Ақын – жазушылар айтқан құдіретті сөздері

Жоспар

І Негізгі бөлім
а) Ақын . жазушылар айтқан құдіретті сөздері
б) Қазақ фольклорындағы сөз магиясының алатын орны.

ІІ Пайдаланылған әдебиеттер
Қалың жұртшылық, оның ішінде жастар мен мектеп оқушылары сүйіп оқитын батырлар жырлары мен лирикалық эпостарда, XV—XIX ғасырларда өмір сүрген қазақтың ақын-жырауларының өлең-толғауларында, бағзы заманнан келе жатқан мақал-мәтелдерде, сондай-ақ кейбір ежелден қалыптасқан сөз тіркестерінің құрамында бұл күнде аса көп қолданылмайтын, мағынасы күңгірт тартқан немесе мүлде түсініксіз біраз сөздер кездеседі. Сонымен қатар, қазірде жиі айтылатын актив сөз болғанымен, жырлар мен ертеректегі өлең-толғауларда беретін мағынасы бұл күнгіден басқаша келетіндері тағы бар. Мысалы, батырлар жырларында жиі кездесетін:
Мінгенде аты ала-ды,
Қылшық жүнді қара-ды —
деген жолдардағы ала сөзі қазіргі «шұбар» деген түсті білдіретін сөз емес, «жылқы», оның ішінде «азбан» деген мағынадағы сөз (ала~алаша~алаша ат: орыстың лошадь дегені осы тіркестен шыққан деген пікірлер бар).
Немесе XV—XVI ғасырларда өмір көшкен Шалкиіз (Шәлгез), Қазтуған, Доспамбет жырауларда:
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым, өкінбен...
Ала балта суырысып,
Тепсінісіп келгенде...—
деген тармақтар бар. Мұндағы ала сөзі де түске қатысты емес деп ойлаймыз, бұл — «ұрыс балтасы» деген мәнде, яғни «өлтіру, қырып-жою» мағынасындағы сөз. Бұдан басқа да ала сөзі қатысқан «ұрыс, соғыс, қырып-жою, бүліншілік» деген ұғымдағы туынды сөздер мен тіркестер тілімізде едәуір: алапат, аламан, алау, алаулау, ала сүргін, ала қырғын т. т. Мысалы, қазіргі тілімізде алаулау сөзінің «соғысу, шабуылдасу» мағынасы ұмыт болған, ал Махамбет ақында (XIX ғ.):
Алты күндей алаулап,
Пайдаланылған әдебиеттер


1. Р.Сыздықова “Сөздер сөйлейді” Алматы - 1994 ж.
2. Ә.Қоңыратбаев “Қазақ фольклорының тарихы” Алматы 1991
3. А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқыш” Алматы - 2003 ж.
4. Р.Сыздықова “Абайдың сөз өрнегі”.
        
        Жоспар
І Негізгі бөлім
а) Ақын – жазушылар айтқан құдіретті сөздері
б) Қазақ фольклорындағы сөз магиясының алатын орны.
ІІ ... ... ... оның ... жастар мен мектеп оқушылары сүйіп оқитын
батырлар жырлары мен лирикалық эпостарда, XV—XIX ... өмір ... ... өлең-толғауларында, бағзы заманнан келе жатқан
мақал-мәтелдерде, сондай-ақ кейбір ежелден қалыптасқан сөз тіркестерінің
құрамында бұл ... аса көп ... ... ... тартқан немесе
мүлде түсініксіз біраз сөздер кездеседі. Сонымен қатар, қазірде жиі
айтылатын ... сөз ... ... мен ... ... мағынасы бұл күнгіден басқаша келетіндері тағы бар. Мысалы,
батырлар ... жиі ... аты ... ... ... ... жолдардағы ала сөзі қазіргі «шұбар» деген түсті білдіретін сөз емес,
«жылқы», оның ішінде «азбан» деген ... сөз ... ... ... ... осы ... ... деген пікірлер бар).
Немесе XV—XVI ғасырларда өмір көшкен Шалкиіз (Шәлгез), Қазтуған,
Доспамбет жырауларда:
Толғамалы ала ... ... ... ... өкінбен...
Ала балта суырысып,
Тепсінісіп келгенде...—
деген тармақтар бар. Мұндағы ала сөзі де түске қатысты емес деп ...... ... деген мәнде, яғни «өлтіру, қырып-жою» мағынасындағы
сөз. Бұдан басқа да ала сөзі ... ... ... қырып-жою, бүліншілік»
деген ұғымдағы туынды сөздер мен ... ... ... ... ... алаулау, ала сүргін, ала қырғын т. т. ... ... ... ... ... ... ... ұмыт болған, ал
Махамбет ақында (XIX ғ.):
Алты күндей алаулап,
Он екі күндей ой ойлап ... ... ... етістігі көрсетілген көне мағынасында қолданылып
тұр.
Ала сөзінің ертеректегі берген мағыналары ... ... ... ала ... ... ала сапыран, алас-қапас дегендердегі ала
сөзінде «бейберекет, ... ... анық ... ... мән бар. Осы ... ... табиғат құбылыстарына қатысты айтылатын ала құйын, ала көлеңке,
алағаншық боран, ала таң, елең-алаң сияқты ... де ... ... мен ... ... ... ғана емес,
өлеңдері көкейімізге ұялап, сүйіп оқитын, көп ... ... ... ... ... ... де арнайы түсіндіруді қажет ететін ... ... ... ... ... ... «Ереуіл атқа ер салмай» деп
басталатын өлеңіндегі ереуіл — моңғол тілінің ... ... ... ұғымды
білдіретін эруул сөзінің қазақша тұлғасы.
Кейбір жеке сөздер мен қалыптасқан ... де бұл ... яғни ... ... мен ертеректегі қолданысы бірдей еместігі
байқалады. Мысалы, ауыр сөзін қазір біз салмаққа байланысты ... ... ... осы ұғымнан шыққан ауыспалы мәнде ауыр сөз, ауыр ... ... ... сияқты тұстарда айтамыз. Ал бұрын бұл сөз ауыр жұрт, ауыр қол
деген тіркестерде де ... ... ... ... ... да ... өлең-жырларда кездесетін, қазіргі көпшілік оқырманға түсініксіз
бірқатар бейтаныс сөздер, оның ішінде, әсіресе, ... ... мен ... ... ... ... бірқатар кітаптар мен оқулықтарда,
хрестоматиялар мен жинақтарда мүмкіндігінше түсіндіріліп отырған. ... ... кей ... қате ... де аз ... ... қарап ұғуға болатын көбеген, кебенек, жосын,
түлей (Түлкі жортпас түлейден), ... ... ... ... ... ... ... сана (Қайда барып төгемін ішімдегі сананы), удере,
удеру (Үдере көшіп барады немесе: Кей жерде жаяу ... кен ... ... кені еді), сан (он сан ноғай, алты сан қазақ) ... де сол ... ... ... ашып ... артықтығы
болмайды. Бұлардың сырын, тегін, мән-мағынасын біле жүру, бір жағынан,
қалың көпшілік үшін ... ... ... жағынан, ана тіліміздің
байлығын игере ... ... ... ... ... ... ... бұрын өткен ақын-жыраулар шығармаларындағы
сөздердің басым көпшілігі бұл күнде де қалың оқырманға әбден таныс, ... ... ... Баса айта ... нәрсе — қазақтың бай ауыз
әдебиеті мен өткен ... өмір ... ... тілі қазіргі
көпшілікке де өте түсінікті, анық болып келеді, өйткені ... ... ... ... ... жырланған мұралар. Бірақ сонымен
қатар, ... ... ... ... келе ... ... ескі ... байланысты бұл күнде ұмыт бола бастаған
немесе мүлде ұмытылған, я ... ... ... ... мен ... ... да ... Сондай сөздердің сырын біліп, қолданылған
жеріндегі мағынасын ... ... ... ... отыру өте қажет деп
білеміз. Әсіресе, бұл — мектеп оқушылары мен студенттерге, атап ... ... ... ... ... ақындарға өте-мөте қажет
болмақ. Жалпы бұлар ғана емес, кім-кімге де ана тілінің сөз сырына үңілу
артық ... Ұлы Абай ... ... адам ... ... ... ешбір нәрсені қызық көрмей жүре алмайды. Сол қызықты нәрсесін
іздеген кезі өмірінің ең бір ... ... ... ... ... Ал ана
тілінің бары мен бояуын, сөздерінің нәрі мен нақышын қызықты құбылыс ... ... ... да бір ... ... деп ойлаймыз, Әсіресе, бүгінгідей
ана тіліміз — қазақ тілінің дәрежесі көтеріліп, әлеуметтік жүгі ... осы ... ... ... игеру, тарихын білу — рухани парызымыз
болмақ.
Сөйтіп, ... ... ... мұрамыз бен сөйлеу тілімізде
кездесетін бұл ... не ... ... немесе мән-мағынасы өзгеше түсетін
бір алуан сөздердің ... ашу үшін ... ... ... Бұл ... өз табиғатын таныту үшін ғана сөйлеп қоймайды, халқымыздың ... ... де ... ... БОЛУ, ЖЕР ҚЫЛУ. Жер болды тіркесін «ұятқа ... ... ... ... ... ... ... Соған орай біреуді жер қылу —
«ұятқа қалдыру, абыройын ... ... ... ... жер сөзі жеке
алғанда түсінікті сияқты. Бірақ дәл осы тіркесте қара жер, жер ... жер ... ... ... ... ... ... жасауында
көңілге қонбайтын қисынсыздық бар. Іздестірсек, мұндағы жер сөзінің
төркіні басқа ... ... ... ... ... ... ир сөзі ... қысылған»
деген мағынаны білдірген. Ер ир болды деген ... кісі ... ... яғни
дәл қазіргіше кісі жер болды дегенді білдіргенін XI ғасыр лексикографы
Махмұт Қашқари ... (ДС, 211). ... ... ... ... ... жер ... дегендердегі жер сөзінің «қара жер» ... ... ... жоқ ... ... Қазақ тілінде ир (жир - жер)
сөзінің ұятқа қатысты ұғымы ұмыт болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... ұятқа қалдыру мәнінде жерге қарату
деген тіркес те ... ... бұл ... жер ... ... жер ... тануға болады, өйткені ұялған адам төмен ... бұл ... ... ... ... сая аламыз.
ЖЕСІР. ЖЕТІМ. Бұл сөздердің осы күнгі мағыналары ... ... ... әйел» дегенді, жетім «әкесі не шешесі, не екеуі де жоқ ... ... Ал ... ... тілінде бұл сөздердің беретін мағынасы
өзгеше болған. Шоқан былай деп жазады: «Қазақтар ... ... ... ... ... құлды олжаласқан құл немесе жесір деп, ал сатып алған
немесе өзге жолмен (соғыста ... ... ... ... деп ... I, 127). ... осы ... қазақ жырлары мен көне әдеби
нұсқалары дәлелдейді. Мысалы, «Қобыланды» жырында:
Екі пәнде әкелдім,
Берсем сөні ... ... ... ... ... қызына. Мұндағы екі пәнде деп тұрғандары — қапыда қолға түскен
екі тұтқын ... ... мен ... ... қызына: сені күйеуге бере
қалсам, осы екеуін құл етіп (бас жетім етіп) ... ... Ал ... ... ұзатылған қызға жасаудан өзге малшы-жалшы, құл-құтан қоса
беретін дәстүр болғаны мәлім. Мысалы, «Қобыланды батыр» ... құл мен ... ... берді қызына —
дегенді еске түсірелік. Батырлар ... және ... жоқ, кемі ... мың ... оған бер ... Мұндағы жетім деп отырғаны — құлдар.
«Қыз Жібек» жырында «жесірі» ... ... ... ... ... ... Сансызбайға қайын жұрты:
Сексен нарды толтырып жасау артып,
Бес жетім, алтын отау берді дейді —
деп келеді. Мүндағы бес ... бас ... ... де ... ... қосып беретін құл немесе (бесеу болса) құлдар.
Махамбет ақын көтеріліс жеңілгеннен кейін Баймағамбет ... ... ... ... яғни Баймағамбеттің қолға түсірген тұтқыны
және ұрыста ... ... ... өз ... өзі келіп түскен құлы — тұтқыны.
Баймағамбетке ... ... ... ... ... бар ма құдайға
Мынау Махамбет сынды жетімді-ай! —
дейді. Мұндағы жетім сөзін ақын мұрасының басылымдарында ... ... жүр, бұл — ақын өзін ... ... ... үшін осы ... ... деген мағынадағы жетім сөзін қолданып тұр дегенге ... ... ақын бұл ... сол ... ... өз мағынасында, яғни
«соғыста емес, өзге жол мен қолға түскен тұтқын» деген ұғымда қолданған,
сондықтан ... ... ... жоқ. ... жем ... жер ... ... де жетім мен жесір деп отырғаны қатын-қалаш, бала-шаға емес, мал-
мүліксіз кедейлер тұтқын-құл тәрізді бейшаралар).
Жесір — «тұтқын және ... ... ... ... ... ... сөзінің қазақшаланған тұлғасы. Бұрынырақ қазақ тілінде бұл ... ... ... тұтқын — құл дегеннен гөрі, жалпы «тұтқын» ... ... ... ...... жырында:
Екеуін сүйреп шықты екі жігіт
Қылады екі пақыр неден үміт,
Жесірді қолға түскен аясын ... ... деп ... ... ... ... жесір сөзі «қолға түскен тұтқын» ... ... ... мен ... Сол сияқты Теңге тоқал «жесірін жұрт ... деп, ... ... алдынан шығады. Бұл жерде де ...... ... ... қатар жесір сөзі әйелге қатысты айтылса, қазіргідей, тек ... ... ғана ... ... малы төленген қызды немесе әйелді де даушар
тұсында ... деп ... Бұл — ... ... әйел де ... құл, ... мал ... меншігіне жататын басыбайлы болады» ... ... ... ... ... ... Алпамыс өлтіріп алған
кемпір оған:
Күшің болса барсаңшы,
Жесіріңді алсаңшы —
дейді. Мұндағы ... ... — оған ... ... ... дейін қазақ даласында даушар, сот ... ... «жер ... ... ... дегенде, үнемі ері өлген әйел туралы дау
емес, бұл термин айттырылған, қалың малы ... ... дауы ... ... ... ... қазақ әдеби нұсқаларында жесір, жетім сөздерінің
қазіргідей мағынада жұмсалған тұстары да жоқ емес. Мысалы,батырлар ... де ... тұл ... әңгіме ерлері соғыста қаза тауып, жесір қалған әйелдер жайында.
Жетім сөзінің «басына азаттық берген құл» ... ... ... ... ... ... (1878 жылы Санкт-Петербургте шыққан А.
Старчевский ... ... ... ... в Средней Азии» деген
кітаптың қазақша-орысша сөздігін қараңыз.
ЖІТІМ: ӨЛІМ-ЖІТІМ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің ... йіт ... ... жоқ ... ... ... білдірген, мұнда да өл-йіт - деп
қосарынан ... бары ... (ДС, 263). ... өлім сөзі ... ... ал ... — «бір ... жоқ болуы», яғни жоқ іздеп
жүрмін дегендегі жоқ сөзінің мағынасын беретін ... Көне ... зат (мал) ... ... ... ... ... ер йі-түк сорды —
кісі жоғалған нәрсе (жоқ) туралы сұрады (сұрастырды).
Демек, өлім-жітім тікелей беретін «өлген, ... жоқ ... ... мағынадан шығып, «шығын, қаза» деген жинақтау ... қос ... ... Бұл ... ... қатысты айтылады: мал тек
өліп қоймайды, сонымен қатар өзгеше түрде де «жоқ ... ... ... жем ... ... қалады т.т. Осы соңғы жоқ болушылықты қос сөздің
жітім сыңары білдіретін сияқты немесе бұл ... ... ... өлім ... ... ... түсуге келген «көмекші күш»
болып танылуы мүмкін.
Біздің ... ... ... ... ... ... о бастағы көне түркілік қолданысы басы йітті (жітті) болса керек.
Демек, ол «басы жоқ болды, өлді» деген ұғымдағы ... ... ... ... ... ... тіліндегі «көзін құрту, жоғалту, ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Жуан варианты жеке қолданылатын сөз болып сақталған да, жіңішке нұсқасы тек
сөз тіркесіңде «сіріленіп» ... ...... ... қатар. Тұрмыс салт жырларында да сөз
магиясының алатын орны ерекше. Қазақ фолклорында бала бағу, бала ... ... ... ... ... діни әдет – ... байланысты
туған салт өлеңдері өте көп.
Қазақ халқында адам баласын дүние есігін ашқаннан бастап, ойлы ... ... ... баулу – халықтың үлкен қуанышынан саналған. Өмірге жаңа
келген сәби өсіп, жетім келе әжесінен ертегі, аңыз ... ... ойы мен ... ... ... Осы арқылы сәбиге рухани тәрбие
беріп отырған. Сонымен қатар ... ... ... ... ...... ... аузында, көбіне сөйлеу тілінде қолданылатын дүр сөздердің бай да
мазмұнды саласы – мақал – ... ойлы ... ... ... ... асылы –
мақал – дйді халық. Мақал – мәтел ойды қысқа да ... өмір ... ... ... Онда ел, ... ... ерлік, бірлік, өнер білім,
еңбек, отбасы, бала тәрбиесі, жақсылық пен ... ... ... ... өнегелі сөздер өте көп. “Туған жерге туың тік”, “Ер ... ... елі үшін ... “Ел іші – ... ... ... мақалдар
ертедегі батырлардан бастап, Отан соғысы күндеріне дейін елді ерлікке
шақырып, патриотизмге ... асыл ... ... ... ... ... арбап, басқаларды қынадай сорып, бақ, байлық тапқан үстем ... ... ... ұры – ... дін ... сынайтын ойлы сөздер өте
көп. Мысалы, “Өзі ұры – біреуді ұры санайды”, “Жаман сопы – ... ... ... ... сипаты басым көркем де құнды саласы –
эпостық жырлау, оның ішіндегі – ... ... ... ... да ... ... орны ерекше. Мәселен,
Әкесі сонда сөйлейді: олай деме сүм ... сөз ... ... ... ... Қазақ тілінің екі
томдық түсіндірме ... сұм және ... ... ... ... ... ... ұу, жауыз, сұмырай – сұм, жексұрын. Ал бұл сөздер сәл ертеректе
өзгеше ... ... ... ... ... да ескі ... Баян сұлу әрдайым өзін “Баян сұм” деп, ал Қозыға: “Атадан жастай
қалған сен сұмырай” - деп ... ... ... да сұм ... ... талапсыз, сормаңдай” дегенге саяды.
“Алпамыс” жырында Тайшық хан дуана болып келген қызына:
Берейін саған осыны,
Айуан тілін аңғарар
Сөзіңнің жота ... ... ... жлта ... ... ... “Сөзіңнің жөні” дегенді аңғартады.
Жосын / йосын сөзі көне түркі тілдерінде “тәртіп, әдет” ... ... ... жосын сөзінің жосық түрі активтеу, ол ... ... ... ... ... жосын сөзі – жосық сөзінің варианты болып, “жөн, рет, ... ...... салт ... ... ... сөздердің бірі.
Қазақ әдебиетінің қорында зар еңіреу деген ... де ... ... ... ... зары ... ... еңіреу”, одан барып “шағым,
өтініш” мағыналарын береді. Зары кардан “” “жылау” және ... ... ... ... ... білдірсе, қазақша зар еңіреу деген тіркес те
осы ұғымда қолданылады. Мұнда бір мағынадағы парсыша және ... екі ... ... тұр. ... бұл ... ...... болып шығады.
Қазақ фольклорынан ежелгі көшпелі тайпалардың ... ... ... ... орын ... Оның ... – бәдік, алғыс – қарғыс,
арбау, бақсылық ... ... ... наным – сенімдерге сенетін болған.
Бақсылар жын шақырғанда ... ... ... түрлі сөздер
айтады. Алладан, әулиеден, аруақтардан жәрдем тілейді. Жындарының атын
атап, соларға сөз ... ... ... ... ... ... ... кешу – тар жолда,
Жарылқа, алла, әр жолда...!
Сонымен қатар тісі ауырған адамның тісін құрт жейді деп, сол құртты
түсіру үшін ... ... ... ... Сол құрт шақыру сөздері деп
аталады.
Мысалы,
Тойғын – тойғын, түйе кел!
Төңірегін жия кел!
Жайлаған жерден қашып кел,
Жайнаған жауды басып ... Бұл ... ... төтемдік ұғымдардың ізі бар. ... ... жете ... ... кезде әрбір аурудың иесі бар деп ойлап,
мерез, пес, рак, топалаң, қарасан, ... ... ... ... ... ... адамның киесі қарсы қойылған.
Мысалы:
Айт дегеннен айтамын – ау бәдікті,
Қара ... ... бар ... ... ... су ... жата ... өлмей немесе бір кәдікті.
Қош, қош, қош!
Бәдік кетіп барады жақта таман,
Жүген ала жүгірдім атқа ... ... ... ... ... ... өзім отқа ... қош, қош!
Қазақ халқы осындай наным – сенімдерге сенген. мұның өзі ... сөз ... ... адам ... ... қашанда сөз тудырады. Қазақ тіліндегі ауыз әдебиеті ... ... ... ақын – ... ... ... Сөз
мағынасының өзгеру процесін жақсы байқаймыз. ... ... ... ... осы ... мағыналарымен қатар “құл” (ұрыста қолға түскен және
сатып алынған немесе өзге жолдармен келген) дегенді білдіреді. ... күні ... ... әрі ... ... кіші әйел ... ... әрі жалпы
“туысқан, ағайын, рулас, бір жұрттың адамы” деген мағыналары бар екендігі,
оның соңғы мағынасы бұл күнде ... ... ... бола ... Осы
қатарда кен сөзінің “аруақтар мен әулиелердің көзі түскен жер” деген
мағынасы ұмыт ... оның ... ... ... ... ... жері, көзі” деген мағынасы активтеніп орныққанын көреміз.
Сондықтан эпостан: “Әзіреті Қаратау Әулиенің кені еді” деген жолдарды
оқығанда, “Мұнай ... ... ... ... ... кендері” дегенді ғана
білетін бүгінгі оқырмандар бұл жердегі деген қате жазылған сөз ... ... ... Ал тарихи лексикологияға қатысты еңбектерді оқыса, не
мұғалім соларға қарап түсіндірсе, бұл жыр ... әр сөзі өз ... ... ... яғни жыршы: “Қаратау-әулиелердің көзі ... ... ... ... ... тұр деп таниды.
Қазақ тілінің сөздік қазынасында өте ... ...... ... сөздер кездеседі. Бір қазығы олардың түсіндірмесі ... мен ... ... өлкелерін мекендеген түркі халықтарының тілдерінен
табылады. мысалы қайрақан / қайраған деп ... ... ... ... ... ... жебеуші иені атаған. Оны монғолдар да
біледі, бұларда Хайрахан – тау, су ... ... Егер ... ұлыстың ұлы күнінде – наурыз мейрамында: десіп тілек білдіретін
болса, Мұхтар Әуезов Қобыландының анасының аузына: Қарғысы ... ... сен ... деген сөздерді салса ежелгі ата – бабаларымыз да
қайрақанда иенің бірі деп, оның ішінде қарғысы ... ие деп ... ... ... де ... бес – алты ғасыр бойында бұл нанымды қазақтар
ұмытқан. сондықтан оның атауы да ақын – ... ... ... мағынасының құбылу процесін байқау барысында сөздің ауыспалы
мағыналарының ... ... ... ... аға ... ... мағынасы “жасы үлкен ер адам” деген туыстық атауын білдіру болса,
оның “белгілі бір топтың айталық “әскердің, ауылдың, ... үй ... ... ... ... ... мағынада ерте кездерден бастап -ақ актив
қолданылған. Оған қос ағасы, ... ... от ... ... тіркестердің
қалыптасуы және аға сөзінің “қол басы”, “қол ағасы” мағынасында жеке ... ... ... бола ... (Сан ... қол ... ... болар
ағасы). Тіпті аға сөзі бір кездерде әлеуметтік қосылқы ат – титул ... ... Ер ... аға бар ... өлең ... ер сөзі ... (ЕР Тарғын, Ер Сайын дегендердегі сияқты), ал аға – Ер Жусымбеттің
атағы, ... қол ... ... ... атауы.
Тағы да бір мысал ару сөзін көрсетуге ... Ол ... ... де ... ... адал, игі, жақсы” деген мағыналарын сақтап
қалғандықтан, ару ат, ару жігіт, ару ... ... ... алған. Қазақ
тілінде заман өткен сайын бұл сөздің түпкі ... ... ... мұнда
көне түркілердегідей ару киім, ару ас тіркестері жоқ. Ол енді ... ... ... одан ... ... ... ... ие болады, ал біздің
күндерімізде ару сөзі көбінесе “сұлу қыз, сұлу жас ... ... ... сөз ... ретінде жұмсалады. Демек, сөз мағынасы бір ... рет ... ... тарихында сөз мағынасының күңгірттену процесі үнемі орын алып
отыратын құбылыс. Сөз мағынасының ұмыт бола ... – сол ... ... ... шығарып тастайды, не тек белгілі бір ... ... ... мақал – мәтелдер, күрделі сөздерде ғана келеді.
Мысалы, сол – етістігінің “қалдыру, тастап ... ... ... ... бұл ... сол ... тек ... менің Еділім, сен
алмадың, сен салдым” сияқты ХV ғасыр жырауының толғауында ... ... ... кию сияқты фразеологизмдерде кездестіреміз.
Сөз мағынасының түсініксіз тартып, күңгірттенуі оның тұлғасын бұл
күнде қолданыста бар өзге сөзбен ... ... ... ... ... ... ... мағынасындағы бүлу етістігі “бүлген
елден бүлдірге алма”, “озбыр олжа үшін өледі, күншіл күндеумен ... ... мен ... елің бүледі”, он сан ноғай бүлген күн” деген
сияқты өлең – жыр жолдарында ... Осы бүлу ... бұл ... ... бүліну
немесе бөлу деген тұлғаға ауыстырып айту (жазу) фактісін жиі ұшыратамыз
және бұл – ... бұл + ін ... ... ... жалғанған)
тұлғамен тепе – тең деп түсіндірушілікті кездестіреміз. Сол сияқты бусану /
бұрсану, дем тарту / дом ... ... / ... ... / жиыреп, жаулы /
жылы, илеу, ойлау. күпілескен / Күңкілдескен, ... ) ... / ... ... ... қатарлар сөз мағынасының көмескеленіп, өзі актив ... ... ... ... оның ... ... өзгертіп жұмсау
/ айту, жазу / орын алады.
Сөздің ... ... ... оңай ... ... мен тәрбилеудің
мәні сөзде. сөздің адам өмірінде атқаратын рөлі зор. ... тіл ... ... ... ... аламыз. Тіл – адамның адамдық белгісінің
зоры, жұмсайтын қаруының бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... ... ... Алматы - 1994 ж.
2. Ә.Қоңыратбаев “Қазақ фольклорының тарихы” Алматы 1991
3. А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқыш” Алматы - 2003 ж.
4. ... ... сөз ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай өнегесі6 бет
Жамбылдың ұстазы еді майкөт ақын7 бет
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас )13 бет
Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті6 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь