Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы

Қазақ поэзиясында бүгінге дейін өнер жайында көп жазған және көркемдіктің шыңына жеткізе жазған І.Жансүгіров пен теңдесер қаламгер жоқ. Сонау 20-жылдардың бас кезінде өмірге келген "Әнші" өлеңінен басталған бұл тақырып тек қазақ әдебиетінде ғана емес, қазіргі әлемдік поэзиядағы айтулы туындылар санатындағы "Күйші" мен "Құлагер" сияқты классикалық поэмаларға ұласты. Акынның осы екі аралықтағы шағын көлемді, бірақ керемет суретті, екпіндеп ескен желдегі көтеріңкі лепті туындылары жоғарыда талданды.
Ілиясты ылғи да ән-күйдің әсерінен туған, өзіне ғана мағлұм күшті сезімдер булықтырып жүретін болса керек. Ол соларды сарқа, ақтарыла бір, құйқылжыта, нөсерлете бір жырлауға біртіндеп жақындай берген тәрізді. Осы жолдағы оның асқан бір айтулы белесі - өзінің қазақ күйлерін жетік білетінін, олардың сыры мен сипатын нәзік сезініп, оларды өздеріне лайық көп бояқты құлпырған тілмен суреттеп бере алатын ерекше талант екенін танытты. Поэманың басты кейіпкерін:

Қобызшы Малқыбай шал Матайдағы
Матайда Кенже, Тұңғат, Сақайдағы
Қазақта қобызшының қалғаны сол,
Жорға еді маймаңдаған бақайшағы, -

деп таныстыруынан-ақ күй құдіретіне елтіп, шарықтаған шабыттың екпіні сезіледі. Осы "жарықшақ үні тозған қаңсыған", "еңкейіп екіндідей күні кеткен" шалыңыз кім десеңіз:
Қобызшы ол "Ақ көбікті" аңыратқан
Боздатып "бозінгенді" күңіренткен.

Малқыбай қобызшыдан ақынның бала кезде тыңдаған "Бозінген" күйінің әсері шер-күйік боп жүрегіне байланып қалғанын сол күй жайындағы поэмада суреттелген аңыздан анық байқаймыз.
Міне, осылайша Ілияс асудан-асу бел асып келіп, 1934 жылы өзінің әйгілі "Күйші" поэмасын жазды. Поэма оқырманды салған жерден
        
        Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы
Қазақ поэзиясында бүгінге дейін өнер жайында көп жазған ... ... ... ... ... пен ... ... жоқ.
Сонау 20-жылдардың бас кезінде өмірге келген "Әнші" өлеңінен басталған ... тек ... ... ғана ... ... ... поэзиядағы айтулы
туындылар санатындағы "Күйші" мен "Құлагер" сияқты классикалық поэмаларға
ұласты. Акынның осы екі аралықтағы ... ... ... ... ... ескен желдегі көтеріңкі лепті туындылары жоғарыда талданды.
Ілиясты ылғи да ән-күйдің әсерінен ... ... ғана ... ... ... ... болса керек. Ол соларды сарқа, ақтарыла бір,
құйқылжыта, нөсерлете бір жырлауға біртіндеп ... ... ... ... оның ... бір ... белесі - өзінің қазақ күйлерін жетік
білетінін, олардың сыры мен сипатын нәзік ... ... ... ... ... құлпырған тілмен суреттеп бере алатын ерекше ... ... ... ... ... ... шал ... Кенже, Тұңғат, Сақайдағы
Қазақта қобызшының қалғаны сол,
Жорға еді маймаңдаған бақайшағы, -
деп таныстыруынан-ақ күй құдіретіне елтіп, шарықтаған ... ... Осы ... үні ... қаңсыған", "еңкейіп екіндідей
күні ... ... кім ... ол "Ақ ... аңыратқан
Боздатып "бозінгенді" күңіренткен.
Малқыбай қобызшыдан ақынның бала кезде тыңдаған "Бозінген" күйінің
әсері ... боп ... ... ... сол күй жайындағы поэмада
суреттелген аңыздан анық байқаймыз.
Міне, осылайша Ілияс асудан-асу бел асып келіп, 1934 жылы ... ... ... ... ... оқырманды салған жерден тау өзенінің
арынды ағысындай үйіріп әкетеді: оқиға Арқадан ауып ... ... ... ... басталады. Абылайдың арыстан ... ... ... ... халық, Жетісудың ығайы мен сығайы оның құрметіне ту бие
сойып, той жасап, ... ... ... ұсынып, жік-жапар болуда.
Поэманың қаһарманы Сарыүйсін руынан шыкқан салт атты, сабау қамшылы бір
жігіт ... ... ... тап ... Бар ... - жар ... шешесі ғана. Ел оны күйші деп қана атайды. Ешкім есімін ... сірә ... ... керек. Бірақ сол аты жоқ Сарыүйсініңіз осында
жиналған хан мен қараны тамсандыруда:
Аңқытып ақ орданың бір жағында
Күйші отыр ... ... қып ... күйдің ырғағына.
Оның күйін тыңдаған жұрт:
Жып-жым-жырт тыңдағандар тіл кескендей,
Құрыштап құлақтарын үн кескендей.
Сылдырап кейде қамыс, кейде бұлақ,
Қырдағы ... ... жыр ... тартқан алуан түрлі: зарлы, ащы, тәтті күйлері тас бұлақтың
суындай лақылдатып, біресе жүректі ... ... ... ... ... ... ... "Сарыөзен", "Бозінген", "Қаражорға", "Қорамсақ"
күйлері Алатау, Алтай, Арқа, Қыр, Сырды ... Ұлы Дала ... ... ... елестетеді. Осыларды автор:
Анқылдап алтын күрек домбырадан
Құйып тұр ... жылы ... боп, ... ... ... көшіреді.
Табиғат тып-тыныш бола қалды.
Қырдағы қоян, құлан құлақ тігіп,
Қамыстан жолбарыс та ыңыранды.
Күн тыңдап кірмей тұрды ұясына,
Бұлт ... ... ... тау ... жерде, көкте маужырады.
Қараған бір жан болмай шаруасына.
Су ақпай, жатты толқып арнасында,
Қарғалар қалқып қалды жар ... ... ... ... ... тілеулес боп зарласынға.
Осылайша, адам түгіл, жан-жануар, өлі, тірі табиғатты манауратқан
Күйшіні ханның қарындасы - " ... ... ... ... әйелдің ақ сұңқары,
ханзадасы" Қарашаш — ағасынан басы бүтін сұрап алады. Бишара күйші не күйге
ұшырағанын аңғара алмай, ханшаның ... ... кете ... ... ... ерулігі болар бізге,
Бергенім басы бүтін байлап басын, -
деген мұздай сөзі.
Поэмаға өзек болған негізгі идея - ... ... ... ... ... сан ... ... өмірлік сырын, көп қырлы эстетикалық қасиетін ... Бұл ... пен ... арасындағы терең психологиялық тартыс, адам
сезімдерінің алапат ... ... ... ... ... ... құл болдым деп есеңгіреп қалған Күйші
біртіндеп есін жиып, үй ішінің көріністеріне көзін салады. Небір асыл ... ... ... ... ... ... ішкі жасауы Күйші сезімін
арбап, көңілін сергітеді. Алғашында айдаһардай әсер еткен ханша енді:
Қара қас, ... ... кер кұба ... ... ... құралай көз.
Сырықтай ордадағы сымдай бойы,
Талшыбық қыпша белдің өзі нағыз.
Түлкі қыз қызыл алтай, кер марал қыз,
Ақ қоян, ... ... ақша нар ... ... ... тәтті қыз,-
болып көрінеді. Оңаша тыныш сәнді отауда осылай елестеген сұлу
Қарашаш Күйшінің ... ... отын ... ... ... ... кейін үйреншікті күй тілі кенет жаңа, сұрапыл, ыстық
тасқын боп ... ... ... жаңа ... туу ... ... өнер психологиясын аңдайды.
Күйшінің жан дүниесін баурап алған құштар ... ... ... ... ... құшағындағы кезі былай суреттеледі:
Саусақтар ойнап, орғып, қаздаң қағып,
Суырып ішек тілін, мұңын шағып.
Жүйріктің шын күйі келгенінде
Шығаннан шыға шаппай тұрсың ... ... ... көкке өрлетіп,
Алыстап, шырқап, сілтер, әрі кетіп,
Қайырып, қалықтатып, қайта оралтып,
Бірден-бір ақырын-ақырын төмендетіп.
Ызғытып, өлке ... ... ... ... ... ... ... айдап,
Артынан нөсерлетіп, жауындатып...
Күй ырғағын, әуен-сазын айнытпай бейнелеп, нөсерлеткен, тасқындай үдей
жөңкілген сөз түйдектері кім-кімді де тырп еткізбей, ... ... ... ... кең ... кезіп кетті.
Біресе қашағанды қырда қуып,
Ән шырқап қоңыр түнде, қой күзетті,
дейді тағы ... ... ... қазақ болмысының көрінісі, қимыл-
әрекеттерімен мұншама дәл бейнелеу үшін ... ... ... ... білу және ... ... ... екені көрінеді.
Сұлу қызға көңілі кеткен күйші неше ... ... ... күшті
психологиялық толқуларды басынан кешіреді. Сондай сәттерде күйші жігіт
біресе түлкі алатын құмай ... ... ... ... құс ... ... ... ханшаны Алатаудың үстінен алып ұшып, жеті дариядан аман өтіп,
алтын тауға апарып, кұшып та ... қиял ... ... ... шын ... ... ... ханша - Қарашашты, қарашы Сарыүйсін - өзін ... ... - ... ... ... құдіреті Қарашашты да балқытып, құштарлық жалынына шарпытып, бір
сәт ... ... ... ... жібереді.
Бұл сорлы Дулат па екен, Үйсін бе екен?
Күйшім боп ... ... бе ... ... бұл ... ... ... тисін бе екен?
Бұл сорлы күйді неге үйренді екен?
Күй ата бұған дарып жүрген бе екен.
Қарашаш мұны қалап алдым ... Кене ... ти дер ме ... бұл ... ... ол да өзі ... үйдегі шын өмірге оралады.
Жоқ, болмас, ауырдым ба, жындандым ба,
Қараға хан затымды былғармын ба.
Бұл менің басыбайлы бір малайым
Тиюге енді маған құл ... ... де ... ... ... құшағында өздерін- өздері
арпалысқа түсірген психологиялық тартыс желісін ... ... ... ... ... ... - өң, ... - түс екенін ажыратудан қалған.
Қарашаштың төсегіне барған мен шығармын, біткен жерім осы болар деп, ... ... ... ... ... ... тап берген
қызметшісіне: "Қолыңды қоқаңдатпа' күйшіме!" - деген әмірін құлағы шалып,
жан шақырады.
Қарадан шыққан жігіт ... ... ... деп, ... болымсыз бірдеңе үшін күллі елді қынадай қырып тастағалы отырған
ханшаға Кене "қой" демейді, бөлтірікке бөрі ырық ... ... ... , сырттан барлап отырады. Ақыры амалы құрыған, ... ... ... ... ... құтылмақ болған үйсін пәлекеттен дулат
Сапақты Қарашаштың алдын алып келеді. ... ... ... ... ... ... тұрған ел мен өлі-тірінің аралық халіндегі Сапақтың ... ... ... ... ... ... ... қидым", - деп
Сапақты ... ... ... ... бастан аяқ көзімен көріп, Қарашаштың каһарына
мініп, қан төкпек болғандағы айдаһар сықылды ұсқыны күйшінің жан дүниесінде
орасан өзгеріс ... ... ... де, одан от ... ... ... "
жалын күйін де сөндіріп тастайды.
Поэмада әділетсіздікті, ... тізе ... ұлы ... ... ... құдірет - өнер деген идеяны ақын тамаша
суреттер, поэтикалық көркем образдар арқылы терең ... ... ... онда ... ... ... ... тарихи негіздері, эстетикалық
нысанасы ашылып, олардағы образдар, суреттер айқындалған. Соның ... ... біле ... таңдандырады. Және әрбір күйдің өзіндік
сипаттарын ашық, бейнелеген ... ... ... ... тек ... ... ... теңеу, образдар қаншама. "Қоғадай салбырасып, хан,
қарасы, намазға ұйығандай отыр ... ... ... ... салды,
адақтап жалғыз шапқан жүйрік аттай", "батыр да, хан да, қыз да, қазаншы да
– бәрі бір домбыраға ... ... ... ... ... ... ... тұрып жүрегіне", "ыңыранып белі ... ... ... ... қыз ... ... жазы шығып, жаңбыр төкті",
"Таратып тоқсан күйді жібердің деп" бір жақтан керең бір ой ... ... Ылғи ... Бұл ... жоқ ғажайып поэмада: күй - өлеңге, өлең -
күйге айналады. Ілиястың өзі ақын - ... мен ... ... ... мен өлең бір ... ... "Күйші" поэмасы - романтикалық сарында
шалқыған шабытпен, поэзиялық құдіретті қуатпен жазылған, ... ... жоқ ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Қазақтың қайсар Үш Арысы54 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Абайдың поэмалары12 бет
М.Мақатаев поэмаларының идеялық- көркемдік ерекшелігі13 бет
М.Сералин шығармашылығы туралы4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь