«Мұтылған» философиясы


Ғарифолла ЕСІМ, академик.

Шәкәрім өзіне-өзі “Мұтылған” (ұмытылған – Ғ.Е.) деп ат қойған. Біздіңше, бұл псевдоним. Мәселенің байыбына барсақ, ақынның өзіне осылайша ат қоюында мән бар. Оның дәлелін “Мұтылғанның өмірі” деген толғау-өлеңнен табамыз.

Жаралы жаным шықсын деп,
Қара жер мені жұтсын деп,
Өлген соң елім мұтсын деп,
Атымды қойдым: “Мұтылған”.

Шәкәрім өзінің белгілі бір кезеңдерде ұмытылатынын көре білген. Өзінің бұл қоғамға қажетті жағын, дұрысын айтқанда, бұл заман оны керек етпейтіндіктен ұмыт болатынын ақын дөп басып айтқан.

Социализм мен Шәкәрім ымыраға келмейтін өлшемдер. Адам ақылына арқа тіремеген өкіметті Шәкәрім қабылдай алмады. Білімді, данышпандықты жоққа шығару, ысырап ету сау ақылға сыятын әрекет емес.

Жағдай шынында Шәкәрімнің айтқанындай болды. Ақынды ұмыттыру үшін Кеңес өкіметінің жандайшаптары оны алдымен атып өлтірді. Тіптен зираты ұмыт болды. Шәкәрімнің атын атауға ресми тұрғыда тыйым салынды

Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




Мұтылған философиясы

Ғарифолла ЕСІМ, академик.

Шәкәрім өзіне-өзі “Мұтылған” (ұмытылған – Ғ.Е.) деп ат қойған.
Біздіңше, бұл псевдоним. Мәселенің байыбына барсақ, ақынның өзіне осылайша
ат қоюында мән бар. Оның дәлелін “Мұтылғанның өмірі” деген толғау-өлеңнен
табамыз.

Жаралы жаным шықсын деп,
Қара жер мені жұтсын деп,
Өлген соң елім мұтсын деп,
Атымды қойдым: “Мұтылған”.

Шәкәрім өзінің белгілі бір кезеңдерде ұмытылатынын көре білген. Өзінің
бұл қоғамға қажетті жағын, дұрысын айтқанда, бұл заман оны керек
етпейтіндіктен ұмыт болатынын ақын дөп басып айтқан.

Социализм мен Шәкәрім ымыраға келмейтін өлшемдер. Адам ақылына арқа
тіремеген өкіметті Шәкәрім қабылдай алмады. Білімді, данышпандықты жоққа
шығару, ысырап ету сау ақылға сыятын әрекет емес.

Жағдай шынында Шәкәрімнің айтқанындай болды. Ақынды ұмыттыру үшін
Кеңес өкіметінің жандайшаптары оны алдымен атып өлтірді. Тіптен зираты ұмыт
болды. Шәкәрімнің атын атауға ресми тұрғыда тыйым салынды. Ақынның
еңбектері архивтерде, жеке адамдар қорында тығулы жатты, ұрпақтар әдебиет
сабағында Шәкәрімді ауыздарына алып көрген жоқ. Өйткені оқулықта тым құрыса
бір жол Шәкәрім туралы хабар болмады. Әрине, осындай жағдайда, оның
мұтылған екені шындыққа айналды.

Дүниеде ұмытылатын кім, ол әке-шешесі, туғаны, жанашыры жоқ жетім. Ел
елдігінен, бас еркінен айырылып, ұлт өзін-өзі танудан қалғанда, ақын
мұтылады, сөйтіп, әдеттегідей ұмытылған ақын ғана емес, жетім қалған
халықтың өзі де мұтылмақ. Халық өзін-өзі тануға қолы жеткенде мұтылғанын
жаңғыртып, жетімдік құрсауынан шығады. Ол да руханият тарихындағы заңдылық.
Шәкәрімнің есімі қазақ халқы тәуелсіздікке беттеген кезде жаңғыруы соның
айғағы.

Туған жұртың, елің өзіңді қажет етпеген соң қалайша жетімдікті
сезінбейсің. Дәл осындай халді Абай да басынан кешірген. Сірә, даналық
дегеніміз рухтың азапқа түсу жолы болса керек. Рух күйзеліске түспей, сана
сергімей, дүние болмысын қалай сезіп, түсінбексің?!

“Жетім бала иесіз, өзі кесер кіндігін” демекші, Шәкәрім өзін жұртта
қалған жал­ғыздай сезінеді. Оның сүйенері жоқ, жақтасы жоқ. Айнала
дүрбелең, бітпей кеткен бір қарбалас болмыс. Қазақ даласына біресе ақтар,
біресе қызылдар өктемдік жүргізеді. Екеуінен де елге тыныштық жоқ. “Шын
әділет жемісін көре алмайды біздің көз” — дейді ақын. Бірақ оны ұғып жатқан
жан шамалы. Бұл аласапыран кезде білгіштердің толып кетуі де заңды. Бәрі
халыққа ақыл айтып, өмір сүруге үйретіп, әуре болуда. Олардың айтып
жүргендерін Шәкәрімнің ұшқыр санасы қабылдамайды. Теориясымақтардың теріс,
улы, зиянды екеніне зердесімен жеткен ақын: “Әулие білгіш айтты деп,
жазылған талай қате көп” дейді. Мұндай сын айтуға Шәкәрімнің құқы бар,
себебі, ол жастайынан жақсылық пен жамандықты, зұлымдық пен әділеттілікті
ажыратпаған заманда өмір сүрді. Соның бәрін осы “Мұтылғанның өмірі”
толғауында толық баяндаған.

Шәкәрімнің елден тыс мекенге кетуі — оның солақай саясаттан қашуы.
Мұндай күйді арлылардың көбі кешкен. Саясаттан аулақ болуға тырысқан
бабамыз Анахарсис те, кешегі өткен данышпан Ұлықбек те мерт болған.
Өкіметтің құрығы ұзын, қаншама саясаттан бойын аулаққа салғанмен, оның
құрбаны болудан өзге тағдыр Шәкәрімге бұйырмады.

Ойлап отырсақ, сол заманда Шәкәрім сияқтылардың тіптен дін аман
қалуына еш жағдай жоқ еді. Есі шыққан елге естияр болатындар жұмған
ауыздарын ашпай қалуы мүмкін болмайтын. Айттың болды, пәлеге қалдың. Көзі
ашық, көкірегі ояу Шәкәрім далбаса саясаттың ырқымен сөз сөйлеуші ме еді?
Ол айтса турасын, дұрысын айтады. Дұрыстық, адамдық деген ұғымдар өңі
айналған заманда сенің сөзің кімге дәрі, керісінше, ол қызыл белсенділеріне
қадалған шаншу. Өздерінен асқан дана жоқ деп есептейтін мылтық, қылыш
асынғандар мұндай ақиқат іздеген ғұламаның көзін жоймай елге өктемдік жасай
алмайтынын әбден түсінген. Мұны Шәкәрім де біледі. Оның елден кетіп жырақ
өмір сүруі әншейін дәтке қуат, амалсыздың күні.

Ақын өз өміріндегі сапалық белес — қырық жасқа ерекше тоқталған. Қырық
жас өз ғұмырындағы ерекше белес екенін Шәкәрім өлең-толғауда үш рет
қайталап айтқан. “Қырықтан соңғы сөзімді, сынап таны өзімді”, “Жас қырыққа
кірген соң, бір ой түсті жаңадан”, “Қырықтан аса бергенде, ақылым қылды
шерменде”. Қырық жас — ақынның жаңа сапасы. Көп мәселеге тың көзқарас
туған. Реті келгенде айта кетелік, қырық жасында Мұхаммедке пайғамбарлық
келген. Грек жұртында қырыққа толған адамды акмэге келді дейтін ұғым бар.
Қазақша айтқанда қырықтағы адам нағыз ақыл-санасы толып жетілген жан.
Өркениетті көптеген елдерде ел басшысына жасы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ислам философиясы. Араб философиясы
Марксизм философиясы. Өмір философиясы
Қытай философиясы. Ежелгі Қытай философиясы
Үнді философиясы. Көне үнді философиясы
Қазақ философиясы
ФЕЙЕРБАХ ФИЛОСОФИЯСЫ
Шығыс философиясы
ХХ ҒАСЫР ФИЛОСОФИЯСЫ. Жаңа заман философиясы
Бірлік философиясы
Орыс философиясы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь