Қазақ мақал - мәтелдерінің гендерлік сипаты


Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай халық. Оның қай түрін алсақ та, тәлім-тәрбиесі мол, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырған өcиеті ерекше. Сонау ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып, екшеленіп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп қалып жатқан ауыз әдебиетінің бай саласының бірі – қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз болғанда, не оларды зерделеп оқығанда, алдымен сол мақал кімге, қай қырын тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни әйел адамға ма, әлде ер адамға ма? Міне, осыдан келіп мақал-мәтелдегі гендер мәселесі туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады: «Гендер ұғымы жыныстың әлеуметтік құрылымы деген мағынаны береді. Гендер қоғамның әйел және еркекке бөлінуінің өзі әлеуметтік өмірдің, жемісі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке адамның белгілі бір шектердегі мінез-құлқын белгілейтін және шектейтін әлеуметтік ұстындардың жиынтығы»,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда дүниеге келіп, ұлттық тілдік тұлғаға әсер ететін әлеуметтік, психологиялық және мәдени процесстердің жиынтығы. Мұндай процессер келіп тіл білімінде гендерлік лингвистиканы тудырды. Бұл фактор қазақ ауыз әдебиеті, соның ішінде мақал-мәтелдер бойынан жақсы көрініс тапқан. Қай мақалды алсақ та ол ер не әйел адамның жас ерекшеліктеріне, мінез-құлқына және іс-әрекеттеріне байланысты келеді. Мысалы:
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!
Бірінші жолда, әйел затының алғашқы міндеті дүниеге ұрпақ әкелу, десек те бірнеше баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан сәбиді дүниеге әкелген әйелге жылы сөздің қайсысы да лайық екендігін меңзейді. Ал үлкенді сыйлаған аға деп, кішіпейілділік танытқан ер азаматқа кім жетсін?
Алдымен, мақал-мәтелдердегі әйел бейнесінің гендерлік ерекшелігіне тоқталсам, әйел барлық адамзат түсінігінде тіршілік жаңартушы, өмірге адам
Пайдаланған әдебиеттер:

1. Өркен Маханова «Білім беру жүйесіндегі гендерлік өлшем»//Ақиқат №9, 2003 жыл.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы 1974, І-том
3. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған: Ж.Малайсаран. Алматы, «Ана тілі», 2004 жыл.
4. Ж.Кейкін «Қазақтың 7777 мақал-мәтелі» Алматы, «Өлке», 2002 жыл.
5. С.Амантаева «Әйел» концептісінің мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерде бейнеленуі//Лингвистика мен лингводидактиканың өзекті мәселелері. Қарағанды: «ҚарМУ», 2005 жыл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ГЕНДЕРЛІК СИПАТЫ
Қазақ халқы рухани дүниеге, қазынаға бай халық. Оның қай түрін алсақ
та, тәлім-тәрбиесі мол, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырған өcиеті ерекше. Сонау
ықылым заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып,
екшеленіп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра боп қалып жатқан ауыз әдебиетінің бай
саласының бірі – қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдер туралы сөз болғанда, не оларды зерделеп оқығанда,
алдымен сол мақал кімге, қай қырын тануға арналғандығын аңғарамыз. Яғни
әйел адамға ма, әлде ер адамға ма? Міне, осыдан келіп мақал-мәтелдегі
гендер мәселесі туындайды.
Ғалым Маханова гендер дегеніміз не? деген сұраққа мынадай жауап айтады:
Гендер ұғымы жыныстың әлеуметтік құрылымы деген мағынаны береді. Гендер
қоғамның әйел және еркекке бөлінуінің өзі әлеуметтік өмірдің, жемісі екенін
көрсетеді. Сонымен қатар, гендер дегеніміз – жеке адамның белгілі бір
шектердегі мінез-құлқын белгілейтін және шектейтін әлеуметтік ұстындардың
жиынтығы,- деп гендерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырады. [1;65]
Гендер қоғамда дүниеге келіп, ұлттық тілдік тұлғаға әсер ететін
әлеуметтік, психологиялық және мәдени процесстердің жиынтығы. Мұндай
процессер келіп тіл білімінде гендерлік лингвистиканы тудырды. Бұл фактор
қазақ ауыз әдебиеті, соның ішінде мақал-мәтелдер бойынан жақсы көрініс
тапқан. Қай мақалды алсақ та ол ер не әйел адамның жас ерекшеліктеріне,
мінез-құлқына және іс-әрекеттеріне байланысты келеді. Мысалы:
Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!
Бірінші жолда, әйел затының алғашқы міндеті дүниеге ұрпақ әкелу, десек
те бірнеше баланы бағу, қатарға қосу оңай іс емес, сондықтан сәбиді дүниеге
әкелген әйелге жылы сөздің қайсысы да лайық екендігін меңзейді. Ал үлкенді
сыйлаған аға деп, кішіпейілділік танытқан ер азаматқа кім жетсін?
Алдымен, мақал-мәтелдердегі әйел бейнесінің гендерлік ерекшелігіне
тоқталсам, әйел барлық адамзат түсінігінде тіршілік жаңартушы, өмірге адам
әкелуші, жылулық пен мейірімділіктің, берекенің бастауы. Әйел атауына
түсіндірме сөздік те, бірінші – адам баласының ұрғашы жыныстылары, екінші –
жұбай, қосақ деген анықтама берілген. [2;592]. Сонымен қатар әйел атауымен
байланысты тіл бірліктерін сәби, қыз бала, бойжеткен, келіншек, келін,
жұбай, зайып, жар, қосақ, шеше, ана, әже, кемпір деп өз ішінен жасына қарай
бөлуге болады.
Енді осы бөліністердегі қыз бейнесінен бастасақ. Қыз – нәзік те
қайратты, алғыр, салмақты да ширақ, төзімді жан. Қыз тәрбиелей отырып,
ұлтты тәрбиелейміз деген қанатты сөздің өзі қыз бала тәрбиесі тұтас ұлтқа
әсерін тигізетінін айтады. Қызға қырық үйден тию деген мақалдың астарында
қыз абыройы, өскен ортасының абыройы деген мән жатыр. Ал баланың ұяты -
әкеге, қыздың ұяты - шешеге деген мақалдың мәні ұл қыздың жаман атағы
сол бала тәрбиелеп отырған ата-ана ұяты. Қыз бала саналы болса, өсек,
өтіріктен қашық жүрсе, ол да ана – мейрімі, бақыты. Өсектен сау сонау қыз,
шайқалмаған сары уыз.
Халқымыз еңбектің небір қиыншылығы мен бейнетін көріп, артынан соның
рахатына бөленген. Осыны ертерек ойлаған ана қыз баланы еңбекке тәрбиелеуді
отбасы, ошақ қасынан бастаған. Тіпті төсек жинау, үй тазалау, тамақ
істеуінің өзі үлкен сын. Шешесін көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш,
Жақсы қыз біреу келсе есік ашар, жаман қыз біреу келсе төрге қашар деген
мақалдар осыны меңзеген.
Қыз есейіп, бойжетісімен оның айналасы сырт көзге толады. Біреу үкі
тағуға, біреу алып қашуға ұмтылады. Қызды ауыл өсекшіл деп ауыл-
аймақтағы адамдардың аңдығаны, екі ауыз сөзі бойжеткен қыз болады. Ал
аналар бой жетіп қалған қызының төсегін бөлек салып, жас шағындай оған
көршіге желпілдеп жүгіріп баруды, не бір ауылға өзін қыдырып жіберуді
шектейді. Жіберсе апа, жеңгелерін ерткен, көбіне жеңгесіне сенеді. Қыздың
сырын жеңгесі біледі не қызы бар үйдің жеңгесі сүйкімді [3;67] деп
мақалдаған.
Қыз мұраты - кету дегендей қыз бала табиғатынан басқа үйдің босағасын
аттап, сол үйдің түтінін түтетуге жаралған ғой. Сондықтанда жасы келісімен
қыз баланы ата анасы, бүкіл бауырлары сыңсу айтып шығарып салады. Құда
келіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасады. Ұясынан ұшқан құсы ұясына абыройлы
қонуын артындағы ата-анасы тілеген. Жұрт оларды ұлыңды ұяға, қызыңды қияға
қондырдың деп құттықтаған. Одан әрі реті келсе қызды жасауымен берген.
Бастапқы қызыңды жасаулы ұзат,соңғы қызыңның өтеуіне жақсы, қалыңсыз қыз
болмас не болмаса құмға төккен білінбес, қызға берген білінбес [4;412]
деген мақалдар осыны білдіреді.
Қыз әке үйіндегі өмірімен қоштасып,уақыты жеткенде өзге табалдырықты
келін боп аттайды. Келін баланың не інінің әйелі. Қазақ дәстүрінде жаңа
түскен келінге сын көзбен көріп қараушылар көп. Жақсы келін-келін, жаман
келін - келсап, Келіні жақсының керегесі алтын дейді. Келін қайын
ененің топырағынан, Басында сыншыл болса, кейін сыршыл болады деп келін
мен ене арасын жақындастыру, енені құрметтеуге үйреткен. Шындыққа келсек:
ене біреудің шешесі, сенің шешеңде біреуге ене.
Келіннің де келін болып түскен күннен бастап өзіне артылар міндеттері
бар. Әрине қалыптасқан орныққан әдет-дағдысы бар. Бұрын өзіне таныс емес
ортаға бірден тастай батып, судай сіңу оңайлықпен орындала бермейді. Бұл
ретте қазақ әйелінің даналығы, сабырлылығы, төзімділігі жеткілікті. Әйел
әдептің әліппесі, әйел бір қолымен бесікті тербетсе, бір қолымен әлемді
тербейді, аты былғанған әйелдің асыл сөзі өтімсіз деп жатамыз, яғни әйел
адам құт босағаның ұйтқысы, әрі берекесі емес пе?[5;229].
Жанұядағы қадірлі жанның бірі – ана. Ана - өмірге ұрпақ әкелуші,
отбасының маздаған оты, баланың тәрбиешісі, ақылшысы, қамқоршысы. Сондықтан
да мақал-мәтелдерде әкесіз жетім жарым жетім, анасыз жетім нағыз жетім,
анасыз өмір сөнген көмір, сақаудың тілін анасы түсінеді.
Сонымен қазақ халқы қызын қызыл гүлім деп еркелеткен, баласы: анам –
ардағым, анам ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің гендерлік сипаты
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі
Қазақ мақал-мәтелдерінің мән-мағыналары
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі
Қазақ және ағылшын мақал-мәтелдерінің тілде қалыптасуы және қолданылуы
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты
Гендерлік бейвербалды қатысымның мәдени-әлеуметтік сипаты
«Қазақ және ағылшын тілдеріндегі (адам, қоғам, табиғат) мақал-мәтелдердің этномәдени сипаты»
Қазақ-ағылшын тілдеріндегі гендерлік сипаттағы коммуникативтік бірліктер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь