді. Қаржылық ресурстар ... ... ... 60 %- ға жуы- ғын құра ... мемлекеттің қаржылық қуатының көрсеткіші болып табылады. Қоғамдық өнім мен ... ... ... бөлу және ... бөлу ... ... отырып, олар түп-кілікті пайдалануға, яғни негізгі құрал-жабдықтарды толтыруға, ... ... ... ... ... және ... қажеттерді қанағаттандыруға қоғам жұмсайтын  материалдық ресурстардың бір бөлігінің ақша ... ... ... Қоғамдық өндіріс үдерісінде қаржылық ресурстар неғұрлым көп жасалса, соғұрлым ол тиімдірек болады. Сонымен бірге бүкіл ұдайы өндірістің тиімділігін арттыру ... шешу және ... ... ... ... ... ... қаржылық ресурстарды тиімді пайдалануға байланысты.  ұғымындағы оның екі жағын ажырата білген жөн. 1.Шаруашылық жүргізу практикасында  ұғымы деп ... ... ... белгілі бір кезеңдегі барлық ақшалай кірістер мен қорланымдардың жиынтығын, яғни ақшалай қорларды, ... ... ... ... айтады. Бұл шаруашылық жүргі- зудің шаруашылық есеп практикасы тұрғысынан туындаған практикалық тә- сілдеме. Расында, кәсіпорынның банктегі оның ... ... бір ... ... олар ... ... немесе қарыз қаражаттары болып келе- тіндігіне қарамастан оның барлық нақтылы қаржылық ресурстарды құрайды. Сол секілді мемлекеттік бюджетте шоғырланған кірістер, ... олар жа- ... ... ... ... ... бөлудің нәтижесі болып табылатынды-            ғына ... ... ... ... күндегі қаржылық ресурстары болып саналады. 2.Егер жиынтық өнімнің (C+V+m) материалдық-заттай және құндық ... ... оның ... және бұл ... орнына сүйенсек, онда қаржылық ресурстардың ұғымы басқаша көрінеді. Егер қайталама есептің элементін шы- ... ... онда  ... ... ... пен кә- ... ... жүктелінген функцияларды орындау үшін шоғырланатын құндық (ақша) нысанындағы жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық ... бір ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады: қолдағы, жинақталған, әлуетті. Қол - да - ғы -  ре - су - рс - тар -  ... ... ... кезінде эко- номикалық агенттердің жедел қалыптастырып, пайдаланатындары. Жи - нақ - тал - ған -  ре - су - рс - тар ... мен ... ... - ... - ті -  ре - су - рс - тар ... ... бір ... немесе кезеңде алуға жоспарланған ресурстар. Көрсетілген нысандардағы қаржылық ресурстар өзара түрленеді: мысалы, экономиканың нақты ... ... ... ... ... айналым қаражатта- рының қорлары  -  қолдағы ... ... ... олар сонан-соң өндірістік қорлардың толық айналымында қала отырып істің шын мәнінде жи- ... ... ... ... ресурстар қолдағы ресурстарға түрлене алады (мысалы, дамудың инвестициялық бағдарламасын қаржыланды- руға бағытталатын ұлттық банктегі берілетін кепілдікті трансферт). Қаржылық ресурстар ... және ... ... ... ауқым- дары тұрғысынан мем - ле - кет - тің  - қар - ... -  ре - су - рс - та - ры, -  ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші -  суб - ъек - ті - лер - дің -  қар - ...  - ре - су - рс - та - ры  - (қыз - мет - тер -  түр - ле - рі  -  - бой - ын - ша - ), -  ха - лық - тың -  қар - ... -  ре - су - рс - та - ры ... ... ... ... ... ... рістің барлық қатысушыларының ресурстары қо - ғам - ның -  (ел - дің) -  қар - ... -  ре - су - рс - та - ры ... ...  ... ... инвести- циялық үдерісте негізгі және айналым капиталы үшін түрлене отырып олар ... ...  -  ... ... ресурс- тар есебінен де, сол сияқты материалдық, материалдық емес ре- сурстар есебінен де біріктірілген түрде қалыптасады. Ин - вес - ти - ... -  -  ... ... ... жасалатын немесе әлеуметтік нәтижеге қол жеткізілетін кәсіпкерлік және қызметтің басқа түр- лерінің объектілеріне салынатын мүліктік және зияткерлік құн- ... ... ... Ақша ... ... ... басқа ресурс-тардан айырмашылығы болады. Қаржылық ресурстар өзінің функцияларында біршама оқшауланған, сондықтан қаржылық ресурстарды басқа ресурстармен үйлестіруді ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өнім құнының барлық үш элементі: , ,  ... ... (1.4 ... ... ... ... әрқайсысының қатысу дәрежесі әр түрлі. Мысалы, элементінен амортизациялық аударымдар, айналым қаражаттары, табиғи орта мен минералдық- шикізат ба-      ... ... ... аударымдар, кәсіпорын өнімінің өзіндік құнында материалдық шығындардың құрамына кіретін төлемдер құрылады.  элементі ... ... ... тік ... ... мұқтаждарға аударылатын аударымдар (салықтар), қарыздар мен лотереялар бойынша түсімдер сияқты қаржылық ресурстардың көзі болып табылады.  элементі таза ... ... ... ... сыртқы экономикалық қызметтен түсетін табыстар мен түсімдерді (кеден баждары, ке- дендік рәсімдер үшін төлемақы) ... ... ... ... құрамы ЖАЛПЫ ҚОҒАМДЫҚ ӨНІМ С VmМатериалдық шығындар Қажетті өнім Қосымша өнім Ө З І Н Д І К Қ Ұ Н ( Ш Ы Ғ Ы Н Д А Р ) ... ... ... ... Матери-алдық шығын-дар құрамын-дағы төлемдер Ұ л т т ы қ т а б ы с Әлеуметтік ... ... ... (әлеуметтік салық) Таза табыс (пайда) Халықтан алынатын салықтар Жанама салықтар (қосылған құн салығы, акциздер, басқалары) Қарыздар Ерікті жарналар Табиғат ... үшін ... ... экономикалық қызметтен түсетін түсімдерБаждар, лицензиялар үшін төлемдер, тіркеу алымдары Табиғатты қорғау қорларына төленетін төлемдер Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... түсетін түсімдер (инвестиция-лар, қарыздар, трансферттер, гранттар) Қаржылық ресурстардың бір бөлігі қоғамдық өнімнің бірнеше элементтерінің құрамында ке - шен - ді ... ... ... шаруашылық органдар деңгейінде өнім, жұмыстар немесе қыз- меттер өндіруге және оларды өткізуге жұмсалатын шығындарға тура келетін  және  ... ... ... және ... қорларға аударылатын аударымдар, жер қойнауын пайдаланушылардың төлемдері  -  роялти, бонустар, көлік құрал- дары салығы, мемлекеттік баж, ... ... шы- ... мен ... және ... орналастыру үшін төлемдер және басқалар түрінде ресурстар қалыптасады. Жеке- шелендіруден түсетін түсімдер сияқты түрінің көзі ұлттық бай- лық, яғни қорланған ... ... (V+m) ... ... ... ... ресурстарының көзі сонымен бірге мемлекеттік кредит, инвестициялар арқылы тартылған қаражат- тар болып табылады. Қар - ...  - ре - су - рс - та - рды -  өсі - ру - дің ... ... қо - ғам - дық -  ең - бек -  өнім - ді - лі - гін  - арт - ты - ру ... ... бұл ... ... ... ұлттық табыстың артуын білдіреді, сондай-ақ экономи- калық қызметтің қаржылық ... ... алып ... Ең- бек ... ... ... ... басқа көрсеткі- ші  - қор қайтарымы (капитал қайтарымы) тығыз байланысты. Қор -  қайтары - мын  - арт - ты - ру ... ... ... атап ... олардың негізгі көзі  -  таза табыстың ... сөз-  сіз әсер ... ол өнім ... ... ... ... ... ғы шығындарды (ең алдымен жалақы мен амортизациялық ауда- рымдарды) үнемдеудің нәтижесінде артады. Және, керісінше, қор қайтарымының төмендеуі қаржы ресурстарын ... ... ...  -  бұл ... ... ... тол- тыру қоры мен өндірілген ұлттық табысқа жал - пы -  қо - ғам - дық -  өнім - нің -  бө - лі - ну үйле - сім - де - рі. ... ... ... ... ... шығындардың үлесін  -  материал сиымдылығын  -  ... дету ... ... ...  -  ... ... ... гі көзін  -  арттыруға мүмкіндік беретін фактор болып ... ... ... ... ... қатар жалпы алған- да қо - ғам - дық -  өн - ді - ріс - тің, сондай-ақ өнеркәсіп ... ма - те - ри - ал - дық -  зат - тай -  құ - ры - лы - мы да әсер ... ... ... ... ... ... өндірістің бірінші бөлімшесі) тауарлары бойынша қосымша өнімнің норма- сы тұтыну арналымының  -  екінші бөлімшенің (акциздерді ... ... және ... ... ... ие) ... мен өнімдері бойынша нормаға қарағанда төмен. Бұдан басқа, ұдайы өндірістік циклде тұтыну тауарларының айналымы жылдамырақ болады, ... өзі ... ... бір межелдемесінде, мыса- лы, есептік жылда бірнеше айналымдардан алынатын ресурстар- ды қосындылауға (жиынтықтауға) мүмкіндік береді. Сондықтан қоғамдық өндірісте екінші бөлімшенің үлес ... мен даму ... ... ... болса, қаржылық ресурстардың мүм- кін көлемі соғұрлым көп болуы мүмкін. Қаржылық ресурстар орталықтандырылған және орталық- тандырылмаған тәртіппен қалыптасады.  - Ор - та - лық - тан - ды - рыл - ған - тәр - тіп - пен -  ... ... ... ... ... тыс ... ресурстары құрылады. -  Ор - та - лық - тан - ды - рыл - ма - ған -  әдіс - тер - мен ... ... ... ... ... ... ... қорлары, амор- тизациялық аударымдар қорлары, қаржылық резервтер мен валю- талық қорлар, шаруашылық органдарының басқа ақшалай қорла- ры қалыптастырылады. Перспективада ақшалай ... ... ... құн ... ... ... экономикалық қызметтен түсетін тү- сімдер қаржылық ресурстардың негізгі көздері болып қалады. ... ... ... ... ... түсім- дер сияқты уақытша көздер болып табылатын қаржылық ресу- рстар ... ... ... азаятын болады. Көздері жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемде- рі -  роялти, бонустар ... ... ... ... артады. Еңбекке ақы төлеудің, тұтыну қорларының одан ары өсуі қар- жы ... ... ... ... қаражатта- ры мөлшерінің өсуіне жеткізеді. Мемлекеттің қаржылық ресурстары көлемінің динамикасы мен ... ... ... ... көшу ... ... асырудың нәтижесінде қоғамдық өндіріс- тің тиімділігін айтарлықтай арттыру қаржылық ресурстарды қалыптастырудың қарқынын ... және өсуі ... ... ... ... үлес ... көбейту бағытындағы олардың құрылымын жақсартуға жеткізетіндігін дәлелдейді. 1.7. ... ... және оны ...  ... қаржы ұғымының одан ары да- муы және нақтылана түсуі болып табылады. Өзінің ... ... ... ... ұзақ ... өт-  ті. Қаржылық қатынастардың пайда болуы кезінде қаржы жүйесі, жалпыға мәлім, әдетте, тек бір ғана ...  -  мем - ле - кет - тік -  бюд - жет - пен  - ... ... ... ... ба- ... көптеген өркениетті елдерінің, соның ішінде бұрынғы КСРО-ның қаржы жүйесін екі ... буын  -  мем - ле - кет - тік  - бюд - жет -  пен  - жер - гі - лік - ті  - қар  - жы - лар  - құ - ра - ды. - Олар ... ...  ды ... ... берді, бұл буындардың көмегімен мемлекет өзінің саяси және ... ... ... дап ... ... ... ... ретінде буындарда жоғары разрядтың элементтері болады: қаржылық қатынастар, қаржы- лық қорлар, басқарушы аппарат. Жүйелеудің ... ... қар- жы ... интеграциялық сипат береді. Сонымен бірге жалпы институционалдық тұрғыдан алғанда қаржы ... бұл ... ... ... ал ... ... тұрғыдан  -  ол мемлекетте іс-әрекет ететін бір-бірімен өзара байланысты қаржылық ... ... ... ... ... жөн. Ел - дің -  бір -  тұ - тас -  қар - жы -  ... -   -  -  тиіс - ті -  ақ - ша - лай -  қор - ла - р -  құ - -ры - лып, -  пай - да - ла - ны - ла - тын  - қа - ты - нас - тар - дың, -  со - ны - мен - бір - ге  - бұл -  қа - ты - нас - тар - ды -  ұйым - дас - ты - ра - тын  - ор - ган - дар - дың -  жиын - ты - ғы.  - ... жүйесінің ұғымы кейде тар мағынада, тек мем - ле - кет - тің қар - жы - ме - ке - ме - ле - рі - нің жиын - ты - ғы ... ... бұл жет-  ... ... жүйесі терминінің келтірілген анықтамасында қар - жы - ның -  -  мән - дік -  си - пат - та - ма - сын, -  оның ... ... ... ... отырып, қаржы жүйесін сыныптаудың қағидалы моделі қойылған. Осы критерийге сәйкес қаржы жүйесі мынадай үш бөліктен тұрады: 1) ... ... ... 2) ақшалай қорлардың жиынтығы; 3) басқарудың қаржылық ... ... функ - ция - лық - қо - сал - қы - жүйе - лер - ... салық, бюджет, сыртқы экономикалық, қаржы жоспарлары (болжамда-ры), қаржылық бақылаудың заңнамалық қамтамасыз етілуі және басқалар сияқты қосалқы жүйелерді ... ... (1.5 ... ... ... ... ... тұрпат жүйесі болып табы-  лады, оған кіретін элементтердің ... ... ... ... және оның қосалқы жүйелерінің бірде- бірі өзді- гінен өмір сүре алмайтындығымен анықталады: қаржы, бір жа- ғынан, ... ... бір ... ... және сон- дықтан осы қатынастар жүйесінің элементі болып келеді, басқа жағынан, өзінің функциялық қасиеттері бар өзара байланысты элементтерден ... жүйе ... ... ... ... ... ... ша- руашылық жүргізуші субъектілер, салалар, өңірлер және жеке азаматтар арасында пайда ... ... ... ... ... қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - ды  ...  ... қатынастар өзінің экономикалық табиғаты жөнінен бөлгіштік қатынастар болып ... оның ... ... бөлу ең ... субъектілер бойынша жүзеге асырылады. Сондықтан қоғамдық өндірістегі субъектілердің рөлі ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Қаржылық қатынастар негізінен мына екі сфераны ... 1) ... ... ... ... орталық-тандырылған ақшалай қорларын қалыптастырып, пайдаланумен байланысты болатын экономикалық ақшалай қатынастар; 2) кәсіпорындардың орталықтандырылмаған ақшалай ... ... ... ... ... ... ... лай қатынастар. Қаржыларда функ - ция - лық - қо - сал - қы - жүйе - лер - ... ... ... ... ... ... жоспарлары (болжамда-ры), қаржылық бақылаудың заңнамалық қамтамасыз етілуі және басқа қосалқы жүйелерді айтуға болады (1.5 сызбаны қараңыз). 1.5 сызба. Функциялық критерийі ... ... ... ... ... функциялық критерийінен бас- қа қар - жы -  суб - ъек - ті - ле - рі - нің ... ... ... ... бел - гі - сі -  ... сыныптау қолданылады, бұл қаржы жүйесін буын - дар -  бой - ын - ша: ... ... ... лық ... ... ... ... (үй шаруа- шылықтарының) қаржысына межелеуге мүмкіндік береді (1.6 сызбаны қараңыз). Қаржы жүйесін құрайтын жеке элементтердің орны мен рөлі ... ... ... ... элемент жүйенің басқа элементте- рінің арасында ал - дың - ғы - орын - ... ... жүйе ... мен ... ... ... оның рөлі айқындаушы болып табылады. Бұл  -  бірінші кезекте мем - ле - кет - тік -  бюд - жет - пен -  кө - рі - не - тін -  мем - ле - кет - тің  - қар - жы - ... - ле - кет - тің -  қар - жы - сы -  ... ... ... және ... байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу туралы, мемлекет пен оның шаруашылық субъектілерінің қарамағына ... ... ... және ... қа- ... ... ... істеуімен байланысты шығындарға жұмсаумен байланысты ақшалай қатынастар. Мемлекеттің қаржысы - ... ... ... ... ... жасаудың экономикалық нысаны мен мемлекет- тің негізгі қаржы ... ... мем - ле - кет - тік -  бюд - жет - те, - ... ... ... ... қосымша көзі ретіндегі бюджеттен тыс ар - наулы - қор - лар - да, -  мем - ле - кет - тік -  кре - дит - те -  ... ... ... ... Мем - ле - кет - тік -  бюд - жет -  -  ... әлеуметтік-мәдени мұқтаждарды, қорғаныс пен мемлекеттік басқарудың мұқтажда- рын қаржыландыруға арналған елдің ... ... ... және ... ... ... табысты бөлу және қайта бөлу туралы мемлекеттің заңи және жеке тұлғалармен пайда болатын ... ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған қорын құрудың экономикалық нысаны және мемлекеттің негізгі қар-жы жоспары. Мемлекеттік бюджет - ор - та - лық -  ...  -  рес - пуб - ли - ка - лық) -  және жер - гі - лік - ті -  бюд - жет - тер - ді  - ... ... ... ... ... ... Мем - ле - кет - тік -  бюд - жет - тен -  тыс -  қор - лар -   - ... ... ... ... ... ... бірқатар қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін тартылатын қаржылық ресу-рстарды қайта бөлу мен пайдаланудың айрықшалықты нысаны. Қалыптасу көздері: а) ... ... ... ... ә) бюджеттен берілетін субсидиялар; б) қосымша табыстар мен үнемделген қаржылық ресурстар;      в) ... ... және ... ... тыс қорлар толық көлемде ресурстарды мақсатты пайдалануды және аса ... ... ... дер кезін- де қаржыландыруды кепілдендіреді; олар қаржылық қиыншы- лықтар жағдайында мемлекеттік ... ... иек ... ... ... ... ... Мем - ле - кет - тік -  кре - дит -  - ... ... ... қа- ... ... бос ақшалай қаражаттарды жұмылдырумен байланысты мемлекеттің заңи және жеке ... ... ... ... және ... ... шығыстарын қаржыландыруға пайдаланумен байланысты пайда болатын кре- диттік қатынастардың жиынтығы. Кредиттік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кредит қаржы жүйесіне кірік- тіріледі. Бірақ кредиттің бұл түрі мемлекеттік бюджеттің тапшы- лығын жабу, мемлекет қаржысының орнықтылығын қамтамасыз ету ... ... ол ... есеп ... ... қаражаттар есебінен жүзеге асырылатындықтан  -  бұл ... ... ... жүйесіне де, сондай-ақ кредит жүйесіне де жатады деп есептеуге болады. Қаржы жүйесіне ... да жиі ... ... көп- ... ... оны ... ... қаржымен өзара іс-әрекет ете- тін категория деп есептейді. Сақ - тан - ды - ру -  шаруашылық жүргізуші ... ... ген ... ... ... немесе болған сақтық жағдайларының салдарына байланысты отбасыларының табыстарындағы ысы-раптарды өтеуге арналған ақшалай жарналар есебінен ... ... ... құру ... оның ... ... ... қайта бөлгіштік қатынастардың жиынтығы. Сақтандыру  -  айрықшалықты, өзінің буындары бар сфе-     ра: ... ... ... ... жалпы сақтанды-   ру, өмірді сақтандыру, жауапкершілікті сақтандыру, кәсіпкерлік ... ... ... ... және т.б. Ша - ру - ашы - лық  - жүр - гі - зу - ші  - суб - ъек - ті - лер - дің  - қар - жы - сы ... лардың негізін құрайды, бұл сфераның материалдық өндірісінде нақты өнім  -  қоғамның ... ... ... көзі ... ... ол ... жүйесінің бастапқы буыны болып та- былады.   ... ... ... ... ... мыналар кіреді: 1. - Ма - те - ри - ал - дық  - өн - ді - ріс  - сфе - ра - сы - ның  - (нақ - ты  - сек - тор - дың)  - бар - лық -  ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші -  суб - ъек - ті - ле - рі - нің -  және ...      тық ... ... ... ... коммерциялық есеп негізінде жүзеге асыратын қызметтер сферасының - бір бөлігінің ... Ком - мер - ция - лық -  есеп -  ... ... ... оның ... рентабелділік деңгейде шаруашылық жүргізуді жалғастыруға жеткілікті ең аз шығындармен ең көп ... алу ... ... Өн - ді - ріс - тік -  -  сфе - ра -  қар - жы - ла - рын - да ... компанияларда, фирмаларда, корпорацияларда, шаруашылық қызметті ұйым- дастырудың басқа нысандарында орталықтандырылмаған ақ- шалай қорларды қалыптастыру мен тиімді пайдаланудың, ... ақ ... ... шаруашылық жүргізуші суб-  ъектілердің жоғарғы органдарының мақсатты және резервтік қорларына орталықтандырудың мәселелері ... Бұл қо- ... ... қаржысы өндірістік тірлікке қызмет етеді, ең-  бек өнімділігінің өсуіне, өндірістің басқа сапалық көрсеткіш- ... ... ... қаржы тұтқаларының белсенді ықпалын  қамтамасыз  етеді. 2. - Өн - ді - ріс - тік -  емес -  сфе - ра -  -  - қыз - мет - тер -  сфе - ра - сы -  -  -  са - ла - ла - ры - -   ның ұйым - да - ры -  -  мен -  -  ме - ке - ме - ле - рі - нің -  -  қар - жы - ... емес ... ... бір ... ... ... етпейді. Бұл сфераны қар - жы - лан - ды - ру  - көз - де - рі әр ... ... ... ... бұл құры- лымдардың іс-әрекет етуіне, мемлекеттің қатысу дәрежесіне қа- рай топтастыруға болады: бюджеттік қаражаттар; мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар; ... ... ... ... ... ... ... өнім өткізуден түсетін түсім-ақша; түрлі коммерциялық құрылымдардың ақшалай аударымдары, келісімшарттарға сәйкес орындалған жұмыстар мен қызметтер ... үшін ... ... ... мүлікті жалға беруден түсетін түсім-ақша; халықтың қаражаттары; кадрларды дайындаудан (қайта дайындаудан, біліктілікті арт- ... және ... ... ... және ... Қаржы жүйесіндегі өндірістік емес сфера қаржысының орны мен -  рөлі оның ұлттық табысты бөлу және ... ...    гі ... ... Бұл ... буында қаржылық қатынастар оның бастапқы құрылымдарында және олардың ара- сында, қаржы жүйесінің басқа буындарының, өзге ... ... ... ... және басқа буындардың ара- сында пайда болады. Өндірістік емес ... ... ... ... ... ... ... кәсіподақ ұйымдарының қаржысы; саяси және қоғамдық қозғалыстардың қаржысы; арнаулы мақсатты қорлардың қаржысы; қайырымдылық қорлардың қаржысы. ... емес ... ... ... ... ... ... үш әдісін үйлестіреді: өзін-өзі өтеушілік, бюджеттік қаржыландыру және шаруашылықты ... ... есеп ... ... ... ... ... қаржы- лық қатынастарды түрлі мақсатты сипаттағы сан алуан ақшалай қорларды қалыптастыру арқылы одан ары тұтыну мақсатында құнды ... ... ... бойынша жасалынған құнның қозғалысына қызмет көрсетеді. Ха - лық - тың -  (үй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның)  - қар - жы - сы -  ... ... ... ... ... ... Халық (азаматтар) өзінің ақшалай қаражаттарымен жалпы мемлекеттік қаржы жүйесімен және меншіктің барлық ... ... ... ... ... және ... емес сфера- ларымен қарым-қатынас жасайды. Бұл сан алуан қатынастар ха- ... ... ақы ... ... ... жүйесіне ақшалай қаражаттардың аударымдарымен және одан төлеумен, материалдық және материалдық емес игіліктерді алумен байла- нысты; басқа жағынан, халық өзінің ... ... ... ... ... және ... емес сфералардың мемлекет- тік және басқа мекемелер мен ұйымдардың қызметін төлейді. Со- нымен ... ... ... және ... кәсіпкерлікпен айналысумен байланысты бұл сферада көлемді қаржылық ... ... ... ... ... ... айырбасқа жататын сауда орындарында, рыноктарда, халыққа қызмет көрсететін кә- сіпорындар мен ... ... ... тұрмыстық сектор және т.б.) тұтыну тауарлары мен қызметтерді сатып алуға бай- ланысты болатын ақшалай қатынастарды қоспағанда, қаржылық ... ... ... және ... ... суб- ... қаржылары сферасында пайда болатын қатынастарға ұқсас болып келеді. Сонымен бірге халықтың ақшалай қаражаттарының әрбір же- ке жағдайда ... ... ... ... ... ... және ... иелері қаражаттарды өзінің ойынша жұмсай алатынымен халық қаржысының өзіндік ерек- шелігі қаржы жүйесінің екі сипатты ...  -  қор  ... мен ... ... ... ... ... меншіктің және мемлекеттік кәсіпорындардың қар- жысы сферасының бастапқы табыстары, ... ... ... кез ... ... ... жүйесі құрамының негі-  зін қалайтынын ескеру қажет. Және бұл тек ... жайт қана ... ... бұл ... ... ... ... қаржылық ресурстарының  балансында бейнелеп көрсетіледі.1.6 сызба.  Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің сызбасы ҚАЗАҚСТАН ... ... ... Жалпымемлекеттік қаржыШаруашылық  жүргізуші субъектілердің  қаржысыУй шару- ашы- лық- тары- ның (халық- тың) қар- ... ... ... ... ...  ... тыс ... өндіріс сферасының қаржысыҚызметтер көрсету сферасының қаржысыРеспу- блика- лық бюджет Жергілікті бюджеттер: облыстар- дың бюджет- тері, қалалық, аудандық бюджеттерМемле- кеттік ... ... ... ... ... қоры, Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қоры, ұлттық әл-ауқат қоры ... қор, КР ... ... ... ... халыққа тұрмыстық қызмет көрсетудің, көлік, денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, ғылым және ... ... ... ... ... банк кредиттік, сақтық, коммерциялық және делдалдық ұйымдардың, мемлекеттің емес ... ... ақы ) ... ... (басқарт,қорғанысқұқық қорғау органдары-     ның) ... ... ... ... ... әрқайсысының ішінде буындар бөлінеді, оның үстіне қаржылық қатынастарды ... ... ... ... ... ... мен арналымы-на белгілі бір әсер ететін суб - ъект -  қыз - ме - ті - нің  - си - па - ты - на ... ... Бұл ... ... мен ... ... сфе- ... мынадай буындары бөлуге мүмкіндік береді: коммер- циялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы; коммерциялық емес ұйымдардың қаржысы. Қаржы жүйесінің әр ... өз ... ... ... қаржының өзара байланысының ішкі құрылымына сәйкес) бөлі- неді. Мәселен, са - ла - лық  - ба - ғы - ныш - ты - лы - ғы - на ... ... ... ... ... ... ... қаржысының құ- рамына өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, сауда, көлік, құрылыс жә- не т.б. кәсіпорындарының қаржылары, ал мен - шік -  ны - са - ны - на  - ... -  ... ... ... ... және ... кәсіпорындардың қаржылары болып мүшеленеді. Мемлекет қар- жысының құрамында буындар ішіндегі қаржылық қатынастарды топтастыру, мемлекеттік ... ... ... жергілікті) сәйкес жүзеге асырылады. Сақтық қатынастары сфе- расында буындардың әрқайсысы сақтандырудың түрлеріне (жал- пы сақтандыру, өмірді сақтандыру) ... ... ... қағидалы біртұтастығына қарамастан, қаржылық қатынастарды ұйымдастырудың нысандары мен олардың сыртқы көрінісі әр түрлі. Бұл ... қар - жы -  құ - ра - мы ... ... бо- ... Қаржылық қатынастардың сфералары мен буындары өзара тығыз ... ... және ... ... қаржы жүйесінің құрамын құрайды. Сонымен бірге қаржы құрамын мемлекеттің қаржылық саясатын жүзеге асыруға қызмет ететін нақтылы қаржы ... ... ... қаржы жүйесінен ажырата білген жөн. Қазақстан Республикасында макро- және микроэкономиканың қаржы жүйесінің құрамы қаржылық қатынастардың біршама дер- бес мына ... ... 1) ... ... ... 2) ... бюджеттен тыс қорлар; 3) мемлекеттік кредит; 4) жергілікті қаржы; 5) шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы; 6) ... (үй ... ... ... қатынастардың алғашқы үш бөлігі жал - пы - мем - ле - кет - тік, - яғни ор - та - лық - тан - ды - рыл - ған -  қар - жы - лар - ға -  ... және ... ... мен ... ... реттеу үшін пайдаланылады. Ша - ру - ашы - лық -  жүр - гі - зу - ші -  суб - ъек - ті - лер - дің - қар - жы - сы, -  үй -  ша - ру - ашы - лық - та - ры - ның -  қар - жы - сы -  ор - та - лық - тан - ды - рыл - ма - ған -  қар - жы - лар - ға -  ... және ... ... мен ... реттеу және ынталандыру үшін пайдаланылады. Жер - гі - лік - ті -  қар - жы -  ... ... ... маңызды құрамы болып табылады. Жергілікті қаржының әлеуметтік рө-  лі, оның құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылысымен және оның саяси экономика- лық бағыттылығымен ... ... ... ... ... екі ... ... біріктіріледі: мемлекеттік және муниципалдық қаржы; шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы Қаржылық қатынастардың буындарына тән болып келетін тиісті орталық- тандырылған және орталықтандырылмаған ... ... ... қар - жы -  жүйесі - нің -  екін - ші -  бө - лі - гін -  ... ... ... ... ... ... қаржылық ресурстарды қалыптастырып, пайдалануда табады. - Қар - жылық -  ре - су - рс - та - р -  ... ... ... мен ... ... табыстар, аударымдар және түсімдер есебінен қалыптасады, ұлғаймалы ұдайы ... ... ... ынталандыруға, қоғамның әлеуметтік және басқа қажеттіліктерін қанағаттандыруға пайдаланылады. Олар қаржылық қатынастардың материал- дық иелері болып келеді, бұл құндық бөліске қатысушы ... жал- пы ... ... ... алуға жағдай жасайды. Көмегімен қаржылық ресурстар жасалынып, пайдаланылатын нысандар мен әдістер қоғамның әлеу- меттік табиғатына қарай ... бұл ... ... ... тыс ... ... Қаржылық ресурстарды пайдалану (оларды пайдаланудың қор емес ныса- нының да мүмкін болғанымен) негізінен арнаулы мақсатты арналымның ақша- лай қорлары арқылы ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет ететін ақшалай қорлардың бүкіл жүйесінің құрамды бөлігі. Қаржылық ресурстарды пайдаланудың қор нысаны ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттері негізінде объективті ... ... ала ... және қор емес ны- ... салыстырғанда оның бірқатар артықшылықтары бар. Қор нысанының ... ... ... кез келген қажеттілікті (қажетсінуді) қа- нағаттандыруды экономикалық мүмкіндіктермен тығыз ұштастыру мүмкіндігі; ресурстарды қоғамдық өндірісті дамытудың негізгі ... ... руды ... ету; ... ... және жеке ... ... үйлестіру мүмкіндігі. Қаржылық ресурстар бюджет, мемлекеттік және мемле- кеттік емес әлеуметтік сақтандыру және қамсыздандыру, амортизация, айналым қаражаттары, тұтыну, резерв және ... ... ... қорларды кірікті- реді(1.7сызбаны қараңыз). Бір қорлар едәуір дәрежеде, біреулері аз ... ... Бір ... ... жұмсалады (тұтыну қоры), басқалары уақытша сақталады (резервтік капитал), ... ... ... ... 1.7 сызба. Қаржылық  қорлардың сыныптамасы Меншік нысан-дары бойынша қ о р л а ... ... ... қоғамдық аралас қорлары Мемлекеттік т ы С Мақсатты белгісі бойынша (пайдаланылуы бойынша) БЮДЖЕттІк қорлар ... ... ... ... ... ... (табиғат қорғау) Мәдени арналым (ізгілік) құрамдастырылған Басқа (көші-қон және т.б.) ... ... ... Ю Д Ж Е т т Е н ... деңгейі бойынша Мемлекетаралық ұлттық Жергілікті (өңірлік) Жасалу әдісі бойынша Міндетті Ерікті Қаржылық қатынастардың нысандары мен ақшалай қорлары бас - қа - ры - ла - тын ма - те - ри - ал - дық  - ... - ті - ні  - ... Бас - қа - ру - шы -  суб - ъект -  ... ...     дың мемлекеттік және қоғамдық аппараттарының жүйесі  -  қар - жы - лық  - ап - па - рат - ... ... бұл ... ... үшін  - ші - бө - лі - гі ... ... ... қызметті ұйымдастыру мен жоспарлау үдерісіндегі экономикалық және бақылау жұмысымен, қаржылық қатынастар буындарының байланысын жетілдірумен айналысатын қар - жы - лық -  ап - па - рат ... ... ... бөліктерімен қабы- сып, етене ұштасып жатады. Бұл қаржы ... ... ... да, ... ... да ... ... және оның басқа- рымдылығын білдіреді. Қаржы жүйесі ұғымымен қатар қар - жы -  кре - дит -  ... - нің -  ... ... да бар, оған қаржы жүйесінің буындары ғана емес, сондай-ақ кредит жүйесі де кіріктіріледі. Қаржы-кредит жүйесі ... ... ... ... ... ріс ... қызмет етеді, өйткені кредит мекемелері өндірістік емес ... ... ... емес ... ... қатынастар шектелінген. Мемлекеттердің көпшілігінде қаржы жүйесін құрудың қағида- ты  -  фис - кал - дық - (қа - зы - на - лық) фе - де - ра - лизм ... ... ... ... құрылысы мынадай негізгі қа- ғидаттарды қанағаттандыруы тиіс: біріншіден, қаржы жүйесінің жеке алынған әрбір буыны ақ- шалай ... аса кең ... ... ... бұл ... категория болып табылатын  ғана тән қасиет; ... ... ... ... ... ... нақты сәтте объективті экономикалық категория ретінде қаржының қағидалы мәндік сипаттамаларына және функиялық арналымына дәл сәй- кес ... ... ... ... ... ... мына қағидаттар қойылған: Қар - жы -  жүйе - сін -  ұйым - дас - ты - ру - да -  цент - ра - лизм -  мен -  де - мок - ра - ти - зм - нің -  үйле - суі. ... ... ... ... ...  тын орталықтандырылған басшылықпен бір мезгілде жергілікті қаржы органдарына және шаруашылық жүргізуші субъектілерге кең ... пен ... ... Бұл ... ... ... органдарының тиісті жергілікті әкімшілікке және жоғарғы қаржы ... екі ... ... ... алдын ала айқындайды. Салалық қаржыларды басқарудағы демократиялық негіз ша- руашылық жүргізуші органдарға капиталды (негізгі және ... лым ... ... ... ... әр түрлі мақсатты ар- налымның ақшалай қорларын жасауға және оларды пайдалануға құқық ... ... ... ... ... құзыры шегінде салалық қорлар мен резервтерге орналастырылатын ... дың бір ... ... бөлу ... шешім қабылдайды, оларды мақсатты пайдаланудың тәртібін анықтайды. ... ... ... ... ... ... кө- ... оның қатысушылары мемлекеттің қаржы жүйесі алдында- ғы міндеттемелерді орындағаннан кейін қаржылық ресурстарды еркін иемденеді.  Ұлт - тық -  жә - не -  өңір - лік -  мүд - де - лер - ді -  сақ - ... ... ... ... ... ... деңгейі сияқты бұл қағидаттың талаптары да қаржылық қатынастарда ұлттық теңдікті қамтамасыз етуге ... ... ... құрудағы оның көрінісі мемлекеттік қаржы органдары құрылымының ... және ... ... сай келуі. Әрбір облыста, ауданда және қалада қаржы органдарының тиісті аппараты бар.Төменгі құрылымдарда арнаулы қаржы органдарының болмауы мүмкін, онда ... ... ... әкімшіліктің аппараты атқарады. Федеративтік құрылысы бар көп ұлтты мемлекеттерде бұл қағидаттың маңызы ... ... ... Қар - жы -  ... -  бір - лі - гі - нің -  қа - ғи - да - ты -  ... ... ... ... мемлекеттің жүргізіп отырған бірыңғай мақсаттарымен алдын ала айқындалып отырады. Қаржылардың барлық буындарын басқару бірыңғай негізгі заңнамалық және нормативтік актілерге негізделеді. ... ... ... ... ... ... ... ортақтастығында (бірлігінде), олардыңқозғалысының өзара байланыстығында, қажетті қаржылық көмек ... үшін ... ... ... арасында қайта бөлуде болып отыр. Қаржы жүйесі бірлігінің қағидаты экономиканы басқарудың ... ... ... ... жоспарлары мен баланыстардың өзара үйлесу жүйесінде өзінің нақтылы қөрінісін ... Қар - жы -  ... - нің  - же - ... -  құ - рам - ды -  эле - ме - нт - те - рі - нің -  функ - ция - лық  - ар - на - лым  - ... ... әр ... өз міндеттерін шешіп отыратындығынан көрінеді. Оған айрықша қаржылық ап- парат ... ... ... ... ... құрып, пайдалану жөніндегі жұмысты ұйымдастыруды Қазақстан Рес- публикасының Қаржы министрлігі мен Экономика және бюджет- тік жоспарлау министрлігі жүзеге ... ... тыс ... ... ... ... терін тиісті аппараттар анықтайды және шешеді немесе белгілі бір ... және ... ... ... ... шаруашылықты басқарудың сатылас қағидаты жо- ғарғы органдар (министрліктер, ведомстволар, холдингтер, ас- социациялар, бірлестіктер) деңгейінде де, сондай-ақ ... ... ... және т.б.) ... де қаржылық аппараттың тиісті құрылымын байланыстырады (қамтамасыз етеді). Бұдан басқа, қаржылық аппаратты ұйымдастыруда ак- ... ... ... ... ... қоғамдық кәсіпорындар мен ұйымдарды басқарудың ерекшеліктері бейнелеп көрсетіледі. Қазіргі кезде қаржы жүйесі ... ... ... ... ... Кар- жы жүйесін қайта құрудың басты міндеті оның Қазақстанның әлеуметтік-эконо- микалық дамуын ... одан ары ... ... жүйесінің ықпал етуін күшейту, жиынтық ұлттық табыстың, қаржылық ресурстардың үздіксіз ... ... ету, ... ... барлық буындарында шаруашылық-коммерциялық есепті нығайту болып табылады. ... ... ... қаржы жүйесінің рөлі мен маңызы шұғыл артады. Қаржы-кредит секторы ... ... ... ... жұмыс істейтін секторларының біріне айналуы тиіс. Қаржы және ең алдымен бюджет жүйесі ішкі жалпы ... ... және оның ... ...  -  ... ... ... микроэкономика кәсіпорын-дарының, фирмаларының және салаларының дамуына және халықтың көптеген жігінің хал-ахуалына айтарлықтай ықпал жасайды. Қоғамда істің жайы ... ... ... ... ... мен дамудың бағдарламасы бірінші кезекте экономиканың тиімділігін арттыру жөніндегі жалпыэкономикалық шараларды іске ... ... ... Бұл ... ...  -  өндірістік қатынастарды жетілдіру, экономиканы әлеу- меттік қайта бағдарлау, ұлттық шаруашылықтың құрылымын жаңғырту, ғылы- ми-техникалық ... ... ... экономикалық қызметті жандандыру, ішкі өндіріс есебінен тұтыну рыногын толықтыру проблемасын шешу шарала-ры және тұр. Қаржылық шаралардың ішінде ... ... ... ... ұстауға жұмсалатын шығындарды азайту, шаруашылық жүр- гізудің барлық деңгейінде үнем режімін қатаңдандыру ... ... ... ... залалдықты болдырмау, коммерциялық есепті дамыту, қаржы жүйесінің барлық буындарында қаржылық ... ... ... ... ... ... СҰРАҚТАРЫ *  термині қандай ұғымды білдіреді және қай кезде ... ... *  ... өнімнің ұдайы өндірісі, оның құрамы деп не түсініледі?  *  Ұлттық өндірістің ... ... ... * ... ... ... бөлу үдерістері мен оны қайта бөлу қалай кө- рінеді? *  Қаржының айрықшалықты белгілерін атап шығыңдар. * Экономикалық ... ... ... ... ... ... * ... объективті қажеттігі неде және оның қоғамдық дамудағы рөлі қандай? * Қаржының тауар-ақшалай қатынастармен және құн ... ... мен ... ... *  ... ... ... орындайды? * Қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тұжырымдамаларының ма- ғыналарын ашыңдар. * Қаржының ... ... ... ... ... мен ... іс-әрекетін ашыңдар. * Қаржылық ресурстар және қаржылық қорлар деп нені ... Қар- ... ... ... түрлері мен көздерін атаңдар. * Қаржылық ресурстарды өсірудің қандай негізгі факторларын білесіңдер? *  ... ... ... ... ... ... * Қаржылық қатынастардың субъектілері бойынша қаржы жүйесінің сыз- басын құрыңдар. * Қаржы жүйесін ұйымдастыруда белгілі бір қағидаттарды ... неге ... * ... ... ... жүйесін жетілдірудің міндеттері неде? 2- тарау. Мемлекеттiң қаржылық саясаты. Қаржылық механизм 2.1. ... ... ... ... және қағидаттары Кез келген қоғамда мемлекет қаржыны өзiнiң ... мен ... ... ... үшiн, ... бip мақсаттарға же-  ту үшiн пайдаланады. Қойылған мақсаттарды iскe асыруда қар - ... -  ... - т  - ... рөл ... Оны жасап, жүзеге асы- ру үдерiсiнде қоғам алдында тұрған мiндеттердi орындаудың шарттары қамтамасыз етіледі; ол экономикалық мүдделерге ық- пал жасаудың ... бip ... ... ... Ел - дің -  қар - жы -  заң - на - ма - сы - ның -  -  ...  - қар - жылық -  ре - су - рс - тар - ды  - жұ - мыл - ды - ру,  - бө - лу  - жә - не  - пай - да - ла - ну  - ...  - мем - ле - ...  - жә - не -  бас - қа  - эко - но - ми - ка - лық  - ... - тер - дің  - іс - ша - ра - ла - ры  - қар - ... -  ... - т  - деп ... Ол ... экономикалық саясатының құрамды бөлiгi болып табылады. Қаржыны ... ... ... ... ... ... ... Материалистік диалектика жүйесінде түрлі басқа саясат сияқ- ты қаржылық саясат қондырмаға жатады, ал ... ... ... және ... ... ... бір экономика- лық формацияның бір бөлігі ретінде көрінетін қаржылық қаты- ... ... ... ... (2.1 сызбаны қараңыз). Қаржылық саясат қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуы жөнiндегi мiндеттердi шешу үшiн қаржыны пайдалану жөнiндегi ... ... ... ... ... ... мақсаты, оның нақтылы нәтижесi болып табылады. Қаржылық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және өзге міндeттepгe байланысты болады. Экономиканың дағдарысты жағдайы, бip жағынан, өндiрiстiң құлдырауының тоқтатылуына және өндiрiстi ... ... ... жекелеген салық жеңiлдiктерi түрiнде), қаржылық ресурстарды экономиканың белгiлi бip салаларына тиiмдi жұмсау мақсатында ... ... ал,  ... ... ... ... тежеуге, қорғанысқа жұмсалатын шығыстарды қысқартуға және т.с.с. ... ... ... алдын ала анықтайды. Тиiciнше, экономика басқа жай-күйге ауысқанда қаржылық саясаттың бағыттары да өзгерiп отырады. 2.1 сызба. Қоғамдық-экономикалық формацияның базис және ... ... ... ... ... ... ... сөзсiз, елде қалыптасып отырған экономикалық жағдайды сыни бағалауға, экономикалық теорияның  ...  -  ... мен ... ... ... экономикалық жағдайды объективтi бағалауға байланысты болады. Оның үстіне бұл аса ... ... ... ... ... қаржы жүйесi арқылы, атап айтқанда, әлеуметтiк қамсыздандыру жөнiндегi бағдарла-маларға, табыстардың орташа ... ... ... сақтауға, т.с.с. жұмсалатын мемлекеттiң басым шығыстары арқылы ұлттық экономиканы реттеуде мемлекеттiң жоғары рөлi болып табылады. Қаржылық ... ... ... ... алдына қойылған мiндеттердiң орындалуы үшiн материалдық жағдайлар қамтамасыз етiледi. Тап сондықтан ... ... ... мен ... ... ... жасаудың белсендi тeтігi болып табылады. Демек, қаржылық ... ... ... ... ... және жинақтаудың және экономикалық саясатпен жасалынатын дамудың бағыттары бойынша оларды бөлудiң мiндеттерiн шешедi. Қаржы жалпы экономикалық ... ... ... ... аз дәрежесi болатын (салықтардың, бюджеттiң және т.б.) жеке қаржылық қосалқы категориялардан тұратындық-        тан, ... ... ... сая - сат - тың -  түр - ле - рін: са - ... бюд - жеттік, -  ша - ру - ашы - лық -  ... -  суб - ... -  мем - ле - кет - тік -  қа - рыз -  алу -  ... - тын -  және оларға сай келетiн са - лықтық,  - бюд - жеттік ,  - ша - ру - ашы - лық  -  - ... -  суб - ... - дің, - мем - ле - ...  - кре - диттік,  - қар - жы - лық  - жос - пар - лау,  - қар - жы - ны -  - бас - қа - ру,  - қар - ... -  құ - қық - тық,  - сақ - тық  -  - ме - ... - ...  - бөлуге болады. Мемлекеттiң қаржылық саясаты қаржы стратегия және қаржылық тактика ... ... - және олар ... ... құрамдас  бөліктері болып табылады. Қар - жы - лық ст - ра - те - гия -  -  - ... және ... ... ... ... ... ... және ipi ауқым- ды мiндеттердi шешудi қарастыратын қаржылық саясаттың ұзақ мерзiмдi курсы. Ол макроэкономикалық үдерicтер дамуының ұзақ кезеңiне бағытталған, ал оның ... ... ... ... ... ... жетудiң кезеңдерi ретiнде жүзеге асырылып отырады. Сөйтiп, қаржылық саясаттың мазмұны эко- номикалық жүйеде қаржыны пайдаланудың стратегиялық бағыт- ... үнeмi ... ... ... ... ... ... дамуының ipi та - ри - хи -  ке - зең - ... -  ... ... жасайды. Оны жасау үдерiсiнде қар-жыны дамытудың негiзгi үрдiстерi болжанады, оны пайдаланудың тұжырымдapы қалыптасады, қаржылық қатынастарды ... ... ... Ұзақ ... ... таңдап алу және қаржылық саясатта мақсатты бағдарламаларды жасау қаржылық ресурстарды экономикалық және әлеуметтiк да-мудың басты бағыттарында шоғырландыруды қажет етедi. Қар - жы - лық так - ти - ка -   - ... ... ... руды дер кезiнде өзгертiп отыру, қаржылық ресурстарды қайта топтастыру арқылы қоғамды дамытудың нақтылы кезеңiнiң мә- селелерiн шешуге бағытталған. Ол назарды ... ...   тiн ... ... ... ... ... қар- жылардағы және елдiң, өңiрдiң, саланың экономикасындағы ауытқушылықтарды жоюға ... ... ... ... ... нақтылайды. Қаржы стратегиясының бiрша- ма тұрақтылығы кезiнде қаржы тактикасы орамдылығымен (икемдiлiгiмен) ерекшеленуi тиic, ол экономикалық жағдайлар- дың, әлеуметтік ... және ... ... ... ... ала анықталады. Қаржылық саясаттың стратегиясы мен тактикасы өзара бай- ланысты. Стратегия тактикалық есептерді шешу үшін қолайлы жағдайлар ... ... мен ... сала ... ... ... мен ... проблемаларын анықтай отырып, тактика әдістерді өзгерту, қаржылық байланыстарды ұйымдасты- рудың нысандары арқылы неғұрлым ... ... ... ... пен шығындарды өте аз жұмсап, қаржы стратегиясы ... ... ... ... ... ... ...  -  шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң қаржылық саясатын, қаржы рыногының, сақтандырудың саяса-тын қоса ... ... ... бағыты. Қаржылық саясат мемлекет қызметінің салық салу және эко-номикаға ықпал ету мақсатымен мемлекет шығыстарының құры-лымын ... ... ... ... және ... ... саласындағы eкi өзара байланысты бағыттарынан тұpaды. Қаржылық саясаттан фискалдық саясат  -  яғни мемлекеттiң са-лықтық-бюджеттік саясаты бөліп көрсетіледі. Мемлекеттің ... ... және ... ... ... оны іске ... ... кешенді ұғымы деп түсінілетін  термині батыс теориялық тұжырымдамалары мен практикасынан алып пайдаланылған. Фис - кал - дық -  сая - сат - ең ... ... ... ... табылатын орталықтандырылған мемлекеттiк қорларды толықтырумен байланысты. Фис- калдық саясат салық төлемдерiн алу,  өндіpy ... ... ... ... ... ...  ... трансферттік ағындарының қозғалысы жөнiндегi бөлу және қайта бөлу әpeкeттepін, үкімет пен жергілікті органдардың экономикалық және әлеуметтiк сфераларда ... ны ... ... ... іс-қимылдарын қамтиды. Фис - кал - дық -  сая - сат -  дuск - ... -  сая - сат -  ... яғни  ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылуды (жұмыстылықты) өзгерту, инфляцияны бақылау, экономикалық өсудi тездету мaқcaтымен мем - ле - ... - са - лық - та - ры - мен  - жә - не  - шы - ғыс - та - ры - мен  - са - на - лы  - ... - шар - ғы  - жа - сау  - ... ... ... циклдiң сипатына қарай ынталандырушы немесе тежеушi фискалдық саясат жүргiзiлуi мүмкін. Дискредициялық емес фискал- _______________* Дискредициялық  -  өз ... ... ... ... бір мәселені мемлекеттік органның немесе лауазымды адамның өз білгенінше шешуі).                дық ... ав - то - мат - ты -  не - ме - се -   -   (кі - рік - тір - ме -  тұ - рақ - ты - ... -  ic - әре - ... -  қажет етедi. Бұлай деп экономикалық циклдiң түрлi фазаларындағы  -  өрлеу немесе құлдырау фазаларындағы ұлттық өнім ... ... ... ... ... және ... алудың түр- ленуі ұғынылады.Қаржылық саясаттың бағыттары экономикалық үдерiстердi реттеумен бай- ... ... эко - ... - лық -  -  сая - сат - ты - да -  ... ... ... ... фискалдық саясатты айырады, (бұл мәселелер оқулықтың 14 және 20 тарауларында толығырақ баяндалған). Қаржылық саясат экономикалық қатынастардан ... ... ... қаржылық саясатты жасауда epiктi емес, ол өзiнiң мүмкiндiктерiне, объективтi шындықтың шарттарына сүйенедi. ... ... ... ... ... ... болады. Қаржының логикасы дамуға өзара кepi ықпал жасай ала- ды: экономиканы ... ... oғaн ... ... Мемлекеттiң қар - жылық -  саяса - ты - ның маз - мұ - ны -  ... лық ... ... ... отырып және қоғамның даму міндеттерiне сәйкес қаржыны жоспарлы ұйымдастыру болып табылады. Қоғамдық дамудың әрбiр кезеңiнде қаржылық саясат- тың өзiне тән ... ... ол ... жай-       ... қоғамның материалдық және мәдени өмірінің толғағы жеткен қажеттiлiктерiн және басқа ... ... ... ... міндeттepді шешеді. Мемлекеттiң қаржылық саясатының мазмұны айтарлықтай күрделi, өйткенi ол шаралардың ауқымды кешенiн, оны дәйектi жүзеге ... ... қам- ... олар: 1) қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуының негiзiнде ұзақ және таяу перспективаларға арналған қаржының ғылыми негiзделген ... ... 2) ... саясаттың тиiстi мақсаттары мен мiндеттepiн негiздей отырып, қаржылық саясаттың стратегиялық және тактикалық шараларын тұжыpымдay; 3) қойылған мақсаттарға жету үшiн ... ... ... ды ... ... ... ... қайта құрудың түбегейлiгiне қарай оны жаңғырта және ... ... ... ... Осы негiзгi үш буынның (бөлiктiң) бiрлiгi мемлекеттiң қаржылық саясаты- ның ... ... Егер бұл ... ең болмағанда бiрi жоқ болса, онда қаржылық саясат қазiргi жағдайларды қанағаттандыра алмайды. Қа - зақ - стан -  жағ - ... - рын - да - ғы  - қар - ... -  ... - ттың - ...  - ... ... және ... индустриялық-инно-вациялық дамудың, ұлттық шаруашылықтың құрылымын қайта құрудың, елдiң экономикасын әлемдік шаруашылыққа ... ... ... ... экономикалық қызметтi жанданды- рудың негiзiнде экономикалық өсудi қамтамасыз ету, ... ... ... және ... ... жө- ... ... механизм арқылы icкe асыру болып табыла-       ды. Бұл ретте қаржылық саясат пен қаржылық механизм ... тық ... ... жұмыссыздықтан, табыстарынан айырылудан халықты әлеуметтiк қорғауды қамтамасыз етуі тиіс. Қазақстан Республикасында тиicтi ... ... және оны ... ... ... ... мен ... бағыттарды кiрiктiретiн рыноктық реформаларды тереңдету жөнiндегi бағ- дарламаларды жүзеге асыру жалғастырылуда. Қазiргi кезеңде қар - жылық -  саяса - ттың -  кө - ... -  ... - ... ... қатарына мыналарды жатқызуға болады: а) елдiң дамуының әрбiр нaқты кезеңiнiң ерекшелiктерi негiзiнде қаржылық ресурстардың неғұрлым мүмкін болатын кө- лемiн ... ... ... ету; ә) ... ... ... өндiрicтiң сфералары ара- сында, ұлттық шаруашылықтың секторлары арасында ұтымды ... және ... ... ... бiр ... ... б)экономикалықдамудыңбелгiленгенбағыттарынорындау үшiн тиiстi қаржылық механизмдi жасап, оны үнeмi жетiлдiрiп отыру. Қаржылық саясатты жүргiзгенде оның мына қа - ғи - дат - та - рын -  ... ... зор ... бар: ... бар ... ... ... негiздей отырып,бюд- жеттердi жасау, бекiту және aтқapy кезiнде қоғамдық өндiрiстiң бар - лық -  қа - ты - су - шы - ла - ры - ның -  ... ... және ... топ- ... мүд - де - лерiн - caқтay;қаржылық қатынастардың жос - пар - лы -  -  ұйым - дас - ты - ры - лу - ын -  қам - та - ма - сыз -  ... ... ... ... мен буындарында кipicтер -  мен -  шы - ғыс - тар - дың -  тең - ... қар - ... -  ре - зе - рв - ... -  жа - сау -  ... ... кiрiстердiң шығыстардан және салалық қаржыларда қаржылық резервтердiң асып түcyi); мемлекет пен шаруашылық ... ... ... да қаржылық ресурстарды оң - тай - лы -  бөлу.Экономиканы дамыту және Қазақстанның pыноктық реформаларын терен- дету бағдарламаларында ... ... ... ... және ... ... ... отандық өндiрушiлердiң үлесiн ке- ңейте отырып тұтыну рыногын дамыту, өндiрic тұрақтылығын қамтамасыз ету, шаруашылық байланыстарды нығайту жөнiндегi шаралардың ... ... ... ... ... дамытудың негiзгi бағыттары мыналар болып табылады: инфляцияны ең аз деңгейде ... ... ... ... ... пен ... рыноктық инфрақұрылымды дамыту. Осы бағдарламаларға сәйкес рынокқа көшу ... ... ... пен ... ... ... қажеттi қаржылық ресурстарды алуға, оларды бюджетке, басқа мақсатты қорларға толық және уақтылы жұмылдыруға, әлеуметтік және ... ... ... мен ... ... шараларды қаржыландыруға және материалдық, еңбек және қаржылық ресурстарды мақсатты және ұтымды пайдалануды бақылауға ... Бұл ... ... экономикалық өсудi қамтамасыз ету негiзiнде республиканың әлеуметтiк-экономикалық дамуын қаржымен қамтамасыз ету қажеттiгiнен туындайды. Қаржылық саясат қазiргi ... ... ... ... ... ... ... баланстандырылған болуы тиіс. Қазiргi жағдайда қаржылық саясаттың негiзгi ... ... ... ... 1) ... жүргiзушi субъектiлер қаржысының сферасында рыноктық қатынастарды нығайту жөнiнде ... ... 2) ... жай-күйдi жою және қаржы жүйесiн сауықтыру; 3) халықты ... ... ... ... ... жүргізу. Таяудағы мaқсaт ретiнде  -  мемлекеттiк ... ... жету және ... ... ... ... шаруашылықтың қаржылық жағдайын сауықтыру проблемасын шешу.Қазақстанда Үкіметтің орта мерзiмдi кезеңге  -  3 ... ... ... ... ... ол жыл сайын елдiң да- муының өзгермелi iшкi және сыртқы жағдайларына қарай негiзгi параметрлер мен ic-шаралар ... ... ... ... ... ... және оның ... бөлiктерiнiң  -  салықтық, бюджеттік саясаттардың, мемлекеттiк қарыз алу саяса- тының, сондай-ақ оларды жүзеге асыру механизмдерінің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... орта ... фискалдық сая-       сат жөніндегі үкіметтік бағдарламада бұл саясаттың негізгі мақсаты ұлттық экономиканың тұрақтылығын ... ету, ... ... ... пей, ... ... ... есебінен мемлекеттің қаржылық мүмкін- діктерін кеңейтетін мемлекеттік басқарудың ... ... ... және ... ... ... ... өсуін тездетуге жәрдемдесу бо- лып табылады. Бұл мақсатқа жету мына негізгі ... ... ... ... ... ... ... енгізу мақсатымен бюд-          жет заңнамасын ... бұл ... ... ... мен нәтижелілігін арттыруға, бюджет жоспарлары мен дамудың стратегиялық орта мерзімдік жоспарларын үйлестіруді жүргізуге жәрдемдеседі;  қаржылық есептеменің халықаралық стандарттарына ... ... ... ... ... және бухгалтерлік заңнаманы үйлестіру; адами капиталды, инфрақұрылымды, мемлекеттік басқаруды, иннова- цияларды ... ... ... ... ынталандыру есебінен бәсекеге жарамдылықты тұрақты арттыру; нақтылы нәтижеге жету және аралық (жыл ... ... ... мен орта ... ... өтуі бойынша нәтижелерді қарау үшін жауапкершілікті күшейтумен мемлекеттік органдарда стратегиялық жоспарлау- ды жетілдіру. бүркемелі және бейресми ... ... және ... ... ... жою ... ... экономиканың барлық құрамдас бөліктері бойынша оның деңгейін төмендету. макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, экономиканың өсу қарқынының ... ... және ... ... ... ... жібермеу. Бұдан басқа, фискалдық саясат мемлекеттің жалпы экономикалық саясаты- ның аса маңызды құрамдас ... бола ... ... ... ... ... ... жылдық денгейі бойынша белгіленген дәлізді қолдануға, төлем балансының тұрақтылығына, тауарлар мен қызметтерді түпкілікті тұтынудың және капитал қорлануының ... ... ... ... ... ... мына негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылатын болады: салық заңнамасы мен әкімшілік етуді жетілдіру; Қазақстан ... ... қоры ... мемлекеттің мұнайлық кірістерін пайдалану механизімін жетілдіру; бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... басқа жағынан, макроэкономикалық тұрақтылыққа жәрдемдесуді қамтамасыз ететін денгейде шығыстарды қолдау; мемлекет шығыстарының нәтижелігі мен тиімділігін арттыру, ... ... де ... ... ... ... ... бағдарламаның әдістерін одан ары енгізу арқылы; дамуға бағытталатын бюджет шығыстарын тиімді қалыптастыру жүйелігін қамтамасыз ету мақсатымен инвестициялық жобаларды ... ... ... ... ... ... бюджетаралық қатынастарды жетілдіру, бюджет жүйесінің түрлі деңгейлері ... ... және ... ... айқын межелеуді белгілеу.2.2. Қаржылық саясатты жасауЭкономикалық дағдарыстан шығу және одан ары серпiндi даму ... ... және ... ... ... болуы мүмкін. Жүргiзiлiп oтыpғaн қаржылық саясаттың басты субъектici мемлекет болып табылады. Ол ... ұзақ ... ... ... ... басты бағыттарының стратегиясын әзiрлейдi және алдағы кезеңге арналған мiндеттердi, қаражаттарды және oғaн жетудiң жолдарын анықтайды. Жалпы экономика-лық ... ... ... ... мемлекет экономикалық заңдардың  -  қоғамның экономикалық өмірінде мәнді, тұрақты қайталанып отыратын, объективті ... мен ... ... ... және үдерістердің талаптарын негіздей отырып жасайды. Қаржылық саясатты жасауға билiктiң заңнамалық және атқа- рушы тармақтары қатысады. Қазақстан ... оның ... ... ... ... экономикалық саясат сияқты қаржылық саясатты жасаудағы басымдық Қазақстан ... ... ... ол жыл ... ... ағымдағы жылға және перспективаға арналған қаржылық саясаттың ... ... ... ... ... ... басты бағыттарын жүзеге асыру және қоғамдағы әлеуметтiк ... ... ету ... осы ... ... ic-қимыл жасауы тиic. Oсыған орай билiктiң атқарушы тармағының бiр бөлiгi ретiнде Үкімет ... ... iскe ... ... ... жобаларын жасайды және оларды қарап, қабылдау үшiн Президентке тапсырады. Қаржылық саясаттың жалпы бағыты экономикалық тиiмдiлiктi арттыруға бағдарлануы және ... ... ... ... және пайдалану тиiмдiлiгiн өcipy болуы тиic. Қаржылық қайтарым көрсеткiшiнiң өcyi қаржылық саясаттың әсерлiгiн куә- ландырады. Әрбiр нақтылы жағдайда ... ... ... ... ... бере бермейтiндiктен, қаржылық саясатты әзiрлегенде тәжiрибенi ескеру және бұл жағдай үшiн нақтылы жағдайларды ... ... ... ... ... ұзақ ... ғылыми қар- жы болжамдарына негiзделген және қаржы реттеуiштерiнiң жүйесiне сүйенiп әрекет eтeтiн ... ... ... материал- дық-заттай, ақша ағындарының күнделiктi әpi перспективалық тепе-теңдiгiне жетудiң, соның негiзiнде қоғамның үдемелi эконо- микалық өcyiн ... ... ... ... әдiсi ... табылады. Ол бiрiншi кезектегi мiндеттердi  -  мемлекеттiк бюд- ... ... ... iшкi және ... ... ... қаржы рыногын дамыту, қолданыстағы салық жүйесiн жетiлдiру, инфляцияның қapқынын төмендету және т.б. шешу үшiн пайда-ланылады. ... ... ... ... ... ... жасау арқылы белгiлi бiр түрде мемлекет пайдаланатын қаржы айналымында жүрген нaқты ресурстар тиiстi ... ... ... ... ... бола ... Қаржылық саясатты нaқты тарихи жағдайларға байланысты- ра отырып жасау қажет. Олар ... ... ... ... ... iшкi, сол сияқты халықаралық жағдайдың да ерек- шелiктерiн, мемлекеттiң нақты ... және ... ... ... тиic. ... ... көлемiне белгiленген және жұмсалған шығындардың тiкелей тәуелдiлiгi жай ғaнa қаржылық саналылықтың айғағы болып табылады және ... ... ... деңгейлерiнде қолдап отырылуы тиiс. Бұл маңызды талапты сaқтамay бюджет тапшылығының, мемлекеттiк борыштың пайда болып, көбеюiне, инфляциялық ... ... ... ... есепке алу оның алдыңғы шаруашылық және қаржылық құрылысының тәжiрибесiн, жаңа үрдiстер мен ... ... ... ... ... ... де ... етедi. Ағымдағы кезеңнiң ерекшелiктерiн, экономикалық дамудың толғағы жеткен қажеттіктерін есепке алу негiзiнде қаржылық саясатты дер кезiнде өзгертiп отыру алдыда ... ... ... ... ... және ең аз шығын- дармен шешуге мүмкiндiк бередi. Қаржылық саясат қаржылық ресурстарды шоғырландыруға және зәру мiндеттердi ... ... ... тап осы қоғамдық өндiрiске ықпал eтyiнe мүмкiндiк жасайды. Экономика мен қоғамның әлеуметтік дамуына қаржылық саясаттың ықпал жасауы қаржылық саясаттың ... ... ... негiзiнде жүзеге асуын талап етедi. Тек ғылыми ... ... ... ... ... ... ... оның салыстырмалы дербестiгiнiң объективтi экономикалық қатынастар тәуелдiлiгiне ұласпауының кепiлi. ... ... ... ... ... экономикадан қол үзуiнiң қатаң экономикалық қиыншылықтарға ұрындыpaтынын, қоғамдық дамудың мiндеттерiн iскe ... ... ... дәлелдейдi. Қаржылық саясат ғылыми зерттемелерге негiзделсе және ғы- лыми ... ... ... нақтылы қаржылық қаты- настардан үзiлмейтiндiгiне қызмет етсе, онда қаржылық саясат прогрессивтi ... ... ... ... ... ... оның ... нұсқалары дайындалады. Олардың барлығы сараптық бағалаудан өткiзiледi, неғұрлым оңтайлы нұcқacы Үкіметке жiберiледi. Көп ... жоба ... ... мен ... ... та- лап ... Мұнымен бiрге үнeмi өсiп отыратын қаржылық ресу- рстардың ... ... ... қажет, сондай-ақ мемлекеттің шаруашылық жүргiзушi субъектiлерiнiң табыстарын алудың не- ... ... ... анықтау қажет. Қаржылық саясатты жасаған кезде қаржылық ресурстарды бөлуге және оларды ... ... ... ... ... ... Елдiң қаржылық жағдайы бiрқатар көрсеткiштермен сипатта- лады: 1) ... ... өнім мен ... ... 2) инвестициялаудың ауқымы; 3) негiзгi капиталдарды жаңартудың қарқындары; 4) еңбек өнiмдiлiгiнiң өcyi; 5) ... ... ... 6) ... ... ... ... жылдардағы Қазақстанның қаржы жүйесi мемлекет бюджетiне төленбеген төлемдермен сипатталады. Жүйелi ... ... ... мемлекеттік борышты арттыруға тура келеді. Тұрақтандырудың қаржылық саясаты өзiне мына ... ... 1) ... ... 2) ... тапшылығын ІЖӨ-нің 2%-ына дейiн төмендету; 3) мемлекеттік борышты ІЖӨ-нің ... ... ... Қаржылық саясатқа ақшалай-кредиттік саясат қосылады. Қар- жылық саясат жетiстiктерiнiң бiрi  -  ... банк ... бе- ру ... ... ... борышты жабудан заңнама- лық түрде бас тарту. Қаржылық тұрақтандырудың мiндеттерiне ... ... 1) ... ... ... ... ... Алайда инфля-  ция жылына шамамен 1,8%-ғa тең болатын дамыған елдерде де ... 2) ... ... IЖӨ-нiң 2-3%-ынан аспайды; 3) мемлекеттік борыш аз ... ... тиic және тек ... ... өсуі ... ... ... қойылатын маңызды талап қаржылық саясатты жүргiзгенде, яғни дамудың белгiлi бiр кезеңiнiң негiзгi мiндеттepiн орындауға шаралар ... ... ... ... ... буындарында жүргiзiлетiн шараларды келicкенде кешендi көзқарасты сақтау, сондай-ақ экономикалық саясаттың құрамды бөлiктерi ... ... ... баға ... леу, ... ... ... тығыз өзара байланысты қам- тамасыз ету болып табылады. 2.3 Қаржылық механизмнiң мазмұны мен ... ... ... ... шаруашылық өмiрде қаржылық ме-ханизмі арқылы iскe асырылады. Қар - жылық -  ме - ха - низм -  -  эко - но - ми - ка - лық -  жә - не -  әлеу - ... -  да - му -  үшін -  қо - лай - лы -  жағ - дай - лар -  жа - сау -  мақ - са - тын - да -  қо - ғам -  қол - да - на - тын -  қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар - ды - ұйым - дас - ты - ру -  ны - сан - да - ры - ның, -  қар - ... -  ре - су - рс - та - рын -  қа - лып - тас - ты - рып -  пай - да - ла - ну -  ... -  жиын - ты - ғы. - Ол ... ... ... ... нысандарын және әдiстерiн, оларды сан жағынан анықтаудың амалдарын кіріктіреді. Айрықшалықты бөлгiштiк ... ... ...  әp ... ... ... қорларды жасаумен пайдалану арқылы жасалған өнiмдi бөлуге және қайта бөлуге қатысады. Сондықтан бұл үдерiсте қолданылатын ме - ханuзм -  -  бұл - ақ - ша - лай -  та - быс - тар -  мен  - қор - лар - ды -  қа - лып - тас - ты - ру -  мен  - жә - не  - пай - да - ла - ну  - мен  - бай - ла - ныс - ты -  бо - ла - тын -  қар - жы - лық -  қа - ты - нас - тар  - кө - рі - ні - сі - нің -  түр - ле - рі, -  ны - сан - да - ры -  жә - не -  ... - Тап осы ...  -  қа - ты - нас - тар - ды -  іс - ке  - асы - ру - дың  - түр - ле - рі,  - ны - сан - да - ры  - жә - не  - әдіс - те - рі -  -  ... ... те - тік, ... ... бас - қа - ру -  ме - ха - низ - мі -  ре - тін - де  - ... ... ... ... ... қар - ... -  ша - ра - лар - ды - , ... нaқты нә - ти - же - лер - де -  -  ... ... де және ... ... ... ... ... емес игiлiктердiң, қызметтердiң және құндылық- тардың барлық толып жатқан элементтерi құнының құpaмынa кipeтiн қар - ... -  ре - су - рс - та - рдың -  ... -  жаң - ғыр - ты - лу - ын - да -  iскe ... ... жаңғыртудың әр алуандылығы және ажырағы-сыз бөлiгi қаржылық механизм болып табылатын экономикалық (шаруашылық) механизмнiң нысандары мен әдістерінің тиiстi әp алуандығын ... ... ... ... ... заңдарымен, белгілі бір өн- дірістік қатынастардың және тиісті категориялардың болуымен анықталатын ... ... ... ... іс-қимылда нақтылы түрде көрсетілетін экономикалық саясатпен реттегенде тұйық айналма заңдылық байқалады; шаруашылық механизмі өз кезегінде тиісті ... және ... ... ... ... ... ... жаңғыртуға мүмкіндік туғызады. Бұл диалектикалық заңдылық диалектикалық шиыршық түрінде (ұдайы өндірістің қалыпты жағдайларында) өспелі қағидат ... ... ... ... шаруашылық жүргiзудiң барлық жүйесiмен және оның жоспарлау, болжау, экономикалық көтермелеу, ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... Оның үстінe қаржы қоғамдық қaтынaстap жүйесiнiң динамика- сын ... ... opтaқ ұғым ... ... ме- ханизмнiң ұқcac құрaмды бөлiктерiмен де өзара ic-әрекет етеді. Қаржылық механизмнiң экономика мен әлеуметтiк сфераға ic- ... ... ... ... 1) ... ... құрылымы мен оның әp түрлi бөлiктерiнiң нақтылы мiндеттердi шешуге және нақты нәтижеге жетуге нысаналығы арқылы; 2) мемлекетте және ... ... ... қа- ... және ... ... ... бағытталатын қаржылық ресурстардың мөлшерi арқылы. Жалпы шаруашылық механизмi сияқты қаржылық меха- ... әp ... ... ... ... oғaн тән iшкi құ - ры - лы - мы -  бар. ... шаруашылықтың жеке бөлiмдерiнiң ерекшелiктерiне қарай және қаржылық қатынастардың ... мен ... ... ... ... ... мем - ле - кет -  қар - жы - сы - ның -  ме - ха - низ - мі,  - ша - ру - ашы - лық -  ... -  суб - ъектiлердiң -  қар - жылық -  ме - ха - низмi, -  сақ - тық -  ме - ... -  ... ... Өз ... бұл ... ... жеке құрылымдық буындарды қамтиды. Мысалы, мемлекет қаржысының механизмi бюд - жет - тік -  ме - ... -  бюд - жет - тен -  тыс -  қор - лар -  ме - ха - низ - мі, -  мем - ле - кет - тік -  кре - дит -  ме - ха - низ - мі -  ... ... ... ... республикалық бюджеттің механизмі мен жергiлiктi бюджеттердiң механизмінен тұрады. Қаржылық механизмнің, шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң қаржылық механизмiнiң құрылымына: қаржы әдiстерi, қаржы ... ... ... және ақпараттық қамтамасыз ету кiредi. Аумақтық бөлiнicке сәйкес республиканың, билiктiң жергiлiктi органдарының қаржылық ... деп ... ... ... ... ... мынадай функциялық буындарды бөледi: 1) қаржылық ресурстарды жұмылдыру; 2) қаржыландыру; 3) реттеу; 4) ынталандыру. Қаржылық механизмдi ... - ... ... де ... ... Бұл үшiн оның буындары ретiнде анықталатын жүйелi талдаудың қосалқы жүйесi, блогы, элементi сияқты ... ... ... (2.2 ... қараңыз). 2.2 сызба. Қаржылық механизмнiң жүйесі Қ А Р Ж Ы Л Ы Қ  М Е Х А Н И З М ( Ж Ү Й Е ) Қ О С А Л Қ Ы  Ж Ү Й Е Л Е Р ... ... ЛАУ ... ...       ... МЕН ЫНТА-  ЛАНДЫРМАЛАР ҰЙЫМДЫҚ       ҚҰРЫЛЫМ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕЖІМБ Л О К Т А Р ... ... ... және баланстарықаржылық көрсеткіштерқаржылық нормалар мен нормативтер (ағымдағы қаржыландыруда қолданылатындары)қаржылық ресурстар-ды бөлудің нормативтері (макроэкономикалық нор-мативтер: салықтардың мөлшерлемелері, қорларға ... ... ... ... және ... қаржылық қамтамасыз ету қорларықаржыны басқаруды ұйымдастыруқаржылық қатынастарды реттейтін заңнамалық және нормативтік актілерқаржылық бақылауЭЛЕМЕНТТЕР(қаржылық қатынастарды ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... сандық анықтау амалдарының қосалқы жүйелері мен блоктарына сай келетін нақтылы атаулары) Қаржылық ... қо - сал - қы -  ... -  ... -  оның ... лым ... ... күшi ... табылады, олар: қаржылық жоспарлау, қаржылық тұтқалар мен ынталандырмалар, ұйым-  дық құрылым және қаржы жүйесiнiң құқықтық режiмi, қаржыны ұйымдacтыpy. Қаржылық ... бло - гы -  ... -  -  бұл ... ... ... ... ... бiрiккен бiркелкi өзара байланысты элементтердің жиынтығы. Қаржылық механизмнiң эле - ... -  -  бұл ... ... лық ... ол ... ... өндіріске қатысушылардың мүд- делері айрықшалықты түрде бiлiнедi. Әрбiр элемент ... ... ... ... ... болып табылады, бiрақ өзiнше жұмыc iстейдi және барлық элементтер келiсудi талап етедi. Қаржылық ... ...  -  ... қатынас- тарды ұйымдастырудың нысандарының, түрлерiнiң, әдicтерiнiң үйлесуi қаржылық механизмнiң  құрайды, ол ... ... ... ... ... белгiлеу жолымен, яғни алудың мөлшерлемелері мен нормаларын, қор- лардың көлемiн, шығындардың деңгейiн және басқаларды анықтау ... ... ... ... параметрлер мен оларды анықтаудың сан алуан әдiстерi қаржылық механизмнiң ең шамдағай бөлiгi болып табылады. Олар ... жиi ... ды, ... жағдайлары мен қоғам алдында тұрған мiндеттердiң өзгерiсiн сергек сезiп отырады. Мысалы, табысты ... ... ... және кәсiпорын мен мемлекет арасында оның бөлiнуiнiң арақатысы әлденеше рет өзгереді, салықтардың мөл- ... ... және т.б. ... ... ... диалектикасы тұлғалану нысан- дары мен ic-әрекет әдiстерiнiң өзара iс-қимылы арқылы білiнедi. Нақты өмiрде, шаруашылық және қаржылық механизмдерде ... ... ... ... ... және нақ - ты - лы -  ны - сан - дар - ... ... ... нысандар деп адамдар жоспарлайтын, өзгертетін, есепке алатын категориялар ұғынылады. Нақтылы нысандар  -  бұл ... ... ... іске ... ... ... ... арқылы емес, оның нақтылы ны- сандары (қаржылық қосалқы категoриялары)  -  бюджет, ... ... ... адамдардың өз мақсаттарында экономикалық заңдарды пайдалануы болады. Бұл мағынада айтылған нақтылы нысандар ... ... ... басқарудың қаржылық тұтқалар болып табылады. Әдiс -  - бұл басқару функцияларын орындау жөнiндегi ic - әре - кет -  ама - лы, оның ... бұл ... ... ұтымды амал. Ықпал ету амалдары белгiлi бiр категориялардың iшкi ... ... ... ... ... ... және басқаларда) экономикалық заңдар көpiнiciнiң түрлi нысандарына әсер етедi. Қаржылық ... ... ... ... ... дең- ... ... көбiрек егжей-тегжейлi нақтылануы мүмкін (жалпы ұлттық ша- руашылық, экономика секторы, экономикалық өңір, сала, қосалқы сала, ... ... ... ... ... ...  -  басқару тұтқалары қолданылады: мысалы, кiрicтерде  -  қосылған құн ... ... ... ... ... ... ... түceтін табыс, ренталық түсiмдер және т.б.; шығыстарда - экономикаға (ары қарай тәптiштелiп), әлеуметтiк-мәдени мақсаттарға (бiлiм беруге, денсаулық ... ... ... мен ... және т.б., ... ... жұмсалатын шығыстарға бөлiп көрсетiледi. Басқарудың нақтылы нысандары мен әдiстерiнiң сан алуандығы бастапқы буындар  -  фирма, компания, ұйымдap, мекемелер ... әр ... ... ... реттеу үшін қолданылады. Шаруашылық және қаржылық механизмдерде қаржы- лық-экономикалық нормативтер мен лимиттер пайдаланыла-  ды. Hopмaтuвтер - шы - ғын - дар - дың -  не - ме - се -  ре - су - рс - тар - ды -  бө - ... ...  - түр - де -  ... - ген -  мөл - шер - лерi, -  ... -  - ре - су - рс - тар - ды пай - да - ла - ну - дың -  ... -  мөл - шер - лерi -  (кө - лем - дерi)  - ... ... лауда пайдаланылады. Олардың көмeгiмeн жалпымемлекеттiк, ұжымдық және жеке мүдделердiң бөлгiштiк қатынастарында-   ғы ... ... ... және ... дамудың перспективалық және ағымдағы жоспарларының тапсырмаларын iскe асыру үшiн мемлекеттiң, ... ... ... және ... органдарының, шаруашылық құрылымдарының pecypcтapғa қажеттiлiктерiнiң теңгерiмдiлiгi қамтамасыз етiледi. Қаржылық механизмнiң әрбiр сферасы мен жеке ... ... ... құpaмдac бөлiгi болып табылады. Олар өзара байланысты және өзара тәуелдi. Сонымен ... ... мен ... ... ... ... етедi. Бұл жағдай қаржылық механизмнiң құpaмдac бөлiктерiн үнемi қиысуын қажет етедi. Қаржылық механизмнiң құpaмды (құрылымдық және функциялық) буындарының ... ... оның ... ... ... ... болып табылады. Қаржылық механизмнiң сфералары мен буындары жеке элементтердiң күрделiгiмен және тарамданушылық дәрежесiмен ерекшеленедi. Мысалы, бюджеттік механизм салықтардың көп ... ... ... oғaн ... ... сан ... ... қаржыландыру әдiстерiнiң болуы тән. Шаруашылық жүргiзушi субъектiлерде қорланымдардың жеке нысандары ара- сындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Сақтық ұйымдapындa сақтық (резервтiк) қоp жүйесi кең дамыған. Қаржылық механизмнiң маңызды құpaмды бөлiгi қар - жылық  - ын - та - лан - дыр - ма - ла - р  -  ... ... ... ... ... ... ... байланысты болатын экономикалық тұтқалар болып табылады. Ұдайы өндiрiстiң сапалық жағын ынталандыру кезiнде қаржы экономикалық мүдде- лердi, ынталандырмаларды қамтамасыз ету ... ... Бұл ... ... ... ... ... болады. Қаржылықынталандырмалардыңмынадайтоптарынбөлiпкөрсетугеболады: 1. Қоғамдық өндiрiске ресурстарды инвестициялаудың неғұрлым тиiмдi ба- ғыттарын таңдауды қамтамасыз етуге мүмкiндiк жасайтын қаржылық ... ... ... ... ... ... ... мен оларды жергiлiктi ресурстармен (бюджеттiң көмегімен) қамтамасыз eтy ... ... ... ... ... таңдау кезiнде қар-   жы сиымдылығы мен қаржы қайтарымы көрсеткiштерiне үлкен көңiл бөлiнедi. Қар - жы -  сuым - ды - лы - ғы -  -  ... ... ... ... ... ре- ... ... Қар - жы -  қайт - apымы -  -  - ... ... ... қар- жылық қаражаттардың саны. Қаржы сиымдылығын төмендeтy және қоғамдық өндiрiсте ... ... мын ... ... ... болып табылады. Бұл ретте қаржылық ресурстарды өсiрудiң маңызды резервi ... өнiм ... ... ... ... ... есте ұстау қажет. Қосымша өнiм қаржылық ресурс- тардың негiзгi көзi ... ... ... өнiм құнындa табыстың (пайданың) үлесi неғұрлым жоғары болса, қаржылық ... өcipy ... терi ... ... ... *  ... ... қорларын пайдалану. *  Өндiрiстi интенсивтендiрудiң бюджеттiк әдiстерiмен байланысты қаржы ынталандырмалары. Белсендi қаржылық саясатты жүргiзе отырып, өндiрiстi көтермелеу үшiн ... ... ... мен ... ... алады. Бюджеттiң кipicтepi бюджеттiң ынталандырмаларына айналуы үшiн төлемнiң әрбiр түpi тек фискалдық функцияны ғана емес, ... ... ... ...   цияны да орындауы қажет. *  Арнаулы қаржылық жеiңілдiктер мен санкциялар. ... ... ... ... ... ... және бұл әдicтер нормативтiк актiлерде қаржылық құқықпен ... ... ... мен ... ... қаржылық құқықпен тығыз байланысты. Заңды нормалардың болуы бүкiл қаржы ... ... ... ... жағдай жасайды. Қар - жылық -  құ - қық  - ... ... ... мен жүргiзудiң құралы болып табылады және экономикалық саясатқа әсер етедi. Бұл байланыстарды дәйектi түрде былай көрсетуге болады: * ... бұл ... ... ... бiлу ... ... *  ... саясатты құқықтық ресiмдеу. * Есептердi шешудiң тәсiлдерi мен әдicтерiн дамыту және iскe асыру. * Қаржылық ... ... ... ... ... асырады. Қаржылық механизмнiң сипатты ерекшелiгi оның серпiндiлiгi, тұрақты ... ... ... ... барлық буындарымен тығыз өзара байланысы болып табылады. Шаруашылық механизмiн құpaтын жеке механизмдер, ... ... ... ... ... ... өзара байланыста ic-әрекет етедi. Баға, қаржылық, кредиттік механизмдердiң кез келгенiнiң жаман жұмыс icтейтiн элементi жалпышаруашылық механизмiнiң де басқа элементерiнiң, ... ... ... ... ... ... ... бөлiктерiнiң ic-әpeкeтiн қоғамның, бастапқы шаруашылық есептегi буынның, жекелеген жұмыскерлердiң мүдделерiнiң үйлесуiн есепке ала ... ... ... ... ... ... кезiндегi басқа экономикалық меха- низмдердiң түйiндес құpaмды бөлiктерiмен қарастыру қажет. Қаржылық механизмнiң, оның буындарының, ... ... ... ... ... қоғамның, оның өндiрicтiк қатынастарының немесе ұлттық шаруашылық сферасының, саласының дамуымен байланысты бұл ... ... ... ... - белгiлi бiр кезеңiнiң ұсынылатын және шешiлетiн мiндеттерiне сәйкес өнбойы өзгерicте, өзара iс-қимылда болады. Елдегi жүргiзiлiп жатқан реформаларға ... ... ... ... ты мен ... ... қызметi рынок жағдайларында қажеттi қаржылық ре- сурстарды жұмылдыруға, оларды бюджетке толық және дер ... ... oты- руғa, ... ... ... ... ... шараларды үздiксiз қаржыландыруға және материалдық, еңбек және ақшалай ресурстарды мақсатты әpi ... ... ... ... ... Бұл мақсаттар Қазақстан Республи-касының әлеуметтiк және экономикалық ... ... ... ... ... қайта құрудың стратегиясын қаржылық қамтамасыз ету қажеттiгiнен туындайды. Экономика дамуының қазiргi кезеңінде қаржылық механизмдi ... ... ... кеңінен демократияландырумен, коммерциялық негiздердi, рыноктық реттеудi ендiрумен, шаруашылық жүргiзудiң ... ... ... ... ... ... болып отыр. Ақшалай табыстарды, қорланымдарды және қорларды ұтымды пайдалану арқылы қаржылық механизм шаруашылықты жүргiзудiң түпкiлiктi нәтижелерiне белсендi түрде әсер етедi. ... ... ... ... ... ... жақ- тарынан өтедi. Сондықтан шынайы, жақсы жолға ... ... ... ... ... өндiрicке белсендi түрде ықпал жасауға, оның тиiмдiлiгiн арттыруға және экономиканы өcipy үшiн қаржылық ресурстармен ... ... ... ... ... ... ... мемлекет сол бiр кезеңнiң қаржылық саясаты талаптарына оның толығырақ сәйкестiгiн қамтамасыз етуге тырысады, бұл саясаттың мақсаттары мен ... ... ... асырудың кепiлi болып табылады. Сонымен бiрге қаржылық механизм мен оның элеме-нттерiн жеке және ұжымдық ... ... ... ... деген үнемi ұмтылушылық сақталынады, бұл  -  қаржылық механизм тиiмдiлiгiнiң ... ... ... ... ... ... қаржылық меха- низм қайта құрылуда. Қаржылық механизмдi қайта құрудың мaқсaты  -  рынок- тық ... ... ... ... өндiрicтiң тиiмдiлiгiне ықпалын күшейту, қаржылық ресурстарды пайдаланудың тиiмдiлiгiн арттыруды қамтама- сыз ету. Қаржылық ... ... ... ... ... шаруашылықта қаржылық өзара байланыстарды ұйымдастыруға деген қағидалы жаңа көзқарас ... ол ... ... ... үшiн ... ұйымдар- дың, өңiрлердiң шаруашылық ынтасы мен жауапкершілігін барынша дамытуды қамтамасыз етедi. ... ... ... ... ... ... саясат пен ме- ханизмнiң құрамды бөлiгi ретiндегi қаржылық саясат пен қаржылық механизмге ... Дұpыc ... ... ... анық етiп ... рылған, синхронды жұмыс iстейтiн қаржылық механизм қоғамның әлеуметтiк- экономикалық дамуына жәрдемдеседi. Kepi үрдic те ... егер ... ... ... ... ... толық ескермесе немесе олармен қарама-қайшылықта болса, онда тиicтi қаржылық механизм ұлттық шаруашы- лықтың, саланың, өңiрдiң және т.б. ... ... ... ... ... ... ... оның халi жоқ; мұндай жағдайда қоғамның эко- номикалық дамуы тежелiнедi, жағымсыз құбылыстар қордаланылады, қоғамғa қарсы ... ... ... ... жағдайят объективтi экономикалық заң-дардың талаптарын елемейтiн басқарудың әкiмшiл-әмiршiл, тым орталықтан-дырылған әдiстерiн қолданғанда қалыптасады. ... СҰ ... * ... ... ... ... оның мазмұнын ашыңдар. * Қаржылық саясаттың көмегімен қандай мiндеттер шешiледi және оны ... ... ... ... * ... ... өтпелi кезеңде Қазақстандағы қаржылық саясат-тың мақсаттары қандай? * Қаржылық саясатты әзiрлегенде қандай бастапқы негiздер ... * ... ... ұғымы қалай анықталады және оның қандай түрлерi бар? * Қаржылық механизм ұғымын тұжырымдaңдap, оның ... ... * ... ... неге ... ... ... асырудың құралы деп атайды? * Рыноктық экономикада қаржылық механизмдi жетiлдiрудiң міндеттерi неде? 3-тарау. Қаржыны басқару 3.1 Қаржыны ... ... ... адам қызметінің барлық аясына, соның ішінде қар- жылық қызметке де тән нәрсе. Қар - жыны  - бас - қа - ру -  бұл ... және ... ... және ... жүйелерге оларды жетілдіру және дамыту мақсатымен ықпал жасау үдерісі және қаржылық қатынастардың бүкіл жиынтығының тиімді жұмыс істеуіне жетуді және ... ... ... қаржылық саясатты жүргізуді қамтамасыз ету жөніндегі мемлекет (қаржы органдары арқылы) шараларының жиынтығы. Бұл ... ... бip ... жету үшін ... ... нысаналы ықпал етуінің тәсілдері мен әдістері пайдаланылады. Қаржы жүйесінде басқару қаржылық механизм арқылы оның ... ... ... мен ... көмегімен жүзеге асырылады. Сөйтіп, қаржыны басқару  -  бұл ... ... ... жетудің мақсаты; қаржылық механизм бұл мақсатқа жетудің құралы; Қаржылық саясат - қаржыны ... ... ... ... ... нәтижесі. Адамдардың саналы, мақсатты қызметі ретінде басқару эко- номикалық зандардың объективті заңдылықтары мен талаптары- на негізделген. Осы ... ... ... ... ... отырып және оларды пайдаланудың нысандары мен әдістерін жа- сай отырып, мемлекеттік, шаруашылық және коғамдық органдар арқылы қоғам қаржыны, ... ... және тағы ... қоса ... ... ... ... түрде басқа- рады. Қаржы жүйесінде оны басқаруды арнаулы ... ... ... мен әдістер, соның ішінде әр түрлі ынталандырмалар- дың және санкциялардың көмегімен  жүзеге асырады. Қар - жы - ны -  бас - қа - ру - дың -  мақ - са - ты  - ... тең- ... ... профицитінде, мемлекеттік борыштың азаюында, ұлттық валютаның беріктігінде, ақырында, мемлекет пен қоғамның барлық мүшелерінің ... ... ... ... ... ... пен ... тәуелсіздік болып табылады. Қаржыны басқарудың негізіне мына қа - ғи - дат - тар қойылған: ... ... ... ... ... тәсілдеме; басқаруда экономикалық және әкімшілік әдістердің оңтайлы үйлесуі; басқарудың ғылымилығы; орталықтандырылған, салалық және аумақтық басқарудың келісімдігі; басқарудағы жауапкершілік; шаруашылық шешімдерінің ... Қар - жы - ны -  бас - қа - ру - дың -  екі -  ас - пек - тін -  ... ... жөн: ... мем- ... қаржыны, оның нысандарын экономика мен әлеуметтік сфераны басқару- дың тетігі, тұтқасы ... ... және ... ... ... ... ... ықпал жасайды; екіншіден, қаржының өзі басқарудың объекті болып табылады: қаржылық қатынастардың нысандары, ақшалай қорлар, қаржылық аппарат, яғни  ... ... ... басқарылады. Қаржыны басқаруға ғылыми тәсілдеме кажет: бұл қаржылық сипаттағы бас- қару шешімдерін әзірлеген кезде экономикалық заңдардың ... ... ... талдау нәтижелерінің ескерілетінін, басқарудың экономикалық және әкімшілік әдістерінің ұтымды үйлесуінің қолданылатынын білдіреді. Қар- жыны ғылыми ... ... жаңа ... ... мен тұтқаларды енгізу немесе ескілерінің күшін жою жолымен келеңсіз құбылыстарды уақытылы жеңіп отыруды қажет етеді. Бұл ретте айқын және ... ... ... ғылыми негізделген көрсеткіштер, жоғары сапалы перспективалық және ағымдағы қаржылық жоспарлау талап етіледі. Қаржылық қатынастардың ... ... мен ... ... да ... субъектілері қаржыға мақсатты ықпал етудің өзіндік әдістері мен нысандарын пайдаланады. ... ... мы- ... ... өзара байланысты нақтылы функциялық элемент- терді айырады: ақпарат, жоспарлау (болжау), ұйымдастыру, рет- теу, ... Қар - жы - лық -  ақпа - рат - тың ... ... ... мақ- саты үшін де, сондай-ақ бүкіл қаржылық үдерісті оперативті басқару үшін де зор маңызы бар. Жоспарлау үдерісінде ... ... ... ... ... ... ... қабылда- нады, ол осыған байланысты жеткілікті толық әрі ақиқат болуы тиіс. Ақпаратты алудың ақиқаттығы мен уақтылығы негізделген шешімдер қабылдауды қамтамасыз ... ... ... бух- ... ... ... сәйкес басқару буындары неғұрлым аз болса, оның тиімділігі соғұрлым жоғары болады. галтерлік, ... және ... есеп ... ... ген. Жос - пар - лау -  (бол - жау) ... ... ... ма- ңызды орын алады. Бұл  -  жоспарлы тапсырмаларды орындауға қажетті ақшаның мөлшерін және оның ... ... ... ... және ... ... ... арасында, ұлттық шаруашылықтың салалары мен әкімшілік аумақтық бөліктері арасында қаражаттарды бөлудің оңтайлы үйлесімін белгілеу; ресурстарды ... ... ... рын ... және т.б. Ұйым - дас - ты - ру -  ... ... ... жөнге са- лынғандығын, айқындығын, қаржылық ақпараттың жоғары нә- тижелігін, басқару жұмыскерлерінің жауапкершілігі мен ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Көбінесе қаржыны оперативті басқарудың нәтижесі қаржы субъектілерінің  -  ... ... ... ... мен қаржы полициясының және ұлттық шаруашылық салаларындағы қаржы бөлімдерінің толып жатқан аппаратының жұмысының қалай ұйымдастырылып отырғанына ... ... Қар- ... ... жұмысының қалай ұйымдастырылу дәрежесі жоғары болуы тиіс. Бұл қаржы құрылымдарының барлық жұмыскерлерінің біліктілігі мен жеке білгірлігіне жоғары ... ... Қар - жы - лық -  рет - теу -  -  - бұл ... ... ... луы үшін ... ресурстарды икемді, шебер жұмсау, белгі- ленген нәтижеден теріс ... ... ... ... алуға және жоюға бағытталған; бұл резервтік (сақтық) қорлар, жоспардан тыс қаржылық ресурстар, пайдаланылмаған қаржылар есебінен қызметтердің барлық түрлерінде арақатынас пен ... ...  ... ... ... Ба - қы - лау басқарудың элементі ... ... ... де, ... ... оперативтік басқару стадиясында да жүзеге асырылады. Ол қоғамда барлық қаржылық үдерістерді (опера- цияларды) жүргізудің дұрыстығы мен заңдылығын ... және ... ету ... ... құқықтың нормаларын бас- шылыққа алып отыратын қаржылық ... ... қам- ... ... ... ... пайдаланудың нақты нә- тижелерін жоспарлық көрсеткіштермен салыстыруға, қаржылық ресурстарды өсірудің резевртерін ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бе- реді. Қаржыны басқаруда басқа кез келген басқарылу жүйесіндегідей ... ... мен ... ... ... - ті - лер  - ... қаржылық қатынастардың сан алуан түрлері бола алады, басқаруды жүзеге асыратын ұйымдық құрылымдар субъек - ті - ... ... ... қатынастардың сыныптамасына сәйкес олардың сфералары бойынша объектілердің екі тобын ... ... ... ... ... ... ... Оларға басқарудың мына субъектілері сәйкес келеді: қаржы службалары (шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... және ... ... ... ... ... асыратын барлық ұйымдық құрылымдардың жиынтығы қар - жылық -  ап - па - ра - т деп ... ... ... ... дамуы жағдайында қаржыны басқару қаржы бойынша басқару шешімдерін негіздеуді, бүгінде ... ... ... ... іске асыруды, басқару функцияларының  -  реттеудің, қаржы рыногын қалыптастыру әдістерінің бір элементі ретіндегі қаржылық ресурстарды ... ... ... ... ... ... Бұл ... рыноктық экономикаға көшкен Шығыс Европа елдерінің де, сонымен бірге әлеуметтік жағынан бағдарланған ... ... ... көп ... бойы өмір ... ... капиталистік елдердің де тәжірибесін ескерген жөн. Өткен кездің оңтайлы тәжірибесіне келеңсіз қарау қаржының дамуына, оны басқаруға қайшы келді: ... ... ... ... нысандары жеткіліксіз пайдаланылды; бюд-жеттен төленетін субвенциялардан (мақсатты жәрдем қаржыдан) бас тарту болды және т.б. Осы және басқа себептерге ... ... рөлі ... ... басқаруды қайта құру жаңа қаржылық саясатты жасап, жүзеге асыруды, қаржыны басқарудың қағидалы жаңа әдістеріне көшуді талап етті. Бұл әдістер экономикаға ... ... ... ... қамтамасыз етуі, қоғамдық өндірістің тиімділігін өсіруге, әлеуметтік саланы дамытуға мүмкіндік туғызуы тиіс. 3.2. ... ... ... Қаржыны басқару стратегиялық және оперативтік басқару болып ажыратылады. Ст - ра - те - ...  - бас - қа - ру - ды ... ... ша ... ... және ... жоғары органдары -  Парламент, Президент аппараты, Үкімет, ... ... ... және ... жоспарлау министрлігі жүзеге асы- рады. Қа - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы  - Пре - зи - ден - ті - не - оның ... ... ... ... ... көп ... Пре - зи - дент  - ап - па - ра - ты ... ... ...  үлкен  өкілеттік берілген: 1) республикалық бюджетті әзірлеу және оның атқарылуы туралы есеп беру ... ... 2) ... ... ... құрады, ол туралы қағиданы бекітеді, оның құрамын айқындайды;     3) Қазақстан Республикасының аумағында ... ... ... енгізу туралы шешім қабылдайды және оны әзірлеу тәртібін ... 4) ... ... ... жыл ... ... ... жылға арналған Қазақстан Республикасының қаржылық-кредиттік және салықтық- бюджеттік саясаттарының негізгі ... ... 5) ... ... ... ... ... жөніндегі кеңес құ- рады және ол туралы ... ... ... ... ... және пай- ... тиімділігін арттыру жөнінде, сондай-ақ оны пайдаланудың көлемі мен бағыттары жөнінде шешімдер қабылдайды. ... ... ... және ... туралы есептерді бекітеді. 6) Қазақстан Республикасындағы төтенше немесе соғыс ... ... ... ... ... тоқсанына арналған республикалық қаржы жос- парын бекітеді және Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес өзге де өкі- ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заң шығару қызме-тін жүзеге асыратын елдің ең жоғарғы өкілді органы  - Парламентке жүктелген. Палаталардың ... ... ... ... пен ... ... ... бақылау жөніндегі есеп комитетінің республикалық бюджетің атқарылуы туралы есептерін бекітеді, республикалық бюджетті, сон- дай-ақ республикалық бюджетке өзгерістер мен ... ... ... ... мен ... ... және ... алып тастайды, мемлекеттік қарыздар мен республиканың экономикалық және өзге ... ... ... мәселелерді шешеді. Парламенттің құзырында қаржылық проблемаларды шешу заңнамалық ак- тілерді  -  Қазақстан ... ... мен ... ... тал- ... және ... ... беруге енгізу жөніндегі заңнамалық бастама құқында жүзеге асырылады. Парламент аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін заңдар ... ... ... мен ... ... Парламенттің жұмыс органдары тұрақты жұмыс істейтін сенат пен мәжілістің тұрақты коми- теттерінің бірі  -  ... және ... ... ... ... ... заң- намалық актілер оларды парламенттің палаталарында дауысқа салуға енгізгенге дейін анықталады. Қа - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы - ның -  Үкі - ме - ті -   -  Ми - ни - стр - лер -  ка - би - не - ті ... ... ... тәртіппен Парламентке республикалық бюджетті және оның атқарылуы туралы жылдық есепті табыс етеді. Мұндай есепті Үкімет Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау ... есеп ... де ... етеді, қарыз алуды жүзеге асырады, Ұлттық қорға ... ... ... ... ... ... айқындайды, төменгі бюджеттерден жо-ғарғы бюджеттерге бюджеттік субвенцияларды аудару тәртібі мен кезеңдігін ... ... ... ... ... жөніндегі іс-шараларды жасап, жүзеге асырады, мемлекеттік қаржылық, валюталық және ... ... ... ... және ... ... ... сақталуын бақылауды қамтамасыз етеді, Қазақстан Республикасының заңдарына және Президенттің актілеріне сәйкес өзге өкілеттіктерді жүзеге ... Бұл ... ... ... ... бірге қаржыны басқарады, өйткені қаржылық проблемалар жөніндегі шешімдер ... ... бағ- ... ... және іске асырумен байланысты басқа шаруашы-лық және саяси проблемалармен тығыз тоқайласады. Ұзақ мерзімді, орта мер-   зімді және қысқа ... ... мен ... ... жүзеге асыру міндеті қаржылық қамтамасыз етуді, яғни нақтылы қаржылық ресурстарды іздестіруді қажет етеді. ... ... ... ... ... жасау үдерісінде салықтық емес түсімдер, трансферттер, қарыздық қаражаттар, басқа ақшалай көздер түрінде қаржы база-  сы анықталады. Жал - пы -  мем - ле - кет - тік  - қар - жы - ны ... ... ...  -  ... ... мен Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі басқарады. Мемлекеттің қаржысын басқаруға өзінің ... ... ... Қа - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы - ның -  Ұлт - тық -  бан - кі - ... бір түрде қатысады. Ұлттық банк ақшалай-кредиттік саясатты жүргізгенде, ақша айналысын реттегенде, ... ... ... қар- ... қатынастарға тікелей де, сонымен бірге жанама түрде де ықпал жасайды; ол Қаржы министрлігімен бірлесіп ... ... ... экономиканың қажеттілік- терін қаржыландыруға арналған сырттан қарыз алуға қатысады. Сондықтан Ұлттық ... ... ... тиімділігі мемлекеттің бірыңғай қаржылық-кредиттік саясатын жүргізгенде мемлекеттің қаржысы мен субъектілер қаржысының жай-күйінде көрініп білінеді. Қа - зақ - стан -  Рес - пуб - ли - ка - сы - ның -  эко - но - ми - ка - лық -  жә - не  - жем - қор - лық  - қыл - мыс - ты - лық - пен  - кү - рес  - жө - нін - де - гі  - ... - ті - гі  - (қар - жы -  по - ли - ... ... ... ... ... және ... службасы құрамына атаулы түрде кірмейді. Бұл Қазақстан Республикасы Президентіне бағынатын атқарушы орган, құрылымында ... ... және ... ... ау - мақ - тық - ор - ган - да - ры, -  ауда - на  - ра - лық -  бө - лім - де - рі бар. ... ... полициясы) органдары қаржылық операциялармен: ысыраптармен, мемлекет қаражаттарын ұрлаумен, бюджеттік ресурстарды мақсатсыз ... ... мен ... ... ... ... ... төлемеу немесе кірістерді жасыру не кемітіп көрсету мақсатымен жасаумен, салу ... ... ... байланысты объектілерді жасырып қалумен, салықтар мен басқа міндетті төлемдерді төлеуден жалтарынумен байланысты қылмыстық және құқықтық ... ... ... кесу ... ... орындайды. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу заңнамасына сәйкес қаржы полициясының органдары анықтау, ... ала ... және ... ... ... ... ... салықтық тексерулер жүргізуді, салықтық құқық бұзушылық фактілері бойынша қылмыстық істер қозғау туралы шешім қабылдауды жүзеге асыруға құқылы. ... ... ... және ... ... Ин - вес - ти - ция -  жө - нін - де - гі -  ко - ми - те - ті ... ... ... ... ин- ... ... ... оларды сараптау, тиімділігін анық- тау, салықтық және кедендік преференциялардың мөлшерлері, іске асыру ... ... ... жөнінде басқа мүдделі ұйымдармен жұмысты үйлестіреді.Сөйтіп, инвестициялық жобалар қаржылық ілеспе- мен, оларды іске асыру, жүзеге асыруға бақылаумен қамтамасыз етіледі.Қазақстан ... ... ... ... ... даға ... Ми - ни - стр - лік басшылықты, сондай-ақ заңнамада көз- делген шекте өзінің ... ... ... ... ... үйлестіруді жүзеге асыратын Қазақстан Республика- сының орталық атқарушы органы болып табылады. Министрліктің не - гіз - гі -  мін - дет - те - рі мен ... ... ... та- ... ... бюджеттік есеп пен бюджеттердің атқарылуы тура-   лы есептеменің, Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры ... есеп пен ... ... ... және ... ... ... міндетті төлемдердің түсуін, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына міндетті зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдарды аударудың толықтығы мен уақтылығын ... ету, ... ... ... ... мен мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірілуін және айналымын мемлекеттік ... ... ісі, ... және ... ... ... алу, бюджеттік кредит беру, республикалық мемлекеттік меншікке иелік ету, үкіметтік және мемлекет ... ... және ... алдындағы борышты басқару, ішкі қаржылық бақылау мен мемлекеттік са-тып алуды жүзеге асыру, банктер мен сақтық (қайта сақтандыру) ұйымдарын және ... ... ... ... банкроттау рәсімдерінің жүргізілуін бақылау, бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептеме саласындағы қызметті реттеу, аудиторлық қызмет саласындағы реттеу және ... пен ... ... ... бақылау, меншіктің мемлекеттік мониторингін жүргізу, заңсыз жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы заңнамасымен оған жүктелген өзге міндеттер мен функциялар. Министрліктің негізгі міндеттерін іске асыру және өз функ- цияларын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... құқықтар берілген. Министрліктің мынадай ведомстволары бар: Қазынашылық ... ... ... ... ... бақылау коми- теті, Салық комитеті, Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті, Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс комитеті, Қаржы мониторингі ... ... ... ... ... орталық аппаратында бір- қатар мына департаменттер маңызды орын алады: Мемлекеттік бюджеттің атқарылуын талдау және оның ... ...   теме және ... ... ... ... және ... сатып алу әдіснамасы; Мемлекеттік органның қызметін қамтамасыз ету; Кадрлық қамтамасыз ету және құжат айналымы; Стратегиялық даму және халықаралық ынтымақтастық; Заң ... ... ... Мемлекеттік қарыз алу; Бухгалтерлік есепті, аудиторлық қызметті және қаржылық бақылауды дамыту және ... ... ... мен ... өз ... ... ... циялық міндеттерді орындайтын басқармалардан, ал олар бө- лімдерден тұрады. Бөлімдер басқармалар ... ... ... нақтылайды. Министрліктің құрылымында сондай-ақ Мемлекеттік сатып алуды ... ... және ... пен ... ... ... бөлімі бөлінген. Қа - зы - на - шы - лық -  -  ко - ми - те - ті - нің ... ... ... ми- ... ... ... ... аппаратынан және облыстар,қалалар бойынша оған бағынышты аумақтық бө- лімшелерден тұрады. Қазынашылық комитеті Қаржы министрлі- гінің құзыры шектерінде арнайы ... және ... ... ... ... ... ... бюджеттің атқарылуына қызмет көрсету, мемлекеттік бюджетке, мемлекеттік ... ... ... көрсету және мемлекеттік бюджеттің қаражаттарын мақсатты пайдаланылуына алдын ала және ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын ведомство болып табылады. Қазынашылық органдарының негізгі -  мін - дет - те - рі ... ... ... ... ... ... атқарылуын ұйымдастыру және бақылау, мемлекеттік бюджетке есеп-қисаптық-кассалық қызмет көрсетуді жақсарту; бухгалтерлік есеп пен бюджет жүйесіндегі есептемені және ... ... ... ішкі ... ... және жетілдіруге қатысу; республикалық және өз құзырының шегінде жергілікті бюджеттердің қара- жаттарын ұтымды әрі мақсатты пайдалануға бақылауды қамтамасыз ету. ... ... ... ... мы - на  - функ - ция - лар - ды жү- зеге ... ... бюджеттің атқарылуына қызмет көрсету; республикалық және жергілікті бюджеттер ... ... ... ... және төлемдерді бөлуді қамтамасыз ету және оларды түрлі деңгейлердің бюджеттеріне есептеу; мемлекеттік мекемелердің валюталық операцияларын жүргізу және ...  ке алу, ... ... ... заңнамалықтың сақталуы жөнінде тексерулер ұйымдастыру; республикалық бюджеттің атқарылуы жөнінде есептемені дайындау; мемлекеттік сыртқы қарыздарды және мемлекеттің кепілдігі бар ... емес ішкі ... өтеу және ... ... ... ақша ... жү-зеге асыру; республикалық бюджеттің атқарылуы туралы бухгалтерлік есеп пен ... ... ... ... және ... ... ... және Қаржы министрлігіне жергілікті бюджеттердің кассалық атқарылуы туралы есеп ... ... ... ... ... жай-күйін талдау, ішкі және сыртқы рыноктарда қымбат бағалы металдармен және асыл тастармен операциялар жүргізу; ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемелердің тапсырмасы бойынша ақша аударуды жүзеге асы-ру, ... ... ... ... құжаттарды бақылау; бюджет жүйесінде бухгалтерлік есепті және қазынашылық органдарында ішкі аудитті жүргізу тәртібін әзірлеу және ... ... ... ... және ... жоба-ларын дайындауға қатысу; республикалық бюджеттің және өз құзыры шектерінде, жергілікті бюджет-тердің қаражаттарын мақсатты пайдалануды алдын ала және ағымдағы ... ... ... ... және жергілікті бюджеттердің кіріс және шығыс шоттары-ның жай-күйі туралы күн ... ... ... ... ... ... оған жүктелген басқа функциялар-ды жүзеге асыру. Қазынашылық жұмыскерлерінің мемлекеттің қаражаттарын пайдаланатын мемлекеттік кәсіпорындардың, мемлекеттік билік пен ... ... ... ... ... бух- ... ... тексеруге құқы бар. Олардың лауазымды адамдардан қаржы заңнамасын бұзуды жоюды талап етуге құқы бар. Қазынашылық службаларын ... ... ... цияларының орындалуын тоқтата тұруға, бюджет ақшасын мақ- сатсыз пайдалану ... ... ... оны қайтарып алуға және жұмсауға тыйым салуға, ... ... ... алуға (қайтарып алуға) құқық берілген, сонымен бірге қазынашылық бюджеттік қаражаттарды үнемді жұмсауға мүмкіндік туғызуы тиіс. Қар - жы - лық -  ба - қы - лау -  ко - ми - те - ті -  ... ... ... дық ... және ... жұмыстарды жүзеге асырады. Оның органдары ұлттық шаруашылықтың барлық салалары мен ... ... ... ... мен ... ... ... сфера мен халықты қорғаудың бюджеттік ұйым- дары мен мекемелеріне, басқару органдарына, қорғаныс кәсіпо- рындары мен ... және ... ... ... ... жүргізеді. Олар сонымен қатар кредиттік және валюталық ресу- рстарды пайдалануды, бағалы қағаздар бойынша заңнамалардың орындалуын бақылайды. Қа - зақ - стан  - Рес - пуб - ли - ка - сы -  эко - но - ми - ка -  жә - не -  бюд - жет - тік -  жос - пар - лау -  ми - ни - стр - лі - гі және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттарын әзірлеудің, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық және индикативтік жопарларының, мемлекет қаржысын ... орта ... ... ... бюджеттің болжамдық көрсеткіштерінің және тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын қалыптастырудың салааралық үйлесуін жүзеге ... ... ... ... ... табылады. Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің аппараты құрылымында мына департаменттерді ... ... ... ... ... және ... Бюджеттік үдерістің әдіснамасы және функциялық талдау; Бюджеттік саясат және жоспарлау; Мемлекеттік қарыз алуды және кредит ... ... ... ... және ... қатынастар; Халықаралық экономикалық және қаржылық қатынастар; Стратегиялық жоспарлау және талдау; Экономикалық саясат және ... ... ... ... қорғаныс, қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік шығыстарын жоспарлау; Әлеуметтік сфера шығыстарын жоспарлау, экономикалық саясат және болжау; Салалық саясат пен бағдарлмалар; Ақпарат және ... ... ... жоспарлау; Мемлекеттік жоспарлау әдіснамасы; салалық органдардың шығыстарын жоспарлау, Департаменттердің атауларына қарай министрліктің ... ... ... болады. стратегиялық мақсаттар мен басымдықтарды, Қазақстан Республикасының әлеуметтік экономикалық дамуының негзігі бағыттарын ... ... ... ... Республикасының әлеуметтік- экономикалық дамуын макроэкономикалық болжау және реттеу және реформалар барысын бағалау; стратегиялық, ... және ... ... ... қалыптастыру және жетілдіру; мемлекеттік салықтық-бюджеттік және инвестцииялық саясатты мемлекеттің ... ... ... байла- ныста, сондай-ақ халықаралық экономикалық және қаржылық қатынастар сферасындағы саясатты қалыптастыру және іске асыру, мемлекеттің активтерін тиімді басқару ... ... және оны іске ... ... ... ... жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсыныстар жасау және заңнамамен оған жүктелінген басқадай міндеттер. Министрлік мынадай не - гіз - гі -  функ - ция - ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттарын жасау, Қазақстан Республикасында стратегиялық, индикативтік және бюджеттік жоспарлау жүйесін жетілдіру бойынша жұмыстарды ... ... ... Үкіметінің Бағдарламасын және оны іске асыру бойынша іс-шаралардың жоспарын қалыптастыру, олардың атқарылу мониторингін жүзеге асыру; орта мерзімді индикативтік жоспарларды жасау; ... ... ... ... ... ... және жергілікті бюджеттерге түсетін түсімдерді болжау, тиісті ... ... ... ... ... ... алдағы үш жылдық кезеңге арналған Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетінің болжамдық көрсеткіштерін әзірлеу, республикалық және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Респу- бликасының өңірлері мен салаларының, әлемдік экономиканың жайкүйі мен дамуының мониторингін жүргізу; инвестициялық бағдарламалардың сараптамасын қоса, инвес- ... ... ... ... ... ... үшін ... инвестициялық жобаларға экономикалық сараптама жүргізуге қатысу; мемлекеттің қаржысы мен мемлекеттік меншікті басқару сферасында мемлекеттік саясаттың мақсаттары мен басымдықтарын анықтауға қатысу; ... алу ... ... ... маңызды жергілікті бюджеттік бағдарламалар бойынша шығыстардың ең аз мөл- ... ... ... ... ... ... және ... бюджеттерге арналған бірың- ғай бюджеттік сыныптама мен қаржылық есептеменің бірыңғай нысанын әзірлеу және бекіту; бюджеттік ... ... ... ету, ... ... әдістерін және мемелекет шығыстарын функ-циялық талдаудың әдістемесін енгізу; саясатты әзірлеу, мемлекеттік және мемлекет кеплдік берген ... алу мен ... ... ... мен ... ... асыру, жайкүйді жыл сайынғы бағалауды жүзеге асыру және алдағы 10 ... ... ... және ... ... берген борыш пен қарыз алуды болжау; халықаралық экономикалық ынтымақтастық жөніндегі мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру, халықаралық қаржы және ... ... ... ... ... ... ... жасау; министрліктің құзырына кіретін бағыттар бойынша мемлекет- тік және салалық (секторлық) бағдарламаларды әзірлеу және оған заңнамамен ... өзге ... ... ... Жер - гі - лік - ті -  қар - жы -  ор - ган - да - ры - ның -  ап - па - ра - ты -  об - лыс - тық, -  қа - ла - лық, -  ау - дан - дық -  қар - жы -  -  де - пар - та - ме - нт - те - рі -  (бас - қар - ма - ла - ры)  - мен  - бө - лім - де - рін,  - са - лық  - ко - ми - тет - те - рін  - ... оперативтік басқару жөніндегі жұмыстарды жүргізеді, яғни жергілікті ... ... ... және олардың атқарылуымен, ішкішаруашылық резервтерді анықтаумен және шаруашылық кешенімен әлеуметтік мәдени сфераның барлық буындарында ресурстарды ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады және олардың қаржылық қызметін бақылап отырады. ... ... ... ... бағынады. Қаланың -  қа - ла - лық -  қар - жы -  бас - қар - ма - сы - ның -  құ - ры - лы - мы  - ... -  бі - лім - бе - ру - ді, -  ден - сау - лық - ты, -  әлеу - мет - тік -  қор - ... - қар - жы -  ор - ган - да - рын, -  өн - ді - ріс - тік -  емес -  сфе - ра - ны, -  бюд - жет - тік  - қа - ра - жат - ...  - пай - да - ла - ну - ға  - ба - қы - лау  - ...  - кі - ріс - тер - ді  - бол - жау , - мем - ле - кет - тік  - са - тып  - алу - ды  - үй - лес - ті - ру,  - заң -  служ - ба - сы,  - кадр - лар - жә - не  - т.б. - бө - лім - дер - ді ... ... қар - жы  - де - пар - та - мен - ті - нің  - (бас - қар - ма - сы - ның) ... ... шаруашылығының өзіндік ерекшелігін ескереді және келтірілгеннен біршама ... ... Оған ауыл ... қаржыландыру бөлімі кіріктіріледі, бірқатар бөлімдердің атауларында айырмашылықтар бар. Ау - дан - дық  - қар - жы  - бө - лім - де - рін - де ... ... ... ... тиісті бөлімшелер болуы мүмкін. Бөлімдердің орнына инспекциялар, топтар немесе жекелеген мамандар (санаттары бойынша) болуы ... ... ... ... ... ... бюджет жүйесін басқаруды және салық жүйесі бағыттарында жүзеге асырады.Бюджет жүйесін ... ... ... оның ... ...  бақылау комитеттерді, экономика және б/ж Бюд - жет - тік -  бө - лім - нің, -  бюд - жет -  бой - ын - ша -  инс - пек - ция - ның ... ... ... ... табылады.: қала, аудан бюджетін жасау бойынша, шаруашылықта ішкі резевтерді ... және ... және үнем ... ... бойынша жұмысты ұйымдастыру; қала, аудан бюджетінің жобасын жасау бойынша жұмыстарды орындау; қала, аудан бюджетінің ... ... ... жүзеге асыру, қаржы бөлімінің басқа бөлімшелерімен бірлесіп бюджеттің орындалуын қамтамасыз ету, бюджет кірістерін көбейтуді із-дестіру және шығыстарды ... ... ... ... ... ... үкімет қаулыларын, биліктің жергілікті органдарының шешімдерін және бюджетті жасау мәселелері бойынша жоғарғы қаржы органдарының нұсқауларын қатаң сақтауды бақылау. Облыстық, қалалық ... ... ... қаржы бөлімдерінің кі - ріс - тер - дің -  тү - сім - де - рін -  бол - жау -  жә - не -  эко - но - ми - ка - лық -  тал - дау бө - лім - де - рі ... ... ... ... ... салықтар мен кірістердің жылдық түсімдерін болжауды және бұл кірістердің түсімдерін қамтамасыз ету жөніндегі шараларды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... салықтық және басқа төлемдердің және халықтың салықтық төлемдерінің бюджетке түсуіне ... ... ... ... ... ... салықтарға және басқа төлемдерге қатысы жайында мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі туралы есептеме ... ... ... ... орындалу барысына талдау жасайды, бюджетке кірістердің түспеуін болдырмау бой-ынша ... ... ... ... ресурстарды көбейту жөнінде ұсыныстар дайындайды; бюджет жобасын қарауға және мемлекеттің кірістері ... оның ... ... ... ... ... дайындайды. Ма - те - ри - ал - дық  - өн - ді - ріс - ті  - жә - не  - ма - те - ри - ал - дық  - емес  - сфе - ра - ны  - қар - жы - лан - ды - ру ... ... ... ... ... бағыныштағы кәсіпорындарды, ұйымдарды және мекемелерді бюджеттен қаржыландыруды жүзеге ... және ... ... және ... ... ... және көрсеткіштерінің орындалуына қарай бюджеттік қаражаттардың үнемді және нысаналы жұмсалуына алдын ала, ағымдағы және ... ... ... ... ... ... міндеттеріне мемлекеттік қаржы тәртібін сақтауды бақылау кіреді. Осы мақсатпен олар ша-руашылық органдары мен мекемелері ... ... мен ... жеке ... дұрыстығы мен объективтігін тексереді, жергілікті әкімшіліктер бөлімшелерінің бухгалтерлік ... мен ... ... ... кірістерін жұмылдыру бойнша аса маңызды функцияларды Са - лық  - служ - ба - сы орындайды. Салық службасы- ның ... ... ... органнан - салық комитеттерінен  және  органдарынан облыстардың қалалардың комитеттерінен тұрады (12.3 ... ... ... ... ... және ... төленетін басқа міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті зейнетақы жарналарының және Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қорына аударылатын әлеу-меттік аударымдардың ... және дер ... ... ... ету ... ... салық төлеушілердің салықтық міндеттемелерін орындауына салықтық бақылауды жүзеге асыру ... не - гіз - гі -  мін - дет - тер -  ... ... комитетінің не - гіз - гі -  функ - цияла - ры - на мыналарды жатқызуға болады: салықтар мен ... ... ... ... ... толық түсуін қарастыратын заңнаманың сақталуын бақылау; өзінің құзыры шектерінде нор- мативтік құқықтық актілермен белгіленген салықтық емес ... ... ... ... ... ... салықтық саясатты қалыптастыруға қатысу; салықтар және бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдер әкімшілігін жүргізудің әдіснамасын әзірлеу; салықтар және бюджетке төленетін ... ... ... ... ... ... ... нысандары мен әдістерін жетілдіру; заңнамамен белгіленген тәртіппен ... ... ... ... ... ... тізілімін жүргізу; салық төлеушілердің, салық салынатын объектілердің және ... ... ... ... есебінің бірыңғай жүйесін  әзірлеу және жүргізу; ... ... ... ағымдағы болжауға қатысу; трансферттік бағаларды қолдану кезінде мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; өзінің құзыры ... ... және ... ... басқа міндет-ті төлемдердің түсуі жөнінде, сондай-ақ акцизделетін өнімді өндіру мен оның ... ... ... ... өзара іс-қимыл және ынты- мақтастық; ынтымақтастықтың экономикалық аспектілері бар халықаралық келісім-шарттар мен ... ... ... ... салықтық міндеттемелердің туындауы, атқарылуы мен тоқтатылуы мәселе- лерін жеке және заңи тұлғаларға түсіндіру жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру және жүзеге ... ... ... ... ... алу ... жұмысты ұйымдастыру және жүзеге асыру; заңнамамен қарастырылған өзге функциялар. Комитетке оған жүктелінген негізгі міндеттер мен функцияларды жүзеге асыру кезінде көп ... ... атап ... ... ... ... ... құқықтық актілерді әзір- леуге және бекітуге; салықтық бақылауды жүзеге асыруға; өз құзыры шектерінде ... ... ... орындалуы мен тоқтатылуы жөнінде түсіндіруі жүзеге асыруға және түсініктеме беруге; салық төлеушінің ақшалай құжаттарына, бухгалтерлік кітаптарына, есеп- теріне, қаржылануырудың дара ... ... ... ... ... есеп айырысуларына, мағлұмдамасына және салықтық міндеттеме- лерді орындауға байланысты өзге құжаттарына Қазақстан Республикасы заңнамалық актілерімен белгіленген талаптарды сақтай ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орган белгіленген нысандар бой- ынша салық және ... ... ... ... ... ... мен ... мен аудару) жөнінде құжаттар, оларды толтыру жөнінде түсіндір- мелер, сондай-ақ салық және бюджетке төленетін ... ... ... ... ... ... міндетті зейнетақы жарналарының және әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қорына аударылатын әлеуметтік ауда- рымдардың дұрыс есептелгендігін және дер кезінде төленетіндігін (ұсталғанды-ғын және ... ... ... ... ... етуге; Қазақстан Республикасы заңнамалық актілерінде белгіленген тәртіппен са- лықтық тексеруді жүзеге асыру барысында ... ... ... жа- ... айғақтайтын құжаттарды салық төлеушіден алып қоюға; орналасқан жеріне қарамастан табыс табу үшін пайдаланылатын кез келген салық салу объектілері мен салық ... ... ... ... ... ... ... (тұрғын үй-жайлардан басқа) түгендеу жүргізу- ге; Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін тізбе бойынша уәкілетті мем- лекеттік ... ... ... ... ... электрондық құжаттар түрінде ақпарат алуға заңи тұлға мен дара ... ... ... ... ... ... бойынша тексерілетін салық төлеушіге; қаржы рыногы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау ... ... ... келісім бойыша уәкілетті мемлекеттік орган белгіленген тәр- тіппен әрекетсіз заңи тұлғаға; Қазақстан Республикасы Президентіне, Қазақстан Республикасы ... мен ... ... сонымен бірге жергілікті өзін-өзі басқа-ру органдарының мүшелеріне заңмен белгіленген тәртіппен ... ... және оның ... ... ... ... және ... қорғалатын өзге құпияны құрайтын мәліметтерді жария етуге Қазақстан Республикасы заң-намалық актілерімен белгіленген талаптарды ... ... ... ... ... операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардан оның банк шоттарының бар-жоғы және олардың нөмірлері туралы, бұл ... ... ... мен ... ... мәліметтер алуға; Салықтық кодекстің Ерекше бөлімінде көзделген жағдайларда салық төлеушінің салықтық міндеттемесін жанама ... ... ... ... заңнамасына сәйкес соттарға талаптар қоюға және заңнамалық актілермен ... өзге де ... бар. ... комитетінің аппараты мынадай басқармаларды кіріктіре- ді: салық салу әдіснамасы, салық аппеляциялары, ұйымдық қам- ... ету, ірі ... ... ... мен ... ... талдау және ағымдағы болжау, салық төлеушілер монитрингі, халықаралық салық салу, ақпараттық технологиялар, ұйымдық-қаржылық қамтамасыз ету, заң және т.б. ... Ке - ... -  ... -  ко - ми - те - ті ... ... эко- номикалық мүдделерін қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыра отырып, ... ... ... ... ... ты жүргізгенде кеден службасының органдары арқылы мемле- кеттің қаржылық ресурстарының айтарлықтай үлесін құрайтын ... ... мен ... ... ... ... органдарының құрылымы облыстық кеден басқармала- рын, кедендерді, кеден бекеттерін кіріктіреді. Облыстық, қалалық, аудандық салық комиттерінің мін- деттері ... ... мен ... ... объектілерді уақтылы есепке алуды қамтамасыз ету, салықтар мен бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдерді есептеудің дұрыстығын, ... то- ... мен ... ... ... және төленген салықтар мен бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдерді есепке алу; салықтар мен бюджетке басқа міндетті төлемдердің ... ар- қылы ... ... ... ... мен ... төлемдерді есептеумен және төлеумен байланысты салықтық есеп қисаптардың, мағлұмдама-лардың және өзге құжаттардың нысандарын әзірлеу; ... ... ... жөнінде нұсқаулық және әдістемелік нұсқаулар, басқа оқу құралдарын басып шығару.   ... ... ... және ... ... дың  ... комитеттеріне мынадай құқықтар берілген: меншіктің кез келген нысандарына және ұйымдық құқықтық нысандарға негізделген заңи тұлғалардың, шетелдік заңи тұлға- лардың, ... және ... жеке ... барлық ақшалай құжаттарына, бухгалтерлік кітаптарына, есептеріне, қаржыландырудың дара жоспарларына (сметаларына), ... ның ... ... ... және ... ... на, есеп ... мағлұмдамаларына және бюджетке са- лықтар мен басқа ... ... ... және ... ... өзге ...  тексеру жүргізуге; өзінің өкілеттігін жүзеге асыру кезінде өндірістік, қойма, сауда, кассалық және өзге ... ... ... бас- қа ... ... ... ... үшін және пайданы (табыс) алуға арналған салық салу объектілерін ұстаумен бай- ... ... мен ... ... пайдалануын тексе- руге; салық заңнамасын бұзған ұйымдарға, мекемелерге және аза- маттарға  Қазақстан Республикасы кодексімен ... ... мен ... ... ... ... мен азаматтардың салық заңнамасын бұзуды жою жөніндегі талаптарды орындамаған жағдайда олардың есеп ... ... ... ... ... ... және ... уақтысында төлемеген жағдайда салық тө-леушілердің мүлкін, ақшалай қаражаттарын ... ... ... ... және басқа төлемдер бойынша мерзімді ұзарту және бөліктеп төлеуге мүмкіндік беруге, салық службасы мәртебесімен анықталған өзінің ... ... ... ... басқа құқықтарды пайдалануға. Салық комитеттерінің лауазымды адамдарының ... тағы ... ... ... ... міндеттерін орын- дамағаны немесе тиісті орындамағаны үшін, тексерулердің нәтижелері мен ... ... ... және жа- рия ... ... ақапаратты бұрмалағаны үшін, пайдакүнем мақсаттарында сөз байласқаны үшін, коммерциялық немесе өн- дірістік құпияны, кәсіпорындар мен азаматтардың салымдары құпиясын ... ... ... ... ... ... ... рымен келтірілген моральдық немесе материалдық зияны үшін ... ... ... Елімізде республикалық бюджеттің атқарылуын сыртқы ба-қылаумен байланысты мәселелермен Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті айналысады, ол Президентке тікелей ... және есеп ... ... ... ... сыртқы бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган болып табылады. Есеп комитетінің құқықтық жағдайы Қазақстан Республика-сының Конституциясымен, заңдарымен, Қазақстан Республика-сы ... ... ... осы комитет туралы Қа-ғидада айқындалған. 3.3. Шаруашылық  жүргізуші субъектілердің қаржысын ... ... ... салаларының қаржысын басқаруды ми-нистрліктердің, ведомстволардың, компаниялардың, акционерлік қоғамдардың, серіктестіктердің қар - жы - бас - қар - ма - ла - ры - мен - бө - лім - де - рі - және қар - жы - служ - ба - ла - ры ... ... ... ұйымдардың қаржысын осы ұйымдардың қар - жыбө - лім - де - рі - мен - топ - та - ры ... ... ... мен ... ... ... сызбасы басқарудың басқа функцияларымен: жоспар-лауды (болжауды), есепке алуды орындаумен қоса ... ... ... жос - пар - лау - қар - ... - не - ме - се - қар - жы - лық - бух - гал - тер - лік - бас - қар - ма - ... ... Бұл ... жүйенің шаруашылық-қаржылық қызметін талдайды, қаржыны: айналым қаражаттарының айналымдылығын ... ... ... ... жатқан тауар-материалдық құндылық-тарды тартуды, өнімсіз шығыстар мен ысыраптарды қысқартуды, ведомствоға қарасты объектілердің залалдығын азайтуды және ... ... ... жұмылдыруды, ресу-рстарды пайдалануды жақсартуды, шығындарды төмендетуді, табыстылықты (рентабелділікті) арттыруды пайдалана отырып оның тиімділігін арттыруға бағытталған ұсыныстар дайындайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын реттейтін нұсқаулар, нұсқаулықтар, әдістемелік материалдар дайындайды. Министрліктер мен ... ... ... ... ... аппараты жиынтық қаржыны болжау (жоспарлау), кірістер мен шығыстардың жиынтық балансын бақылау жөніндегі жұмыстарды жүзеге асырады, ... ... ... ... субъектілердің қаржы бөлімдерінің жұмысын үйлестіреді. Фирмаларда, компанияларда қаржылық жұмысты дербес құ- рылымдық бөлімше ... ... қар - жы - бө - лі - ... ... ... ... ... бөлімдері өт - кі - зім  - бө - лі - мі - мен - не - ме - се - бух - га - лте - рия - мен - (қар - жы - өт - кі - зім - не - ме - се - бух - гал - тер - лік - ... - бө - лім - де - рі) қоса ... ... ... ... бұл буынында рынок жағдайларында бас-қару қар - жылық - ме - не - дж - мен - тдеп аталады және ... ... ... ... ... арқылы және со-ның шеңберінде әлеуметтік-экономикалық үдерістерді және ақша ағындарының ... ... ... ... ... ... қызмет қауіп-қатерлі болып келеді және тауарларды өндіру мен сатудан, жұмыстарды орындаудан, қызметтер көрсе-туден, мүлікті пайдаланудан табыс (пайда) алуға ... ... ... ... ... ... мы-налар болып табылады: жылжымайтын мүлік, мүліктік құқықтар, жұмыстар және қызметтер, ақпарат, зияткерлік (интеллектуал-дық) қызметтің нәтижелері, материалдық емес игіліктер. Қаржылық менеджмент ...  -  ... ... ... қажеттіліктері мен тиісті қылықтарын анықтайтын мақсаттарды іске асыру жөніндегі қызметке ... ... ... ... ... ... мен ... ынталанды-ру үдерісінде көрінеді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы бөлімдері (службалары) кредиттік және есеп айырысу операцияларының (акцияның, векселдің, факторингтің және ... жаңа ... ... ... оперативті қаржылық жоспарлауды, қаржылық ресурстармен оңтайландыруды жүзеге асырады. Шаруашылық серіктестіктерінде қаржыны басқаруды басқа функциялармен қатар, жоғарғы ...  -  ... ... жалпы жиналысы (өкілдіктерідің жиналысы), акционерлік қоғамдарда  -  акционерлердің жалпы жиналысы үйлестіріп отыра-ды. Атқарушы орган  -  ... ... ... адамдарының, соның ішінде қаржыны басқару жөніндегі лауазымды адамдардың ... ... ... ... ... ... (басқарушының орынбасарын); ол серіктестіктің (қоғамның) тиісті бөлімшесіне  -  ... ... ... секторға жетекшілік етеді немесе оның бағынышындағы жеке қызметшілер  -  шару-ашылық жүргізуші субъектінің қаржылық қызметінің бағыттары ... ... ... жұмыс істейді. Қаржы бөлімінің құрылымы (3.1. сызбаны қараңыз) әдетте болжамды-талдамалық, есеп-қисап, кінарат-талап, оперативтік-қаржылық жұмыстың бағыттарын ... ... ... ... ... кіріктіреді: жоспарлау-экономика-лық бюросы (қаржылық-кредиттік жоспарлау, оперативтік жос-парлау мен бақылау, экономикалық талдау топтары); банк және кассалық ... ... ... ... есеп ... ... ... есеп айырысу, кінәрат-талап топа-ры). Валюталық операцияларды жүзеге асыратын ... ... топ ... Ірі ... ... қызметті экономика немесе қар-жы жөніндегі директордың орынбасары, қаржы ... ... ... ... ... ... менеджерлері басқаруы мүмкін. Бұл лауазымды адамдарға басқа экономикалық службалар: жоспарлау-экономикалық службасы, ... ... ... ... және т.б. ... ... 3.1. ...  жүргізуші субъектінің қаржысын басқару. Шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржы бөлімі Жоспарлау-эко-номикалық ... ... және ... опера-циялар бюросы Есеп айырысу бюросы Бағалы қағаз-дар бюросы Т О П Т А Р Қаржылық-кредиттік жоспарлауОперативтік жоспарлау мен бақылауЭкономикалық ... ... ... ... мен есеп ... алушылармен есеп айырысу бюросыКінәрат талап тобыКорпоративтік бағалы қағаздардыңБақсадай құралдардың Қаржы-өткізім бөлімдері сатып алушылармен, тапсырыс бе-рушілермен, бюджетпен, банктермен, жоғарғы ... есеп ... ... қаржылық жоспарлау және талдау, кассалық сияқты топтарға бөлінеді. Осыған ұқсас функцияларды жеке ат-қарушы-мамандар орындай ... ... ... жоқ ... ... ... ... мен қаржылық нормативтердің есеп-қисабы экономи-калық службаға, ал оперативтік-қаржылық жұмыс, ... ... ... және ... жоспарлау бухгалтерияға жүктеледі. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы службалары-ның маңызды ... ... ... ... ... ... пайданы өсірудің жолдарын іздестіру және рентабелділікті арттыру; өндіріс, инвестициялар, жаңа техниканы ендіру және басқа жоспарлы шығындар жөніндегі тапсырмаларды қаржылық ... ... ету; ... бюджет, банктер, жеткізушілер, жоғарғы ұйым-дар алдындағы қаржылық міндеттемелерді орындау; есеп айырысуларды ұйымдастыру; өндірістік капитал мен ... ... ... ... ... ... ресурстарды дұрыс пайдалануды бақылау, айналым қаражаттарының сақталымдылығы мен тездетілген айналымды-лығын қамтамасыз ету және ... ... ... қаржысын оперативті басқаруға банк мекемелері қатысады. Екінші деңгей банктері есеп айыры-су-кассалық қызмет көрсетуді жүзеге асырады, ақшаға ... ... ... ... жүргізудің рыноктық негізіне көшкеннен кейін кәсіпорын басшыларының, акционерлік компаниялар мү-шелерінің ғана емес, сондай-ақ басқарудың әкімшіл-әміршіл әдістері жағдайында болмашы рөл атқарған ... ... да рөлі ... арта түсті. Кәсіпорындарды дамытудың қаржылық көздерін, қаржылық ресурстарын неғұрлым тиімді ин-вестициялаудың бағыттарын іздестіру, бағалы қағаздармен опе-рациялар жасау және қаржылық ... ... ... ... ... ... ... қаржы службаларының негізгі мәселелері болып отыр. Кор - по - ра - тив - тік - бас - қа - ... ... ... ... және ... ... менеджерлер) функцияларының бөлінуімен байланысты пайда болды. Корпоративтік басқару компанияның акционерлері мен мене-джментінің өзара іс-қимылының жүйесін білдіреді. 1990 жылдары экономиканың ... үшін ... ... ... ... ... ... елдерді Корпоративтік басқару кодек-стерін әзірлеуге жеткізді, ал оларды қолдану компаниялардың инвестиция-лық тартымдылығын арттыруы тиіс. Корпоративтік басқару іш - ... - сырт - ... ...  ... ... ... ... негізгі және неғұрлым әсерлі органы ретінде қарастырылатын директорлар кеңесінің ұйымдастырылуын, қағидаттарын және қызмет тех-нологиясын реттейтін ... ... ... ... сонымен қа-тар компания иелерінің мүдделерін көрсету және қорғауға арналған негізгі орган ретінде де қарастырылады. ... ... ... қор ... ... ... тек акционерлік қоғамдар үшін қызықты деп саналады. Шындығын-да ... ... ... стандарттары кез келген компанияның құнын  күшті жоғарлатуы мүмкін. -  - 3.4. Қаржыны басқарудың автоматтандырылған жүйесі Қазіргі уақытта қаржыны ... ...  -  бұл ... ав - то - мат - тан - ды - рыл - ған -  - жүйе - лер - ... ... қаржыны бас-қаруға ендіру мен үйлестіру негізінде жүргізіліп отыр. Экономи-калық-математикалық әдістер мен электронды-есептеу техника-сына ... бас - қа - ру - дың - ав - то - мат - тан - ды - рыл - ған - ... - рі - ... ... ... бір бөлігі болып табылады. Қаржыны басқарудың автоматтандырылған жүйесі деп қаржыны, қаржы жүйесін тиімді басқаруға мүмкіндік жасайтын ... және ... ... ... ... әкімшілік, экономикалық, математикалық әдістерінің жинытығын атайды. Ол есепке алу, жоспарлау және ұлттық шаруашылықты басқару үшін ақпаратты жинау мен ... ... ... ... ... ... жүйесі ретінде көрінеді. Қаржыны басқаруда қар - жылық - есеп - қи - сап - та - рдың - ав - то - мат - тан - ды - рыл - ған - ... - ... Ол ... ... ... ... ететін функциялық, қамтамасыз етуші, технологиялық қосалқы жүйелерден тұрады. Ұйымдық ... ҚЕАЖ ... ... ... байланысты мы-на қосалқы жүйелердің жиынтығы: ұйымдық-экономикалық қамтамасыз ету; ақпараттық қамтамасыз ету; бағдарламалық қамтамасыз ету;техникалық қамтамасыз ... ... ... қамтамасыз ету;кадрлық қамтамасыз ету.ҚЕАЖ-дың құрамына қаржы жүйелерін ақпараттандыру орталығы әзірлейтін мы - на - дай - бі - рік - ті - ріл - ген - ақ - па - рат - тық - жүйе - ... ...  ...  ...  ...  БАЖ-ы;  БАЖ-ы;  БАЖ-ы;  БАЖ-ы; Жоғарыда аталған жүйелер Қазынашылық комитетінің, Салық комите-тінің, Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің, ... ... ... жөніндегі агенттіктің және басқаларының ақпараттық жүйелерімен тығыз түйіндес болады. Қаржылық есеп-қисаптардың автоматтандырылған жүйесі мына мем-лекеттік органдарды қамтиды: Қаржы министрлігі(орталық аппарат); ... ... ... ... ... ... ... және аумақтық органдар); Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі (ҚР Э және БЖМ); Бюджеттік ... ... ... ... ... Жергілікті қаржы органдары; Ақпаратттық жүйелерді әзірлеумен және қаржылық қызмет саласында ақпараттық-есептеу қызметтерін көрсетумен Ақ - па - рат - ... - жы - ... - рі - нің - ор - ты - лы - ... ... ...  -   - Қар - жы - ми - ни - стр - лі - гі - нің - АҚЖО - РМК ... ... мен қызмет мақсатына сәйкес АҚЖО РМК-нің негізгі міндет-тері мыналар болып табылады: Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне және басқа ... ... ... ... ... ... ... жоспарларға сәйкес қазіргі технологиялар мен бағдарламалық құралдарды әзірлеу және ... ... ... мен ... ... ... қаты-суы бар шаруашылық серіктестіктері бойынша реестр иесінің функция-ларын жүргізу; министрліктің жоспарларына сәйкес ... ... ... ... ... және ... ... қам-тамасыз ету; ақпараттық технологияларды енгізу жайында мемлекеттік мекмелер бой-ынша үкіметтік бағдарламаларды іске асыруға қатысу. бі - рік - ті - ріл - ген - ақ - па - рат - тық - ... - ... - БАЖ - ... ... ... арналған рес-публикалық бюджеттің жобасын қалыптастыру үдерсінің төрт негізгі ста-дияларын автоматтандыруға және үш жылдық кезеңге жобалық көрсеткіш-терді анықтауға арналған. РБЖҚ БАЖ-ы ... ... ... ... жүйелі-лігі мен функциялылығының қағидаттары бойынша бөлінген алты қосал-қы ... ...  ... жүйесі;  қосалқы жүйесі;  қосалқы жүйесі;  қосалқы жүйесі;  қосалқы жүйесі;  ... ...  ... ... басқа жүйелермен біріктірілген. Жүйе бюджеттік бағдарламалар әкімшіле-ріне мемлекеттік мекемелерден ақпарат және ҚР Э және БЖМ-ға бюджеттің шығыс бөлігі бойынша біріктірме ... ... ... жасайды. Біріктірілген түрдегі республикалық бюджеттің мәліметтері, бағ-дарламалар/ қосалқы бағдарламалар бойынша республикалық бюджет шығыстарының жылдық көлемдері, Бюджеттік ... ... ...  ... ... ... экспортталады. Бюджеттік бағдарламалар сондай-ақ Қаржы министрлігінің  біріктірілген ақпараттық жүйесіне экспортталады.  - бі - рік - ті - ріл - ген - ақ - па - рат - тық - ... және ... ... ... ... органдарына арналған және мыналар бойынша функцияларды автоматтан-дырады: әкімшілік-аумақтық бірлік бюджетінің ... ... ... ... ... үшін ... жасау; жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің көлемін болжау; жергілікті бюджеттік ... ... ЖБЖҚ ... ... ... қалыптастыру бойынша бюджеттік рә-сімдерді жүзеге асыру кезеңдерінің дәйектілігі, функциялылығы қағидатын негіздей отырып бес қосалқы жүйелерден тұрады: ; ; ; ; ; ... ... ... ... мына ... ... жүйелер кіреді:  АЖ-і (ЕСЕП);  АЖ-ы;  АЖ-ы;  АЖ-ы;  ... ... ... үшін ... операцияларды (оперативті бухгалтерлік есеп) ав-томаттандырылған өңдеуге арналған. Жүйе міндеттері мынада: негізгі құралдардың есебі; материалдық құндылықтардың есебі; қаржылық есеп-қисап операцияларының есебі; ... ... ... ... Бұл бағдарламалық қаматамасыз етудің негізгі функциялары мыналар болып табылады: ... ... мен ... ... ... қою, есеп-тен шығару, ауыстырылуы және т.б.; түрлі қаржылық құжаттарды енгізу және олардан ... ... ... ... ... ...  ... қалыптасады: шығыстар дара жоспарының атқарылу есебі бағдарламалар, қосалқы бағдарламалар бойынша және өзіндік ерекшеліктер бойынша жүзеге асы-рылады. Қосалқы шот бойынша ... ... ... тізімдемесі, лимиттер мен шығыстар кітабы қалыптасады: Ұйғарымды құжаттарды (түгендеу кітаптарын, айналым тізімдемеле-рін, есеп ... ... ... жорналдарын, мемориалдық ор-дерлерді, бас кітапты, талдамалық есептің түрлі тізімдемелерін және т.б.) қалыптастыру және мөр. Бұдан басқа, ... ... ... қолдауға жәрдемдесетін және жұмыс істеудің нақтылы нұсқасына бағдарламалық құралды жөнге салуы қамтамасыз ететін бірқатар көмекші фукнциялар бар. Қа - зақ - стан - Рес - пуб - ли - ка - ... - бі - рік - ті - ріл - ген - са - лық - тық - ақ - па - рат - тық - ... - (ҚРБ - САЖ) -  - ... ... салық органдарының бірік-кен ақпараттық ортасы, салық төлеушілері, Қаржы министрлігі. Қазақстан ... ... ... ... ... ... төлеушілерінің мемлекеттік реестрін орталықтан жүргізу; соның ішінде: салық төлеушілерді тіркеу, қайта ... ... алу; ... төлеуші туралы қосымша мәліметтерді енгізу; дербес шоттарды автоматты түрде ашу; төлемдер мен ... ... ... ... ... ішінде: салықтық есептеме нысандарын қабылдау және енгізу; салықтық есептеме нысандарындағы ... ... ... ... ... бақылау; салық төлеушілердің дербес шоттарын енгізу; есептеулер мен есеп ... ... ... бойынша өсімпұлмен және айыппұлдармен есеп айырысу; салықтық ... ... ... мен ... орын-далуын қолдау, соның ішінде тіркеу мәліметтері және төлемдер мен ... ... ... ... ... жүргізу үшін істерді іріктеу; іріктелген істер бойынша нысандандырылған салық-тық операцияларды жүргізуді бақылау және ... ... ... ... ... және әр түрлі аспектілерде салықтық операциялар-ды жүргізу нәтижелерін ... ... ... ... ... соның ішінде кешенді және аумақтар түрінде бөлінген есептерді дайындау; күрделі алгоритм бойынша деректер жинақтамасынан мәліметтерді іріктемелеу; барлық деңгейлердегі мәліметтерді ... ... ... ... (сұрыптау, іріктемелеу, сара-лау, топтастыру) Бі - рік - ті - ріл - ген - Са - лық - тық - Ақ - па - рат - тық - жүйе - ... ... ... (web - БСАЖ - не - ме - се - Web - сайт - )ҚР БСАЖ ... ... болып табылатын салық органдары қызметкерлерін қолдауды ұйымдастыруға ар-налған. Автоматтандырылған басқарудың ... ... ... ав - то - мат - тан - ды - рыл - ған - жұ - мыс - орын - да - рын -  -  - АЖО - ... жолымен жергілікті нұсқалар пайдала-нылады. АЖО  -  кәсіби бағдарланған шағын есептеу жүйесі, микро-ЭЕМ немесе СЭЕМ басқаратын және белгілі бір ... ... ... ... ... ... сырттағы техникалық құралдардың кешені. АЖО-ның техникамен жарақтауының құрамы тиісті бағдарламалық құралдарға сәйкес бірқатар экономикалық есептерді шешумен қатар диа-логтік тәртіптемеде графиктік, ... ... ... ... ... ... ... картотекаларды жүргізуге мүмкіндік береді. АЖО ақпа-раттарды түзетіп, редакциялауға, тұжырымдар мен қорытындыларды қа-лыптастыруға, мәтінді тіркеуге, аралық және ақтық нәтижелерді талдауға, АЖО-сы бар ... ... ... (дистанциялық) түрде қатынасуға мүмкіндік жасайды. Кә - сі - по - рын - дар - ды - бас - қа - ру - дың - ав - то - мат - тан - ды - рыл - ған - ... - рін - де - ... ... ... функциялық қосалқы жүйесі бөлініп көрсетіледі, онда қаржылық-кредиттік басқарудың есептері шығарылады. Ол өнім өндіріп, оны өткізудің белгілі бір жағдайында ең ... ... жету үшін ... шаралардың, әдістер мен құралдардың жиынтығы болып та-былады. ... ... ... ... өндірістік қорлар мен айналыс қорларының толық айналымын қауыштыратын ақ-шалай ... ... ... ... және ... бұл функциясының көп мақсатты сипатын айшықтайды. Қосалқыжүйересурстардыңжай-күйіменолардыңқозғалысының үдерсітерін сипаттайтын басқару блоктарын кіріктіреді. КБАЖ-дағы ... ... ... (өндірістің, материалдық ресурстардың, еңбектің және т.б.) аралық массив-терін пайдалану кезінде, яғни басқарудың ... ... ... ... ... әр ... құрылымдық бө-лімшелерінің АЖО-ны кіріктіретін және есептеу орталығының ЭЕМ-мен жалғастырылған АЖО-ның желісін құру ... ... екі ... ... ... ... ресурстарын қажет ететін есептер шығарылатын жоғарғы деңгей және ДЭЕМ-мен жарақ-танған және ... ... ... АЖО ... та-былатын төменгі деңгей. Толып жатқан ақпараттық ағымдар қалыптасатын қаржы ... ... ... ... құралдарының ке-шені құжаттарды жасаудың, көбейтудің, көшірудің, өңдеудің, тасымалдау мен ... ... ... ... ... құралдарын, дабылдама, ақпараттық құралдарды пайда-лануды қарастырады. Дербес ЭЕМ-нің. әсіресе ... ... ... пош-таның, деректер жинақтамасының, мәтінді және графиктік ақпа-ратты өңдеу құралдарының, өзге қазіргі ақпараттық ... ... ... ... қызметін ұйымдастыруды түбірлі өзгертудің жағдайлары пайда болып ... ... ... ... ... тікелей үдерісінде көптен-көп пайдаланы-лып келеді. ҚЕАЖ жағдайларында қаржыны басқару аппарты ... ... ... өзгеруде. Мамандардың шығармашы-лық жұмысқа  -  БАЖ үшін проблемаларды, ... және ... ... ... ... мен қоюға, терең экономикалық талдау жасауға және қаржыны оперативті басқарудың барлық буындарында  -  ... ... ... ... ... министрлігіне дейін БАЖ кеңестерінің көмегімен білікті шешім-дер қабылдауға уақыты ... ... ... ... ... тәртіптегі алшақтықтарды жоюға бағытталған жедел шаралар дер кезінде қабылдау жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... БАЖ-дан алған ақпараттарды оларға көптеген нұсқалар мен оң-тайлысын таңдауды есепке алу негізінде қабылданатын басқару шешімдерінің ... ... ... ... Қазіргі уақытта қаржы органдарының төменгі жергілікті ор-гандарының, аудандық және қалалық қаржы ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселе болып отыр. Іс жүзінде мұндай жұмыс ... ... мен ... автоматтандырылған жұмыс орындарын (АЖО) енгізумен басталады, бұл орындарда жеке пайдаланудың микро-ЭЕМ-і қолданылып ... ... бұл ... ... ... ... көптеген және үнемі өзгеріп отыратын мәліметтерімен іспеттес болатын салық агенттері үшін өте ... ... ... ... ... жүйесі тұрақты экономика жағдайында ойдағыдай іс-әрекет ететінін айта кету қажет. Тек осы ... ғана ол ... ... жұмысының мазмұнын айтарлықтай өзгертуге мүмкіндік береді. БА ҚЫ ЛАУ СҰ РАҚ ТА РЫ *  ұғымының анықтамасын тұжырым-даңдар; * ... ... ... ... атап ... * ... басқарудағы ғылыми тәсілдеме неде көрінісін та-бады. * Қаржыны басқарудың ... ... ... ... ... * Қаржыны стратегиялық басқару жөніндегі органдарды және олардың бұл үдерістегі негізгі функцияларын атаңдар. * Қаржы министрлігінің, Экономика және бюджеттік жоспар-му ... ... ... мен функцияларын айтып беріңдер. * Әлеуметтік-экономикалық дамудың міндететтерін ... ... ... ... рөлі ... * ... жүргізуші субъектілердің қаржысын басқару-дың және оны автоматтандырудың ерекшеліктері қандай? 4  -  тарау. Қаржылық жоспарлау мен болжау 4.1. Қаржылық ... ... ... ... ... және ... Қар - жы - лық - жос - пар - лау -  бұл ... механизмнің қосалқы жүйесі, саналы басқарудың аса маңызды ... бірі және ... ... ... ... Ол эко-номиканың үйлесімді және тепе-теңдік дамуына жетуге, біртұтас ұлттық ... ... ... ... ... үйлестіруге, қоғамдық өндіріс өсуінің жоғарғы қарқынын қамта-масыз етуге, халықты әлеуметтік қорғауға бағытталған. Қаржы-лық жоспарлаудың өзіндік ерекшелігі сол, бұл жоспарлау өндіріс-тің ... ... ... ... ... ... ұдайы өндіріске белсенді ықпал жасауына ақ-ша қозғалысының салыстырмалы дербестігіне байланысты ақ-шалай нысанда жүзеге ... Қар - жы - лық - жос - пар - ... - маз - мұ - ... ... ... табыстар мен қорланымдарды жасау, бөлу және қайта бөлуді экономикалық үдерістермен оңтайландырудың күні ... ... ... ... ... және осының негі-зінде орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша-лай қорларды қалыптастыру және пайдалану. Қар - жы - лық - жос - пар - ... - ... - ті - ... ... ... мен ... ... қызметі, ал қорытынды нәтижесі қаржы жоспарлары мен ... дара ... ... ... ... қаржы жоспарына дейінгі қаржы жоспарларын жасау болып табылады. Әрбір жос-парда белгілі бір мерзімге белгіленген кірістер мен шығыстар, қаржы және ... ... ... мен ... анықталады. Қар - жы - лық - жос - пар - ... - нақ - ты - лы - мін - дет - те - ... ... ... Бұл: ... ... орын-дауға қажетті қаржылық ресурстарды қалыптастыру көздерін және олардың мөлшерін анықтау; орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қорлар, ұлттық ... ... және ... ... ... қара-жаттарды бөлудің оңтайлы үйлесімдерін белгілеу; ресурстарды пайдаланудың нақтылы ... ... және ... ... ... ... ... экономиканы және оның буындарын басқарудың аса маңызды функциясы болып табылады. Оны мем-лекеттік билік пен басқарудың органдары, мекемелері және ... ... ... ... ... Шаруашылық жүргізудің рыноктық жағдайларында шаруашы-лық жүргізудің белгіленетін түпкілікті нәтижелеріне ықпал ... ... ... екі ... ... ... ... көбінесе болжау ретінде жүргізіледі. Қар - жы - лық - бол - жау -  мемлекеттің мүмкін ... ... ... ... ала көре ... қаржы жоспарларының көрсет-кіштерін негіздеу (дәлелдеу). Болжамдар орташа мерзімді (5-10 жыл) және ұзақ мерзімді (10 жылдан астам) ... ... ... ... ... ... жасау стадияларынан бұрын болады, қоғам дамуының белгілі бір кезеңіне арналған қаржылық саясаттың тұжырымын жасайды. Қаржылық болжаудың мақсаты -  болжанған ... ... ... ... ... ... ауқымын, оларды қалыптастырудың көздерін және пай-далануды анықтау болып табылады. Болжамдар қаржы жүйесінің органдарына ... ... ... дамыту мен жетілдірудің түрлі нұсқаларын, қаржылық саясатты іске асырудың ... мен ... ... ... береді. Қаржылық болжау әр түрлі әдістерді қолдануды қажет етеді: ... ... ... факторларға қарай қар-жы жоспарлары көрсеткіштерінің динамикасын бейнелеп көрсе-тетін экономикалық моделдерді жасау; корреляциялық-регрессиялық талдау;тікелей сараптамалық бағалау әдісі.Әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... рөл ... Қаржы жоспарларын әзірлеу кезінде өндірістік тапсырмалар-дың қаурыттылығының дәрежесі тексеріледі, өнім өндіру мен оның сапасын ... ... ... ... ... ... пайдалану есе-бінен, шығындарды төмендету және өнімсіз шығасыларды қысқарту резервтер есебінен қаржылық ресурстарды көбейтудің мүмкіндіктері ... ... ... қолда бар материалдық ресурстарды тартуды, айналым қаражаттары-ның айналымдылығын тездетуді, құрылыстың сметалық құнын төмендетуді, басқару аппаратын ... ... ... және т.б. ... отырып ақ-шаға деген қажеттілікті азайтуың жолдары қарастырылады. Сөйтіп қаржылық жоспарлау, бір ... ... ... ... ... ... қоғам-дық өндірістің үдерісіне ықпал жасаудың белсенді құралы болып табылады. Бюджеттік ресурстарды мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін арт-тыру, нақтылы, өлшенетін, ... ... ... қол ... бюджеттік үдерістің барлық қатысушыларының тұрақты қызығушылығы мен ынталандырмаларын дамыту нәтижеге - бағытталған - бюджеттендіру - әдісі,яғни мемлекеттік саясаттың басымдықтарын және ... ... ... ... ... қоғамдық мәнділігін есепке ала отырып, мемлекеттің мақсаттары, міндеттері және функциялары бойын-ша бюджеттік ресурстарды бөлуді қамтамасыз ететін бюджетті жоспар-лау, атқару және ... ... ... ... жүргізіледі. Нәтиже - көрсеткіштері -  стратегиялық жоспар мен ... ... іске ... ... мемлекеттік органның қызметін сипаттайтын тура және түпкілікті нәтижелердің, бюджеттік бағдарламалардың көрсеткіштері мен тиімділігінің ... ... екі ... ... ... тура - ... -  -  түгелдей мемлекеттік орган қызметіне тәуелді болып келетін оған қарастырылған бюджеттік қаражаттар ... ... ... ... мемлекеттік қызметтердің көлемін сандық сипаттау; түпкі - нәтиже -  белгілі бір мемлекеттік орган қызметінің тура нәтижелігіне қол ... ... ... ... ... шарттасылған халықтың өмір тіршілігінің деңгейі мен сапасының, әлеуметтік сфераның, экономиканың қоғамдық қауіпсіздіктіңжәнемемлекеттікбасқарудың(сфералардың)басқасалаларының мақсатты жай-күйі (жай-күйдің өзгеруі). Қаржылық жоспарлаудың ... аса ... мына ... ... ... және ... тәсілдемелердің үйлесуі, бірлік, үздіксіздік. Бірінші - қағидатқаржы жоспарларын жасағанда екі негіздің (бастаудың) -  ор-талықтандырылған қаржылық жоспарлаудың жергілікті ... ... ... ... ... ұштасуын білдіреді. Орталықтандырылған қаржылық жоспарлау мемлекетке бірыңғай қаржылық ... ... ... ауқы-мында қаржылық ресурстарды бөлуді және қайта бөлуді нысаналы басқаруға мүмкіндік береді. Қаржылық жоспарлаудағы децентрализм өндірістік бөліністер мен ... ... ... ... ... жасап, оларды орын-даудағы, өндірісті өркендетудің және оның нәтижелігін арттырудың ... ... ... ... дамытуға жәрдемдеседі. Биліктің жергілікті органдары бюджеттерінің олардың аумағында орналас-қан шаруашылық жүргізуші субъектілер ... ... ... белгілейтін ұзақ мерзімді нормативтердің негізінде өңірлердің қаржыларын басқарудың экономикалық әдістеріне көшу үлкен маңызға ие болып келеді. ... бір ... ... қаржыларды жүйелі түрде нығайту, мем-лекеттік бюджеттің кіріс бөлігінің тұрақтылығын,қоғамдық өндіріс дамуының ... ... ... тиімділікті арттыруда оның рөлін арттыру қажет. Бір - лік - қа - ғи - да - ... ... ... және әлеуметтік жоспарлаумен тығыз өзара байланысы мен ... ... ... ... ... ... негізінде экономикалық және әлеуметтік даму жос-парлары мен болжамдарының көрсеткіштері жатыр. ... ... ... ... ... объектінің дамуының белгіленген параметрлері дә-лелденіп анықталады, экономикалық және әлеуметтік жоспардың жеке элемент-тері мен ... ... ... ... ... жоспар-лаудың бірлігі сонымен бірге қаржы жоспарларының барлық түрлерінің тығыз өзара байланысын білдіреді. Жоғарғы ұйымдардың қаржы жоспарларының ... оған ... ... ... ... кіріктіреді. Мемлекеттік деңгейде жасалынатын қаржы жоспарлары (мемлекеттік бюджет) ... ... ... кәсіпорындары мен ұйымдарының қаржы жоспарларының көрсеткіштерін тірек етеді. Жоспарлаудың үз - дік - сіз - дік - қа - ғи - да - ... және ... ... ... ... ... үйлесуін шамалайды, бұған перспектива-лық жоспарлаудың іс-қимылының мезгілін ұзартумен және ... ... ... ... ... қол ... ... жоспарлаудың бұл қағидаты ағымдағы және перспективалық жоспарлаудың арасында үзілісті ... ... ... ... ... нақтылы даму перспективаларын анықтай отырып, дұрыс бағыттауға мүмкіндік береді; бұл қағидат шығыстардың көпшілігі үшін, ... ... ... ... ... ... қолданылады. Қаржыны жоспарлау (болжау) белгілі әдіс - тер - ... ... ... ... ... ... ең ... мыналар: 1. Есептік - талдамалықәді - с. Оның мағынасы қаржылық көр-сеткіштерді олардың динамикасын белгілеу негізінде анықтауда ... ... ... кезеңнің жетістіктері және оларды өсудің немесе төмендеудің салыстырмалы тұрақты ... ... ... ... ... ... ... кем-шіліктері бар: мүмкін болатын ішкішаруашылықтық резервтерді анықтауды есепке алмайды; материалдық және ақшалай ресурстарды пайдалануға теріс әсер етеді, ... ... ... ... ... қол жеткен деңгейге қарай анықталады. * Са - рап - тық - ба - ға - ... - әді - ... ... ... ... ... үшін аса білікті мамандардың  -  ... ... ... ... етеді. * Нор - ма - тив - тік - әдіс - кесәйкес жоспарлы қаржылық көрсет-кіштер ... ... мен ... ... ... ... * Ба - ла - нс - тық - әдісшығындардың оларды жабу көздерімен үйлесушілігін, қаржы жоспарларының барлық ... ... ... ... және қаржылық көрсеткіштердің өзара үйлесуін қарастырады. Қаржы балансының талаптарын ... ... ... ... ... ұлттық шаруашы-лықтың шығындары мен табыстарының арасында үйлесімсіздік-тің пайда болуынан ... ... ... ... қажетті қарқындары мен үйлесімдерін анықтауға; ішкі резервтерді жұмылдыруды ескере отырып оларды жан-жақты не-гіздеуге ... ... + 5. ... - ... - ... ... деңгейлерде  -  жалпыұлттық, салалық, бастапқы деңгейлерде жүзеге асырыла-тын ғылыми-техникалық бағдарламалар ... ... ... ... бірі ... рынок жағдайларында дамып отыр. Қаржылық - бағдарламалау -  бағдарламалық-мақсатты әдісті пайдаланатын қаржылық жоспарлау әдісі, оның ... ... ... ... мен оған жету құралдары қойылған: + басымдылықты белгілеу.қаражаттарды жұмсаудың тиімділігін арттыру.баламалы нұсқаны таңдауға сәйкес қаржыландыруды тоқтату.* Экономикалық - ... -  - ... ... ... ... көп ... ... ең жақсы шешімдерді таңдау үшін қолданылады. Объективті талаптарға жауап беретін қаржылық жоспарлауды ұйымдастыру оның ... ... ... ... ... ... етеді. Отандық экономи-калық әдебиеттерде қаржылық жоспарлаудың қағидаттарын анықтауда әр түрлі көзқарас бар. Алайда қағидаттар басқарудың бұл ... ... ... ... дамудың барлық дәуірі, кезеңдері үшін бірдей болады. Өзгеретін жоспарлаудың қағидаттары емес, тек ... іске ... ... өндіргіш күштердің, ғылымның және көптеген басқа факторлардың даму деңгейіне бай-ланысты оның ... ... ... ... ... мына ұйым - дық - қа - ғи - дат - ... ... салалық, аумақтық және предметтік-мақсатты. Ве - до - мс - тво - лық - және - са - ла - ... ... бір ... ... ... ... әміршіл әдістерімен) кезеңіне сипатты болды. Рыноктық қатынастар жағдайларында аумақтық және ... ... ... қолданылатын болады. Ау - мақ - тық - қар - жы - лық - жос - пар - ... ... ... ресурстарын анықтауға мүмкіндік береді; ресурстар ауқымын шаруашылық қызметтің нәтижелеріне тәуелді ғып қоюға көмектеседі; объективті себептер бойынша ресурстардың тапшылығы жағдайында ... ... ... ... ... ету үшін ... ... қорлар арқылы қайта бөлу мүмкін. Қаржылық жоспарлаудағы пред - мет - тік - мақ - сат - ты - қа - ғи - ... бір ... ... ... ... және ... бағдарламаларды қам-тамасыз ету үшін қаржылық ресурстарды нақтылы қалыптастыруға және пай-далануға бағытталған. Қаржы жоспарларын жасау негізінен үш кезеңнен тұрады: бі - рін - ші - ке - зең - ... ... ... ... қаржылық көрсеткіштерінің орындалуына эко - но - ми - ка - лық - тал - ... ... ... ... өндірістік мәліметтермен өзара байланыста жүргізіледі. Мұның өзі қаражаттарды толық жұмылдырудың себептерін ашуға, оларды ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Екін - ші - ке - зең - деәлеуметтік және экономикалық даму ... мен ... ... ... кі - ріс - тер - мен - шы - ғыс - тар - дың - нақ - ты - ... - ле - рі - нің - есеп - қи - сап - та - ры жасалады. Үшін - ші - ке - зең - ... - жы - лан - ды - ру - дың - дара - жос - па - рын - да - ғы - тап - сыр - ма - ... - жә - не - кі - ріс - тер - дің - бап - та - ... ... Егер ... ... мен ... тапсырмалар ақшалай ресурстармен сәйкес келмеген жағ-дайда табыстар мен қорланымдарды көбейтудің көздері іздестіріледі, оларды аса тиімді ... ... ... ал ... ... шығындар-дың жеке түрлерін тікелей қысқарту қарастырылады. 4.2. Қаржы жоспарларының жүйесі Қаржылық жоспарлаудың негізгі құжаты болып келетін қар - жы - жос - па - ... ... ... ... ... және мемлекеттің ақшалай табыстары (кірісте-рі) мен қорланымдарын құру және пайдалану көрсеткіштерінің өзара байланысты жүйесі болып ... ... ... ... ... субъектілерінің қаржылық ресурстарымен қам-тамасыз етілуін көрсетеді. Басқарудың барлық деңгейлерінде жасалынатын саны көп қаржы жоспарларын бір ... ... үшін ... көптеген белгілер бойынша сыныптаған орынды. Бұл белгілер бойынша олар негізгі екі топқа бөлінеді: жиынтық және бастапқы қаржы жоспарлары. Бас - тап - қы - қар - жы - жос - пар - ла - ры - ... ... ... ... ... ... көп және нысаны мен мазмұны әртүрлі.Бұл - толыпжатқан,өзініңқызметі,ұйымдастырутұрпа-ты, басқару әдістері мен қаржыландырылуы әр алуан шаруашы-лық ... ... ... қаржы жоспар-лары: материалдық өндіріс сферасының шаруашылық жүргізуші субъектілерініңқаржыжоспарлары;материалдықемессфераның коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдарының жо-спарлары; бюджеттік қаражаттар есебінен ... ... ... ... ... ... ... ме-кемелер мен ұйымдарды қаржыландырудың дара жоспарлары. Материалдық - өндіріс - сферасындакәсіпорында ... ... шешу ... ... ... және оперативтік жоспарлау жүзеге асы-рылады. Жоспарлар тәптіштеудің әр түрлі деңгейлерінде ... ... - ... - ... ... ... аса ... көрсеткіштерін, үйлесімдерін (пропорцияларын) және қарқындарын айқындайды. Ол нысаналы нұсқамаларды, инвестициялар стратегиясын және болжалды қорланымдарды іске асырудың басты нысаны ... ... ... ... ... ақша ... ... етуге, оның жұмыс тиімділігін арттыруға бағытталған. Ағымдағы - қаржы - жоспарыперспективалық жоспар негізінде ... ... ... ... ... ағымдағы жоспарлауы тоқсандар бой-ынша бөлініп жүзеге асырылады. Өткен кезеңнің ... ... ... және осы ... ... қабылданған қаржылық стратегия (кредит алу, акционерлік капиталды көбейту, өнім өндіруді көбейту, азайту және т.б.) ... ... ... ескеріле отырып, жоспардағы барлық көрсеткіштер нақтыланады. Ағымдағы жоспарлау кезінде әдетте кірістер мен түсімдердің жоспары, шығыстар мен ... ... ... бюджетпен (жоғарғы орган-дармен) өзара қарым-қатынастарының жоспары, кредит жоспары әзірленеді. Ағымдағы жоспарлау үдерісінде жұмсалымдардың немесе ... ... түрі ... көздерімен үйлестіріледі. Бұл үшін қаржы - жоспарына - тек - серу - (шахматтық) - кестесі жасалады. ... ... ... мен шығыстардың балансын қамтамасыз еткен дұрыс. Тепе-теңсіздікті реттеу үшін, егер шығыстар ... көп ... ... ... ... ... жоспарлау төлемдік күнтізбені жасау мен пайдалануда бола-ды. Төлемдік - күнтізбе -  -  бұл ұйымның ... ... ... ... ... түсуі мен пайдаланылуы) егжей-тегжейлі көрсетілетін қаржылық құжат. Төлемдік күнтізбе ... ... ... жұмсалымын бақылау үшін пайдаланылады. Қаржы жоспарының негізгі нысаны  -  ... - мен - ... - ... - оны ... ... мен ... түсімдері. шығыстар мен қаражаттардың ау-дарымдары. бюджетке төленетін төлемдер. белгілі бір жағдайларда қызметтің (қызметтің басымдық түрлері мен ... ... ... ... ... ... бойынша есеп айырысулардың кешенін орындауды болжайды. Қаражаттарының айналымы үлкен емес шаруашылық жүргізуші субъекті-лер екі - бө - лім - нен: - кі - ріс - тер - мен - шы - ғыс - тар - ... ... ... ... Қаржыландырудың дара жоспарларында жоспарда қарастырылған сандық көрсеткіштер (мысалы, оқушылар контигенті, персоналдың штаттық саны) және белгіленген нормалар бойынша ... ... ... бағыты бойынша қаржыландырудағы қажеттілік көрсетіледі. Жекелеген ұйымдар мен мекемелердің қаржыландырудың жеке жоспарларын (сметаларын) жинақтау жо-лымен министрліктердің, ... ... ... ... ... ... - жиынтық - жоспарларықалыптастырылады. Қаржыландырудың жиынтық жоспарларының жобалары қаржы органдарымен келісіліп, ... ... ... ... ескеріледі. Бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелермен ұиымдардың* қаржы жоспарлары қар - жы - лан - ды - ру - дың -  - да - ра - жос - па - ... - (бұ - рын - ғы - ... - сме - ... ... және негізінен олардың шығындары анықталады, ал кірістердің қосымша көздері болған жағдайда шаруашылық қызмет ... ... ... мен ... ... кі - ріс - шы - ғыс - жос - пар - ла - ры -  - (сме - та - ла - ры) ... Ұжымшарлар, кооперативтік ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер және сақтық компаниялары қар - жы - жос - пар - ла - рын, ... ... ... ... ... бюд - жет - тер - ді жасайды.  Жиын - тық - қар - жы - жос - пар - ла - ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесі жүзеге асыратын қайта бөлу үдерістерін белгілейді. Нысаны бойынша олар ... жиын - тық - жос - пар - ... ... бірақ бұл оның жалғыз ғана белгісі емес. Сонымен бірге министрліктердің, ведомстволардың қаржы жоспарлары-ның да құрамалық сипаты ... ... олар ... ... ... тек ... саланың, ведомствоның шегін-де ғана жобалайтындықтан, олар бастапқы жоспарларға жатады. Жиынтық қаржы жоспарлары ең алдымен өзінің мазмұнымен, ресурстардың объектісімен және ... ... ... және ... ерекшеленеді. Қазіргі кезде жиынтық қаржы жоспарлары жалпымемлекет-тік, салалық, ... ... ... ... жал - пы - мем - ле - кет - ... ... ... ... ... ... (14 тарауды қараңыз). Дүние жүзінің барлық елдерінде оперативтік қаржы жоспары мем - ле - кет - тік - бюд - ... ... Оны ... керектігі мемлекеттің ақшалай ресурстарының көздері мен ауқымын анық-таудың және ... ... ... ... үшін ... ұтымды бөлудің қажеттігінен туындайды. Мемлекеттік бюджет қаржы жоспарлары мен ... ... ... ол ... ықпал етеді, мемлекеттің түрлі шару-ашылық жүргізуші субъектілерімен және халықпен өзара қатынас-тарын айқындай отырып, оларды үйлестіреді. Бюджет белгіленетін жалпымемлекеттік экономикалық және ... ... ... ... мемлекеттің функцияларын, оның ішкі және сыртқы саясатын жүзеге асыруда маңызды рөл ... * ... емес ... ... коммерциялық емес түрлерінің ұйымдары мен мекемелері кірістерінің, әдеттегідей, меншікті көдері болмайды, олар ... ... ... ... ... жасалады, онда ағымдағы кезең-ге арналған елдің, оның аумақтарының экономикалық және әлеу-меттік бағдарламасына сәйкес бүкіл кірістері мен шығыстары жоспарланады. Сонымен ... ... ... ... ... ... қаражаттардың ұтымды бөлінуіне және бюджет-тің тапшылықсыз теңдестірілуіне баса назар аударылады. Шаруашылық жүргізудің ... ... мен ... ... ... ... ... жоғары дәрежесі жағдайында мемлекеттік сақ-тандырудың жиынтық қаржы жоспары мен ... ... ... сияқты орталықтандырылған қаржы жоспарлары да жасалды. Мем - ле - кет - тік - сақ - тан - ды - ру - ... - тық - қар - жы - жос - па - ... ... ... ... ... мен ... стихиялық апаттарды ескертумен және оның зардапта-рын жоюмен ... ... ... анықтайтын. Мем - ле - кет - тік - әлеу - мет - тік - сақ - тан - ды - ру - дың - бюд - же - ... ... ... ... ... ... ... қаражаттарын жасау мен бөлуді жоспарлайтын. Ол кәсіподақ ұйымдарының барлық ақшалай ресурстарын, кәсі-подақтардың, республикалық және облыстық ... ... ... ... ... ... ... қаражаттарын біріктірді. Кей жылдары бүкіл ұлттық шаруашылықтың, жеке республикалардың жиынтық қаржы ... да ... ... ... ресурстарынан, мем-лекеттік сақтандырудың қаражаттарынан басқа мемлекеттік кәсіпорындардың қаражаттары есепке алынды. Дамыған ... ... бар ... ... ... ... бағдарламаларды қаржымен қамтамасыз ету, сондай-ақ барлық бюд-жеттен тыс қорлардың бюджеттері түрінде басқа да орталықтандырылған қаржы жоспарлары ... ... ... ... ... әлеуметтік, табиғатты қорғау сипатындағы немесе басқа арналымдардың маңызды шараларын қар-жыландырудың арнаулы көздері ретінде қалыптастырылады. Бюд - жет - тен - тыс - қор - лар, ... ... ... ... дербес буыны болып табылады, айрықша көздер есебінен құрылады және өзінің ресурстарын функ-циялық міндеттерді орындауға жұмсайды. Сондықтан олардың қаржы жоспар-лары ... ... ... ... ... мен ... ... құндық баланстар болып келеді. Са - ла - лық - (ве - до - мс - тво - ... ... ... ... ... ... ... (ведомстволары-ның) кі - ріс - те - рі - мен - шы - ғыс - та - ры - ның - ба - лан - сын, ... емес ... ... ... ... құ - ра - ма - да - ра - жос - пар - ла - рын - (сме - та - ла - рын), ... ұйымдар-дың қар - жы - жос - пар - ла - рын ... Ау - мақ - ... ... ... ... жер - гі - лік - ті - бюд - жет - тер, ... ... қоғамдық ұйымдардың және т.б. жос - пар - ла - ры.Қаржы жоспарларының барлық түрлері өзара ... ... ... ... ... қарасты ұйымдардың жоспарларын біріктіреді; аумақтық, әдеттегідей, жалпымемле-кеттік немесе салалық жоспарлардың бөлігі болып келеді. Мез - гі - лі - ... ... ... ... орта мерзімді (үш - жыл - дық, - бес - жыл - ... перс - пек - ти - ва - ... ... Қазіргі кезде жоспарлардың жоғарыда аталған барлық түрлері бір және бесжылдық мерзімге жасалынады. Экономика теңдестігінің ... ... ... ... ету ... екі ... (неғайбіл-дігіне) байланысты бес жылдық және перспективалық жоспарлау рыноктык ортада қатаң шектелінген. Үш ... ... ... ... ... ... кезде мемлекеттік бюджет-тің кірістері мен шығыстарының негізгі көрсеткіштері бойынша есеп-қисаптар жүргізілуі тиіс.  4.3. Қаржылық көрсеткіштер Басқаруда және ... ... ... қар - жы - лық - көр - сет - кіш - тер -  ... жүргізуші суб-ъектілердің, салалардың және жалпы ұлттық шаруашылықтың ақшалай табыстары мен қорланымдарын жасаумен және пай-даланумен байланысты қызметтің түрлі жақтарын сипаттайт-ын ... ... ... есеп-қисаптың мәліметтері пайдалынылады. Олар аб - со - лют - ... са - лыс - тыр - ма - ... ... ... көрсеткіштер сан және сапа түрінде белгілі бір қаржылық-экономикалық категорияны, қо-салқы категорияны, қаржылық қатынастардың ... ... ... мен ... ... ... аса маңызды қар - жы - лық - эко - но - ми - ка - лық - көр - сет - кіш - тер - ... ...  ... ... ... ... ... түсетін табыс; бұл көрсеткіш ақшалай қаражаттардың ауқымын және нысаналы арналым қорлары ... ... одан ары бөлу және ... ... ... ала ... ... көрсеткіштері (өткізілген өнімнің өзіндік құны,жалпы шы-ғындардағы шығындардың жекелеген ... үлес ... ... ... жалпы табыс; таза табыс (немесе зиян); табыстылықтың ... ... ... ... ... өндірістік және әлеуметтік дамудың шаруашылық есеп қорларының (қорлану, тұтыну, резервтік, валюталық, жөндеу немесе соларға ... ... ... ... ... ... бюджетпен,басқа ұйымдар-мен есеп айырысудың жай-күйінің көрсеткіштері (кредиторлық және дебиторлық берешектер, міндеттемелердің көлемі, бюджет ... ... және т.б.); ... ... ... және ... ... жалгерлік ақы мөлшері; негізгі және айналым қаражаттарын пайдаланудың көрсеткіштері (қор қайтарымы,өнімнің қор сиымдылығы,айналым қаражаттары ... ... , ... ... , ... қаражаттарының айна-лымдылығын жеделдету көрсеткіші); айналым қаражаттарының көлемі,сақталымдылығы және ... ... ... айналым қаражаттарына қажеттілік пен олардың болуының арасындағы сәйкестік;кәсіпорынның  қаражаттары өтімділігінің көрсеткіштері.  Бірқатар көрсеткіштер (мүліктің қалдық және ... ... ... ... ... мен ... көрсеткіштері және басқалары) кәсіпорындардың мүлкін жекешелендіру кезінде қолданылады. Қаржылық жұмыста сонымен бірге жалпыэкономикалық көрсеткіштер пай-даланылады: шығарылған өнімнің бір ... ... ... ... ... 1 ... өнімнің өзіндік құнын, кезең шығыстарын төмендету, саудада ... ... ... ... ... ... көлемі; құрылыста ішкі ресурстарды жұмылдыру. Салық салуда мынадай айрықшалықты көрсеткіштер қолданылады: жиынтық жылдық табыс, оған салық төлеушілер ... ... ... есеп ... ретінде үшінші тұлғаға немесе тура және жанама ... ... ... ақшалай немесе басқа қаражаттар (жөнелтілген өнім, орындалған жұмыстар, көрсетілген қызметтер және басқа операциялар) кіріктіріледі; жиынтық жылдық табыс пен салық ... ... ... ... ... ... ... салық салынатын табыс; қосылған құн салығы, акциздерді өндіріп алу ... ... ... айналым мен салық салынатын импорт, бірсыпыра басқа көрсеткіштер ( тарауын қараңыз). Аталған ... - ... ... көбісі жо - ғар - ғы - ұйым - дар, - ми - ни - стр - лік - тер, - ве - до - мс - тво - лар - дең - ... - ... сала ... тобы ... жұмыс нәтижелерін сипаттау үшін пайдаланылады. Бұлармен бірге бұл ұйымдарда тек осы саланы сипаттайтын басқа айрықшалықты көр-сеткіштер пайдаланылуы мүмкін, ...  -  ... құн және ... өзіндік құны, аяқталмаған құрылыс көлемі; делдалдық (жабдықтау және өткізу) ұйымдардың, сауданың айналыс шығындары және ... ... ... мен ... ... және жеке элементтер (са-наттар, сыныптар, қосалқы сыныптар, өзгешеліктер) бойынша шығыстардың көрсеткіштері ... (9.3 ... ... Жиын - тық - қар - жы - көр - сет - кіш - те - рі - ... ... мен ... сондай-ақ олардың жекелеген құрамдас бөліктерінің көрсеткіштері мен олардың үлес салмақтары; бюджеттер тапшылықтарының сомалары; мемлекет-тік бюджет кірістерінің, шығыстарының, тапшылығының (профицитінің) ішкі ... ... ... ... (пайызбен) және басқалары жатады. Ұлт - тық - ша - ру - ашы - лық - дең - ... - де - ... ... ... ... ресурстарының ауқымы мен құрылы-мын, мемлекеттік бюджет және басқа қаржы жоспарлары арқылы олардың бөлінуін, ұлттық шаруашылықтың түрлі салаларының рентабелділігін және ... ... ... үле-сін сипаттайды. Мемлекеттің қаржылық ресурстарын қалыптас-тырудың тиімділігін жалпылама бағалауды қаржылық ресурстар ауқымының жалпы ... ... ... ... көр-сеткіштер атқарады. Қаржылық көрсеткіштерді есептеу кезінде нор - ма - лар - мен - нор - ма - тив - ... олар ... ... ... ... ... негіздеуге арналған. Нормалар мен нормативтер салыстырмалы немесе абсолюттік шамаларда (пайыздарда, коэффициенттерде, өнімді ... ... ... ... ақша ... тұлғаланады. Қаржылық жоспарлауда қаржылық ресурстарды жасаудың, бөлудің және пайдаланудың ең - тө - мен - гі, - ор - та - ша - жә - не - ең - жо - ғар - ғы - шек - ті - нор - ма - ла - ры - мен - нор - ма - тив - те - ... ... ... жоспарлауда көбінесе ор - та - ша - нор - ма - лар - мен - нор - ма - тив - тер, ... ... ... ... көрсеткіштерін жоспарлағанда  -  же - ке - да - ра - нор - ма - лар - мен - нор - ма - тив - ... ... ... мен ... ... бекітілетін және есеп-қи-саптық болып бөлінеді. Бе - кі - ті - ле - тін - нормалар мен ... ... ... ... есеп - қи - сап - тық - та - ры - ішкі ... ... Бекітілетіндерге салық мөлшерлемелері, әлеуметтік қажеттерге, бюджет-тен тыс қорларға аударылатын аударымдардың нормалары, есеп-қисаптықтарға аударымдардың нормалары және ... мен ... ... және ... ... ... қорларды (капиталдарды) жөндеу қорын жасау нор-мативтері және кәсіпорындар мен мекемелердің қаржылық қызметін реттейт-ін басқалары жатады. ... бі - рың - ғай - нор - ма - лар - мен - нор - ма - тив - ... ... ... әр ... ... ... субъектілер мен сала-лар үшін амортизациялық аударымдардың нормалары және са - ра - лан - ған -  ... ... ... ... ... ... ... қаражаттары-ның нормалары мен нормативтері. Көптеген қаржылық көрсеткіштер бір мезгілде нормалар, нормативтер не-месе ... бола ... ... табыстылықтың деңгейі, түрлі қаржы қор-ларының атаулары көрсеткіштер де, ... де ... ... де ... ... ... қызметтің қаржылық нәтижелерін жоспарлау мен болжау үдерістеріндегі қаржы механизмінің бұл қозғалмалы элементтерінің тығыз то-қайласуы, ... ... мен ... ... байқалып отырады. 4.4 Қаржылық жоспарлауды жетілдірудің негізгі бағыттары Ұлттық шаруашылықтағы рыноктық қатынастар қаржылық жоспарлауды ... ... ... ... әдістері мен оның өзара іс-әрекетін кү-шейтудіқажететеді.Рыноктыққатынастарстихиялықтарыменқатарөзінереттеуші бастауды да ала ... ... ... банк ... мен пайызы, келісім-шарттық міндеттемелер, мемлекеттік тапсырыс, акциялардың бақылау пакеті. Бұл ... сөз жоқ, ... ... ... ... болып саналатын экономиканы жоспарлы реттеу де қажетті болып табылады. Рыноқтық экономи-каны ... ... ... кезекте монополияға қарсы саясатты, салықтық, бюджеттік, банктік, кедендік саясатты жүргізумен қамтамасыз етіледі. Шаруашылық жүргізудің рыноктық жүйесінде сонымен бірге ... яғни ұсын - ба - лы - (нұс - қа - ма - ... ... ол ... ... рөлді орындайды және қаржылық қызметтің субъектілеріне экономика-лық реттеушілер ... ... ... ... ... Ин - ди - ка - тив - тік - жос - пар - ... ... ... ... және экономиканың стратегиялық ұзақ мерзімді бағыттарын анықтауда маңызды орын алады, мұның үдерісінде экономиканы ойдағыдай дамытудың бүкіл шегі ... ... ... ... 1993 ... бері ... Оны жасау барысында Батыс Еуропа және Шығыс Азия елдерінің тәжірибелері не-гізге ... ... 1996 ... бері ағымдағы индикативті (жылдық) жоспар-лау негізінде мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... қазіргі кезеңдегі басты ерекшелігі зерттеме-лік қасиеті. Яғни қоғамдағы үрдістерге терең және жан-жақты сараптама жа-сау арқылы әлеуметтік-экономикалық дамудың ... ... әрі алда ... небір өзекті мәселелер нақтылы белгіленеді. Индикативтік жоспардың ажырағысыз бөлігі ин - ди - ка - тив - тік - қар - жы - лық - жос - пар - ... ... бұл ... ... мақсаты  -  болжанған дамуды қамтамасыз ету үшін қаржы ресурстарының шамаланған ауқымын және олардың бағытын ... ... ... ... ... ... ғана ... сипаты, ал меншіктің басқа нысандарының секторлары үшін кепілдемелік ... ... ... экономикалық тетіктерді  -  реттелетін бағаны, субси-дияларды, кредиттерді, салық мөлшерлемелері мен ... ... ... және ... ... ... ... Аса маңызды индикаторларға мыналар жатады: ва - лю - та - ба - ға - мы, - инф - ля - ... - бол - жан - ған - дең - ... - Ұлт - тық - банк - тің - ... - қар - жы - лан - ды - ру - мөл - шер - ле - ме - ле - рі, - амор - ти - за - ... - ауда - рым - дар - дың - нор - ма - ла - ... ...  -  ... ... даму ... негізгі бағыттарын, жоспарланатын кезеңге арналған оларды іске асы-ру жөніндегі іс-шараларды, елдің ... ... ... ... (индикаторларын) және мемлекеттік-экономикалық реттеуіш-тердің тізбесін қамтитын құжат. Индикативтік жоспарлар орын алып отырған проблемаларды кешенді түрде шешуге және ... ... ... қол ... ... орта ... және ... перспективаға арналған мемлекеттік әлеу-меттік-экономикалық саясатты айқындайды. Индикативтік жоспар ғылыми негізделген түрде экономикалық үдерістерді бейнелеп көрсетуі және ... мен ... ... ... ... ... ... келісіп шешуі, дамудың ұзақ мерзімді үрдістеріне сәйкес оларды қажетті арнаға бағыттауы тиіс. Бұл, біріншіден, әр түрлі жүйелер, көр-сеткіштер ... ... және ... ... ... тұрақтандыру, кірістер мен шығыстардың үйлесімдігі, төлем балансының тепе- теңдігі және т.б.) экономикалық тепе-теңдікті сақтаудың қажеттігіне қатысты. Екіншіден, индикативтік ... ... ... ... ... ... ... ішінде инвестициялар арқылы да қамтамасыз етуі тиіс. Индикативтік жоспарлау кезінде басымдықтардың ... ... және ... ... ... байланысты болады; бұл даму үйлесімсіз-діктерін жою, инвестициялық қызмет, өндірісті жаңғырту, өнімнің бәсекеге жа-рамдылығын қамтамасыз ету, ғылымды дамыту, білім беру, ... үй  ... ... ... және ... ... ... Индикативтік жоспарлау жергілікті деңгейде де жүзеге асырылады. Бұл жер-де сонымен бірге мемлекеттің, аумақтың, шаруашылық жүргізуші субъектілер-дің (кәсіпкерлер) келісімі мен ... ... ... ... ... қағидаттарына сәйкес келетін шаруашылық механиз-мін енгізу басқарудың барлық деңгейлерінде қаржылық жоспарлаудың жаңа әдіс-терін әзірлеуді қажет етеді. Қаржылық жоспарлаудың мазмұнындағы өзгерістерді ... аса ... ... ... ... ... ... болады: меншікті қаражаттарды пайдалануда дербестікті кеңейту және қаржылық ... ... ... үшін ... ... ... ... табысты бөлудің жаңа салықтық қағидаттарын енгізу орта-лықтандырылған органдардың бақылауынан ресурстардың едәуір бөлігін шы-ғарады; тауар-ақшалай қатынастарды пайдалану сферасын кеңейту өндіру және ... ... ... ... болатын төлем қабілеті бар сұранымның теңгерімділігін қолдаудың әдістерін әзірлеуді талап етеді; жиынтық ... ... ... ... ... және ... құрамы бойынша жиынтық экономикалық көрсеткіштерді теңгеру әдістері қойылуы тиіс; аумақтық жоспарлау сферасында биліктің ... ... мен ... ... ... ... күшейіп отыр. Жүргізіліп жатқан әкімшілік реформаның іс-шаралары бюджеттік ресур-старды мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін, нақтылы, өлшенетін, қоғамдық мәнді нәтижелерге қол ... ... ... ... қатысушыларының тұрақты мүдделілігі мен ынталандырмаларын жасауға бағытталған. Бюджет жүйесі нормативті белгіленген қағидаттар мен ... ... ... ... ... іс ... ... болуы тиіс. Нәтижеге - бағытталған - бюджеттендіру - әдісіненгізу мемлекет шығыстарының тиімділігі мен нәтижелілігін арттыруға, стратегиялық, орта ... ... ... ... ... ... бюджеттің әлеуметтік және инвестициялық құрамдас бөліктерін күшейту үшін қаржылық ресурстарды ынталандыру есебінен оларды босатуға ... ... ... ... ...  -  бұл ... ... басымдықтары мен бюджеттік қаражаттарды пайдаланудың күтілетін нәтижелерінің қоғамдық мәнділігін ескере отырып, мемлекеттің мақсаттары, ... және ... ... ... ... бөлуді қамтамасыз ететін бюджетті жо-спарлау, атқару және оның атқарылуын бақылау әдісі. Бұл әдіс шығындар мен ... ... ... қаражаттарды жұмсаудың неғұрлым тиімді жолдарын таңдауға, жоспарланған нәтижелерді және олардың сапасына жету дәрежесін дер кезінде бағалауға ... ... ... ... ... ... менеджменттің қағидаттарын енгізудің алғы шарттарын жасайды, яғни әкімшілік жолмен басқарылатын ... ... ... мемлекеттік органның қызметі туралы жоруға мүмкіндік беретін нақтылы мүмкіндіктерге орындалатын функцияларға бейімделу бойынша бюджеттік бағдарламалар ... ... ... Қазақстан Республикасының Парламенті өңірлердің қаржылық ресурста-рына тиіспей тек республикалық бюджетті қарайды. Сондықтан өзін-өзі ... ... ... ... ... қаржы жоспарларының рөлі артады. Барлық деңгейлерде бюджеттік үдерісті автономдау (дербестеу) туралы шешім қызмет ... ... және ... ... ... түсуін жоспарлауда облыстар мен басқа аумақтық - әкімшілік құрылым-дардың құқығын кеңейтуде үлкен қадам болып табылады. Өндіріс пен қаржы ... ... тез ... ... ... ... болатындықтан жоспарлы кезеңдер ұзын сонар бо-луы мүмкін емес. Қаржы жоспарлары өтпелі кезең жағдайларында көбінесе болжамдар болып келеді. Осы ... ... ... өндіріс динамикасының тұрақсыздығы, маркетингтің және шаруашылық байланыстардағы және ақша-лай қатынастардағы басқа алдын ала ... қиын ... ... ... ... ... 5 ... 1 жылға дейін қысқартуға алып барады. Тоқсандық жоспарлар жұмыс ... бола ... ... ... ре-тінде 10-30 күнге арналған оперативтік қаржы жоспарларын да әзірлеу талап етіледі. Қаржылық және бюджеттік жоспарлау мемлекеттің бірыңғай қаржылық ... ... ... ... тұ - рақ - ты - ұзақ - мер - зім - ді - нор - ма - тив - тер - ... ... ... тиіс. Қаржылық қатынастарды реттейтін эконо-микалық нормативтер мыналарды қамтамасыз ету тиіс: бөлгіштік қатынастарда мемлекеттік, ұжымдық және жеке мүдделердің оң-тайлы ... ... ... ... ... ... есебінен олардың көбеюін ынталандыру; өндірісті дамыту , әлеуметтік ... ... және ... ... тапқан қаражаттары есебінен оларды материалдық көтермелеу бойынша шығындарды қаржыландыру. Рынокқа өту кезінде кәсіпорын қызметін тиімді басқарудың шешуші шарты ретінде ... іш - кі - қар - жы - жос - пар - ла - ры - ның да мәні арта ... ... ... ... фирмалар, акционерлік қоғамдар және басқа кәсіпо-рындар қаржылық жоспарлауда да жалпы дүниежүзілік стандарттарға көше бастады. Әңгіме ... ... ... ... ... ... маңызды орын алатын бизнес-жоспар жасау туралы болып отыр. Осы мақсатпен қаржы жоспары және қаржыландырудың стратегиясы ... ... ... ... шаруашылық-коммерциялық қызметінде биз - нес -  - жос - пар - лардеп аталатынды басшылыққа алады. Биз - нес - жос - пар -  бұл ... ... ... ... ... ... ... Ол мемлекеттік кәсіпорындардың экономикалық және әлеуметтік дамуының ... ... ... ... жақтарын анағұрлым толық қамтиды. Бизнес-жоспар өнімнің немесе қызметтің ерекшеліктерін, олардың бәсекеге жарамдылығын, өткізу рыногын (рынок болжамын) бағалауды, марке-тинг стратегиясын, өндірістік, ... және ... ... ... мен бағалауды және сақтандыруды сипаттайтын бөлімдерді кіріктіреді. Аса маңызды құрамды ... ... ... жоспары бизнес- жоспарлардың басқа бөліктерінің материалдары мен ... ... және ... ... тұлғаланымда көрсетеді. Бұл жерде бірнеше құжаттар әзірле-неді: өткізу көлемдерінің болжамы; ақшалай табыстар мен  түсімдердің балансы; табыстар мен ... ... ... ... мен пассивтерінің жиынтық балансы; залалсыздыққа жетудің графигі . Дербес бөлім қаржыландыру стратегиясын және инвесторларға шарттасыл-ған ... және ... ... қайтарылымын көрсетеді. Сөйтіп, рыноктық ортада қаржылық жоспарлау анағұрлым жоғары ... ... ... ... және ... әдістерді, қазіргі заманғы техника-лық құралдарды және берік ақпараттық базаны пайдалана отырып бұл ... ... ... ... жаңа ... және ... молаяды. БАҚЫЛАУ СҰ РАҚ ТАРЫ *  Қаржылық жоспарлаудың ... мен ... ... *  ... ... ... мен мақсаттары қандай? * Қаржылық жоспарлаудың қаржылық ... ... ... бар? *  Индикативтік жоспарлау дегеніміз не? *  Қаржылық жоспарлаудың қағидаттарын сипаттандар. *  Қазіргі кезде ... ... ... ... ... *  ... ... жасау қандай кезеңдерден тұрады? * Қаржы жоспарларының ... ... атап ... және ... ... қысқаша сипаттама беріңдер. * Бизнес-жоспар дегеніміз не және ол ... ... ... мен ... ... * Кәсіпорындар мен ұйымдар деңгейіндегі негізгі қаржылық ... атап ...  * ... ... мен ... қандай бағыттарда жетілдіру керек? 5  -  тарау. Қаржылық қатынастарды құқықтық қамтамасыз ету 5.1. Қаржылық құқықтық қатынастар және қаржылық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... рет-теуді қажет етеді. Бұл ретте қар - жы - лық - құ - қық - ... ... нор - ма - ла - ры ... Қаржылық -  - құ - қық -  -  бұл қоғам ... ... ... ... және ... ... субъектілердің міндетте-рін жүзеге асыру үшін қажетті ақшалай қорларды жасау, бөлу және пайдалану үдерісінде ... ... ... ... ... заң ... жиынтығы.Ол біртекті қаржы-лық қатынастарға жататын жеке бағыттар бойынша: бюд - жет - тік - құ - қық - қа, - са - лық - тық -  - құ - қық - қа, - ша - ру - ашы - лық - тық - құ - қық - ... ... ... кең ... тұрғысында жалпы ақша-лай қатынастар ретінде баян етілуіне байланысты қаржылық құ-қыққа ... ... ва - лю - та - жә - ... - тық - заң - на - ма - сын, - банк - тік - құ - қық - ты, - мем - ле - кет - тік - кре - дит - ... - ... - лы - сын - құ - қық - тық - рет - теу ... ... де кіріктіріледі. Қаржылық құқықта қар - жы - лық - құ - қық - тық - нор - ма - лар - ... ... ... ... яғни ... белгілеу органы қабылдаған және қаржылық қатынастардағы мемлекеттік мәж-бүрлеу (күштеу) шараларымен қамтамасыз ... ... ... ... бір ережесі пайдаланылады. Сөйтіп, қаржылық-құ-қықтық нормалардың императивтік (әмірлік, бұйрықтық) сипаты болады. Қағида бойынша, олардың үзілді-кесілді нысанда көрі-нетін талаптары болады және ... ... ... беруге жол берілмейді, қаржылық қатынастар қатысушыларының құқықта-ры мен ... ... дәл ... ... ... мін - дет - ... - лік, - тиым - са - лу - шы - лық - жә - не - уәкі - лет - ті - ... ... бір ... жасауға бағытталған қаржылық қатынастар қатысушыларының бекітуші құқықтары) болып бөлінеді. Сөйтіп, ба - зис - ... ... ... қатынастар қаржылық-құқықтық нормаларды пайдаланған кезде қар - жы - ныңқұ - қық - тық - қа - ты - нас - та - ры - ... (5.1 ... ... ... ... ... сыныптамасына сәйкес қаржылық құқықтық қатынастар бюд - жет - тік, - са - лық - тық, - мем - ле - кет - тік - кре - дит - тік, - қар - жы - лық - ша - ру - ашы - лық - тық, - сақ - тық, - ва - лю - та - лық - қар - жы - лық, - есеп - қи - сап - тық, - ба - қы - лау - жә - не - ... ... ... ... ... заңи құқықтар мен міндеттер арқылы өзара байланыста болады, ал байланыстар (қа-тынастар) мемлекеттің мәжбүрлеуші ... ... 5.1 ... ... мен ... ... ... Қаржылық-құқықтық механизмнің қалыптасуы қ Нор - ма - тив - тік - құ - қық - тық - қа - ты - нас - тар - дан - тыс - қар - жы - лық - қыз - мет - орын - дал - май - ... асуы ... ... ... ... тек ... байланысты заңи құқықтар мен міндеттер кезінде болжанған кірістерді алуды, оларды белгілен-ген мақсаттар бойынша бөлу мен ... ... және ... ... ... ... етуі мүмкін. Бұл ретте бір органдарға би - лік - өкі - лет - тік - те - ... ... ... ... қатынастардың басқа қатысушыларының  -  кә-сіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің және азаматтардың орындауы үшін міндетті нұсқамалар шығаруға олардың құқы бар. ... ... түрі ... ... ... ... да ... мүмкін. Алайда мемлекет атынан қаржылық құқықтық қатынастарға ене отырып мемлекет-тікоргандардың әмір - ету - құ - қы - ғы - на - ға - ... ... ... ... ... ... ... мін - дет - те - ріде болады. Қаржылық құқықтық ... ... ... ... да, сол ... ... де ... қорғауында болады және оның мәж - бүр - леуші - кү - ші - менқамтамасыз етіледі. Өкіметтік ... яғни ... ... ... ... ... мен әдістерінің көмегімен объективті қаржылық құқықтық қатынастарды шаруашылық жүргізудің нақтылы ... ... ... қар - жы - лық -  - тір - ші - лі - гін - рет - теу - дің - құ - қық - тық - ме - ха - низ - ... ал сан алуан қаржылық-құқықтық нормалар мен актілер оның тұтқала-ры ретінде көрінеді. Сөйтіп қаржы және құқық нысандары мен әдістерінің ... үде - ріс - тер - ге - қар - жы - лық - құ - қық - тық - ық - пал - ету - дің - бі - рың - ғай - ме - ха - низ - мі - не ... ... ... ... бір ... ... өкілет-тіктер үлестіріліп берілген басқа қатысушылар тарапының өкі - мет - тік - нұс - қа - ма - ла - ры - қар - жы - лық - құ - қық - тық - рет - теу - дің - әдіс - те - ... ... - пе - ра - тив - тік - ... ... ... ... ең ... заңды сөзсіз орындаушыларға негіз-делген сенім әдісімен және азаматтар мен ... ... ... ... ... ... ... орындамаған шаруашылық органдары мен азаматтарға мәж - бүр - леу - әді - ... ... ... ... ... дау - сыз - өн - ді - ріп - алу және қар - жы - санк - ... - ры. Санк - ция - ... нормаларды бұзушыларға қол-данылатын жауап - кер - ші - лікшараларын білдіреді. Олардың ақ - ша - лай - си - па - ... және ... ... ... мен ... арқылы нормаларды бұзушыларға мәж - бүр - леушіық - пал - жа - саудыңшара-лары болады. Санкцияларға өсім - дер, айып - пұл - дар, - тұ - рақ - сыз - дық - ... - (тө - ле - мі), - қар - жы - лан - ды - ру - мен - не - ... - ді - ру - дің - тоқ - та - ты - ... - сиелен - ді - ру - дің - шарт - та - рын - қа - ... - ре - су - рс - тар - ды - ар - тық - жұм - са - ға - ны - үшін - жо - ға - ры - ла - тыл - ған - та - риф - тер - және т.б. ... ... ... ... ... субъектілеріне олардың құқықтарын әкімшілік, сот тәртібімен немесе ... ... ... ... -  ... ... мен жергілікті әкімшіліктердің қызметі үдерісінде қорғау мүмкіндігі кепілдендіріледі; олар өздерінің бақылауындағы құрылымдардың актілерін заңға сәйкес келмеген жағдайда бұза алады. 5.2. ... ... ... және оны заңнамалы жүзеге асырудың әдістері Мем - ле - кет - тің - қар - жы - лық - қыз - ме - ... ... ... жа - сау, - бө - лу - жә - не - пай - да - ла - ну - ... үш ... ... іс-әрекет ететін толып жатқан және сан қырлы функцияларында ... ... ... ... элемент ба - қы - лауфунк-циясы болып табылады. Мемлекеттің қаржылық қызметінің сан алуандығы қаржы жүйесін құрудың ... ... ... әр түрлі орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қор-ларға, сондай-ақ меншіктің басқа нысандарының шаруашылық жүргізуші субъектілерінің ақшалай ... ... ... жая ... бюджеттік ресурстарды, мемлекеттік кәсіпо-рындардың қаржылық қаражаттарды жасау, бөлу және ... ... ... ... ... Сол немесе өзге функциялардың мазмұнына, рөліне және ... ... ... ... ... мем - ле - кет - тік - би - лік - ... - мем - ле - кет - тікбас - қа - ру(атқарушы- жарлықшы қыз-мет) түрінде жүзеге асырылады. ... ... ... ... - Қазақстан Республикасының Парламенті, мемлекеттік биліктің жер-жердегі органдары  -  депутаттардың жиналысы  -  ... ... ... Президент болып та-былады, атқарушы-жарлықшы қызметті Қазақстан Республика-сының Үкіметі, жергілікті жерлерде  -  басшылар ... және ... ... ... жүргізеді. Мемлекеттің қаржылық қызметі мына факторларға: мемлекеттің жұмыс істеуінің нақтылы кезеңдеріндегі оның міндеттеріне; қаржылық құқық субъектілерінің қызметі негізделген меншік-тің ... ... ... ... ақшалай қаражаттарды пайдаланудың мақсаттарына; мемлекеттің қарамағына түскен қаражаттар мен оларға деген қажеттіліктердің ара салмағына байланысты әр түрлі ... ... ... қар - жы - лық - қыз - ме - ті - ... әдіс - те - ... 1. ... мемлекеттік қорларға: мемлекеттік бюджетке, бюджеттен тыс қорларға, сақтық және несие қорларына төленетін мін - дет - ті - жә - не - ерік - ті - тө - лем - дер - дің - әдіс - те - рі. ... ... ... ... аударымдары (әлеуметтік мақсаттарға, арнаулы және бюджеттен тыс қорларға аударылатын аударымдар) ... ... ... сақ-тандыру мен өмірді сақтандыру, мемлекеттік қарыздар, ақшалай-заттай лотереялар, банктерге салынатын салымдар және депо-зиттер бойынша жүзеге асырылады. * ... ... ... ... кезде мына әдіс-терді ажыратады: қар - жы - лан - ды - ру -  -  - қа - ра - жат - тар - ды - ... - сыз - жә - не - өтеу - сіз - бе - ру - жә - не - не - сие - бе - ру - (не - ... - ді - ру) -  ... және ... ... ақ - ша - бө - лу. * ... операциялар кезінде ақшалай қаражаттармен қол - ма - қол - ақ - ша - сыз - және қол - ма - қол - ақ - ша - мен - есеп - ... - су - әдіс - те - ... ... ... есеп ... ... ... тиіс, өйткені олар ақша айналысының шығынын қысқартады, мемлекеттің ... ... ... ұйымдарымен және ішінара халықпен қарым-қатынастарында пайдаланылады Сыртқы ... ... ... қызметінің нысандары мен әдістері түрліше болып келеді (20.2 параграфты қараңыз). 5.3. Қаржы заңнамасы жүйесіндегі қаржылық-құқықтық актілер Қаржылық қызметті ... ... ... ... ... ... өкілеттікті шегінде қаржылық ресурстарды жұ-мылдыру, бөлу және пайдалану, оларды жұмсауға бақылау жүр-гізу, қаржы жоспарларын және мемлекет ... ... ... ... жөніндегі қаржылық қатынастарды реттейтін, сонымен бірге бұл қатынастардың қатысушыларына басшылық ететін белгілі бір қар - жы - лық -  -  - құ - қық - тық - ак - ті - лер - ... Қар - жы - лық -  -  - құ - қық - тық - ак - ті - ... ... ... ... және ... салдары бар уәкілетті орган-дардың олардың құзырына кіретін қаржылық қызметтің мәсе-лелері жөніндегі шешімдер. Бұл ... ... - ... ... белгілейді, өзгертеді немесе бұзады немесе нақты-лы құқықтық қатынастардың пайда болуының, тоқтатылуының, өзгеруінің негізін атқарады. Қар - жы - лық -  -  - құ - қық - тық - ак - ті - лер - дің - жиын - ты - ғы - қар - жы - заң - на - ма - сын - құ - рай - ды. - ... ... сол ... өзге ... ... ... реттелінетін қатынастардың маңызымен және мазмұны-мен айқындалады.Мәселен заңи акт ұзақ және ... ... ... ... көрсетеді және оны Парламент бекітеді; қысқа қатынастарды, мысалы республикалық бюджет туралы заң-ды да елдің әлеуметтік-экономикалық ... үшін ... ... мәнділігіне қарай осы орган бекітеді.За - ңи - емес - қар - жыны - сан - да - ... ... ... ... ... ... мыналар жатады: қар - жы - жә - не - са - лық - ор - ган - да - ры - ның - ап - па - ра - тын - да - ке - ңес - тер - өт - кі - зу, - кә - сі - по - рын - дар - дың - қар - жы - служ - ба - сы - на - нұс - қау - лық - бе - ру, - бюд - жет - тер - ді - де - пу - тат - тар - дың - жи - на - лы - сы - ның - бе - кі - ... - әзір - леу - ке - зін - де - гі - ко - мис - сия - лар - дың - мә - жі - ліс - те - рін - өт - кі - зу - жә - не - ... ... заңи ... бойынша норма-тивтік және дара, заңнамалық және қосалқы, жоспарлы-қаржы-лық болып бөлінеді. Нор - ма - тив - тік - тер - ... ... ... ... ... ... ... бұл актілерде олардың қатысушылары-ның жалпы ережелері, яғни құқықтық нормалары болады және әдетте ұзақ уақыт іс-әрекет етеді.Олар кәсіпорындар мен азамат-тардың ... ... ... ... белгі-ленген төлемдерді есептеудің тәртібін, төлеушілердің тұрпатты белгілерін және басқа шарттарын белгілейді. Дара - ак - ті - ... ... ... бір ... не-месе қаражаттарды алушыға қатысты нақтылайды. Заң - на - ма - лық - ак - ті - лер -  -  - бұл ... ... ... мен ...  Президенттің Жарлықтары. Заңға - тәуелді - ак - ті - лер -  -  - бұл ... ... және ... ... ... актілер: басқарудың салалық және жоғарғы органдарының бұй - рық - та - ры, ... ... мен ... және ... ... ... нұс - қау - лық - та - ры, ... ... ... бір ... ... етуі ... қа - рар - ла - ры және т.б. Жос - пар - лы - қар - жы - лық - ак - ті - лер - ... айырмашы-лығы сол олар өзара қаржы саласындағы белгілі бір ... ... ... тапсырмалар болады, яғни олар қаржылық ресу-рстарды жұмылдыру, бөлу және пайдалану жөніндегі жоспарлар болып табылады; бұған бюд - жет - тер - дің - бар - лық - түр - ле - рі, ... мен ... қар - жы - жос - пар - ла - ры, ... қар-жыландыруда тұратын мемлекеттік мекемелердің шығындарын қар - жы - лан - ды - ру - дың - да - ра - жос - пар - ла - ры - ... - сме - та - ла - ры) ... ... ... және ... ... ... эконо-микалық реформа шаруашылық қызметті мемлекеттік құқықтық реттеуге көз қарасты түбегейлі өзгертулерді қажет етеді.Бұл талаптарға экономикалық ре-форманың дамуындағы жаңа ... ... ... ... ... өзгерту үшін негіз жасауға шақыратын негіз қалаушы заңнамалық актілер сай ... ... ... мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру туралы, жер және жер қатынастары туралы, ... ... ... және ... жүйесі туралы, шаруашылық қызмет бостандығы және кәсіпкерлікті дамыту туралы, сыртқы экономикалық қызметті ұйымдастыру туралы, ... және банк ... ... ... қызметі туралы, банкроттық туралы, шетелдік инвестициялар туралы, азаматтарды зейнетақымен қамтамасыз ету туралы заңдар. Аталған заңдар қаржылық қатынастарды да ... ... ... ... ... ... ... жасау үшін база болып табылады. Өзінің табиғаты бойынша бұл ... ... ... ... ... ... өндіріс тиімділігін ұзақ мерзімдегі және тұрақты фактор-лар ретіндегі қаржылық қатынастарды дамытуға бағдарланған. Шаруашылық өмір, экономикалық өзара қатынастар, ... ... ... ... ұйымдардың және басқа шаруашылық жүргізуші субъектілердің нақтылы дербестігін қамтамасыз ететін жаңа заңнамалық негізбен реттеліп отыруы тиіс. БАҚЫЛАУ СҰ РАҚ ТАРЫ *  ... ... ... ... неге ... *  Қаржылық-құқықтық нормалар дегеніміз не? *  Қаржылық-құқықтық механизм қалай сипатталады? * Қаржылық-құқықтық реттеу қандай әдістермен жүргізіледі? * Мемлекеттің ... ... ... неде және оған қандай фак-торлар әсер етеді? * Мемлекеттің қаржылық қызметінің әдістерін атап шығыңдар және сипат-тап беріңдер. *  ... ... ... не? *  Қаржылық-құқықтық актілер қалай сипатталады? * ... ... ... Қазақстан Республикасының аса маңызды заңнамалық актілерін атаңдар. 6-тарау. Қаржылық бақылау 6.1. Қаржылық бақылаудың ... ... және ... Мемлекет пен муниципалдық құрылымдардың қаржылық қызметінің ажырағысыз құрамды бөлігі қаржылық ... ... ... - Қар - жы - лық - ба - қы - лау -  -  - ... жүйесінің барлық буындарының ресурстарын жасау, бөлу және оларды пайдала-нудың негізділігін тексеруге ... ... ... және ... басқарудың функциялық элементтерінің бірі. Ол басқарудың қаржылық жоспарлау, қаржыны оперативті басқару сияқты басқа элементтерімен тығыз байланысты және бір ... ... ... ... бақылаудың болуы экономикалық категория ретін-дегі қаржыға ба - қы - лау - функ - ... - ... ... ... түрде шарттасылған. Бұл функция арқылы қаржы бөлудің қалып-тасып отырған үйлесімдері, қорлардың ара салмағы, оларды қа-лыптастырудың ... ... ... ескертіп отырады. Қаржының бақылау функциясы материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және ... ... ... ең алдымен мем-лекет тарапынан ықпал жасауға мүмкіндік береді. Бірақ бұл мүм-кіндік тек қоғамдық ... ғана ... ... ... ... бір ... кезінде: бақылаудың айрықша органдарын құрғанда; оларды білікті мамандармен толықтырған-да; бұл органдардың ... ... ... ... ... ... функциясы қаржыны бақылаудың құралы ре-тінде пайдалану үшін объективті жағдай жасайды, ал оны саналы түрде қолдану қоғамдық өндірісте қаржының ... ету ... ... ... Егер ... ... ... қа-тынастарын, яғни өндірістік қатынастардың бір бөлігін білдірсе, қаржыны басқару ... ... есеп және ... ... бірі ... қаржылық бақылау қондырмалық катего-рия болып табылады. Практикада ... ... ... қаржылық бақылау нысанында жүзеге асырылады, бірақ бұл ұғымдарды бірдей деуге болмайды. Ба - қы - лау - функ - циясы -  ... ішкі ... ал қар - жы - ... - қы - ... тән объективті мазмұн ретіндегі бақылау функциясын практикалық қолдану бо-лып табылады. Ғылыми негізделген қаржылық саясатты, тиімді ... ... ... ... ... ... мақ - са - тыболып табылады. Қаржылық бақылаудың көмегімен қаржы жоспарларының орындалуы, қаржылық-шаруашылық қызметтің ұйымдастырылуы тексеріледі. Басқа жағынан, қаржы-лық ... ... ... жоспарлауда, оперативті басқаруда пайдаланылады. Қаржылық бақылаудың өзін - ... - ге - ші - лі - гі -  оның ақ - ша - лай - ны - са - н - да - ... ... ... ... ... - ... ресурстарды, со-ның ішінде ұлттық шаруашылықтың барлық деңгейлері мен ... ... мен ... ... ... ... ... жасау және пайдалану болып табылады. Алайда қаржылық бақылаудың ... тек ... ... ғана ... ... ... ... қа-зіргі жағдайларда өндіру мен бөлу үдерісі ақшалай қатынастармен ортақтастырылатындықтан ол елдің материалдық, еңбек, табиғи және басқа ресурстарын пайдалануды бақылауды ... ... ... іс - әре - ке - ті - нің - сфе - ра - ... ... түрлерімен: әкім - ші - лік, - құ - қық - тық, - әлеу - мет - тік, - тех - ни - ка - лық, - ... - ба - қы - ... тура ... ... ... ... ... жағы шаруашылық қызметпен тығыз байланысты болатындықтан қаржылық бақылауды шаруашылық-тық бақылаудан бөліп алу қиынға түседі, ал кейде мүмкін ... ... ... ... ... ... ... басқа үдерістері бейнелеп көрсетіледі. Мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу құпиялылық ре-жімді қамтамасыз ету ескеріле отырып, тәуелсіздік, объективті-лік, анықтық, ашықтық, ... ... қа - ғи - дат - та - ры - ... ... ... ... ... Тәуел - сіз - дік - қағидаты  -  мемлекеттік ... ... ... және олардың жұмыскерлерінің қызметті жүзеге асыру кезінде тәуелсіздігіне нұқсан ... кез ... ... жол ... ... ... - тив - ті - лік - қағидаты  -  бақылауды Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... қатаң сәйкестікпен жүргізу, мүдделер қақтығы-сын болдырмау. Анық - тық - қағидаты  -  ... ... ... ... ... бақылау объектінің өзге құжаттарымен растау. Бақылаудың ашық - тық - қағидаты  -  ... ... ... ... ... қаржылық бақылау органдары-ның Қазақстан Республикасы Президентіне, Үкіметіне, мәсли-хаттарға, жұртшылыққа есеп берушілігі. Құ - зыр - лы - лық - ...  -  ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруы үшін қажетті кә-сіби білімдер мен дағдылардың жиынтығы. Жа - риялы - лық - қағидаты  -  ... ... ... ... және ... ... өзге ... қамтамасыз етуді ескере отырып, мемлкеттік қаржылық бақылау нәтижелерін міндетті жариялау. Мемлекеттік қаржылық бақылауға қойылатын ... ... ... қаржылық бақылау жүргізу стан - дарт - та - ры - мен - айқындалады. Бұл стандарттарды Республикалық ... ... ... ... есеп ... ішкі ... ... уәкілетті органмен бірлесе отырып әзірлейді және Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Мемлекеттік ... ... ... ... қаржылық бақылау орган-дары орындауға міндетті. Қаржылық бақылаудың алдында тұрған міндеттерге мыналар жатады: шаруашылық жүргізуші субъектілердің қарамағындағы ақша-лай ресурстарды (бюджеттік және ... ... банк ... ... тыс ... ... дұ-рыстығын тексеру; мемлекет, ұйымдар және халық алдында қаржылық міндетті-ліктердің орындалуын тексеру; қаржылық ресурстарды өсірудің, ... ... ... ... ... және өнім, қызметтер рентабелділігін арттыру жөнін-де ішкіөндірістік резевтерді анықтау; кәсіпорындарда, ұйымдарда және ... ... ... операцияларды, есеп айырысуларды жасаудың және ақша-лай қаражаттарды сақтау ережелерін сақтауды материалдық құнды-лықтар мен ... ... ... ... ... қаржылық тәртіпті бұзуларды жою және ескерту. Қаржылық бақылаудың міндеттерін жүзеге асыру нәтижесін-де заңдылық ... ... ... ... тәртіп ны-ғаяды. Қар - жы - лық - тәр - тіп -  бұл ... ... ... бас-қару субъектілерінің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақ-шалай қорларын жасаудың, бөлудің және ... ... ... мен ... ... ... Қаржылық тәртіптің талаптары кәсіпорындарға, ұйымдарға, мекемелерге ғана емес, сонымен ... ... ... пен ... ... ... органдарына, олардың лауазымды тұлғаларына да таралады. Сөйтіп, қаржылық бақылау мемлекеттік және муниципалдық ... ... ... ... ... ... азаматтардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың құқықтары мен мүдделерінің сақталуына мүмкіндік туғызады (мысалы, бюджет-ке төленетін төлемдер бойынша жеңілдіктер беру ... ... ... ... ... ... ... қаржының уақтылығын бақылау және т.б.). Қаржылық бақылаудың функ - цияла - ры: - 1) қаражаттардың жұмсалуын ... ... ... ... ... және мемлекет қаражаттарын пайдала-нудың тиімділігі); 2) қаржы жүйесінің барлық буындары бойынша мемлекеттік ресурстарға қаражаттарды жұмылдырудың уақтылығы мен ... ... 3) есеп және ... ... ... тексеру. Қазақстан аумағында кеңестік дәуірде қаржылық бақылау айтарлықтай дә-режеде дамыды. Түгелдей дерлік мемлекеттік меншік жағдайында мемлекет ... мен ... ... ... ... бақылау жасауға ын-талы болды. Шаруашылық жүргізуші субъектінің қар - жы - лық - ша - ру - ашы - лық - қыз - ме - ... ... ... мен ... ... органдары (Халық-тық бақылау комитеті) тарапынан (болған) қос бақылаудың қарамағында болды. Басқарудың әкімшілік нысанынан рыноктық нысанына өту кезеңінде қар-жылық бақылау ... ... ... ... ... ... ведомстволық бақылау іс жүзінде қысқарды, мемлекеттік орган тарапынан бола-тын қаржылық бақылауды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жағдайларында қаржылық бақылаудың рөлі мен маңызы артпаса ешқандай кемімейді. Сондықтан қаржылық бақылау ша-руашылық өмірдегі барлық ... ... ... тосқауыл болуы тиіс. Мемлекет қоғамдық мүдделерді,әлеуметтік әділеттілікті қорғай отырып,қаржы-ның бақылау функциясының мүмкіндігін реттеудің құралы ретінде пайдалана отырып,ұдайы өндіріс, бөлу үдерістеріне ... ... ... және оны ... ... отыруы тиіс. Рынок жағдайларында жалпы экономиканың, жеке шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық бақылауды қоғам дамуының басқа кезеңдерінен де үлкен дәрежеде қажетсінетінін шет ... ... ... өзіндік тәжі-рибеесі көрсетіп отыр. Мемлекеттің алдында жан-жақты, жүйелі , кешендік бақылауды, соның ішінде қаржылық ... да ... ... туып ... Бұл шаруашылық жүргізуші барлық субъектілер мен олардың ... ... ... ... ... бақылаумен қамтылуы тиіс дегенді біл-діреді. Қойылып отырған міндетті іске ... үшін ... ... мына ... ... ... ... бақылауды нығайту; тәуелсіз аудиторлық бақылауды дамыту; түрлі бақылаушы органдар мамандарының еңбегін компьютерлендіру; бақылаудың барлық органдарының ... ... және ... 6.2. Қаржылық бақылаудың сыныптамасы Қаржылық бақылауды сыныптау суб - ъек - ті - лер - де - гі - айыр - ма - шы - лық - тар - ға, - ба - қы - лау - іс - қи - мыл - да - рын - жүр - гі - зу - дің - уақы - ты - на, - ба - қы - ... - жүр - гі - зу - дің - тә - сіл - де - рі - не - ... - те - рі - не) - не - гіз - дел - ... ... ... ... ... үш бағыт бойынша: түр - ле - рі, - суб - ъек - ті - ле - рі, - оны - жү - зе - ге - асы - ру - дың - әдіс - те - ... ... ... Республикасының қазіргі қаржылық бақылау жүйесі оны жүзеге асыратын суб - ъек - ті - лер - геқа - ... ... ... - ... ... ... - жалпымемлекеттік, қо-ғамдық және аудиторлық бақылау болып ажыратылады (6.1 ... ...  6.1. ... ... ... қаржылық бақылаудың сыныпталуы Қ а р ж ы л ы қ б а қ ы л а у Ж - а - л - п - ы - м - е - м - л - е - к - е - т - т - і - к -  - Қ - о - ғ - а - м - д - ы - қ ... ... ... ... кәсіп-одақтардың, партиялардың,жас-тардың, бұқаралық қозғалыс-тардың, ғылыми-техникалық, мәдени-ағартушылық, спорт, ... ... ... ... ... Сыртқы Ішкі Ішківедомстволық П а р л а м е н т т і к (д е п у т а т т ы қ) б а қ ы л а у А У Д И Т О Р Л Ы Қ Б А Қ Ы Л А У Жал - пы - мем - ле - кет - тік - қар - жы - лық - ба - қы - лау - ... және ... ... арқылы жүзеге асырылады. Мем - ле - кет - тік - қар - жы - лық - ба - қы - лау -  - ... ... жою және ... мақсатында бақылау объектілерінің Қазақстан Республикасының бюджет және заңнамасын ... ... және ... ... ... асырылатын бақылау. Мемлекеттік қаржылық бақылау оны жүзеге асыратын ор-ганға қарай сыртқы және ішкі мемлекеттік қаржылық бақылау, бюджеттің тиісті ... ... ... және ... мемлекеттік басқару деңгейінде жүргізілетін бақылау болып бө-лінеді. Сырт - қы - ба - қы - лау -  -  - ... ... ... ... ... есеп ... мәслихаттардың тексеру комис-сиялары жүзеге асыратын мемлекеттік қаржылық бақылау. Сыртқы бақылауды: 1) республикалық деңгейде Республикалық бюджеттің ... ... ... есеп ... 2) ... ... ... тексеру комиссиялары жүзеге асырады. Іш - кі - ба - қы - лау -  -  - ішкі ... ... ... ... ор-ган және оны ішкі бақылау службалары жүзеге асыратын мемле-кеттік қаржылық бақылау. Мемлекеттік қаржылық бақылау ведомстволық бағынышты-лығы мен ... ... ... ... кез ... ... ... Бақылаудың бұл түрін мемлекеттік би-лік пен басқару органдары жүргізеді. Мемлекеттің ... ... ... ... ... бақылау, сақтық және банктік қадағалау, кедендік бақылау және т.б. болып ажыратылады. Са - лық - тық - ба - қы - ... ... ... ... салықтық және басқа төлемдердің, жинақтаушы зей-нетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарының толық және дер кезінде аударылуын қамтамасыз етеді. Салықтық ... ... ... ... барлық шаруашы-лық жүргізуші субъектілер, сондай-ақ табыс табатын азаматтар қамтылған. Қаржылық бақылауда бюд - жет - тік - ба - қы - ... - зор ... бар, ол ең ... ... ... пен бюджеттен тыс қор-ларды кіріктіреді. Бюджеттік бақылауға жергілікті ... мен ... ... ... ... ... ... бағынышты. Бюджеттік бақылау бюджеттен қаржылана-тын мемлекеттік кәсіпорындарда, мекемелерде және ұйымдарда, сондай-ақ мемлекеттік емес сектордың жұмыс ... ... ... ... ... ... ... асыры-лады. Банк - тік - қа - да - ға - ... ... ... ... ... ... барысында, күрделі құрылыс үдерісінде, кәсіпорындардың кассалық тәртіпті сақтауын тексеру кезінде, қолма-қол ... есеп ... және ... ... ... Банктік қадағалаумен, бақылаумен кредиттік-есеп-қисаптық қатынастарға қатысты барлық ... ... ... Сақ - тан - ды - ру - сфе - ра - сын - да - ғы - қар - жы - лық - ба - қы - лау, - қа - да - ға - ... ... ... дер кезінде, толық қалыпта-суын, мақсатты жұмсалуын, сақтық операцияларының дұрыс жүргізілуін, сақтандыру туралы ... ... ... ... ... ... ... жү-зеге асырады. Кеден органдары тауарлар мен көлік құралдарын, оларды есепке алуды кедендік ресімдеу кезінде де, ... ... ... де құжаттар мен мәліметтерді тексеру нысанында ке - ден - дік - ба - қы - ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы орналастыратын субъектілердің қаржылык және сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... құқы бар. ... ... бақылау объек - ті - ле - рі− ... ... ... ... ... органдар, бюджетке түсетін түсімдерді алуға және бақылауға жауапты мемлекеттік органдар, республикалық және ... ... ... ... ... ... ... бағыныштағы ұйымдары, бюджеттік қа-ражаттарды алушылар, мемлекеттің гранттарын, ... ... ... ... пайдаланатын жеке және заңи тұлғалар. Мемлекеттік қаржылық ... ор - ган - да - ... ... ... ... ... есеп ... мен іш-кі бақылау жөніндегі орталық уәкілетті орган болып табылады. ... ... ... ... тұр - пат - тар - ға - бө-лінеді: 1) сәй - кес - тік - ке - ба - қы - лау - жа - ... ... ... ... ... Республикасының бюджеттік және өзге заңнамасының талаптарына сәйкестігін бағалау; 2) - қар - жы - лық - есеп - те - ме - ні - ба - қы - ... ... ... қар-жылық есептемені жасауының және табыс етуінің анықтығын, негізділігін және уақтылығын бағалау; 3) тиім - ді - лік - ті - ба - қы - ... ... және ... ... бақылау негізінде жүргізілетін бағалау, мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларында ... тура және ... ... қол ... ... және ... бағдарламалардың іске асырылуын, көрсетілетін мемлекеттік қызметтерді, байлаулы гранттарды, мемлекеттік және мемлекет ... ... ... ... мен ... ... сектор субъектілері қызметінің экономиканың, әлеуметтік саланың немесе жеке алғанда ... ... ... (сферасының) дамуына тигізетін әсерін кешенді және объективті талдау. Мемлекеттік қаржылық бақылауоргандары өкілеттігі шегінде ... ... түр - ... - ... ... 1) ке - шен - дік - ба - қы - лау− бақылау объектілерінің нақты кезеңдегі қызметін барлық ... ... ... және ... 2) та - қы - рып - тық - ба - қы - ... ... ... нақты кезеңде-гі қызметін жекелеген мәселелер бойынша тексеру және бағалау; 3) - ... - ... -  ... ... мәселе шеңберінде бақылаудың негізгі объектімен өзара қатынастар мәселелері ... ғана ... ... ... ... 4) - ... - ... -  мемлекеттік қаржылық бақылау органдары басқа мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қаржылық бақылауды тиісті бюджет жобасын және оның атқарылуын сессияларда жыл ... ... ... ... ... ... ... жоспарлық-бюджеттік және салалық тұрақты комиссиялары маңызды бақылаушылық функцияларды орындайды, олар алдын ала, сессия басталғанға дейін бюджет жобасын және оның атқаруы ... ... ... Үкімет, жергілікті әкімшілік аппараты оларға ведомстволық бағыныштағы органдардың, соның ішінде қаржы-кредит орган-дарының да бақылаушылық ... ... ғана ... ... бірге өздері де тікелей қаржылық бақылауды жүзеге асырады. Үкімет мемлекеттік бюджетті жасауды және ... ... ... ... ... ... ... Өздерінің құзырларына сәйкес бақылаушылық функцияларды жергілікті жерлерде атқарушы органдар орындайды. Ве - до - мс - тво - лық - қар - жы - лық - ба - қы - ... ... ... ... ... олардың жүйесіне кіре-тін шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық-ша-руашылық қызметіне жүргізіледі. Оның негізгі міндеттеріне мыналар жатады: ... ... ... ... және қаржылық ресурстардың үнемді пайда-ланылуын, меншіктің сақталымдығын, бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... бақылау, қырсыздық, ысырапқорлық және нысапсыздық фак-тілерін бұлтартпау. Ведомстволық қаржылық бақылау алдын ала, ағымдағы және кейінгі бақылау нысанында жүзеге ... ... ... ... ... ... жобаларын қарау, тексеріс-тер мен тексерулер болып табылады. Бақылау объектісі - ақшалай қаражаттардың орталықтандырылмаған ... ... ... - ... ... іш - кі - ша - ру - ашы - лық - тық - ба - қы - лау, яғни ... шаруашылық жүргізуші субъектілерде (фирмаларда, компанияларда, ұйымдар мен мекемелерде) жүзе-ге асырылатын бақылау жүргізіледі. Бақылау функциялары бұл жағдайда қаржылық-шаруашылық қызметтің ... ... ... оның күн сайынғы үдерісімен байланысты. Бақылаудың бұл түрі ... ... ... ... ... қаржылық ресурстарды тиімді пайдалануға жауаптылығын арттыруға жәрдемдеседі, ысыраптарды, қаржылық тәртіптің әр түрлі ... ... ... Жүр - гі - зу - уақы - ты - на - қа - ... ... және кейінгі бақылау болуы мүмкін. Бақылаудың мұндай нысандары бақылаушы органдардың көбісінің қызметіне тән. Ал - дын - ала - қар - жы - лық - ба - қы - ... ... ... бөлу және ... ... ... істелінгенге дейін жүр-гізіледі, сондықтан оның қаржылық тәртіпті бұзуды алдын ала ескертуде зор маңызы бар. Бұл ... ... және ... ... ... қызметті жүзеге асырудың негізі болып табылатын құжаттар  -  бюджеттердің, қаржы жоспарлары мен ... дара ... ... ... және кассалык  өтінімдер және т.б. тексеріледі. Ағым - да - ғы - қар - жы - лық - ба - қы - ... ... ... ... ... ... операцияларды жүзеге асыру барысында тауар-материалдық құндылықтар мен ақшаны жұмсаудың нормалары мен нормативтерінің сақталуын қадаға-лайды, қаражаттарды жіберу шығындарының орындалуына, ... ... ... ... сай ... тексере-ді. Сөйтіп, бұл бақылау шаруашылық-қаржылық операциялардың жасалу үдерісінде жүзеге асырылады. Кейін - гі - (ке - ле - сі) - қар - жы - лық - ба - қы - лау -  -  ... ... ... ... ... ... мен ... бөліктерінің орындалуынан кейін, шаруашылық органдарының ақшаны пай-даланғаннан кейін және т.с.с.) жүргізілетін ... ол ... ала ... мен ... ... ... анықталмаған бұзушы-лықтарды ашуға жетелейді. Бұл жағдайда қаржылық тәртіптің жай-күйі анықталады, оны бұзушылықтар, ескерту жолдары жә-не оларды жою ... ... ... ... ... бірі ... ... сферасына тән болатын тең - ге - мен - ба - қы - лау - ... ... Бұл  -  ... ... есеп-қисаптар жүйесін пайдалану кезінде баға, өзіндік құн, табыс (пайда) және басқалар сияқты экономикалық категориялар арқылы шаруашылық ... ... ... қызметін бақылау. Теңгемен бақылау кәсіпорындар жұмысының сапасын анықтау-ға және оған экономикалық тұрғыдан ықпал етуге мүмкіндік жа-сайды. ... ... ... оның ... алу ... ... себептерін) көздерін талдау кәсіпорын жұмысының нәтижелерін айқындайды. Банктен алынған кредиттің уақтылы қайтарылмауы ... ... ... ... ... 6.3. ... бақылау (аудит) Рыноктық қатынастардың қалыптасуы жағдайында қаржылық бақылауды жетілдірудің аса маңызды бағыттарының бірі ауди-торлық қаржылық бақылауды дамыту болып ... бұл ... емес ... ... ... ... және тиісінше қаржы, бақылау, есеп санында қызметтің сан алуан түр-лерінің ... ... ... ... Ауди - тор - лық - ба - қы - лау -  - (ау - дит) -  -  бұл ... қызмет түр-лерінің бірі  -  тәуелсіз аудиторлық ұйым мен кәсіпорын, компа-ния, банк, сақтық компаниясы иесінің (меншіктенушінің) жаса-сқан ... ... ... ... қызметінің жай-күйін тексеру. Оны біліктілік комиссиясы ат-тестаттаған  ... ... ... же - ке - тұл - ға - да, ... акционерлік қоғамды, өндірістік кооператив пен мемлекеттік кәсіпорынды қоспағанда, аудитор-лық қызметті жүзеге асыру үшін кез келген ұйымдық-құқықтық нысанда құрылған ком - мер - ... - ауди - тор - лық - ... ... ... ... ... мәні кәсіпорындардың, компаниялар-дың, фирмалардың сан алуан ұйымдық-құқықтық нысандарының іс-әрекеті кезінде меншік құқығы мен оны ... ... ... ... Сондықтан фирманың жай-күйі туралы объективті ақпарат беретін тәуелсіз ұйымдар меншігінің тұрақты монито-рингінің қажеті пайда болды. Операцияларды жүзеге ... ... ... ... валюталық және басқа тәуекелдердің ықтималдығы жоғары болып келетін акционерлік капиталдың жұмыс істеуі кезінде, банк сферасында, сенімгерлік қорларда жә-не ... ... құн ... ... нысандарында өте көкейкесті қажеттік. Аудиторлық тексерулердің нәтижелерін пайдаланушылар ─ ... ... ... ... ... ... тұлғалар: мемлекеттік салық және өзге уәкілетті органдар, шаруашылық субъектінің меншіктенушілері, креди-торлар,инвесторлар және мұндай ақпарат алуға қолданыстағы заңнамаларға ... ... бар ... ... ... ... ... негізгі мақсаты  -  шаруа-шылық жүргізуші субъектілердің қаржылық-шаруашылық қыз-метінің жай-күйін тексеру, бухгалтерлік қаржылық есебінің дұ-рыстығын белгілеу, олардың ақпараттық ... ... ... ... жұмыста талдамалық және сараптамалық болжам қызметіне үлкен мән ... ол ... ... ... ... ... ... стратегиясы мен тактика-сын жасауға мүмкіндік береді. Бүгінде тәуелсіз қаржылық бақылау аудиторлық институт ны-санында дамып, рыноктық экономиканың ажырағысыз бөлігі ... ... ... ...  заң ... істейді, ол аудиторлық қызметті жүзеге асыру үдерісін-де мемлекеттік органдар, заңи және жеке тұлғалар, аудиторлар, аудиторлық ұйымдар және кәсіпқой ... ... ... ... ... реттейді. Ауди - тор - лық - қыз - мет - бұл қаржылық есептеме мен басқа ақпарат аудитін жүргізу және ... ... ... өзге қызметтер ұсыну жөніндегі кәсіпкерлік қызмет. Аудиторлық ұйымдар аудиттен басқа өз қызметінің бейіні бойынша қызметтерді ... ... ... ... ... ... ... жатады: тәуелсіздік; объективтілік; кәсіби біліктілік; құпиялылық; адалдық; ұйымдардың стандарт-тарын және Әдеп кодексін* сақтау; аудиторлық қызметтің халықаралық ауди-торлық ... ... ... ... ... ... ... өзге қағидаттар. Ау - дит -  Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес қаржы-лық есептеме жасау және өзге ақпарат туралы ... ... ... мақсатымен тексеру. Аудит Қазақстан Республикасы заңнамасына қайшы кел-мейтін, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жанындағы Халы-қаралық аудиторлық практика жөніндегі комитетінің жазбаша рұқсаты бар ұйымдар мемлекеттік тілде және орыс ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Аудиттің түрлері міндетті аудит және бастамашылық аудит болып ажыра-тылады. Мін - дет - ті - ау - дит - ... ... ... актілерінде көздел-ген тәртіппен және жағдайларда жүргізіледі. Мін - дет - ті - жыл - сай - ын - ғы - ау - дит - ... ... ... ... ... ... операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар және бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қор-лары, зейнетақы активтерін басқару жөніндегі компаниялар, шетел қатысатын кәсіпорындар, ашық ... ... ... ... ... және жылдық қаржылық есептемені мерзімді баспа басылымдарында жариялайтын ұйымдар жылдық қаржылық есептемемен бірге аудиторлық есепті де ... ... Бас - та - ма - шы - лық - ау - ... ... не оған ... ... ... бастамашы мен аудиторлық ұйымының арасында аудит жүргі-зуге жасалған келісімшартта көзделген нақтылы міндеттері, мерзімі мен ... ... ... ... Аудит сыртқы және ішкі болуы мүмкін.Сырт - қы - ау - дит -  аудиттің ... ... іш - кі - ау - дит -  ... жүргізуші субъектіні бақылаудың ве-домстволық немесе ішкі нысаны, кәсіпорынның, компанияның, фирманың іш-кі бақылау жүйесінің ажырағысыз бөлігі.Ішкі аудит шаруашылық жүргізуші субъектінің ... ... және ... ... Ішкі ... объекті *Әдеп кодексі─аудиторлардың кәсіби қызметінің әдеп ережелерінің жиынтығы. қаржылық , өндірістік, жабдықтау қызметі және қызметтің басқа ... ... ... ... ... ... және барлық бухгалтерлік құжаттардың дұрыс ресімделуін тексеріс, директивалар мен ... ... ... ... ... ... құндылықтарды түгелдеуді ұйымдастыру,-тауар-шаруашылық операцияларын бақылау және т.б. кіреді. Аудит мынадай дәйекті стадиялар бойынша жүргізіледі: жоспарлау (тараптардың іс-қимылын іштей жүйелеу); аудитор ... ... ... алу және оны ... ... рәсімін жасау және бағдарламаны әзірлеу; бақылау жүйелерін тексеру және оның тесттері; аудит рәсімін жүргізу; аудиторлық қорытындыны қалыптастыру. Ауди - тор -  -  бұл ... ... ...  біліктілігін беру туралы біліктілік куәлігін алған жеке тұлға.Ауди-тор аудиторлық қызметті бір аудиторлық ұйымның құрамында ғана ... ... бір ... ... ғана ... бола ... ... міндеттері мемлекеттік бақылаудың міндеттері-мен ұқсас: тексерілетін ақпараттың, жасалынған шаруашылық операциялардың қолданыстағы заңға сәйкестігін анықтау. Ауди - тор - лық - ұйым -  -  ... ... ... ... үшін ... коммерциялық ұйым. Ол жауапкершілігі шектеулі се-ріктестіктің ұйымдық-құқықтық нысанында құрылады. Шетелдік ... ... ... ... ... қызметті тиісті аудиторлық ұйымдарды  -  Қазақстан Республикасы резиденттерін құрған жағдайда ғана ... ... ... Акк - ре - дит - тел - ген - кә - сі - пқой - ауди - тор - лық - ұйым -  -  ... мен ... ... өзін-өзі реттейтін бірлестігі болып та-былатын коммерциялық ұйым. Кәсіби ұйымның аккредиттелуі уәкілетті орган бекіткен нысандағы аккредиттеу ... ... ... ... ... ... Республика-сының бүкіл аумағында күші бар. Аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың жүргізетін қызмет-тері сан алуан.Оны Қазақстан Республикасындағы алғашқы жә-не ең ірі ... ұйым  -  ... ... ... ... ... ... көрсету, консал-тингтік қызмет көрсету, бағалау және оны саралау, кедеңдік ке-ңестер,қаржылық-шаруашылық қызметті талдау, ... ... ... ... ... мен ... рәсімдердегі кәсіби қызмет және басқалары - компания көрсете-тін қызметтердің толық емес тізбесі осындай.  компаниясының Астана ... және ... ... ... ... ... бар.Компания аудиторлық қызметтің қағидаттарын бұлжытпай сақтайды. 6.4. ... ... ... ... ... әр ... әдістермен (тәсілдермен немесе амалдармен, оны жүзеге асырудың құралдарымен) жүргізіледі. Нақтылы әдісті қолдану қаржылық бақылауды жүзеге ... ... ... ... ... ... объектісі мен мақсаты, бақылау іс-қимылының пайда болуының негізі ... ... ... ... болады. Қазіргі кезде қаржылық бақылаудың мынадай әдістері пайда-ланылады: тексеріс (барлық құжаттар бойынша барлық бөлімше-лердің қызметін ... ... ... ... ... орнында дүркіндік тексеру), қадағалау (кәсіпорында қаржылық қаражаттардың жай-күйімен жалпы танысу), тексе-ру (құжаттаманы, есепке алуды және есептемені шоттық тексе-ру), ... ... ... ... ... өтінімдерді, қаржылық-шаруашылық қызмет туралы есептерді қарау, баянда-маларды тыңдау, лауазымды адамдардың ақпараттары және бас-қалары. Бұл ... ... ... ... шешуге жағдай жасайтын тым көп жекеленген әдістерге бөлінеді. Мыса-лы, құжаттық ... ... үс - те - ... - ғай - лас - па) - тек - се - ру, ... қаражаттар мен материалдық құндылықтарды тү - ген - деу, сан - дық - есеп - ке - алу - ... - пы - на - кел - ті - ру, ба - қы - лау - мақ - са - тын - да - са - лыс - ты - ру және ... ... ... ... ... объектілерге бақылау жүргізудің әдістемелерінде, ережелерінде нақтыланады. Алдын ала және ... ... ... ... ... ... көз - бен - шо - лып - ви - зу - ал - ... болып табылады. Мұн-дай тексерулерге актілер, анықтамалар жасалынбайды. Бүкіл іс тыйым салу және тоқтату туралы жазбаша немесе ауызша жар-лық, бұйрық беруге ... ... ... ... ... ... ... асырыла-ды. Оларға жататындары: тексеру, экономикалық талдау, тексеріс (ревизия). Тексеру шоттық немесе тақырыптық болуы мүмкін. Есептемені - шот - тық - тек - се - ... ... ... ... тексеру. Ол үшкезеңдежүзегеасырылады:біріншікезеңдеесептеменіңәртүр-лі нысандары көрсеткіштерінің келісушілігі айқындалады; екінші кезеңдежекелегенесептіккөрсеткіштердібухгалтерлікесептіңтір-келімдеріндегі жазбалармен салыстыру жүзеге асырылады; үшін-ші кезеңде ... ... ... ... ... тіркелімдердің негізділігі анықталады. Мұндай дәйектілік шоттық тексерулерді бухгалтерлік есеп пен ... ... ... ... өте ... құралы етеді және қаржылық тәртіптің бұзылуларын анықтауға және ескертуге ... Та - қы - рып - тық - тек - се - ру -  бұл ... ... ... ... ... ... жеке жақтары мен учаске-лерін зерделеу, мысалы, жалақыдан ұстап қалудың дұрыстығын тексеру; шығындарды өнімнің өзіндік құнына жатқызудың дұ-рыстығын тексеру және т.б. Эко - но - ми - ка - лық - тал - дау -  бұл ... ... ... баға ... қызметтің түрлі нәтижелерін анықтау және осының негізінде экономикалық жағдайды жақсартудың жолдары мен факторларын негіздеу. Экономикалық талдауды шаруашылық ... ... де, ... ... ... сыртқы органдары  -  банктер, қаржы, аудит фирмалары да жүргізеді. Тек - се - ру - лер - мен - қа - рап - шы - ғу - ... ... ... ... ... қаржылық-шаруашылық қызметі-нің белгілі бір мәселелері бойынша немесе жұмыс ... ... ... жеке ... ... танысу жолымен бір мәселе (тақырып) бойынша жүргізеді. ... ... ... ... ... ... ... мен қарап шығудың мақсаты шаруашылық және қаржылық қызметтің жекелеген учас-кесінің жай -күйін анықтау болып ... Ка - ме - ра - лық - тек - се - ру - ... ... ... ... асырылады және шаруашы-лық органның құжаттық тексеруінен бұрын болады. Үс - те - ме - тек - се - ру -  -  ... ... ... жүргізуші субъектінің әріптестерінде немесе клиенттерінде қаржылық- ша-руашылық операциялардың нақтылы бейнелеп көрсетілуін тексе-ру арқылы бұл операциялардың растығын анықтау әдісі. Қаржылық ... ... ...  -  тек - се - ріс -  -  ... ... бақылаудың кешенді әдісі және өткен белгілі бір кезеңдегі шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық-шаруашылық қызметінің барлық жақтары мен учаскелерін мұқият ... ... ... оны ... толық қарап шығу. Тексерісті әр түрлі бақылаушы органдар, ең алдымен ... ... ... ... қарасты ұйымдарға қатысты мемлекеттік басқару органда-ры жүргізеді. Тексеріс бұл органдардың жоспары ... да, ... ... ... ...  -  ... ... органдары-ның нұсқауы бойынша да жүргізілуі мүмкін.Тек - се - ру - объек - тібойынша құжаттық, нақтылы, толық жаппай, іріктемелі, ішінара ... ... ... Ұйым - дық - бел - гі - ... олар ... және ... тыс, кешендік болуы мүмкін. Құ - жат - тық - тек - се - ріс - ... ... ... қаржылан-дырудың жеке жоспарлары ғана емес, сондай-ақ құжаттар, ... ... ... құжаттар (шоттар, төлем тізімдемелері, ордерлер, чектер, бағалы қағаздар) тексеріледі. Нақ - ты - лы - тек - се - ... ғана ... ... ... ... бар ... мате-риалдык құндылықтарды да тексереді. То - лық - тек - се - ... ... бір ... ... ... ... ... қыз-метін тексеруді айтады. Ірік - те - ме - лі - тек - се - ріскезінде ... ... ... ... ... ... мен шығыстарды тексеру) бағытталады. Та - қы - рып - тық - тек - се - ріс - ... ... ... ... ... ... ... министрліктер мен ведомс-тволарда қаржылық-шаруашылық қызметтің жеке мәселелері бойынша жүргізіледі. Олар сонымен бірге шаруашылық жүргізу-ші ... ... бір ... ... ... және бұл ... бойынша көлемді материал алуға, оны талдауға, тұжырым жасауға, жұмысты жақсарту жөнінде ұсыныстар ... ... ... Тек - се - ріс - тер - дің - тә - сіл - де - рі: ... ... ... ... нақтылы ақшаны тексеру, тексерілетін объект қызметінің жоспарлық, нормативтік және есептік көрсеткіштерін салыстыру, ... және ... ... ... тә-сілдер тексерістің қойылған мақсаттарына қарай қолданылады. Әрбір тексеріс пен тексеру мұқият әзірленуі ... ... ... ... ... байланысты болады. Бұл үшін қажетті заңдарды, қаулыларды, жарлықтарды оқып-біліп, ... ... ... пен ... ... анықталған бұзу-шылықты жоюдың нәтижелерімен танысады; ақпарат органдары-ның сын материалдарын, өндірістік қызметтердің ерекшеліктерін ... және т.б. ... ... ... тексеріс немесе тексерудің бағдар-ламасы, оның негізінде тексеріс пен тексерудің жұ - мыс - жос - па - ры - жа - са - ла - ды. - ... ... мен ... ... мезгілділігін ескере отырып құрылады. Жоспарларда бақылаудың объектілері, тексерудің ... ... ... ... мен ... ... ... саны мен олардың құрамы және т.б. белгіленеді. Аудиттік органдар өзінің жұмысын келісім-шарттар ... ... ... ... ... ... ... үдерісі бірнеше кезеңдерден тұрады: өкілеттіктерді көрсету; тексерілетін объек-тінің жауапты жұмыскерлерімен ұйымдық кеңес өткізу; түген-деуді жүргізу; тексерілетін ... оның ... ... жеке ... ... ... ... алдын ала талдау; тікелей құжаттық тексеріс немесе тексеру; ... ... ... ... ... келтіру; акт немесе анық-тама жасау; ашылған кемшіліктердің жойылуын тексеру. Тексеріс немесе тексеруді жүргізудің ... ... ... ... ... ... ... Тек - се - ріс - ак - ті - (анық - та - ма - сы) -  бұл ... ... ... ... жай тізбесі емес, бұл тексерілетін объект жұмысының сапасы, заңдылығы, мақсаты, ... ... ... ... ... ... табылатын құжат. Оның негізін-де ашылған бұзушылықты жою мақсатында нақтылы ұсыныстар, ұйғарымдар  жасалынады, ... ... шара ... 6.5. ... ... ... негіздері Қаржылық бақылаудың тиімділігі көп жағдайда оны ұтымды ұйымдастырумен, бақылаудың субъектілерін, олардың құқық-тары мен ... ... етіп ... ... бақы-лауды жүргізудің нысандарын және әдістерін дұрыс ұйымдасты-румен анықталады. Барлық өкілетті органдар қаржылық бақылауды ... ... ... және оның ... ... ... жыл сайын сессияларда қараған кезде жүзеге асырады. Өкілетті органдардың жоспарлық-бюджеттік және салалық тұрақты комиссиялары ма-ңызды бақылау функцияларын орындайды, олар ... ... ... ... ала ... ... мен оның атқарылуы туралы есепті қарайды. Үкімет, жергілікті әкімшіліктің аппараты оларға қарасты орган-дардың ... ... ... ... ... ғана ... қоймайды, сонымен бірге өздері де тікелей қар-жылық бақылауды жүзеге асырады. Үкімет мемлекеттік бюджеттің жасалуы мен атқарылуын бақылап отырады, мемлекеттің қаржылық ... ... ... ... ... ... бақылау функцияларын жергілікті жердегі атқарушы органдар орындайды. Жал - пы - мем - ле - кет - тік - қар - жы - лық - ба - қы - ... ... пен ... мына ... ... Пре - зи - де - нт - тің - ап - па - ра - ты, - Қа - зақ - стан - Рес - пуб - ли - ка - сы - ның - Пар - ла - мен - ті, - Үкі - ме - ті, - жер - гі - лік - ті - өкіл - дік - ті - ор - ган - дар - (де - пу - тат - тар - дың - жи - на - лыс - та - ры), - жер - гі - лік - ті - әкім - ші - лік - ор - ган - да - ры. ... бұл ... ... ... Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік қаржылық бақылаудың жоғары органы бо-лып табылатын Рес - пуб - ли - ка - лық - бюд - жет - тің - ат - қа - ры - лу - ын - ба - қы - лау - жө - нін - де - гі - есеп - ко - ми - те - ті - де - жүр - гі - зе - ... ... ... тұжырымдамасын негіздей отырып қар-жылық бақылауды жүзеге асырудағы заңнамалық органдардың рөлі күшейе түседі. Сондықтан ... ... ... Қа - зақ - стан - Рес - пуб - ли - ка - ... - ла - мен - ті - ... және бақылаудың тиісті түрі  -  пар - ла - ме - нт - тік - (де - пу - тат - тық) - ба - қы - лау ... ... Бұл ... ... - ті - ... бюджеттің шығыстарын шамдандыратын кез келген шараларды бекіткен кездегі; ... ... ... ... мақсаттарына сәйкесті-гін тексеру кезіндегі; бюджеттің жасалуына тексеріс кезіндегі мемлекеттің ... ... ... Қазақстан Республикасының Парламенті мыналарға бақылауды жүзеге асы-рады: бюджеттік ресурстардың түсу көздеріне, оларды ... де, ... ... да ... пайдалануына; ақшалай қаражаттардың ысырапқорлығын кесіп тастауға; мемлекеттік меншікті пайдаланудың, мемлекеттік кәсіпорындардың жұмыс тиімділігіне, ... ... ... иелігінен алуға және жекешелен-діруге; арнаулы қорлар қаражаттарының пайдаланылуына; әр ... ... ... қоғамдық ұйымдардың ақшалай табыстарының көздеріне, жарғылық мақсаттарға сәйкес бұл қаражаттарды пайдалануға.  ... ... ала ... ... ... осы ... ... экономикалық және әлеуметтік жағдайлардағы қарастырылған шығыстардың жалпы тұтастығын анықтау болып ... ... ... ... ... дара ... кіріктірілген цифралардың дұрыстығын белгілі бір тұрғыдан қарай отырып жүргізіледі. Бұдан басқа, Парламент ағымда-ғы бақылауды және республикалық бюджет туралы қабылданған заң ... ... ... ... тексерген кезде әсіресе кейінгі (келесі) ба-қылауды жүзеге асыруы тиіс. Бұл ретте, парламенттік бақылаудың негізгі ныса-ны алдын ала ... ... ... ... ... ... екі ...  -  Сенат пен Мә-жілісте  -  арнаулы жұмыс ...  -  ... және ... бойынша коми-теттер бар. Бұл органдар заң -жоба ... ... ... ... ... ... ала қарау және әзірлеу үдерісінде қаржылық-бюджеттік қызмет сферасында мемлекеттік бюджет ... ... ... ... Қаржылық-бюджеттік мәселелер бойынша сараптамалық бағалаулар мен қорытындыларды шаралар қабылдау үшін па-латалар тиісті инстанцияларға  -  ... ... ... ... ... жібереді. Президент жарлықтарының, қаулыларының және өкімдерінің атқарылуын бақылауды ұйымдастыру, аталған актілердің ... ... ... атқармағаны үшін жауапкершілігін күшейту мақсатында Президент ап-паратында жұмыс істейтін ұйым - дық -  - ба - қы - лау - бө - лі - мі - бар. ... ... ... министрліктердің, ведомстволардың, жергілікті әкімшіліктердің жә-не мемлекеттік басқарудың басқа органдарының қызметін бақылауды жүзеге асырады. Аппарат Президентке ашылған кемшіліктер мен бұзушылықтарды жою ... ... ... ... ... ... Президент актілерін тиісті тәртіппен орындамаған кінәлі лауазымды адамдарды жауап-қа тарту жөнінде ұсыныстар жасайды; ... ... ... ... ... ... атқарылмауына мүмкіндік туғызатын ашылған бұзу-шылықтарды, себептерді және талаптарды жою жөніндегі ... ... үшін ... ... басшыларына, мемлекеттік басқарудың басқа орган-дарына табыс етіп отырады. Өзінің функцияларын жүзеге асыруда Аппаратқа тексерілетін органдардың басшылары мен лауазымды адамдарынан ... ... ... ... ... ... Қа - зақ - стан - Рес - пуб - ли - ка - сы - Үкі - ме - ті - ... сферасында кең өкілеттіктер берілген. Үкімет Қазақстан Республикасы дамуының индикативтік жоспарын, экономиканың сфералары мен ... ... ... даму ... инвести-циялық қызметтің маңызды бағыттарын жасап, қарау үдерісінде ... ала ... ... ... ... ... орындау барысында Үкімет олардың жүзеге асырылуына, сон-дай-ақ ауқымына, мезгілдігіне, атқарушылар бойынша мақсатты қаржыландырудың толымдылығына ағымдағы бақылау жасайды, ... ... ... мен ... ... оты-рады, мемлекеттің қаржылық саясатын жүзеге асырады. Жалпымемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын органдарға сондай-ақ Қазақстан - Республикасының - ... - ... - ... - және - бюджеттік - жоспарлау - министрлігі, - Ұлттық - банкі - жатады. Қар - жы - ми - ни - ст - рлі - гі, - оның - Қар - жы - лық - ба - қы - лау - ко - ми - те - ... ... ... органдары әлеуметтік-экономикалық сфе-раның қаржы саласын тексереді. Олар жоспар, қаржыландыру-дың дара жоспары және қаржылық тәртіптің сақталуын, кірістер-ді есептеудің дұрыстығын, толымдылығын және дер ... ... ... ... заңдылығы мен мақсатқа сәйкестігін, бухгалтерлік есеп-қисаптың және есептеменің дұ-рыстығын бақылап отырады. ... ... ... ... функциясы бірлескен және шетелдік кәсіпорындарды, экспорттық-импорттық операцияларды ва - лю - та - лық - ба - қы - ... ... ... ... бақылау органдарының жүйесін: 1) Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті; 2) ... ... ... 3) ... ... ... ... берген ішкі бақылау жөніндегі орган; 4) Орталық мемлекеттік органдардың ішкі ... ... 5) ... ... республикалық маңызы бар қала-ның, астананың бюджеттерінен қаржыландырылатын атқарушы органдардың ішкі бақылау қызметтері құрайды. Рес - пуб - ли - ка - лық - бюд - жет - тің - ат - қа - ры - лу - ын - ба - қы - лау - жө - нін - де - гі - есеп - ко - ми - те - ... ... ... ... ... және есеп ... республикалық бюджеттің атқарылу-ын сыртқы бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік қаржылық бақылаудың жоғарғы органы болып табылады. ... ... ... ... ... сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүзеге асырады. Республикалық бюджеттің атқарылуын ... ... есеп ... ... ... функцияларды жүзеге асырады: республикалық бюджеттің атқарылуын, оның ішінде Қазақстан Республика-сы бюджет жүйесінің қағидаттарына сәйкес бағалауды ... ... өз ... бағыттары бойынша тиімділікті бақылауды жүзеге асырады; бақылау объектілерінің есепке алу мен ... ... ... мен ... ... ... асыру; орталық мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының, мемле-кеттік және бюджеттік бағдарламаларының іске асырылуын бағалауды жүзеге асырады; республикалық ... ... ... ... ... заңнамасына сәйкестігін бақылауды жүзеге асырады; Қазақстан Республикасының Парламентіне өткен қаржы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің мемлекеттік қаржылық бақылауды жүзеге асыруға байланысты мәселелер бойынша тапсырмаларын, сондай-ақ Қа-зақстан Республикасы Президентінің өзге жеке ... ... ... Республикасының Президентіне мемлекеттік қаржылық бақылау объектілері лауазымды адамдарының нормативтік құқықтық актілерді сақта-мауының анықталған фактілері бойынша ... ... ... бюджетке түсетін түсімдердің толықтығы мен уақтылығын, сондай-ақ республикалық бюджеттен түсетін түсімдер сомаларының қайтары-луын, салықтық және ... ... ету ... ... жүзеге асы-рады; республикалық бюджет қаражаттарын және мемлекет активтерін пайдалану кезінде Қазақстан ... ... ... алу ... заңнамасы-ның сақталуын бақылауды жүзеге асырады; Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің активтерін пайдаланудың ... ... ... ...  ... ... ... сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізуге байланысты мәселелер бойынша бақылау объектілері лауазымды адамдарының тиісті есептерін тыңдайды; бақылау және талдамалық іс-шаралар барысында ... ... ... жою ... ... ... сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылау жүргізу тәртібін айқындайды, мем-лекеттік қаржылық бақылау стандарттарын әзірлейді, олардың сақталуына ба-қылау жүргізеді, мәслихаттардың тексеру комиссиялары туралы ... ... ... талдау мен зерттеулер жүргізеді, мемлекеттік қаржылық бақылау саласында әдіснамалық басшылықты жүзеге ... ... ... ... са-ласындағы оқыту бағдарламаларын іске асырады; Қазақстан Республикасының бюджет және өзге заңнамасын жетілдіру жө-ніндегі ұсыныстар енгізеді, ... ... ... ... бойын-ша нормативтік құқықтық актілерді әзірлейді және келіседі; Қазақстан Рсепубликасының Үкіметіне, мемлекеттік органдарға және бақы-лау объектілеріне жіберілген ұсыныстар мен ... ... ... ... бақылау жүргізеді; Қазақстан Республикасы заңдарына және Қазақстан Республикасы Прези-дентінің актілеріне ... өзге ... ... ... ... баспалдақтардың өкі - лет - ті - ор - ган - да - ... ... ... ... және олардың атқары-луы туралы есептерді қарау және бекіту үдерісінде ... ... ... ... Яғни олар ... екі нысанда -  алдын ала және ... ... ... ... ... бақылау олардың қызметінде болғанымен негізгісі болып табыл-майды. Бақылаудың негізгі әдісі тексерулер болып ... ... ... жергілікті ақшалай қорлар болып келеді. Мәс - ли - хат - тың - тек - се - ру - ко - мис - ... ... ... ... ... ... жергілікті деңгейге қатысты функ-цияларды орындайды. Мемлекеттік бақылауды өздерінің өкілеттік шектерінде Қаржы министрлігінің заңи тұлға құқығындағы Қа - зы - на - шы - лық - ко - ми - те - тіде ... ... ... ... ... бірі ... бюджеттің кассалық атқарылуын ұйым-дастыру, жүзеге асыру және бақылау болып табылады. Бюджет-тік тәртіптің негізгі міндеттерінің орындалуы және оны ... ... ... ... ... жә-не мекемелерде Үкіметтің қаржылық ресурстарын есепке алумен, аударумен және пайдаланумен байланысты ақшалай құжаттарды тексерулерді жүргізуге Қазынашылық органдардың құқығы бар. ... ... Са - лық - ко - ми - те - ті, оның ... ор-гандары есептелген салық және бюджетке төленетін басқа мін-детті төлемдердің, өсімпұлдар мен айыппұлдар сомаларының бюджеттерге толық және дер кезінде ... ... ... жүзеге асырады. Жер-жерлердегі қаржы органдарының бақылау объекті орта-лықтандырылған ақшалай қорларды жасау мен пайдаланудың ... ... ... ... Шаруашылық жүргізуші субъектілердің табыстарын бақы-лауды Қаржы министрлігінің Салық комитеті мен ... ... ... ... ... комитеттері жүзеге асырады. Салық органдарының экономикалық санкцияларды  -  ба-ғалар тәртібін бұзғаны үшін ... ... ... бар. ... ... болып өседі және рыноктық бағаларды реттеу механизмі негіздерінің бірі бола бастайды. ... ... ... ... нысанына қарамастан, даусыз тәр-тіппен бюджетке есептеледі. Заңмен шарттастасылған мөлшерде бұзушыдан айыппұл өндіріп ... ... ... ... ... ... ... органдарына беріледі. Экономика мен қаржылық қызмет сферасында қаржылык тәр-тіпті сақтауға Қа - зақ - стан - Рес - пуб - ли - ка - сы - ның - эко - но - ми - ка - лық - жә - не - жем - қор - лық - қыл - мыс - ты - лық - пен - кү - рес - жө - нін - де - гі - ... - ті - гі - (қар - жы - по - ли - ... ... Ол заңмен белгіленген өкілеттік-тер шегінде жедел-іздестіру қызметін, алдын ала тергеу және анықтау, әкімшілік іс жүргізу арқылы экономика мен ... ... ... адам мен азаматтың құқықтарына, қоғам мен мемлекет мүдделеріне қылмыстық және құқыққа қайшы өзге де қол ... ... ... оны ... ... ... ... және тергеуге бағытталған құқық қорғау қызметін жүзеге асыратын арнаулы мемлекеттік орган болып табылады. Агенттік ... ... ... ... ... ... ... табылады: өкілеттігі шегінде мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін, кәсіпкерлік ... ... ... мен ... заңды құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз ету; салықтарды төлеуден ... ... ... ... мен ... ... өзге де қылмыстар мен құқықтық бұзушылықтардың алдын алу, оларды анықтау, жолын кесу, ашу және тергеу; ... ... ... жемқорлық пен қылмысқа қарсы күрес ісінде мемлекеттік саясатты әзірлеуге және іске асыруға қатысу; агенттік (қаржы полициясы) органдарының қарауына ... ... ... халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру. Агенттіктің (қаржы полициясының) аумақтық және маман-дандырылған органдары тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында эко-номика және қаржылық қызмет сферасындағы қылмыстар мен құқық бұзушылықтардың алдын алу, ... ... ... ке-су, ашу және тергеу жөніндегі басшылықты, сондай-ақ заңдарда көзделген шектерде салааралық үйлестіруді және өзге де арнайы атқарушылық және ... ... ... ... ... ... ... орталық атқарушы органы уәкі-летті орган болып табылады. Өздерінің өкілеттігіне қарай бақылау функцияларын жергілік-ті жердегі атқарушы органдар орындайды, олар негізінен ... ... ... ... есепті қарау және бекіту үдерісінде қаржылық бақылауды жүзеге асырады. Барлық деңгейлердің өкіл - дік - ті - ор - ган - да - ... ... ... қаржылық бақылауды бюджеттерді жә-не олардың атқарылуы туралы есепті қарау және бекіту үдерісін-де жүзеге асырады. Яғни олар ... екі ... - ... ала және ... ... ... асырады. Ағымдағы бақылау бар болғанымен олардың қызметінде негізгі болып саналмайды. Ба-қылаудың ... ... ... болып табылады. Бақылаудың объекті жергілікті ақшалай қорлар болады. Ішкі - ... - ... -  -  ... ... ... ... ол өзінің құзыры шегінде мемлекеттік органның, оның республикалық және ... ... ... ... мен ... бағынышты ұйымдарының атқаруын, гранттарды, мемлекет активтерін, мемлекеттік меке-мелердің ... ... ... ... түскен, олардың қарамағында қалатын ақшаларды пайдалануды бақылауды жүзеге асырады. Ішкі бақылау службасы: ... ... ... ... мен ... ... мақсатында оның қызметінің бағыттары бойынша ішкі бақылауды жүзеге асырады; мемлекеттік органда, оның аумақтық бөлімшелері мен ... ... ... ... ... ... ... бағалауды жүргізеді, мемлекеттік органның бірінші басшысына оны жақсарту жөнінде ұсыныстар береді; мемлекеттік органның Қазақстан Республикасының бюджет және өзге ... ... ... ... ... ... органның стратегиялық және операциялық жос-парларының іске асырылуын бақылауды, нәтижелерді бағалауды жүзеге ... ... ... ... алу мен ... жүргізуінің анықтығы мен дұрыстығын бақылауды жүзеге асырады; Қазақстан ... ... ... ... және ... жергілікті бюджеттердің қаражаттарын пайдалану кезінде бұзушылықтарды анықтау, жолын кесу және оларға жол бермеу жөнінде шаралар қабылдайды; бақылау объектілеріне жіберілетін ұсыныстардың және ... ... ... ... қабылданған шешімдердің орындалуын бақылауды жүзеге асырады; бақылау жүргізуге байланысты мәселелер бойынша қажет-ті құжаттарды, анықтамаларды, ауызша және жазбаша түсі-ніктемелерді бақылау ... ... және ... ... ... құпиялық режімнің, қызметтік, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге құпияның сақталуын ескере отырып, ... ... ... ... мәселелеріне қатысты құжат-тамасымен кедергісіз танысады; мемлекеттік органның басшысы анықтайтын өзге ... ... ... Ішкі ... ішкі ... ... ... уәкілетті ор-ган және ішкі бақылау службалары  -  Қаржы министрлігінің - Қар - жы - лық - ба - қы - лау - ко - ми - те - ... ... Оған ... ... ... ұтымды пайдалануды бақылау жөнінде кең өкілеттіктер берілген.Комитет Басқармасы министрліктерге, ведомостволарға, басқарудың басқа органдарына, құқықтық тәр-тіпті қорғау,қорғаныс ... мен ... ... ... кәсіпорындарына, құрылысқа, ауыл шаруашы-лығына, дайындаушы ұйымдарға, білім беру жүйесіне, ғылымға, денсаулық ... ... ... ... мәдениетке, бұқаралық ақпарат құралдарына тексерістер жүргізеді. Облыстарда және ... мен ... ... ... ... қаражаттарын мақсатты пайдалануға, қарыз алу-шылардың үкіметтік қарыздар мен Үкімет кепілдендірген қа-рыздарды, бюджеттік кредиттерді мақсатты пайдалануына және ... ... ... ... бақылау-қадағалау функ-цияларын жүзеге асыратын облыс және қала бойынша ... ... ... бақылау комитетінің Басқармалары жұмыс істейді.Олар бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік меке-мелер шығыстарын қаржыландырудың дара жоспарларын жасау мен бекітудің, ... ... ... ... ... ... тиісті бюджеттерге мемлекет-тік кәсіпорындардың табыс үлесі аударымдарының толықтығы мен деркездігін бақылайды. Са - лық - жә - не -  - қар - жы - ор - ган - да - ры - ... ... ... ... мемлекеттің (өңірдің) кірістері мен шығыстарын бас-қарумен қатар ... ... ... ... ... ... ... , инспекциялары) үшін бақылау ілеспе міндет болып табылады, яғни ол атқарушы-өкімгерлік қызмет-пен қатар жүргізіледі. Қаржы министірлігі мен оның ... ... ... және ... жергілікті органдарының бюджеттік құқықтары туралы заңын сақтауға, кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың қаржылық тәртіпті сақтауға, олардың бюджеттік және меншікті қаражаттар-ды ... және ... ... ... ... ... Бұл ... бюджеттік мекемелердің қаржылық қызметіне жә-не белгіленген тәртіпте шаруашылық есептегі кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржылық-шаруашылық қызметіне тексерістер мен ... ... ... ... ... ... барлық нысанда жүзеге асырылады және алдын ала және ағымдағы бақылау оның ... ... ... табылады. Бақылаудың негізгі әдістері тексе-рулер және есептемені шоттық тексеру. ... ... ... ... тексерістік бригадалар құрамында тар-тылады. Республикалық деңгейдегі ішкі мемлекеттік қаржылық бақылауды Қазақстан Республикасы ... ... ... ішкі ... ... орган және орталық мемлекеттік органдардың ішкі бақылау службалары Қазақстан Республикасы ... ... ... жүзеге асырады. Жергілікті деңгейдегі ішкі мемлекеттік қаржылық бақы-лауды Қазақстан Республикасы Үкіметі ... ... ішкі ... ... ... және ... бюджеттен, рес-публикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерінен қаржыландырылатын атқарушы органдардың ішкі бақылау службалары Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген ... ... ... Ішкішаруашылықтық бақылауды шаруашылық жүргізуші суб-ъектілердің экономикалық службалары  -  ... ... ... және ... ... ... құрылымдарда (акционерлік қоғамдарда, жеке меншік кәсіпорындары мен фир-маларда, биржаларда, банктерде және т.б.) ... ... ... ... меншік иесі, сондай-ақ оның тапсыруымен аудиторлық фирмалар ... ...        Қо - ғам - дық - қар - жы - лық - ба - қы - лау -  бұл ... ... ... ... Бақылаудың объекті тексерушілер алдына қойылған нақтылы міндеттерге байланысты болады. Қоғамдық қаржылық бақылауды ерікті және ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық бақылаудың органдарына шаруашылық жүргізуші субъектілердегі, ведо-мстволардағы әкімшіліктің қызметіне жүргізілетін кәсіподақ ұйымдарының бақылауы жатады. Бұл органдардың ... ... ... ... ... болып саналмайды. Әр түрлі қоғамдық ұйымдар (саяси партиялар, жастардың, ... ... ... табиғатты қорғау, спорт, соғыс және еңбек ардагерлерінің ұйымдары, қайырымдылық қорлары) қаржылық бақылауды өз ... ... ... ... ... да тарта алады. Бақылаудың объекті  -  та-бысты алу ... және ... ... ... оның пайдаланылуын тексеру. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ * Қаржылық бақылаудың объективті ... ... * ... ... жүзеге асырудың қағидаттарын және негізгі мін-деттерін атап шығыңдар. * Қазіргі кездегі қаржылық бақылаудың қандай түрлерін білесіңдер? * ... ... ... ... ... ... * ... қаржылық бақылау (аудит) дегеніміз не және оның мемлекет-тік қаржылық бақылаудан қандай ... бар? * ... ... қандай әдістермен жүзеге асырылады? П-БӨЛІМ. ША РУАШЫ ЛЫҚ ЖҮР ГІ ЗУ ... ТІ ... ... СЫ7-тарау. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының жұмыс істеу негіздері 7.1. ... ... ... ... ... Ша - ру - ашы - лық - жур - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - дін - қар - жы - сы -  -  - ... ... жүйесінің құрамды бөлігі және айрықша сферасы болып табылады, оның ... ... ... ... ... ... аса ... сферасын, атап айтқанда, халықтың мұқтаждарын, өндірістік емес сфераның материалдық шығындарын қамтамасыз етудің көздерін  - жасалатын коғамдық өнімді, ұлттық ... және ... ... ... ... ... және кәсіпорындар деңгейінде мемлекеттің қаржылық ресурстарының басым ауқымы ... бұл ... ... қар - жы - лар - дың - не - гіз - гі, - бас - тап - қы - бө - лі - гі - ... ... ... жүргізуші субъектілердің қаржысы қаржы жүйесінің аса маңызды буыны ретінде қоғам экономикасының ір-гетасын қалыптастырады, өйткені мұнда материалдық және ... емес ... ... ... ... ... ... сферасы шеңберінде материалдық, еңбек және қаржылық ресурстардың көпшілік ... ... бұл ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Өзінің материалдық тұлғалануыңда  - бұл әрбір нақтылы шаруашылық жүргізуші субъектілерде жасалатын және өндіріс-ті дамыту мен оның жұмыскерлерінің ... ... ... әр ... ... оқшауланған ақшалай қорлары. Шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржысы өндіріс-тің барлық ... және ... ... өткізумен ете-не байланысты, бұл олардың өндіріс тиімділігін қамтамасыз ете отырып, осы үдерістерге ... әсер ... ... ... Экономиканың дағдарысты жағдайлары мұндай мүмкіндік-терді қатаң шектейді немесе оларды пайдалануды қиындатады. Шаруашылық ... ... ... ... жалпы мемлекет-тің қаржысы сияқты, тауар-ақшалай қатынастардың өмір сүруімен және ... ... ... байланысты. Ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - қар - жы - ... ... ... ... ... ... негізгі жақтарын білдіреді және экономикалық заңдардың талаптарына сәйкес оны жүзеге асыруға септігін тигізеді. Ол ... ... одан әрі ... ... ... табыстар мен қорланым-дарды жасау, бөлу және пайдалану үшін қолданылады. Мұндай даму ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қайта құрудың қуатты құралы болып табылатын шаруашылық жүргізуші суб-ъектілердің берік әрі ... ... ... ... ... Өнді-рістік қатынастардың бір бөлігі ретінде олар басқа өндірістік қатынастардың жиынтығында ұлттық шаруашылықты басқарудың төменгі ... ... ... тиімділігіне тікелей әсер етеді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы өзіне қоғам-дық-пайдалы ... сан ... ... өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, жабдықтау-өткізу (делдалдық), сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау ... ... ... ... ... байланыс, тұрғын үй-коммуналдық қызметтерін, түрлі қаржылық-кредиттік, сақтық, ғылыми, білім, медициналық, ақпараттық, ... және ... ... жүзеге асыратын кә - сі - по - рын - дар - дың, - фир - ма - лар - дың, - қо - ғам - дар - дың, - кон - церн - дер - дің, - ас - со - ... - лар - дың, -  - са - ла - лық - ми - ни - стр - лік - тер - мен - бас - қа - ша - ... - ор - ган - да - ры - ның, - ша - ру - ашы - лы - қа - ра - лық, - сала - ара - лық, - ... - ра - тив - тік - ұйым - дар - дың, -  - ме - ке - ме - лер - ... ... ... нысандарының дамуы кәсіпорындардың жаңа тұрпаттарының пай-да болуына әкелді: ... ... ... өнім ... ... ... ... акционерлік, аралас, шет елдердің кәсіпорындарымен және фирмаларымен бірлескен кәсіпорындар. Мемлекеттік кәсіпорындарды ... және ... ... ... беру ... ... ... пайдалану тәртібі өзгерді. Келесі саты мемлекеттік кәсіпорынды өтеуін төлеп алу, оны толық иеленуге көшіру және жекеше немесе бірлескен ... ... ... ... ... реформалар барысында пайда болған мемлекеттік меншікті республикалық, коммуналдық меншікке бөлу сонымен қатар ... ... ... бірлестігінің және коммерциялық негіздердегі бірлескен басқару органдарының  -  - ... ... ... , концерндердің және т.б. көптеген нысандарға да мүмкіндік туғызады. Ұлттық шаруашылықтың әрбір саласы қаржысының бұл саланың техни-калық-экономикалық ерекшеліктерінен туындайтын елеулі ... бар. ... ... ... ... ... қаржысының мәні мен оны ұйым-дастырудың негізгі қағидаттары бірдей, бұл шаруашылық жүргізудің ортақ қа-ғидаттарына және бірыңғай экономикалық заңдарға байланысты. Мұның бәрі ... ... ... ...  - ша - ру - ашы - лық -  - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - дің - қар - жы - сы - на - ...  ... мен ... алдын ала анықтайды. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының мә - ні - жә - не - кө - рі - ні - сі - нің - сырт - қы - ны - сан - да - ры - ... Мәні деп ... ... ... ...  -  - ... категория ретінде анықтайтын қаржының ішкі мазмұны ұғынылады. Қаржының мәні мен көріну нысандары өзара байланысты. Бірақ олардың орнықтылық дәрежесі бірдей ... ... ... нысандары оның мәніне қарағанда анағұрлым жиі, жылдам өзгерімге ұшырайды. Мысалы, кәсіпорын-дардың мемлекеттік бюджетпен өзара қатынастарының ... ... рет ... және ... ... ... көпарналы төлемдерден олар пайдаға салық салуға, одан ... ... ... ... ... ... қаржыландыруға бюджеттен берілетін қаражаттардың кері қоз-ғалысы негізінен өзін-өзі қаржыландыру әдісімен ауыстырылды; кәсіпорындар ішінде, оның бөлімшелері, әкімшілігі және жұмыскерлері арасында ақшалай ... ... ... ...  - бұл қатынастар баламалы сипат-қа ие болады және коммерциялық негізге көшіріледі. Қаржылық ... ... ... ... және ... ... бағыттарында өзгерістер болуда. Сонымен бірге қаржының мәні де өзгеруде. Ол ... ... ғана ... сонымен бірге олардың даму деңгейімен, шаруашылық, әлеуметтік және мәдени құрылыста мемлекеттің ауқымдарымен және ... ... ала ... ... ...  -  - бұл ең алдымен, ұдайыөн-дірістік қатынастар. ... ... ... және ... ... ... ... бұл жүйені қайта құруға, өндіріс тиімділігін көтермелеуде бөл-гіштік қатынастардың рөлін күшейтуде тұрақты қажеттілік болады. ... өнім мен ... ... ұдайы өндірілуінің , рыноктық қатынастардың да-муы үдерісінде кәсіпорындардың мемлекеттік бюджет пен кредит жүйесімен қаржылық қатынастарының, шаруашылық механизімін жетілдірудің нысандары мен ... ... ... ... ... ... бел-гіленген бағдарламаларын, экономикалық өсудің қарқындарын жүзеге асыруда және ... ... ... ... ... қатынастар мен қаржылардың ынталандырушы рөлін арттыру мақсаты болады. Жалпы қаржының сияқты ... ... ... ... ... ... мәселе бойынша экономи-калық әдебиеттерде бірыңғай пікір жоқ. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржыларын айқындайтын экономикалық қатынастар жүйесіне не кіреді? ... ... ... сатып алу-сату, со-нымен бірге шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық қа-тынастарына әсер ететін, бірақ өзі қатынастардың элементі болып қызмет ... ... ... ақы ... ... пайда болатын ақшалай қатынастарды қаржыға жатқызуға болмайды деп санай-ды. Алайда ғалымдар - қаржының ... ... ... ... ... ... ... жатқызады, өйткені өндіру мен айырбастауда қаржылық қатынастардың барын мойындайды. Мәселен, айырбастау кезінде өнімді өткізуден алынатын табыс қалыптасады, одан шаруашылық ... ... - ... ... және ... ... ... Өткізу барысы жеткізілім келісімшарттарының талаптары сақталынбаған кезде қаржылық санкцияларды қолданумен, жет-кізуші мен сатып алушының екі ... ... ... ... ... ... пайда болатын ақшалай қатынастар арнаулы қорлар-ды: еңбекке ақы төлеу, ... ... ... ... ... ... тұрақты пассивтер бөлігінде) қорларын жасаумен және жұмсаумен қоса жүреді. Ұдайыөндіріс-тік тұжырымдаманың жақтаушылары қаржылық ... ... ... ... ... қорларының толық айналымының барлық стадияларына қатысады деп санайды. Осы-ған байланысты шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы ұдай - ыөн - ді - ріс - тік - функ - ... деп ... ... ... Оның ... жай және ... ... өндіріс кезін-де материалдық және ақшалай қаражаттар арасындағы олардың толық айналымы үдерісіне сәйкестікті қамтамасыз етуде болады. Ол үшін шаруашылық ... ... өнім ... ... ... жоспарлары, болжамдары және ниеттері, белгіленген экономикалық нормативтер негізінде уақыттың ... бір ... ... ... мен ... ... әзірлейді; шығыс-тар қандай дәрежеде меншікті қаржылық ресурстар, бағалы қағаз-дар ... ... ... мен ... ... ... ... қаражаттары, банк кредиттері есебінен, ерекше жағ-дайларда бюджеттен бөлінетін қаржы есебінен жабылу мүмкіндігі анықталады. ... ... ... ... ... өнімдері, олардың капиталы  -  негізгі және айналым капиталы ұдайы өндіріледі. Қызметтер сферасында адамның тіршілік қыз-метінің аса ... ... ...  - ... ... мәдени және рухани құндылықтар ұдайы өндіріледі. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының ба - қы - лау - функ - ... ... ... рөл ... есепсіз және бақылаусыз шаруашылық жүргізуге болмайды. Ақ-шамен бақылау тек шаруашылық жүргізуші субъектілердің ішін-де ғана емес, сонымен бірге оның ... ... ... ... және ... ... өзара қарым-қа-тынастарында да жүзеге асырылады. Субъектілер арасындағы өзара қатынастарда бақылау жеткізілім тауарларға, көрсетілген қызметтерге және орындалған жұмыстарға ақы төлеу кезінде ... ... ... ... іс-әрекет кезінде ба-қылау бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуы кезінде, банк кредиттерін алған және қайтарған кезде жүзеге ... ... ... ... ... ... сферасында-ғы өндірістік қатынастардың айрықшалықты өзіндік ерекшеліктері, таза қаржы-лық қатынастардың басқа ақшалай қатынастармен матасуы, өндірістік қорлар-дың толық айналымымен олардың аса ... ... ... ... пікірлері бойынша, кәсіпорындар мен салалар қаржысы жалпы белгілерге ... ... ... ... ... бар қаржы жүйесі-нің буыны болып табылады дегенге жеткізеді. Олардың пікірлері бойынша, егер бұл буынға кәсіпорынның ақшалай қатынастарының ... ... ... онда ... ... ...  -  кәсіпорындар мен ұйымдардың ақшалай шаруашылығы бар екені туралы мәселені қоюға болады. ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының мынадай ірі - лен - ді - ріл - ген - топ - та - рын - ... ... ... бас - қа - әр - түр - лі - кә - сі - по - рын - дар - мен - жә - не - ұйым - дар - ... өнім ... түсім-ақша алу, өткізуден тыс табыстар түсіру, материалдық шығындарды төлеу, шарт міндеттерін ... ... ... төлеу және алу, бағалы қағаздарды өткізу, басқа кә-сіпорындардың акциялары мен ... ... ... олар ... ... мен ... төлеу және алу үдерісінде, коммерциялық несиелендіру кезінде қалып-тасады); өзі - нің - ең - бек - ұжы - мы - ... ... ... ақы ... ... қорын жасауды, табысты (пайданы) бөлу және тұтыну қорынан жұмыскерлерге жәрдемақылар төлеуді, сонымен бірге жұмыскерлердің қаражаттарын ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін үлес-тік жарналарды) ортақтастырады; мем - ле - кет - пен -  бюджетке салықтар төлеу, бюджеттен ... ... ... ... ... ... алған кез-де, соңдай-ақ олар бойынша төлемдер алғанда, валюталық қорлар мен ресурстарды қалыптастырғанда; банк - тер - ... ... бұл тобы банк ... алу, ... қайтару, кредиттер бойынша пайыздар төлеу, банктерге уақытша пайдалануға белгілі бір ... мен бос ... ... банк ... бағалы қағаздармен жасалатын опера-циялар нысаны түрінде іске асады); сақ - тық - ор - ган - да - ры - мен - ... ... ... және ... емес ... сақтандыру жөнінде; жо - ға - ры - ұйым - дар - мен -  - ішкісалалық қайта бөлу ... ... ... ... ... бөлу кезінде, жалгерлік тө-лемдер бойынша және басқалары); құ - рыл - ... - лар - ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін қаржылық жарналар-ды (салымдарды) төлеу кезінде, сондай-ақ шаруашылық жүргізу-ші субъектінің пайдасын бөлгенде және оның бір бөлігін ... ... ... ... ... ... және т.с.с. Шаруашылык жүргізуші субъектілердің қаржысына, бір жағынан, жалпыкаржылардыңэкономикалықтабиғатынсипаттайтынбелгілер, басқа жағынан, қоғамдық өндірістің түрлі сферасындағы қаржылар-дың ... ... ... ... тән. ... ... бұл ... тән мынадай негізгі белгілерді атауға болады: 1) қар - жы - лық - қа - ты - нас - тар - дың - көп - қыр - лы - лы - ғы, ... ... мен ... ... сан ... 2) өн - ді - ріс - тік - құ - рал - дар - дың - (ка - пи - тал - дар - дың) - мін - дет - ті - бо - ... ... ... ... және қайта бөлумен байланысты катынастардың пайда болуы. Өндірістік капиталдар -  бұл өндірістің серпінді элементі, олар өндірістің өзі сияқты үз-діксіз ... ... ... ... ... нысандардың тұрақты ауысымы болып отырады. Шаруашылық жүргізуші суб-ъекті қызметінің кез ... ... ... ... мате-риалдық-заттай және ақшалай нысанда болуы мүмкін; 3 ) жоғары бел - сен - ді - лік,кәсіпорынның ... ... ... ... әсер ету ... 4) шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы бүкіл қар-жы жүйесінің  бас - тап - қы ... ... ... ... ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - дің - қар - жы - сы - деп - өнім - (жұ - мыс, - қыз - мет - тер - көр - се - ту) - өн - ді - ріп, - са - ту - ке - зін - де - ақ - ша - лай - та - быс - тар - ды, - қор - ла - ным - дар - ды - жә - не - қор - лар - ды - жа - ... - бө - лу - мен - жә - не - пай - да - ла - ну - мен - бай - ла - ныс - ты - эко - но - ми - ка - лық - (қар - жы - лық - не - ме - се - ақ - ша - лай) - ... ... ... ... мен ... ... ... өнімді, жұмысты, қызмет-терді өткізуден түсетін түсім-ақша; кәсіпорынның жалпы және таза табыстары. 7.2. ... ... ... сыныптамасы Толып жатқан шаруашылық жүргізуші субъектілер әр түрлі белгілері бойынша сыныпталады және оларды осы немесе өзге түрі ... ... ... ... ... ... айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің құрамына материал-дық өндірістің барлық кәсіпорындары және рыноктық экономика жағдайларында ... ... ... есеп ... жүзеге асыратын өндірістік емес сфераның бір бөлігі кіреді. Шаруашылық жүргізуші субъектілер  - кәсіпорындар мен ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... (бірлестіктер), ұлт-тық компаниялар және басқалары), мекемелер әр түрлі белгілері бойынша сыныпталады және оларды не ол, не бұл түрі ... ... ... ... ... сипатына елеулі әсер етуі мүмкін (7.1 сызбаны қараңыз). Ме - же - леудің - ең - жал - пы - бел - гі - ... ... ... ... ... ...  -  ма - те - ри - ал - дық - не - ме - се - ма - те - ри - ал - дық - емес - (қыз - мет - тер - сфе - ра - сы) - сфе - ра - ға - ... ... ... Қыз - мет - тің - ма - те - ри - ал - дық - сфе - ра - сы - ... ... субъектілері бүкіл қоғамның тіршілік әрекетінің негізі болып табылатын материалдық өнімдер мен игіліктерді ... Бұл ... ... ... бір ... оның ... ішінде (өнді-рістік тұтынудың өнімдері) тұтынылады, басқа бөлігі ... ... ... ... ... емес сфераға да бағытталады. Қыз - мет - көр - се - ту - сфе - ра - ... ... ... ... ... қызметтерді жасау үдерісі, әдеттегі-дей, олардың тұтыну үдерісімен тоқайласады, яғни олар қорда-лауға, сақтауға жатпайды.* ... ... екі ... ... ... айыр-машылықтары бұл сфералардың қаржысын ұйымдастыруға  -  қаржыландыру, ... мен ... ... ... ... ... ... қозғалысы кезінде де, сондай-ақ қызметтің қаржылық нәтижелерін қалыптастыру  -  қорланымдар-ды, табыстарды немесе пайданы бөлу және пайдалану кезінде де * ... ... ... ... орын ... ... ... беру-де, ғылымда  -- іскерліктің, білімділіктің, басқаруда -- басқару тәжірибесінің, машықтың қорлануы. 7.1 сызба. Шаруашылық ... ... ... ... ... ... сфера қорларының қозға-лысында өндірістік босалқы қорларды, аяқталмаған өндірісті ... ... өнім және ... емес ... басқа үдеріс-тердің қозғалысымен байланыстылары елеулі орын алады. Сфералар ішінде са - ла - лар, - қо - сал - қы - са - ла - ... ...  -  қыз - мет - түр - ле - рі) ... көрсетіледі, оларға төменгі шаруашылық жүргізуші субъектілердің қатыстылығы қаржыны ұйымдастыруда бейнеленеді. Салаға бөлу экономика-лық қызметтің сапалық біртектілілігін бейнелегенмен сонымен бірге ... ... ... қосалқы салалары немесе топтары шеңберінде оның көп әр алуандылығын шамлайды. Бұл ... ... ... сипатымен байланысты. Мысалы, машина жасауда өнім түрі айтар-лықтай ... ... бұл ... ... ... ... ... Қорлардың қозғалу және толық айналымына қызмет көрсету сипаты бұл жерде өндірістің ұйымдық-технологиялық тұрпатына байланысты болып келеді: ... ... ... ішінде ірі сериялық, орта сериялық, ұсақ сериялық), дара өндіріс. Негізінен материалдық өндіріс сферасында қаржыларды ұйымдастыруға өнімді жасаудың өндірістік циклінің ұзақтығы, ... ... ... әсер ... ... ... ауыл шаруашылығы, құрылыс өндірісі үшін сипатты болады. Мұндай факторлар өндіріс шығындарының мөлшеріне әсер етеді, ... ұзақ ... ... ... ... өндірістер аяқталмаған құрылысқа қаражаттарды едәуір аударуды тудырады, мұның өзі кредиттерді пайдалану кезінде пайыздардың көп сомасын төлеуге ұрындыра-ды; құрылыста ... ... ... ... көбеюін тудырады. Табиғи-климаттық факторлар жалақыға, сақтандыруға, басқа қосымша шығын-дарға аудандық коэффициенттер төлеуге байланысты шығындардың көбеюіне апарады. Ақырында ... ... ... ... нәтижелеріне әсер етеді: рыноктық бәсеке жағдайларында мұндай кәсіпорындар өнімді сату кезінде аз табыс алатын болады немесе рынокта ... ... ... үшін оны барынша көбейтудің қаржылық әдістерін табулары тиіс Шаруашылық жүргізуші субъектілерді сыныптаудың басқа белгісі олардың қар - жы - лық - қыз - ме - ті - нің - си - па - ты -  ком - мер - ... - жә - не - ком - мер - ... - емес - қыз - ме - ті ... ... Коммерциялық және коммерциялық емес қызмет болып межелену Қазақ-стан Республикасы Азаматтық кодексінде бекітіліп берілген, онда заңи тұлға ұғымы анықталады. За - ңи - тұл - ... ... ... жүргізу немесе же-дел басқару құқығындағы оқшау мүлкі бар және сол ... өз ... ... ... ... ұйымды айтады. Өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтық міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алады, сотта талап-кер және ... бола ... Өз ... ... ... ... пайда келтіруді көздей-тін (коммерциялық ұйым) не мұндай мақсат ретінде пайда келті-ре алмайтын және алынған пайдасын ... ... ... емес ... ұйым заңи ... бола алады. Ком - мер - ция - лық - ұйымболып табылатын заңи тұлға мемлекет-тік кәсіпорын, ... ... ... ... нысандарында құрылуы мүмкін. Ком - мер - ция - лық - емес - ұйымболып табылатын заңи тұлға меке-ме, қоғамдық ... ... ... ... қор, діни ... ... және заң ... көзделген өзге де нысанда құрылуы мүмкін және ол кәсіпкерлік қызметпен ... ... ... сай ... ... ғана ... ... Сыныптаудың бұл белгісіне қатысты қаржыны ұйымдастыру қызметті қамтамасыз етудің түрлі қағидаттарына: ком - мер - циялық - есеп - кенемесе ... бір ... ... ... ... ... жабатын бюд - жет - тік - қар - жы - лан - ды - ру - ... Егер ... ... және ... емес ... ... ... онда соңғысы тиісті қаржылық зардаптарға ұшыратады: мұндай қызметтің өзін-өзі қаржыланды-рылуын үйымдастыру, салықтар мен басқа міндетті ... ... ... ... немесе пайданы бөлу. Ком - мер - ция - лық - қыз - мет - тің - мақ - са - ... алу ... ... ... ... ... ... сферасы кәсіпо-рындарының басым бөлігі және материалдық емес сфера ұйым-дары мен мекемелерінің едәуір бөлігі жұмыс істейді. Өндірістік емес ... ... ... ... мемлекет-тік басқару, қорғаныс, мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру және қамсыздандыру, құқықтық тәртіпті қорғау, айналадағы ортаны ... ... ... мен ... ... мәдениеттің және шығармашылықтың үлкен тобы, іргелі ғылым ком - мер - циялық - емес - сек - тор - ... ... ... емес ... ... (пайда) алуға емес, бүкіл қоғам үшін, соның ішінде халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуге қажет функциялар мен ... ... ... ... ... ... сыныптаудың маңызды белгісі мен - шік - тің - бел - гі - лі - бір - ны - са - ны - ... ... ... табылады. Заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасында меншіктің екі нысаны қабылданған: жеке меншік және мемлекет-тік меншік. Же - ке - мен - ... және ... ... емес заңи ... мен олардың бірлестіктері ретінде болады, жеке меншіктің айырықша түрі ретінде қо - ғам - дық - ұйым - дар - дың - мен - ші - гі ... Мем - ле - кет - тік - мен - ... - пуб - ли - ка - лық - жә - не - ком - му - нал - дық - мен - шік - ... ... ... ... нысандарының ішінде шаруашылықты жүргізудің ұйымдық-құқықтық нысандарының көптеген ... ... ... әр ... ... ... қа-лыптасуы мүмкін: 1. Мемлекеттік меншікке негізделген мем - ле - кет - тік - кә - сі - по - рын - дар, ... ... рес - пуб - ли - ка - лық -  ... ... ... және ... ... жалпымемлекеттік міндеттерін шешу үшін; ком - му - нал - дық - мен - шік - те - гі - кә - сі - по - рын - дар -  ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктерін қанағаттандыру жөніндегі міндеттерді шешу үшін, жергілікті бағынышта болады. * За - ңи - тұл - ға - лар - дың - же - ке - мен - ші - гі - не - не - гіз - дел - ген - ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер: әр ... ... ... ... ... ... ... қоғамдар, кооперативтік кә-сіпорындар мен ұйымдар. * Қо - ғам - дық - бір - лес - тік - тер - дің - мен - ші - гі - не - не - гіз - дел - ген - ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер * ... ... ... ... заңи ... мен ... ... біріктіру негізіндегі бір - лес - кен - кә - сі - п - орын - дар. * ... ... ... же - ке - мен - шік - ті - ша - руа - шы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер. * ... ... ... әр ... нысандарының қатысуындағы ара - лас - кә - сі - по - рын - ... ... ... ... мен ... ... ... теңдей қорғау Қазақстан Республикасы заңна-масымен кепілденілген. Ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - дің - ұйым - дық - құ - қық - тық - ны - са - ... ... ... ... ... ол ... ... субъектілердің құқықтық тәртібіне айтарлық-тай өзгерістер енгізді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ұйымдық-құқықтық нысандары мен олардың мөлшерін ажырата білген жөн. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ұйым - дық - құ - қық - тық - ны - сан - да - ... ...  -  ... жеке ... (әр ... ... ... бойынша шаруашылық жүргізуші субъектілер ша - ғын, - ор - та - жә - не - ірі -  ... ... ... ... ... әр ... ... шағын шаруашылық жүргізуші субъектілердің өндірістік және ұйымдық міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... олардың дамуын ынталандыру мақсатында параметрлері анықталған. Мәселен, Қазақстанда жекеше кәсіпкер-ліктің субъектілеріне дара кәсіпкерліктің, макробизнестің, ... және орта ... ірі ... ... ... Шаруашылық жүргізуші субъектілердің әр түрлі сыныптама-лық сипаттамаларының сан алуандығы, олардың мүмкін болатын үйлесуі қаржы жүйесінің бұл буынының қаржылық ... ... оны ... ... ... ... ... реттемелеуді, жақсы жолға қойылған басқаруды және қар-жылық үдерістерді бақылауды ... ... ... меншіктің әр түрлі нысандары шаруашылық жүр-гізуші субъектілерінің қаржылары ... ... ... ... бұл ... жүргізуші субъектілердің ұйымдық-құқықтық мәртебесіндегі айырмашылықтар кәсіпо-рындарды басқару механизмінің кейбір ... ... ... ... және осымен байланысты болатын қаржылық ресурстарды қалыптастырып, бөлудің нысандарын анықтайды. Бұл ең алдымен жарғылық капиталды қалыптастыру көздері-не, табысты бөлуге және ... ... ... ... ... болып отыр. 7.3. Негізгі ұйымдық-құқықтық нысандардың шаруашылық жүргізуші субъектілері қаржысының ерекшеліктері ... ... ... қатынастардың дамуы мемлекеттік, жекеше немесе ұжымдық меншікке негізделген түрлі ұйымдық-құқықтық нысандардың шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... меншіктің мемлекеттік емес нысанын құрайды. Экономиканың негізгі буыны ретіндегі шаруашылық жүргі-зуші субъект меншік нысандары мен ... ... әр ... ... ... ... мен ... дамуы кезінде жұмыс істейді. Меншік нысандарына қарай шаруашылық ... ... ... қа - лып - тас - ты - ру - дың - ерек - ше - лік - те - ... ... ... ... секторының жекеше шаруашы-лық жүргізуші субъектілерінің қаржылық қорлары мына ... ... ... меншікті көздер (амортизациялық аударым-дар, таза табыс, банк кредиттері; бағалы қағаздар шығарудан тү-сетін қаражаттар); ... ... ... бұл ... ... ... ... және бюджеттен тыс қорлардан қаржы бөлумен толықтырылады; кооперативтерде  - кооператив мүшелерінің үлестік жарналарының ... ... ... ... ... ... ... қорлардың көздері бойынша оларды құрудың аралас ны-сандары кездеседі. Мысалы, негізгі құралдар мен ... ... ... ... ... жататын мемлекеттік коопе-ративтерде жұмыскерлердің үлестік жарналары болымсыз рөл ат-қарады. Мемлекеттік акционерлік қоғамдарда да осылай. Өндірістің бастапқы қорларының ... ... ша - ру - ашы - лық - қыз - мет - тің - қар - жы - лық - нә - ти - же - ле - рі - бө - лі - ніп, - пай - да - ла - ны - ла - ... ... ... ... ... үлестік та-быстар, бюджеттің шығыстарын (бюджеттік кредиттерді) және бюджеттен тыс қорларды өтеу. Үлес - тік - жар - на - не - гі - зін - ... ... ...  - шаруашылық серіктестіктерінің, кооперативтердің, бірлескен кә-сіпорындардың қаржысын ұйымдастыру ... ... ... ... және ... ... әрбір қаты-сушының мүліктегі үлесіне сәйкес кейінгі бөлудің ерекшелікте-рімен анықталады. Мұндай кәсіпорындардың құрылтайшылары мен ... ... ... ... ... ... әр түрлі түрлері (үймереттің, ғимараттың, жабдықтың және басқаларының), мүліктік құқықтар (жерді, табиғи ресурс-тарды, мүлікті, зияткерлік (интеллектуалдық) меншікті ... ... ... жүзеге асырады.  заңға сәйкес ша - ру - а - шы - лық - се - рік - тес - ті - гі - ... ... ... ... салымдарына (үлесіне) бөлінген, өз қызметі-нің негізгі мақсаты пайда түсіру деп ... және заңи ... ... ... коммерциялық ұйым. Шаруашылық серіктестігінің мынандай нысандары белгіленген: 1) толық серіктестік;2) сенім серіктестігі;* * Сенім серіктестігі өзінің бүкіл мүлкімен серіктестіктің ... ... ... ... ... алып ... қатысушыларды және серіктестіктің кәсіп-керлік қызметіне қатыспайтын жауапкершілігі шектелінген қатысушыларды кіріктіреді. 3) жауапкершілігі шектеулі ... 4) ... ... бар ... 5) ... қоғам; То - лық - се - рік - тес - тік - ... мен ... ... ... ... жарғылық қорына салған олардың салымдарының мөлшеріне үйлесімді ... ... ... - кер - ші - лі - гі - шек - теу - лі - се - рік - тес - тік - пен - се - нім - се - рік - тес - ті - гін - де - де ... ... Қаржылық қатынастардың ак - ционер - лік - қо - ғам - ғасәйкес белгілі бір ерекше-ліктері акцияларды өндірістік және ... ... ... ретінде қолданғанда көрінеді. Бұған ак - ционер - лік - қо - ғам - дар - қыз - ме - ті - ... ... әр ... мүмкіндік туғызады. Қаржыны ұйым-дастыруға акциялар категорияларының (кәсіпорынның акциялары, еңбек ұжы-мының акциялары, ... ... ... олардың түрлерінің (артықшылықты, жай акциялар) әр алуандығы әсер етеді. Акционерлік қоғамның ба - ла - нс - тық - та - за - та - бы - ... ... ... ... Та - за - та - быс(салықтарды төлегеннен кейін) ... ... ... және ... ... ди - ви - де - нд - тер - тү - рін - ... ре - зе - рв - тер - ге, - өн - ді - ріс - ті - да - мы - ту - ... ... ... шешімімен қарастырылған өзге мақсаттарға аударылады. Акционерлік қо-ғам жарғылық капиталдың 15 пайызынан кем емес мөлшерде ... ... ... ... Акционерлік қоғамның мынадай жағдайда жай акциялар бойынша дивиде-ндтер төлеуге құқығы жоқ: қоғамның  жағымсыз меншікті капиталы кезінде; егер қоғам төлеу ... ... ... нышандарына жауап берсе. Қоғам жарғыға сәйкес салықтарды төлегеннен ... ... ... бөлу үшін табыстың белгілі бір пайызын, соның ішінде ... ... ... ... түрінде бөле алады. Ди - ви - де - нд - тер - ак - ... - тү - рін - де - (та - быс - тың - ка - пи - тал - ға - айна - луы), - об - ли - га - ... - мен, - ... - лар - мен, - егер - бұл - жар - ғы - да - қа - рал - са, - тө - ле - не - бе - ре - ... ... ... экономикалық жағынан дамыған елдер-де тиімді жұмыс істеуде және әлемдік практикада көпшілікке танылған нысан болып табылады. Ол ұсақ меншік ... ...  - ... ... ... ... ... немесе салалардың қаражаттарын неғұрлым тиімді қалыптастыруға қатысуға араластырады (тартады), қаржылық ресурс-тардың қызметтің аса басымырақ сфераларына қайта құйылымына мүмкіндік ... ... ... құндылығына қаражаттардың жеке иелері үшін, тіпті жеке қаржы институттары үшін қиын болатын жеткілікті ірі кәсі-порындарды құру ... ... ... ... ... тек оның ... сұранымының ауқымымен, басқарушылықпен, рыноктың даму перспективаларымен ғана сәйкестенеді. Акцонерлік нысанның аса маңызды ар-тықшылығы  - ... ... бір ... ... ... ... оның ... сатып алу арқылы қатысу мүмкіндігі. Бұл ретте әр түрлі нұс-қалар пайдаланылады: кәсіпорындарға  -  -  - ... ... ... ... ... үшін басқа өңірлерде орналасқан ұқсас кәсіпорындарға қатысу; өнімнің орнықты ... ... ... ... және ... ... ... пайда алу мақсатымен неғұрлым табысты кәсіпорындарға қатысу. Рынок жағдайларында акционерлік қоғамдардың басқа ұйымдық-құқық-тық нысандарға қарағанда айтарлықтай орнықтылығы болды. ... ... ... қоғамның қалыптасу мүддесіне бөлуден уақытша бас тарту, рынокты жеңіп алу, неғұрлым ... ... ... ... және келешекте табыстың айтарлықтай өсуіне жетуге бағытталған қосымша күрделі жұмсалым-ды жүзеге асыру есебінен қол жетеді.  яғни тек ... ... ... ... ... ... қағидаты-ның іс-әрекет етуі дара қаражаттар негізінде пайда бола алмайтын, айтарлықтай ... ... ... алу және ... ... көзқарасы тұрғысы-нан) кәсіпорындар құру үшін алғышарт болып табылады. Акционерлік ұйым ... кор - по - ра - ... -  - ірі ... ... ... ... істейді. Корпорация қандайда бір мақсатқа жету үшін біріккен және құқықтың ... ...  - жаңа заңи ... ... ... ... ретін-де анықталады. Әдеттегідей, корпорация қатысушылардың үлестік меншігін және жалдау бойынша жұмыс істейтін кәсіби басқарушылардың (менеджер-лердің) басқару функцияларын орындауын қарастырады; ... ... қор ... ... ... ... көп таралған түрі хол - динг - болып табылады. Әр түрлі елдерде өндірістік және коммерциялық қызмет жүргізетін корпорациялар тран - сұлт - тық - кор - по - ра - ... ... Хол - динг - тік - ком - па - ния - не - ме - се - хол - динг -  -  - ... не ... ... және ... саясат жүргізу үшін басқа компаниялардың қызметін бағыттап отыру мақсатында олардың акцияларының бақылау пакеттерін иеленуші басты компания. Экономикада едәуір орынды мем - ле - кет - тік - сек - ... Бұл ... ... ... түрлері жұмыс істейді: ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - құ - қы - ғы - на ... ... же - дел - бас - қа - ру - құ - қы - ғы - ... ... кәсіпорын) кәсіпорындар. Бұл құқық қазыналық кәсіпорынның меншік иесінен алған және өз қызметінің мақсатына, ... ... ... мен ... ... ... ... актілерде белгіленген шекте сол мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқығын жүзеге асыратын ... ... ... ... ... меншіктің түріне қарай кәсіпорындар: 1) республика меншігіндегі кәсіпорындар  -  рес - пуб - ли - ка - лық - мем - ле - кет - тік - кә - сі - по - рын - дар; 2) ... ... ...  -  ком - му - нал - дық - мем - ле - кет - тік - кә - сі - по - рын - дар - бо - лып - бө - лі - не - ді; ... мемлекеттік кәсіпорын құрған мемлекеттік кәсіпорын ен - ші - лес - мем - ле - кет - тік - кә - сі - по - рын ... ... ... Мем - ле - кет - тік - тап - сы - рыс -  -  - ... ... ... тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді жеткізіліміне берілетін мемлекеттік ... ... ... ... қорытындыланған және лайықты түрде ресімделген қажеттілік, мұқтаж). Мемлекеттік тапсырыс мем-лекеттік көтере сатып алу арқылы іске ... Мем - ле - кет - тік - са - тып - алу - лар -  -  - ... ... үшін ... ... ... қызметтер сатып алу. Мем - ле - кет - тік - мұқ - таж - дар -  мемлекеттік ... ... бір ... және бұл ... нысаналы функциялар мен міндеттерді орындауымен байланы-сты қажеттіліктері, олар салық төлеушілердің тиісті ... мен ... тыс ... шоғырландырылған қаражаттары есебінен қанағаттандырылады. Мемлекеттік кәсіпорындар қызметінің негізі міндет-мақсаты (арналымы) қоғам мен .мемлекеттің қажетіне карай айқындалатын мынадай әлеуметтік-эко-номикалық ... шешу ... ... олар: мемлекеттің қорғаныс қабілетін материалдық жағынан қамтамасыз ету және қоғам мүддесін қорғау; экономиканың жеке ... ... ... ... ... қамтылған қоғамдық өндірістің сфералары мен салаларында бірінші қажеттіктегі тауарлар-ды (жүмыстарды , қызметтерді ) өндіру; мемлекеттік монополияға ... ... ... ... ... табылатын сфералардағы қызметті жүзеге асыру. Қазақстанда, мемлекеттік секторда ірі ұлттық - ... ... олар ... ... ... ... қамтамасыз ететін экономика-ның стратегиялық маңызды секторларында мемлекеттің ықпалы мен үлесі сақ-талынады. Экономиканың ... ... ... жетілдіру мақсатында Қазақстанда заңнамалық түрде  (соның ішінде мұнайлық операцияларды жүргізу бойынша ұлттық компания, жер қойнауын пайдалану бойынша ұлттық ... ... ... ... ... ... жол компаниясы), , ,  ұғымдары анықталған. Ұлт - тық - ком - па - ния -  -  - ... ... ... акционерлік қоғам, оның акцияларының бақылау пакеті мемлекетке немесе ұлттық холдингке жатады және Қазақстан Республикасы заңнамалық актілерінде ... ... ... ... ... ... ... стратегиялық маңызды са-лаларда қызметін жүзеге асырады. Ұлт - тық - бас - қа - ру - шы - ком - па - ния -  -  - ... мен ... бір ... ... ... ... ... акционерлік қоғам, қызметінің не-гізгі мақсаты оған меншік құқығында жататын дамудың ... ... мен ... заңи тұлғалардың акциялар пакеттерін (қатысу үлестерін) басқару бо-лып табылады. Ұлт - тық - хол - динг -  -  - ... мен ... бір ... Қазақстан Рес-публикасы болып табылатын акционерлік қоғам, меншік құқығында оған ... ... ... мен өзге ... ... ... пакеттерін тиімді басқару үшін құрылған. Мемлекеттік корпоративтік басқару институты  -  ұлттық холдинг және ұлт-тық басқарушы компаниялар сияқты институттарын ... ... ... ... және ... ... ... едәуір жақсартуға, сіл-кіністі жобаларды ойдағыдай іске асыруға және Қазақстанда қор рыногының дамуын ынталандыруға жағдай жасайды. 2005 жылы  мемлекеттік ... ... ... ... ... акционерлік қоғамы  мен  орнықты даму қоры құрылды.  холдингін құрудың негізгі мақсаты ... ... ... ... ... компаниялардың құндылығын көбейтіу.  АҚ-ның мақсаты Қазақстан экономикасының барлық секторларында ... және ... ... ... және ... ... ... Бұл ретте ұлттық холдинг пен ұлттық басқарушы компания ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілет-тілігі мен экономикалық белсенділігін арттыру; компанияларды корпоративтік басқарудың жақсы ... ... ... ... ... жөніндегі мақсаттарға жетуге Үкіметке жәрдемдесу. Белгіленгенді іске асыру акционер мен директорлар кеңестеріндегі өкілдіктің функцияларын жүзеге асы-ру арқылы ұлттық компаниялар мен даму ... ...  ... АҚ-ы мен  ... ... қатысуы жолымен жүзеге асы-рылатын болады.   ҰК АҚ,  АҚ,  АҚ,  АҚ,  ҰК АҚ ... ... ... ...  ... ...  АҚ,  АҚ,  АҚ, ... инновациялық қор АҚ,  АҚ,  АҚ және  ... ... ... ... мемлекеттік пакеттері жи-нақталған. Бұл құрылымдар өз топтарындағы ұлттық компанияларға қызметтің осы за-манғы жүйелерін енгізуге, олардың жұмысының экономикалық жағынан ... әрі ... үшін ашық ... ... ... 2008 жылы холдинг және  ұлттық әл-ауқат қоры>> атымен біріктірілді. Экономиканы және қаржы жүйесін тұрақтандыру бойынша бірлескен іс-қимылдардың ... ...  оны іске ... ... ... ... болып айқындалған. Қор осы жоспардың барлық бағыттары бойынша іс-шараларды іске асыруға қатысады. Егер халықаралық тәжірибеге назар аударатын болсақ, осы бағыттағы ... жоба ... ... асырылған екен. Онда қызмет бағыты біздің  ұқсас  атты ... ... ... ... Бұл ... ... ... Норвегияда, Ұлыбританияда және Қытайда қолдау тапқан. Корпоративтік басқарудың толыққанды теориясы өткен ғасырдың 80-жыл-дары қалыптаса бастады. Ол ... ... ... ... оның директорлар кеңесінің, акционерлері мен басқа да мүдделі тұл-ғаларының арасындағы қатынастарды камти отырып, экономикалық тиімділікті арттырудың негізгі ... бірі ... ...  қорының құрылуы мемлекет қатысатын компанияларды біріктіре отырып, отандық капитал мен қызметтердің, өндірістердің тиімділігін арттыруға, әлемдік ... үшін ... ... ... мен ... ... етуге мүмкіндік береді. Бірінші бағыт  -  қаржы секторын тұрақтандыру. Бұл бағыттағы негізгі мақсат банк секторының ... ... ... Осы ... Қор тура инвестицияларды бағыттайды және елдің жүйе құрушы банктерінің жәй акцияла-рын сатып алады, ...  - ақ ... ... ... бен артықшылықты акцияларды сатып алуды береді. Қор сыртқы борыштардың талаптарын өзгерту жөніндегі шараларға кіріседі. Екінші бағыт  -  ... мен ... ... ... ... ... ең жоғары санын аяқтау азаматтарды арзан бағамен жаңа ... ... ... ету, ... ... ... ... бар азаматтардың проблемаларын шешу. Қор екінші деңгей  -  ... ... ... ... 15 ... бірқатар кредиттік желілер ашады. Өз кезегінде, екінші ... ... ... 15 ... ... ерте өтеу құқығында қарыз алушылардың әртүрлі топтарына ипотекалық кредиттер беретін болады. Мынадай кредиттік желілер ашылады: * Алматы мен Астана қалаларында ... ... ... ... үй ... ... 10,5%-дан жоғары емес түпкілікті мөлшерлемелер бойынша ипотекалық кредиттер. * ... 3 ... ... қолданыстағы ипотекалық қарыздарды қайта қаржыландыру. * Әлеуметтік және ... ... ... ... ... ипотекалық қарыздарды қайта қаржыландыру. Үшінші бағыт  -  шағын және орта бизнесті қолдау. Бұл бағыт шеңберіндегі нәтижелер  -  ... ... ... ... ... қаржылық қолдаумен қамту және осының есебінен жұмыс істеп тұрған бизнесті қолдау, сондай-ақ жаңа ... және ... ... ... Бұл ... ... және орта бизнес субъектілеріне БВУ арқылы 14%-дан аспайтын тиімді мөлшерлемелер бойынша 7 жыл мерзімге ... ... ... ... шешу және ... ... кредиттік қаражаттардың қол жетімділігін қамтамасыз ету үшін  кәсіпкерлікті дамыту қоры ... және орта ... ... ... ... механизмін енгізетін болады. Шағын және орта бизнес тұрақты өтілімдермен қамтамасыз ету үшін  қоры жергілікті қоюшыларды дамыту бойынша ... ... ... бағыт  -  агроөнеркәсіптік кешенді дамыту. Бұл бағыт бойынша іс-шаралардың ... ...  ... ... ... табылады. Бесінші бағыт  -  индустриялық және инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру. Бұл бағыт бойынша нәтижелер  -  жаңа ... пен ... ... сондай-ақ жұмыс орындарын құру.  Қазақстанда экономикалық дамудың өзгеше өңірлік  ретін-де әлеу - мет - тік - да - му - мен - кә - сіп - кер - лік - тің - өңір - лік - кор - па - ра - ... - ры ... Әлеу - мет - тік -  - кә - сіп - кер - лік - кор - па - ра - ... - (ӘКК) -  -  бұл ... мен ... өндіріп, оларды сатудан пайда алу мақсатымен өзінің қызметін ... ... ... бизнес-құрылымдар. ӘКК-нің коммерциялық корпорациялардан негізгі айырмашылығы сол, алынған пайданы ӘҚҚ ... ... өңір ... ... ... ... мәдени мақсаттарын іске асыру үшін қайта инвестициялау болып ... ӘКҚ ... ... ... ... ... ... олардың көмегімен жергілікті жерлердегі инвестициялық жоба-ларды үйлестіру жүзеге асырылады. ӘКК оларға коммуналдық ... ... ... ... жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды (олар жаңа бизнес құру үшін пайданылады) беру жолымен әр түрлі өңірлерде қалыптасып отыр. Әрбір ӘКК өзінше ... ... ... ... ... және ... тиісті өңірінде мемлекеттік активтерді басқаратын холдингтік компания болып ... ... ары, ... тәжірибесінің жинақталуына және капиталдандыру дең-гейін арттыруға қарай, ӘКК өңірлік және ... ... ... қоса, ӘКК кеңейетін және олардың жауапкершілік сферасы ... ... Бұл ... ... жаңа жобаларды тартуға, шағын және орта бизнесті дамытуға, кооперацияларды күшейтуге бағытталған. Ен - ші - лес - кә - сі - по - рын -  өз ... ... ... ... ... құр-ған заңи тұлға. Еншілес кәсіпорындар құру құқығын шаруашылық жүргізу құ-қығындағы кәсіпорындар ғана пайдалана ... ... ... негізгі кәсіпорынды, соның ішінде монополияға қар-сы заң талабы күшіндегі кәсіпорынды ... ... ... ... дербес заңи тұлға етіп қайта құру, негізгі өндірістің тиімділігін арттыру үшін қосымша және мамандандырылған өндіріс құру, ... ... оған тән емес ... пен ... ... ... мақсатында құрылады. Кәсіпкерлікқызметтіжүргізудіңтиімдіұйымдық-құқықтықнысандарыныңбірі шетелдік фирмалар қатысқан бір - лес - кен - кә - сі - по - рын - ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде қатысушылардың салымда-ры (жарналары) есебінен құрылады. Бірлескен кәсіпорындар заңнамамен белгілен-ген салықтарды төлейді, бірлескен кәсіпорын жойылғанда оның резервтік ... ... ... ... мөлшерлемелер бойынша салық салынады. Республикада шетелдік фирмалар қатысқан бірлескен кәсіпорындарды құрудың және олардың іс-қимыл етуінің тәртібі заңнамамен белгіленген. Кәсіпо-рын ... үлес ... ... ... ... ... кепілдіктер, соның ішінде олардың салықтарды төлегеннен кейін қалған ... ... бір ... ... ... шет ... ... ұлғаймалы өн-діріске жұмсалымға салу мүмкіндігіне, басқаруға қатысуға, республика аумағында олардың меншігін құқықтық қорғауға кепілдіктер беріледі. Эко - но - ми - ка - ның - ... - ра - тив - тік - сек - то - ры - ... ... ... ке-шені буындарының бірі болып табылады. Рыноктық қатынастардың қалыптасу барысында меншік нысандарының дамуы қызметтің жаңа сфераларында шару-ашылық жүргізудің бұл ... ... ... ... және ... ... оның ... кең жол ашты. Қазіргі кезде кооперация жүйесінде кооперативтердің екі негізгі тұрпаты  -  ... және ... ... жұмыс істейді.  заңда өн - ді - ріс - тік - ... - ра - ... ... ... қызмет үшін мүшелік негізде, олардьң жеке еңбегімен қа-тысуына және мүшелерінің мүліктік салымдарын (үлестерін) ... ... ... ... делінген. Өндірістік кооперативтер тауарлар, өнімдер өндіріп, жұмыс атқарады, шаруашылық жүргізуші субъектілерге және халыққа қызмет көрсетеді. Өндірістік кооператив коммерциялық ұйым және заңи ... ... ... Ол жеке ... үшін ... ... тиым ... кәсіп-керлік қызметтің кез келген түрін жүзеге асыруға құқығы бар. Өндірістік кооператив мүлкін жарғылық салымдар, оның қызметінен алын-ған табыстар, заңнамамен тиым ... өзге де ... ... ... жыл ... пайдасынан аударымдар жасаудың есебінен ре-зервтік капитал құра алады, ол кооперативтің несие берушілер алдындағы ... ... ... етуге және көзделмеген шығыстарды өтеуге арналады. Өндірістік кооперативтің пайдасы жыл ... ... ... ... мен ... ... басқа міндетті төлемдер төленгеннен кейін қалған пайда кооперативтің толық қарамағында қалады және оның мүше-лерінің жалпы жиналысы мен кооперативтің құрылтай ... ... ... ... Тұ - ты - ну - коопе - ра - ти - ві ... және ... ... ... ... өзінің мүшелерін және басқа азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандырып отырады. Тұтыну кооперативтері сонымен қатар сан алуан өндірістік қызметті де ... ... яғни ... тұрпаттағы кооперативтер бола алады. Қазақстан Республикасы заңына сәйкес - се - ло - лық - тұ - ты - ну - ... - ра - ти - ... ... оның ... ... ... және өзге де қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүшелерінің ... ... ... ... ... ... асырылатын азаматтардың ерікті бірлестігі деп таны-лады. Заңи тұлға да ... ... ... мүше бола ... ... ... кооперативтері коммерциялық емес ұйымдар болып табы-лады және кәсіпкерлік қызметпен өздерінің жарғылық мақсаттарына сәйкес ке-летіндей дәрежеде ғана айналыса алады. ... ... ... ... ... өткізу, өңдеу, қызмет көр-сету, жабдықтау қызметін және заңнамаларда тиым салынбаған өзге де қызметті жүзеге асыру үшін мүліктік (үлестік) жарналар есебінен ... 7.4 ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері және оның әртараптандырылуы Шаруашылық жүргізудің рыноктық жүйесін қалыптастыр-ғанда маңызды проблема тауарларды ... бөлу және ... ... сфераларында, шаруашылық шешімдерді қабылдауда монополизмді жою, шаруашылықтың натуралдануына, респуб-лика өңірлерінің тұйықтанушылығына және өзін-өзі оқшаулану-ына жол бермеу болып ... ... бұл ... шешу ... ... ... ... кәсіпкерлік пен бә-секені дамыту, монополияға карсы саясатты жүргізу, ... ... ... кішірейту және әртараптандыру есебінен қосарлас өндірістік құрылымдарды қалыптастыру бағытында жүргізілді. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру - жолымен мем-лекеттік меншікті басқа ... жаң - ғыр - ту - бұл ... ... ... етуі ... ... ... материал-дық өндіріс пен қызметтер сфераларында нақты шаруашылық- тарды қалыптастыру үшін объективті алғышарттар жасалады,ол кәсіпкерлік пен бәсекені ынталандырады, ... ... ... ... ... ... жасайды. Мем - ле - кет - иел - ігі - нен - алу - − бұл ... ... ... ... ... ... мен тиісті өкі-леттіктерді мемлекеттен шаруашылық жүргізуші сүбъектілердің ... ... ... шаруашылықтық байланыстарды ден-гейлестікпен ауыстыру; мемлекет иелігінен алу меншік иесінің ауысымынсыз болуы мүмкін. Же - ке - ше - лен - ді - ру -  ... ... ... меншік-ті (жер учаскелерін, өнеркәсіп орындарын, банктерді, көлік және байланыс құралдарын, ... ... ... ... және т.c.c. жеке меншікке ақыға немесе өтеусіз беру. ... ... ... ... ... ... жеке адамдарға сату арқылы жүргізілуі мүмкін. Қазақстанда - экономиканы мемлекет иелігінен ... және ... ... не - гіз - гі - ны - сан - да - ры - ... болды: мемлекеттік кәсіпорынды акционерлік  қоғамға, басқа шаруашылық  қоғам-ға немесе серіктестікке ... ... ... ... ... ... ... акцияларды азаматтардың, сондай-ақ мүлкі мемлекеттік меншік болып табылмайтын заңи тұлғалардың конкурс бойынша немесе аукционда өтеуін ... алу; ... мен ... компанияларды әртараптандырғанда акционер-лік қоғамдар акцияларыңың, сондай-ақ агроөнеркәсіп кешенінің ... және ... ... ... акцияларының меншік иесінің шешімі бойынша өтеуін сатып алу. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру коммерциялық есептін режімін баянды етеді және каржылық ... ... ... ... табылады. Олар өндірістің барлық резерв-терін пайдалануға мүмкіндік беретін кәсіпкерлікті дамыту үшін ... ... ... ... жүргізу-ші субъектілер мүлкінің кұны шығарылатын өнімге немесе қыз-меттерге нақтылы қалыптасатын бағаларды, сұранымды, оның бәсекеге кабілеттілігін, ... ... ... даму ... әлемдік бағалардың деңгейін есепке ала отырып қалдық құны негізінде анықталады. Мемлекеттік кәсіпорындарды мемлекет иелігінен алудан және ... ... ... ... ... ... ... Түскен қаражаттар бірінші кезекте егер бағалау кезінде жекешелендірілетін кәсіпорын құны ... ... ... болса, оның борыштарын жабуға бағытталады. Жекешелендіруден алынған қаражаттарды пайдаланудың тәрті-бі мен бағытын Қазақстан Республикасының Парламенті анық-тайды. Бұл ... ... ... ... ... ... экономиканы тұрақтандыру, әлеуметтік саясатты жүзеге асыру, қосарлас өндірістік құрылымдарды, жаңа рыноктық құры-лымдарды құру қажеттігімен үйлестіріледі. Қайта - құ - ры - лым - ... ... ... мүмкін са - на - циялау - (қар - жы - лық - сау - ық - ты - ру), ... ... жою ... ... отырып жекелеген перспективалы бәсеке-ге қабілетті шаруашылық объектілерге өндірісті технологиялық жағынан негізделген саралаудың іс- шараларын қамтиды.Қайта құрылымдаудың ... ... ... ... ... ішінде банктерге, бюджетке, шектесушілерге кредиттік бере-шек деңгейінің мониториингі (зерделеу) болады. Стратегиялық маңызы бар, ... ... ... ... ... ... алып жүретін объектілерге қатысты қар - жы - лық - эко - но - ми - ка - лық - сау - ық - ты - ру - (са - на - ... ... Іс - ... - ... әкім-шілігінің, оның уәкілетті органының, тиісті мемлекеттік құры-лымдардың, қаржы- кредит мекемелерінің кәсіпорынды қайта құру және ... ... ... жөнге салу, өндірісті мүмкін болатын қайта кескіндеу, өткізім рыногын қалпына кел-тіру немесе ... ... ... активтері мен пассив-терін ретке келтіру, залалсыз жұмысты қамтамасыз ету, төлем ... ... ... ... ... ... ... іс-қимылдарының жүйесін қарастырады. Санацияланатын кәсіпорындарды қаржылық қол-дау қайтарымды негізде жүзеге асырылады. Бірыңғай мүліктік кешендер ... одан ары ... ... ... ... ... анықталған дәрменсіз мемлекеттік кә-сіпорындарға қатысты қайта құрылымдау мына әдістердің бірі-мен жүргізіледі: 1) ... ... ... ... құрумен кәсіпорынды саралау; 2) заңнамамен белгіленген тәртіппен жұмыс істеп тұрған заңи тұлғаға ... 3) ... ... ... ... ... алу және оны сату ... кейін өтеуін сатып алу құқығымен жалға беру; 4) кәсіпорынды жою және оның мүлкін иелену ( ... ... ... ... ... беру). Сонымен бірге санациялау қайта құрылымдық соттан тыс ... ... ... ... ... - ... ... олардың кредиторлармен уағдаластыққа жеткен жағдайларда қолданылады (екінші рәсім заңнамаға сәйкес, бо-рышқордың дүниесін сырттай басқаруды белгілеу). Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру мүмкін емес деп ... ... ... ... сот ... банк - ротдеп жарияланады. Олар  Қазақстан Респуб-ликасы ... ... ... ... рәсімдерге сәйкес жойылуға жатады. Рыноктық экономикада заңи ... ... ... ... жұтылу, бөлу, бөлініп шығу сияқты нысандары қолданылады. Қо - сы - лым - дар - мен - жұ - ты - лым - дар -  ... ... ... белгі-леуге арналған ұғым, бұл операциялардың мақсаты -  компанияларды, банктерді және т.с.с. бәсекелік артықшылықтарды алу және ұзақ ... бұл ... ... барынша көбейту мақсатымен біріктіру. Қосылымдар мен жұтылымдар кезінде рынокта ... ... ... ... және жұтылым операциялары мемлекеттік реттеудің предметі болып табылады, ірі мәмілелерді монополияға қарсы органдар ... ... мен ... ... ... отырған үрдістермен, халықаралық бәсекенің өсуімен, өндіріс технологиялары мен ... ... ... негізделген дамудың инновациялық тұрпатына дамыған экономика-лардың ауысуымен байланысты болып отыр. Меншікті ... ... ... кон - цес - сия -  келісімшарт бойынша мемлекеттік меншіктің объектілерін, сондай-ақ концессионердің қа-ражаттары есебінен жаңа ... ... ... ... ... және ... пайдалану мақсаттарында уақытша иеленуге және пайдалануға беру болып табылады. Концессияға минералдық ресурстардың, табиғат ресу-рстарының кеніштері , темір жолдар, автомобиль жолдары , ... әр ... ... басқа ірі инфрақұрылымдық және шаруашылық объекті-лері беріледі. ... ... ... ... және ... ...  -  клас - тер - лер - ... ... . - ... ... ... ...  -  қыз-меттің сан алуан түрлерінің бірнеше кәсіпорындарында технологиялық өзгертіп жасау бойынша жүзеге асырылатын бастапқы шикізаттан дайын өнім ... ... ... ... . Бұл ... ... шығындарын үнемдеу үшін жекелеген өндірушілердің аумақтық жақындығының артықшылығы болады. Кластер қатысу-шыларының арасында шаруашылықтық қатынастар келісімшарттық негізде ұзақ ... ... ... ал ... аспектіде олар дербес бірлік-тер болып қала береді. БА ҚЫ ЛАУ СҰ РАҚ ТА РЫ * Шаруашылық жүргізуші ... ... мәні ... * ... жүргізуші субъектілердің қаржысы қандай белгілермен си-патталады? 3 . ... ... ... ... ... ... пайымдаңдар. * Шаруашылық жүргізуші субъектілер қандай белгілер бойынша сынып-талады және осы белгілер бойынша олардың сыныптамалық айрықшылықтары-ның ерекшеліктері неде? * ... ... ... жүргізуші субъектілердің ұйымдық-құқықтық  нысандары қалай әсер етеді? * Шаруашылық серіктестіктерінің қаржысын ұйымдастырудың ерекшелік-тері неде? * ... ... ... ... ... ... * ... қатысуындағы бірлескен кәсіпорындар  қалай жұмыс істейді? * Экономиканың кооперативтік секторының ... және ... ... ... * ... ... негізгі нысандарының мемлекет меншігінен алу-дың, жекешелендірудің, қайта құрылымдаудың ерекшеліктері неде ? * ... ... ... ... ... не-гізгі бағыттары мен нәтижелерін баяндаңдар.  8-тарау. Коммерциялық негіздерде жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы8.1. Коммерциялық ... ... ... ... ұйымдастырудың негіздері Коммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілер та-быс (пайда) алу мақсатында құрылады және қызметтің бұл түрі ... ... ... ... ... Олар ... қызметін мынадай нысандарда жүзеге асыра алады: мем - ле - кет - тік - жә - не - му - ни - ци - пал - дық - кә - сі - по - рын - дар; - ша - ру - ашы - лық - қо - ғам - дар - мен - се - рік - тес - тік - тер; - өн - ді - ріс - тік - ... - ра - тив - ... ... атап өтілгендей, коммерциялық негіздерде материалдық өнді-ріс сферасы кәсіпорындарының басым бөлігі және материалдық емес сфера ұйымдары мен мекемелерінің ... ... ... ... коммерциялық банктер, сақтық ұйымдары, қаржы сек-торының басқа мекемелері (жинақ ақша-депозит мекемелері, ин-вестициялық қорлар, қор ... ... ... ... мен ақша-кредит рыноктарына қызмет көрсететін әр түрлі меке-мелер), сауда-делдалдық кәсіпорындар, ... ... ... ... ... және басқалары. Коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы қар-жы жүйесінің маңызды сфераларының бірі ретінде құн түріндегі ІЖӨ-ні жасау, бөлу және пайдалану ... ... Олар ... ІЖӨ мен ҰТ ... материалдық өндіріс сфера-сында іс-әрекет етеді. Сондықтан коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы материалдық өндіріс кәсіпорындары (ұйымдары) қаржысының мазмұнымен және ... ... ... ... ... ... Ком - мер - ция - лық - кә - сі - по - рын - дар - мен - ұйым - дар - дың - қар - жы - сы - деп - өн - ді - ріс - тік - ка - пи - тал - дар - ды - қа - лып - тас - ты - ру, - өнім - өн - ді - ріп, - оны - өт - кі - зу, - мен - шік - ті - қар - ... - ре - су - рс - та - рды - жа - сау, - қар - жы - лан - ды - ру - дың - сырт - қы - көз - де - рін - тар - ту, - олар - ды - бө - лу - жә - не - пай - да - ла - ну - үде - рі - сін - де - гі - эко - но - ми - ка - лық - қа - ты - нас - тар - ды - ... ... ... ... жиі ... ... қар-жылық қатынастар деп атайды, қаржылық қатынастар ақшалай қа-тынастардың бір бөлігі болып саналғанымен ол ақша қозғалысы кезінде ғана ... ... және ... және орта-лықтандырылмаған ақшалай қорларды қалыптастырып, пайдала-нумен қосарлана ... біз ... атап ... ... ... мен ... ... ұйымдастыру белгілі бір қағидаттарға негізделген, олардың қа-тарына мыналар жатады: коммерциялық есеп ... ... ... дербестік, өзін-өзі өтеу, өзін-өзі қаржыландыру, қаржылық-шаруашылық қызметтің қорытындысына ынталылық, оның нәтижелері үшін жауапкершілік, ... ... ... ... ... меншіктің барлық нысандарының теңдігі; қаржылық резервтердің болуы. 1. - Ком - мер - ция - лық - есеп -  ... ... ... ... ... ... негізге алына-тын қағидаты және басты әдісі. Мемлекеттік меншіктің шаруа-шылық жүргізуші субъектілеріне сәйкес дәстүрлі  ... ... ... жеке ... ... ...  ... қолайлы, алайда бұл ұғым-дардың экономикалық тұрғыдан маңызы бірдей. Коммерциялық есеп қағидаты кәсіпорынға оның қызметі үшін, оның жар - ғы - ... - пи - та - ... ... не - гіз - гі - жә - не - айна - лым - құ - рал - да - ... - пи - та - ... ... бөліп берілетінін білдіреді. Ша-руашылықты жүргізудің әдісі ретіндегі коммерциялық есеп қағи-даты шығындарды ... ... ... ... ... және ... ... қажет етеді. Коммерциялық  есептің  өзіндік  ерекшелігі: шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  қаржылық  тәуелсіздігі  ... ... ... ... ... ... майда реттемелеуден бос болады; қаржылық қатынастар субъектілерінің жұмыстың нақты нәтижелері және міндеттемелердің уақтылы орындалуы үшін ... ... ... ... ... есеп жағдайында шаруашылық жүргізуші субъектілердің банктермен, сақтық ұйымдарымен және мемлекетпен көптеген өзара қарым-қа-тынастары қалыптасады.    ... есеп ... кә - сіп - кер - ... іске асырылады. Рынок-тық қатынастардың дамуы меншіктің барлық нысандарының теңдігі қағида-тын, мүлікке иеліктің бостандығын және қызмет сфераларын таңдауды іске ... ... ... бастамаға және азаматтардың кәсіпкершілі-гіне жағдайлар жасайды. Коммерциялық есептің айқындаушы қағидаттары өзін-өзі өтеушілік пен өзін-өзі қаржыландыру болып табылады. Өзін - өзі - өтеу - ші - лік -  ... ... ... ... ... ол ... ... субъектінің өз өнімін (орындалған жұмыстарды, көр-сетілген қызметтерді) өткізуден түсетін түсім-ақша есебінен оны өндіру және жеткізілім жөніндегі бүкіл ... ... ... ... ... төменгі шегі  -  залалсыздық, яғни кірістер мен шығыстардың сандық теңдігі. Шығындарда өзін-өзі өтеушілікке жету  -  кәсіпорын өнім ... ... ... ... ... ... ... ортаға бейімделу кезіндегі кәсіп-орын қызметінің бастапқы кезеңінің мақсаты. ... ... ... жақсы даму перспективасы бар немесе басым маңызы бар шаруашылықтар сыртқы қолдауды пайдалана алатындықтан кәсіпорын рентабелді жұмыс істеуі тиіс; бірінші жағдайда ... ... ... ... ... ... қаржыландыруды пайдалану мүмкіндігі бар. Жеткізушілер, банктер, бюджет, әр түрлі кредиторлар тарапынан кәсіпорын-ға қойылатын талаптар мен міндеттемелерді кәсіпорынның уақытында қана-ғаттандыруға төлем ... ... ... ... ... ... ... бір рәсімдерді: санациялауды (сауықтыруды), қайта ұйымдастыруды, тәуелсіз басқаруға беруді, сатуды немесе таратуды қолданумен кәсіпорын заңмен белгіленген тәртіппен банкрот деп ... Өзін - өзі - қар - жы - лан - ды - ру -  -  ... ... ... ... ... ... шаруашылық қызметінің табысты болуының міндетті шарты. Бұл қағидат өнім өндіру мен ... ... ... ... ... ... жөніндегі шығындардың толық өтелуіне негізделеді, ол әрбір шаруашылық жүргізуші субъект өзінің ағымдағы және күрделі ... ... ... есебінен жауып отыратындығын білдіреді. Қаражаттардың уақытша жетіспеушілігі кезінде оған ... ... ... ... ... ... мен коммерциялық кредиттер есебінен (ағымдағы шығындарға пайдаланылады) және ұзақ мерзімді кредиттер ... ... ... пайдаланылады) қамтамасыз етілуі мүмкін, олар шаруашылық жүргізуші субъектінің қарамағында қалатын пайданың есебінен өтелінеді. ... ... мен ... ... дамуы жағдайларын-да өзін-өзі қаржыландыру қағидатын қамтамасыз етуге акционерлік капитал-ды, бағалы қағаздар бойынша дивидендтер мен пайыздарды, қаржылық опера-циялардан алынған табысты ... ... ... қол ... ... және ... қаржы көздері өзінің маңызын жоғалтты және олар негізінен экономиканың құрылымдық қайта ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілердің толық қар - жы - лық - дер - бес - ті - ті - гі - мен - жә - не - ... - кер - ші - лі - гі - ... ... ... өздерінің меншікті ресурстарын өз бетінше ұйымдастырып басқаруға, тарты-латын және қарыз қаражаттарын іздестіріп, айналымға салуға ... ... ... ... ... ... ... бөле алмайды. Қар-жылық қатынастарды мемлекет тарапынан реттеу ... ... ... ... ... ... ... түсім-ақшаны бөлудің, бағалы қағаздарды өткізудің, шығындарды өзіндік құнға жатқызудың және т.б. жүйесі мен тәртібін белгілеу арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... бюджет, қорлар алдындағы міндетті орындамағаны үшін заңнамада белгіленген қаржы-лық санкциялардың жүйесімен анықталған. ... ... ... ... ... өздерінің міндеттемелері бойынша меншікті мүлкімен жауапты болады. Шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... және кәсіпорындардың қаржылық ре-сурстарында сақтық компанияларынан түсетін сақтық төлемдерінің рөлінің ар-туымен ... ... ... ... нәтижелігіне мүдделілік бірдей дәрежеде кәсі-порындар мен ұйымдардың ұжымдарына, жеке жұмыскерлерге және жалпы мемлекетке тән нәрсе. Бұл ... іске ... ... ... ақы ... мемлекеттің оңтайлы салық саясатымен, таза табысты (пайданы) тұтыну мен қорланымға бөлуде экономикалық жағынан негізделген үйлесімдерді сақтаумен қамтамасыз ... ... ... ... ... ұжымдарын қаржылық ынталандырудың қуатты тұтқасы олардың өздері тапқан ... ... ... ... ... ... ... та-былады. Қар - жы - лық - жауап - кер - ші - лік - пен - мүд - де - лі - лік -  бір ...  -  ... ... тиімділігін арттырудың ынталандырмаларын жасау мен іске асыру үдерісінің екі жағы. Сөйтіп, екі экономикалық категорияның  -  экономиканың негізгі буыны -  ... ... ... сферасында қаржы мен коммерциялық есептің өзара байланысы көрінеді. 2. Жос - пар - лы - лық - қа - ғи - да - ... ... ... ... ... ... ... міндеттері-не, оларға жетудің белгіленген әдістеріне жетудің дәйектілігі мен мезгіліне қарай оның параметрлерін есептеу арқылы алдын ала қарастырылатынын ... ... ... және ... ... ... ... арқылы арнаулы құ-жатта  -  қаржы жоспарында (болжамында) бейнелеп көрсетілетін қаржылық көрсеткіштер анықталады. Шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерді егжей-тегжейлі пысық-таудың  -  жоспарлаудың орнына болжау қолданылады, яғни ... бар ... ... ... ... ... ... (моделдеудің, экстрополяциялаудың) және қорытынды-лаудың негізінде шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық дамуының болжамы жасалады. Болжам шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық ... ... ... ба-ғалау және кейінгі шешімдерді қабылдау үшін қызмет етеді. Шаруашылық жүргізуші ... ... ... ...  -  ... ассоциация, концерн және т.с.с. кіргенде шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы жоспарларының көрсеткіштері бұл ұйымдардың ... ... ... ... 3. ... ... ... мен - ші - гі - нің - бар - лық - ны - сан - да - ры - ның - тең - ді - гі - қа - ғи - да - ... ... мен ... түрлі нысандары  -  мемлекеттік, жеке меншік, шетел мемлекеттерінің және олардың заңи ұйымдары мен азаматтары-ның, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Меншіктенуші өз білгенін-ше өзінің мүлкіне иелік жасайды, пайдаланады және басқарып ұйымдастырады, оған ... ... ... келмейтін кез келген іс-әрекет жасайды, мүлікті кез келген шаруашылық және заңмен тиым салынбаған өзге де ... үшін ... 4. ... ... ... ... ұйымдас-тырудың қажетті қағидаты  -  басқарудың барлық деңгейлерінде қар - жы - лық - ре - зе - рв - тер - ... ... ... ... бо - луы. Қаржылық резервтер әр түрлі әдістермен өндірістік және әлеу-меттік қорлардың мөлшеріне пайызбен, пайда немесе табыстан тұрақты нормативтер ... ... ... ... мүмкін. Қаржылық резерв уақытша болатын қаржылық қиыншы-лықтарды жоюға және шаруашылықтардың қызметіне қажет қа-лыпты ... ... ... ... ... ... ... қаралмайтын өндірістік және әлеуметтік дамумен байланысты шығындарды (ойда болмаған шығындарды) қаржы-ландыруға арналған. Рыноктық экономика жағдайларында шаруашылық жүргізуші субъектілер-дің ... ... ... ... ... ... ... деңгейлес байланыстар күшейіп келеді, олардың банк жүйесімен өзара іс-қимылы нығайып келеді. Бұл ... ... ... бас ... жаңа ... құрылымдарды  -  экономикалық мүдделермен, бірыңғай акциялармен және мемлекеттің ... ... ... ұқсастық негіз-дегі және көпсалалық құрылымдарды жасауда көрінеді, бұл ... ... ... анағұрлым өміршең болып келеді.Мұндай өздігінен дамушы жүйелер шикізатпен, материалдармен, жиынтықтылаушы ... ... ... етеді, бір-бірінің және қаржы рыногының бос ақшалай қаражатта-рын тартады, мемлекетті рынок жағдайларында өндірісті басқару және ... ... ету ... оған тән емес міндеттерден босатады. Сонымен бірге өндіріс үдерісі демократияландырылады, өндірірушілердің нақты ... ... ... кәсіпкерлік пен бәсекенің бостандығы жағдайла-рында шаруашылық жүргізудің түпкілікті нәтижелері үшін олардың жауапкерші-лігі артады, ұлттық шаруашылықта ... ... ... ... 8.2. ... жүргізуші субъектілердің қаржылық қорлары Шаруашылық-қаржылық қызмет үдерісінде шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржылық қорларды  -  белгілі бір мақсаттарға ... ... ... қалыптастырып, пайдала-нады. Қорлардағы ақшалай қаражаттар үнемі қозғалыста болады: түседі, қордаланады, жұмсалады. Шаруашылық ... ... ... ... ... жеке саланың немесе бүкіл ұлттық шаруашылықтың өндірістік, шаруашылық және әлеуметтік қызметіндегі мақсат-міндеттеріне қарай әр түрлі ... ... Өз ... орындалуына немесе экономикалық жағдайдың өзгеруіне қарай кейбір қорлар жойылса, кейбірі өзгертіліп, қайсы біреулері жеке ... ... Ұзақ ... бойы ... жүргізуші суб-ъектілерде экономикалық ынталандыру қорлары  -  материалдық көтермелеу қоры, өндірісті ... ... ... даму ... көпшілік қолды тауарлар қоры (халық тұтынатын тауарларды шығаруды және өндіріс қалдықтарынан жасалынған басқа бұйымдарды ынталандыру үшін) жұмыс істеді. 1992 жылға ... ... ... өндірісті қаржыландыру және негізгі қорларды жаңарту үшін амортизациялық қор құрылды. Министрліктер мен ведомстволарда жал-пы салалық сипаттағы шығындарды ... ... ... ... ... субъектілерге қаржы көмегін көрсету үшін орталықтан-дырылған қорлар құрылды: ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша орталықтандырылған қорлар мен резервтер, бағаны реттеу қоры және басқалары. Қаржылық қорларда кәсіпорындар мен ұйымдар мүлкінің қозғалысы ... ... ... ... бұл ... ... ... және әлеуметтік қызметті басқаруда пайдалану үшін бейнеленеді. ... ... ... ... ... нысанын, пайдалану мөлшерін неғұрлым анық көрсетеді. Сондықтан кейбір қорлар бір мезгілде орындалуға белгіленген (жоспарланған), сондай-ақ іс жүзінде қол жеткен ... ... ... ... де болып табылады немесе есеп-қисап үшін бастапқы мә-ліметтер ретінде ... ... ... ... бір ... кәсіпорынның тұ-тыну қорын жұмсау ауқымы; кәсіпорынның бір жұмыскеріне шаққандағы бұл мөлшер оның ... және ... ... қанағаттандыру деңгейін көрсетеді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс істеуі үшін неғұрлым елеулілері мен ... мына ... ... ... жар - ғы - лық, - ре - зе - рв - тік - ка - пи - тал - дар, - қор - ла - ну - қо - ры, - тұ - ты - ну - қо - ры, - ең - бек - ке - ақы - тө - леу - қо - ры, - ва - лю - та - лық, - жөн - деу - қор - ла - ... ... ... жүргізуші субъектілер басқа да мақсатты ақшалай қорларды ... ... ... ме - ди - ци - на - лық - сақ - тан - ды - ру - қо - ры, - же - ке - ше - лен - ді - ру - қо - ры, - ... және ... инфрақұрылым дамуына қатысудың - үлес - тік - қо - ры және басқалары. Жар - ғы - лық - қор - (ка - пи - ... ... ... иесі ... ... берген шаруашылық жүргізуші субъект (ұйым) мүлкінің (капиталының) мөлшерін сипаттап көрсетеді және ... ... ... ... ... ... капиталды, материалдық емес активтерді, айналым құрал-дарын сатып алудың көзі ... ... Оның ... ... кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға қажетті жағдай-лар жасалады. ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады: негізгі капиталға жұмсалатын ин-вестициялар (күрделі жұмсалым), таза табыс есебінен болатын айналым капиталының өсімі, тауар-материалдық құндылықтар-ды бағалауға дейінгі және ... ... ... нәтижесінде көбейеді; негізгі құралдарды шығару немесе беру, оның тозығын есептеу, зияндарды ... ... ... ... ... есебінен кемиді. Акционерлік қо-ғамның жарғылық қоры қор рыногында акцияларды орналасты-ру кезінде ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің қарамағында қалатын қаражаттардың негізінде, яғни салықтар мен басқа төлемдерді төлегеннен кейін кәсіпорындар мен ұйымдар кешенді қорларды -  ... қоры мен ... ... құрады. Тұ - ты - ну - қо - ры мыналарды кіріктіреді: бүкіл жұмыскердің (өндірістік және өндірістік емес) еңбегіне ақы ... ... ... ... ... ішінде жылдың қорытындысы бой-ынша сыйақылар; еңбегі үшін ынталандырудың басқа түрлеріне жіберілетін ақ-шалай және натуралдық ... ... ... ... ... және ... ... белгілеуге жұмсалатын қаражаттар; шаруашылық жүргізуші субъектінің мүлкіне салынған жұмыс-керлердің акциялары мен салымдары ... ... ... ... ... ... ұсыныстар, өнертабу және жаңалық ашу үшін берілетін сыйақылардан бөлек ... жеке ... ... ... ... қоры еңбекке ақы төлеуге бағытталған қара-жаттар (өнім, жұмыстар және қызметтер өткізуден алынған тү-сім-ақшадан) және жұмыскерлерді ... ... мен ... ... ... үшін ... ... субъек-тінің қарамағында қалдырылатын таза табыстың бір бөлігі есебі-нен құрылады. Қор ... ... жеке ... ... Қор - ла - ну - қо - ры: шаруашылық жүргізуші субъектілер қарамағында қалатын та-быс (пайда); ... ... ... ... ... ... аударымдар; шығып қалған мүлікті өткізуден түскен түсім-ақша; банктердің кредиттері; жәй ақцияларды қосымша шығару; басқа көздер есебінен қалыптасады. Қорлану ... ... ... ... ... ету ... ... негізгі және айналым капиталдарын молықтыруға; ғылыми-техникалық дамуға, жаңа өнімдерді игеруге; табиғат қорғау шараларын жүзеге асыруға; өндірістік инфрақұрылым объектілерін (автомобиль жолда-рын, ... ... ... ... ... және ... өндірістерді және т.б.) салуға үлестік қатысуға; құрылысты және әлеуметтік инфрақұрылым ... ... ... ... ... үйлерін, пансионаттарды, сана-торийлерді, емханаларды, ауруханаларды, балалар мекемелерін, спорт ... мен ... ... ауыл ... ... ... ... қатысуға пайдаланылады. Ірі кәсіпорындар мен ұйымдар тұтыну мен қорланудың ке-шенді қорларының орнына көздері мен ... ... ... ұқсас мынадай жеке-жеке қорлар көздерін құрып, пай-далана алады: жа - ла - қы, - ең - бек - ке - ақы - тө - леу, - өн - ді - ріс - ті - да - мы - ту, - әлеу - мет - тік - да - му - қор - ла - ... ... ... ... қамтамасыз етуде қар - жы - лық - ре - зе - рв - тер - дің - (ре - зе - рв - тік - ка - пи - тал, - тәуе - кел - қо - ры, - сақ - тық - қо - ... зор. ... ... көшу ... ... маңыздылығы артпа-са, кемімейді. Қаржылық резервтерді шаруашылық жүргізуші субъектілердің өздері меншікті ... ... ... басқару құрылымдары (нормативтік аударымдар негізінде), ма-мандандырылған сақтық ұйымдары (сақтандыру әдісі арқылы) және мемлекет (әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің ... ... - ... ... ... ... ... болған қосымша шығындарды жауып, кәсіпорындардың қаржылық жағдайын тұрақтандыруды қамтамасыз ету. Қор кәсіпорынның тұтыну, қорлану және басқа қорларына жіберілмес бұрын оның ... ... ... ... ... (осы ... үшін ... жеткіліктілігі жағдайында). Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ва - лю - та - лық - қор - ла - ... ... ... мына ... қалыптасады: экспорттық валюталық түсім-ақшадан; жарғылық капиталға түсетін жарналардан; банктердің, солардың ішінде шетел, басқа қаржы мекемелері-нің және шетелдік заңи ... ... ... ішкі ... ... ... ... мен айырбастау пунк-тері арқылы валюта сатып алу; бейрезиденттер көрсететін ... ... ... Өнімдерді, жұмыстар мен қызметтерді экспортқа шығарудан түскен ... ... ... ... салықтар тө-ленгеннен кейін шаруашылық жүргізуші субъектілердің валюта-лық қорларына ... Бұл ... ... (бағалы қағаздарға) инвестициялардан, депозиттер, салымдар нысанын-дағы және т.б. нысандардағы, егер бұл дивидендтер мен табыс-тар ... ... ... ... ... ... болса, қаражаттарды орналастырудан алынған шетелдік валютадағы дивидендтер мен табыстар есептеледі. Шаруашылық ... ... ... ... шешу үшін ... не-гізде өздерінің валюталық қаржысын кәсіпорындар мен ұйымдар ешкімнің рұқсатынсыз, бірақ ... ... ... ... ... ... ... шешуі бойынша пайдала-на алады. Валюталық қорлар ең алдымен еңбек ұжымдарының өндірістік, ... ... ... валютаның бір бөлігі еңбек ұжымдарының шешімімен халық тұтынатын ше-тел тауарларын, дәрілік заттарды және медициналық техниканы сатып ... ... ... ... қорлардың қаржысы ізгіліктік және қайырымдылық көмек көрсетуге де пайдалануы мүмкін. ... ... ... ... қоры ... бір ... ... жеткізушілерге  -  әріптес-терге бере алады; бұл түсімдердің көлемі келісімшарттық негізде экспорттық өнім өндірісіне ... ... ... ... ... Жөн - деу - қо - ... негізгі капиталдарды жөндеудің барлық түрлерін: күрделі, орташа, ағымдағы түрлерін жүргізу үшін жасалады, олар өнімнің, жұмыстар мен қызметтердің өзін-дік құны ... ... ... ... жұмсалатын болашақ шығындарға қарай жөндеу қорына ауда-рылатын ... ... ... ... ... ... бұл шығындардың көлемі негізгі капиталдардың жай-күйімен және тозығының дәрежесімен анықталады. Ішінара жөндеуге жұмсалатын шығындар болашақ кезеңдерге жатқызы-латын ... ... ... мүмкін.Бұл шығыстар-дың мөлшерлері сондай-ақ салық салу ережелерімен реттеледі. 8.3. ... ... және ... ... ... қызметінің қаржылық нәтижелері. Кәсіпорындардың өндірістік және коммерциялық қызметі не - гіз - гі - өн - ді - ріс - ... - пи - тал - дар - ды -  ... және ... капи-талдарын пайдаланумен байланысты болады. Өндірістік капи-талдардың бұлай бөлінуі олардың айналымының сипатымен және дайын өнімді ... ... ... ... ... ... құрал-жабдықтар өндіріс үдерісі-нің материалдық-техникалық негізі болып табылады. Рыноктық экономика жағдайларында ... ... ... қалыптасуы, олардың жұмыс істеуі мен ұлғаймалы ұдайы молайтылып отыруы қаржылардың тікелей қатысуымен жүзе-ге асырылады: олардың ... ... ... ... алу, ... және ... ... келтіруді жүзеге асыратын арнайы мақсатты ақшалай қорлар құрылып, пайдаланылады. Қаржының арқасында кәсіпорындардың өн - ді - ріс - тік - ка - пи - тал - да - ры - ның - (не - гіз - гі - айна - лым - ка - пи - тал - да - ры - ның) - тұ - рақ - ты - то - лық - айна - лы - ... ... ... өндірістің натуралдық-заттай элементтерін  -  ең-бек құралдары мен еңбек заттарын сатып алу, ... ... ... ... ... үшін ... ресурстарды авансылау жолымен жетеді. Еңбек құралдары мен еңбек заттарынан тұра-тын, құндық нысанда көрінетін өндіріс ... ... және ... капиталдары болып табылады. Қазіргі жағдайда ұзақ пайдалану айналымынан тыс активтер-дің жаңа түрлерінің бірі  -  материалдық емес ... - Ма - те - ри - ал - дық - емес - ак - тив - тер -  -  ... ... табыс алу үшін ұзақ мерзімді (бір жылдан артық) кезең ішінде пайдаланылатын ма-териалдық емес объектілер. ... ... ... ... ... болуы рыноктық қатынастарға көшуге, шару-ашылықты жүргізудің дүниежүзілік практикасына жақындасты-ру қажеттігіне байланысты болып отыр. Негізгі ... ... мен ... емес ... ... ... ұзақ ... бойы қатысады және өзінің құнын біртіндеп, бөліп-бөліп тозығына қарай жаңа өнімнің құнына кө-шіреді. Көшу үдерісін амор - ти - за - ... ... ... амор - ти - за - ... - нор - ма, ал бұл ... ақшалай көрінісін амор - ти - за - циялық - ауда - рым - дар деп ... ... ... өндіріс шығындарына кірікті-ріледі және өнімді өткізуден түсетін табыстан (түсім-ақшадан) қалыптасады. Негізгі қорлардың қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін амортизациялық аударымдардың ... ... сан ... ... ... құнына тең болады; бұл қаражат-тар негізгі капиталдардың тозу және істен шығу мезетіне ... яғни ... ... ... ... оларды сатып алуға пай-даланылуы мүмкін және негізгі капиталдарды қаржыландыру көздерінің бірі болып қызмет етеді. Негізгі капиталдар амортиза-циясының нормалары кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... ... олар пайдаланудың бар-лық мерзімі ішіндегі негізгі капиталдардың баланстық (бастапқы) құнына біркелкі үлестер түрінде (желілік әдіс); амортизациялық ... ... ... ... ... (региссиялық әдіс) белгіленуі мүмкін. Қазақстан Республикасы салық заңнамасын-да тіркелген активтердің (негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің) ішкі топтарының құндық ... ... және ... ... белгіленген. Шаруашылық жүргізу прак-тикасында сонымен бірге өндірісте техникалық прогресті ынта-ландыру үшін жеделдетілген амортизациялық әдіс пайдаланыла-ды. Амортизацияны есептеу әдісі ... ... мен оны ... ... ... ... арқылы және осыған сәйкес кәсіпорынның табысы (пайдасы) арқылы ... ... ... әсер ... бұл ... өндіріп алу және кә-сіпорындардың қарамағында қалдырылатын табысты пайдалану кезінде бөлгіштік үдерістерде бейнеленеді. Айналым қорлары айналым ... ... мен ... ... ... олар әр түрлі сфераларға -- өндіріске және айналысқа қатыстылығына қарай ажыратылады. Айна - лым - өн - ді - ріс - қор - ла - ры - да - ... әр ... ... көрсетеді. Олардың бір бөлігі  -  өн - ді - ріс - тік - бо - сал - қы - қор - ... ... ... құнын (шикізаттың, сатымдық ша-ла фабрикаттардың, негізгі және ... ... ... ... ... бөлшектердің), сондай-ақ белгіленген ең аз немесе шектік мөлшерлердің шектерінде еңбек құралдарының бір бөлігін де (арзан бағалы және тез ... ... ... ... бөлігі  -  аяқ - тал - ма - ған - өн - ді - ... ... ... ... тартылған заттардың құнын сипаттайды. Үшінші бөлік  -  бо-лашақ кезеңдердің шығыстары  -  ағымдағы кезеңде өндірілетін, бірақ ... ... ... ... құны ... ... ... Айна - лыс - қор - ла - ... ... ... оларға қоймалардағы дай - ын - өніммен тұтынушыларға жөнелтілген өнім, кассадағы және ... шот - тар - да - ... ... есеп - қи - сап - тар - да - ғы - қа - ра - жат - тар, - де - би - тор - лық - бе - ре - ... ... ... өндіріс пен айналысты қауыштырады. Екі элемент те  -  айналым өндірістік қорлары мен айналыс ... ... ... ... ... ... ... тауар, үстелінген ақшалай нысандардың дәйекті ауысым-дары жолымен қаражаттардың тұрақты, үздіксіз толық айналы-мын қамтамасыз етеді. Айналым өндірістік ... мен ... ... ... ... қаражаттар шаруашылық жүргізуші субъектінің айна - лым - қа - ра - жат - та - ... ... ... ... ... ... өндірістің әр түрлі тұрпаттары мен түрлері кезінде айтарлықтай ажыратылады. ... ... ... ... ... материалдық компоне-нттердің жеткізілімдеріне байланысты болатын шаруашылық жүргізуші субъектілерде, машина жасауда, жеңіл өнеркәсіпте ... және ... ... ... кіріктіретін өндірістік бо-салқы қорларының үлес салмағы жоғары ... бұл ... ... ... ... ... жоғары үлес салмағы сипатты болады; бұл құрылыс саласы, ауыл шаруашы-лығы үшін де сипатты; саудада айналыс қорларының үлесі айт-арлықтай. ... ... ... ... айналымының әр түрлі жылдамдығы болатындықтан айналым қаражаттарының құрамы мен құрылымының факторлары олар-дың жалпы ... және ... ... ... ... ... Айналым қаражаттары авансыланған ақшалай шығындардың орнын толтыру өнімді, тауарларды және ... ... ... және ... ... субъектілердің шоттарына түсім-ақша түскеннен кейін жүзеге асырылады, мұның өзі келесі толық айналымға еңбек заттарының кезекті үлестерін сатып алу-ға жағдай ... ... ... ... айналымының жоғары баяндал-ған үдерістері жұмыс істеп тұрған субъектілер үшін ... ... - Жұ - мыс - іс - теп - тұр - ған - ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - ... және ... ... орны ... ... сатқаннан кейін және тиісті табыс түскеннен кейін толты-рылады. Бұл табыстан амортизациялық аударымдар нысанында тозған негізгі капиталдардың орнын ... үшін ... ... ал ... ... ... ... бас-қа бөлігі айналым капиталдарының құрамына кіретін тауар-ма-териалдық құндылықтарды сатып алуға бағытталады. Жа - ңа - ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - діқұ - ру - не - ме - се - олар - ды - ке - ... ... ... бөлігі құ - рыл - тайшы - лар - дың - жар - на - ла - ры, - ак - ... - ды - са - ту - дан - түс - кен - қар - жы - лық - қа - ра - жат - тар - ды - тар - ту - есе - бі - ... мем - ле - кет - тік -  - кә - сі - по - рын - дар - үшін -  -  - бұл - бюд - ... - және - мем - ле - кет - тік - бюд - жет - тен - тыс - қор - лар - дың - қа - ра - жат - та - ... бір ... бас - қа - ру - дың - жо - ғар - ғы - буын - да - ры - ның -  ... ассоцияцияның, министрліктердің, ведомстволардың ор - та - лық - тан - ды - рыл - ғанқар - жылық - ре - су - рс - та - ры - есе - бі - ... ... ... ... қаржыландырудың көзі ретінде ше - тел - дік - ин - вес - тор - лар - дың - қа - ра - жат - та - ... ... ... Жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші субъектілерде өн - ді - ріс - тік - ка - пи - тал - дар - дың -  - өсі - мін - қар - жы - лан - ды - ру - дың - кө - ... - ... ... ... және ... осы ... бағытталатын, сондай-ақ қаржылық қорлар  -  өн-дірісті дамыту қоры (қорлану қоры), өндірістік және әлеуметтік даму қоры, қаржылық резерв, басқа ... ... ... жұмсалынатын таза табыс (пайда) болып табылады. Осы мақсатқа сонымен ... банк ... ... ... ... үшін ұзақ ... айналым капиталдарын қар-жыландыру үшін қысқа мерзімді кредиттер пайдаланылады. Өндірістік капиталдарды көбейтудің көзі бұдан басқа, айна - лым - нан -  - тыс - ак - тив - тер - дің -  - (не - гіз - гі - ка - пи - тал - дың) - ... - ин - вес - ти - ... - на - тын -  - бө - лі - гі, - айна - лым - ак - тив - те - рі - нің - ша - шы - ра - ты - ла - тын - бө - лі - гі, - кре - ди - тор - лық -  - бе - ре - шек, -  - бо - рыш - қор - лық - ба - ға - лы - қа - ғаз - дар - дың - (об - ли - га - ... - дың) - эмис - ... - ли - ... ... Сөйтіп, өндірістік капиталдарды жа - сау -  - мен - оның - өсі - мін -  - қар - жы - лан - ды - ру - дың - ... ... ... және ... ... топтастыруға болады. Айналым қаражаттарының аса маңызды құрамды бөлігі мен - шік - ті -  - айна - лым -  - қа - ра - жат - та - ... ... ... олардың болуы, сақталымдылығы, басқа қа-ражаттармен ара салмағы нақтылы рыноктағы кәсіпорынның қаржылық  орнықтылығының  дәрежесін  анықтайды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің мен - шік - ті - қа - ра - жат - та - ры - ... ... ... ... ... және таза  ... ... жатады. Алғашқыда шаруашылық жүргізуші субъектілерді құрған кез-де өндірістік капиталдарды, материалдық емес активтерді, айна-лым құралдарын сатып алудың көзі жар - ғы - лық - ка - пи - ... ... Оның ... есебінен кәсіпкерлік қызметті жү-зеге асыру үшін қажетті жағдайлар жасалады. ... ... ... ... баланста бейнелеп көрсетіледі және кәсіпорынның, фирманың қаржылық ... ... ... ... ... атқарады. Кейінгі негізгі капиталдарды сатып алуға шаруашылық қыз-мет нәтижесінде кәсіпорында ... ... ... пайда-ланылады. Оларға ең алдымен өнім өткізуден алынатын түсім-ақ-ша құрамындағы ... ... мен ... ... ... Мемлекеттік кәсіпорындарда өндіріске жұмсалған инвести-циялардың бас - тап - қы - кө - ... ... ... мен ... ... тыс ... ал мемлекеттік емес кәсіпорындарда акционерлік капитал атқарады. Өндіріс ба-засын одан әрі дамыту кәсіпорындардың ішкі ресурстары мен тартылған ... ... ... ... Тар - тыл - ған - қар - жы - лық - қа - ра - жат - таракцияларды орналасты-рудан, ... ... ... заңи және жеке ... ... алынған ақшаны кіріктіреді. Қа - рыз - қа - ра - жат - та - ры - ... ... ұзақ ... ... ... ... қаржы лизингі негізінде сатып алу және инвестициялық салық кредиті жатады. Өндірістік капиталдардың қалыптасуы кәсіпкерлік қызмет бастауының ... ... ... ... Бұл ... нәтижелері дайын өнім (орындалған жұмыстар мен көрсе-тілген қызметтер) нысанында көрінеді. 8.4. Шаруашылық ... ... ... ... ... Өндірістік капиталды пайдаланудың сипаты арнаулы қар-жылық көсеткіштерден көрінеді және кәсіпорынның қаржылық менеджменттің нәтижелігін ... Бұл ... өнім - ді - (жұ - мыс - ты, - қыз - мет - ті) - өт - кі - зу - ден - түс - кен - та - быс - (тү - сім - ақ - ша) - мөл - ше - рін - де, - кә - сі - по - рын - ның - шы - ғы - нын - да ... ... ... ... (ұйымның), фирманың өнім өндіру мен оны өткізуге жұмсаған шығындарының ... ... ... ... ... Бөлудің классикалық (дәстүрлі) сызбаларында өнім - өт - кі - зу - ден - түс - кен - тү - сім - ақ - ша - бұл ... ... ... ... мен ... қызмет-тер үшін шаруашылық жүргізуші субъектілердің шоттарына түскен ақша ... ... Ол ... ... ... акциздерді, қосылған құн салығын кіріктіреді. Өткізілген өнімнен түсетін түсім-ақшадан басқа шаруашылық жүргізуші субъектінің өт - кі - зу - ден - тыс - опе - ра - ... - дан -  ... ... ... мү-лікті және т.б. өткізуден түсетін түсім- ақшасы болуы мүмкін. Қосылған құн салығы, акциздер, өнімнің бағасына қосылатын құнның бірқатар басқа элемент-тері ( ... және ... ... ... ... ... жүргізуші субъектіге жатпайды, тек ол бюджетпен және басқа ұйымдармен есеп айырыс-қанда ескеріледі. Ша - ру - ашы - лық - жүр - гі - зу - ші - суб - ъек - ті - лер - дің - шы - ғын - да - ры -  -  -  - өнім ... оны ... ... ... ... құралдары мен жұмыс күшін сатып алуға жұмсалынған шығындардың шаруашылық жүргізуші субъектіге қаншаға түс-кенін көрсететін материалдық қаражаттар ( шикізат, материалдар, ... ... ... және т.б.) шығындарының және қажетті еңбектің жиынтығы. Шығындардың ақшалай тұлғалануы өзін - дік - ... ... ... кіріктірілетін өнім, тауарлар, қызметтер өндіруге және оларды өткізуге жұмса-латын шығындар арнайы бекітілетін қағидамен анықталады; шығындардың ... ... мен ... ... және ... ... ... болады. Алайда жалпы бұл шығындар олардың экономикалық мазмұнына сәй-кес мына элементтер бойынша топтастырылады: материалдық ... ... ... құны ... ... ... ақы төлеуге жұмсалатын шығындар; әлеуметтік мұқтаждарға аударылатын аударымдар; негізгі қорлар бойынша амортизациялық аударымдар; басқадай шығындар. ... ... және ... өлшемінің өзіндік құнын жоспарлау, есепке алу және калькуляциялау кезінде шығындар өндірістің сипаты мен құрылымы еске-рілетін салалық әдістемелік ... ... ... ... ... Осы мақсаттар үшін шығындар тура және жанама, шартты-тұрақты және шартты-ауыспалы, ... және ... ... сыныпталуы мүмкін. Өнім - өт - кі - зу - ден - түс - кен - тү - сім - ақ - ша - ... құн ... мен ... және оны өндіру мен өткізуге жұмсалынған шы - ғын - дар - ара - сын - да - ғы - айыр - ... ... ... өт - кі - зу - ден - түс - кен - пай - ... табылады. Оған шаруашылық жүргізуші субъектілердің не - гіз - гі - ка - пи - тал - да - ... ... ... ... ... ... ... өт - кі - зу - ден - тысопе - ра - циялар - ... ... ... Өнімді өткізу кезінде түсім-ақша мен өзіндік құн арасынан жағымсыз нә-тиже де --зиян - даалынуы ... ... өт - кі - зу - опе - ра - ... - ры - нан - тыс - зиян - дар - ... ... алынған айыппұлдардан төленгендердің асып түсуі, валюталық есеп-қисаптар мен ... ... ... ... ... ... жойылған тапсырыстар бойынша зияндар, дүлей аппаттардан болған сақтық төлемдерімен өтелмейтін ысыраптар және т.б. Жалпы аталған құрамды бөліктер кәсіпорынның ба - ла - нс - тық - та - бы - сы - (пай - да - сын) ... зия - нын ... ... ... ... ... ... бойынша көрсеткішінде негізгі қызметтен алынған табыс бейнелеп көр-сетіледі, ол тауар-материалдық босалқы қорларды, ... ... ... қызметтерді өткізуден алынған табыс-тардан басқа, қосылған құн салығын, акциздерді, басқа салықтар мен міндеттемелерді, қайтарылған тауарлардың ... және сату мен ... ... алып ... ... сыйақы (мүд-де), яғни пайыздар, дивидендтер, қаламақы және рента түріндегі алынған табысты да кіріктіреді. Өнім өткізуден ... ... пен оның ... құны ... ... жал - пы - ... Алайда бұл сызба бойынша өзіндік құн бүкіл шығыстарды бейнелеп көрсетпейді  -  олардың бір бөлігі ке - зең - шы - ғыс - та - рын - ... атап ... ... және әкімшілік шығындары (жалпышаруашылық және әкімшілік арналымы шығыстарының сомасы); өткізуге (тауар-материалдық босалқы қорларды сатуға) байла-нысты шығыстар; пайыздар ... ... ... ... үшін және ... ... ... шығыстар) бойынша шығыстар. Жалпы табыс пен кезең шығыстары арасындағы айырым не-гізгі қызмет бойынша сальдоланылған қаржылық нәтижені бей-нелеп ... және  деп ... Не - гіз - гі - емес - қыз - мет - тен - алын - ған - ... - (не - ме - се - ... -  ... ... табыстаудан, бағалы қағаздарды қайта баға-лаудан және т.с.с. алынған қаржылық нәтиже.  
        
      

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
Қаржы. «Қаржы» мамандығы бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық109 бет
Ересек және үлкен жастағы адамдардың дене тәрбиесі10 бет
Жазаны өтеуден босату65 бет
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
1930-40 жылдардағы ана тіліндегі математика оқулықтары және олардың ерекшеліктері64 бет
Borland Delphi ортасында электронды оқулық жасау45 бет
Delphi тілінде электрондық оқулық64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь