Мұрат Мөңкеұлы

Бүкіл ұлттың Мұраты

Кеңес кезінде “зар заман” ақындарының ішінде жеткіліксіз зерттеген ақындардың бірі – Мұрат Мөңкеұлы. 1940-50 жылдар арасында жарық көрген мектеп оқулықтарында енгізіліп жүрген Мұрат ақын 1947 жылғы атышулы қаулыдан кейін зерттеу объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады. Тіпті 1959 жылғы конференцияда Мұрат туралы арнайы баяндама болған жоқ. Осы конференцияның ұсыныстарында Мұраттың шығармашылығын орта мектепте оқыту қажетсіз деп саналсын, ал жоғары оқу орындарында әдебиеттің қайшылықта дамығанын көрсету үшін ғана аталсын деп айтылды. Соның салдарынан Мұрат Мөңкеұлы 6 кітаптан тұратын әдебиет тарихынан да орын таба алмады. Оның шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты 1962 жылы шығарған “XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағына” да енбеді.
Тек жинақтың “Кіріспесіндегі” шолуға Ы.Дүйсенбаев ақынның атын атап, оған бірнеше жол арнайды, және оған берген мінездемесі 1959 жылғы конференцияда айтылған бағамен үндес. Осы бір “әттеген-айын” түзейін деген болу керек, Ысқақ Тәкімұлы Мұрат ақынның төрт шығармасын өзі құрастырып, алғы сөзін жазған “Үш ғасыр жырлайды” деген жинаққа енгізген [74, Б.266-286]. Алайда, алғы сөзінде Мұратқа берген ескі бағасын қайталайды, бірақ шығармаларының алдында берген қысқаша мәліметінде былай деп жазады: “Мұрат жас кезінен жиын тойға үнемі араласып, өлең айтуға машықтана бастайды, ел ішінде: “шешен, тапқыр бала" атанып жүреді. Көп ұзамай ол айтысқа да түседі.
Мұрат айтыстың асқан шебері болумен қатар үлкен эпик ақын. Оның шығармаларындағы қайшылықтары мен қателіктеріне байланысты
        
        Бүкіл ұлттың Мұраты
Кеңес кезінде “зар заман” ақындарының ішінде ... ... бірі – ... Мөңкеұлы. 1940-50 жылдар арасында жарық көрген
мектеп оқулықтарында енгізіліп ... ... ақын 1947 ... ... кейін зерттеу объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады. Тіпті
1959 жылғы конференцияда ... ... ... ... ... жоқ. ... ... Мұраттың шығармашылығын орта мектепте оқыту
қажетсіз деп саналсын, ал жоғары оқу ... ... ... ... үшін ғана аталсын деп айтылды. Соның ... ... 6 ... тұратын әдебиет тарихынан да орын таба ... ... ... атындағы Әдебиет және өнер институты 1962 ... ... ... ... ... ... ... да
енбеді.
Тек жинақтың “Кіріспесіндегі” шолуға Ы.Дүйсенбаев ақынның атын ... ... жол ... және оған ... ... 1959 жылғы
конференцияда айтылған бағамен үндес. Осы бір “әттеген-айын” түзейін деген
болу керек, Ысқақ ... ... ... төрт ... өзі ... ... ... “Үш ғасыр жырлайды”  деген жинаққа енгізген [74, Б.266-
286]. Алайда, алғы сөзінде ... ... ескі ... ... бірақ
шығармаларының алдында берген қысқаша мәліметінде былай деп жазады: “Мұрат
жас кезінен жиын ... ... ... өлең ... ... бастайды, ел
ішінде: “шешен, тапқыр бала" ... ... Көп ... ол ... ... айтыстың асқан шебері болумен қатар ... эпик ... ... ... мен ... байланысты дарынды ақынның
творчествосы соңғы кезде жөнді бағаланбай келді” [74, Б.206-207].
Міне, өзі ... осы ... ... ... ... ... шыққан “Ғасырлар сыры” кітабында ... ... ... Еңбегінің 20 бетін түгелімен Мұрат ақынға арнап,
Ысқақ Тәкімұлы оның шығармашылығын тұңғыш рет мол ... кең ... ... ... Ең ... ғалым ақынның ғұмыры жөнінде бірсыпыра ... ... оның ақын ... ... ... ... адамдар туралы баян етеді. Сөйтіп, Ысқақ Тәкімұлы ақынның жастай
өлеңге ... ... мен ... ... ... ... кезеңдерін сөз етеді. Артына елеулі әлеуметтік мәні зор мұра
қалдырған ірі тұлғаның екі түрлі ... орай ... ... ... ... алынбай, зерттелмей келгенін айтады.
Зерттеушінің пікірінше, оның біріншісі - патша үкіметінің қазақ
даласындағы отарлау ... ... ... ... ... орысқа деген қарсылығы болса, екіншісі- ірі туындыларының дені ... ... ... ... – делінеді. Ы.Дүйсенбаев Едіге туралы
теріс түсінік ... ... ... ... айта ... ... ... “Соның өзінде ақынға көзқарасың теріс екен деп, оны үзілді-
кесілді тарихтан шығарып тастауға болмайды, оның үстіне  ... ... ... ... ... бойымен қап-қара, бастан-аяқ кертартпа ... өзі ... ... алшақ жатыр.
Сонан соң, орыс халқы мен қазақ халқының ежелден келе жатқан ... сөз ... біз ... ... осы мәселе жөнінде
қалыптасып үлгірген ... жақ, ... қате ... еріп ... ... зерттеп отырған дәуірдің ... яғни ... мен игі ... ... ... ... ұғынуға үнемі
бара бермейміз .. ал, мұның ақыры неге апарып соғатыны айтпаса да ... ... енді ... ... ... ... басқаша, құр Едіге деген ... ... ... мүлде бір өзге жанның ... ... емес ... болғанда, қазақ фольклорының ең бір бай саласынан Едіге мен оның
ұрпақтарына бола ... ... ету, ... ... ... па? ... ... азды-көпті қамтитын Мұрат ақынның ... ... ... әділ ... ... ... ... талдау жасауымыз
қажет, онсыз ақынның творчествосына толық баға беру өте ... [75, ... ... ... ... ... ... ақынның өлең,
толғауларына, атап айтсақ, “Үш қиян”, “Сарыарқа”, “Қарасай-Қази” поэмалары
мен ... ... ... ... Мұрат ақынның айтқаны” ... әр ... ... ... ... ... ... Дүйсенбаев тұңғыш рет жүйелеп, үш салаға бөліп қарастырады. Біріншісі
- ақынның өлеңдері мен ... ... - ... (“Үш ... “Қарасай-Қази”), үшіншісі - ақынның айтыстары. Біз де
зерттеушінің ізімен жүруді жөн ... ... ... онша көп емес, бар
болғаны 15 шақты  ғана жыр, соған қарағанда, ... ... ... түгел
жете қоймаған тәрізді. Ақын Қаражанға, Есентемір, Тұрабай, Есенғалиға
арнаған ... ... ... арнауларында) оларды жер-көкке
сыйғызбай мақтаса, қалған өлеңдерінде болыстықпен кеудесіне нан піскендерді
сын садағына ... дей ... ... ... Қашқыншы Қаражан Құлбас
баласын мақташы дегенде айтқан ақын сынын айқын ... ... ... ... ... ... ғана емес, болыс болып елді жеген, ... ылаң ... ... ... сынап, кесірлі-кесапат мінезділерді
тезге  салып жөндеуді көздейді.
Ақынның әлеуметтік өмір туралы, сондағы адамдар қарым-қатынасы, өткен
даналар мен ... ... ... ... ер ... ... міндет-борышы мен ең ақыры, ... өнер ... ... да аса ... өткен өмірге қарағанда, бұрынғы даналардың халық қамы үшін ... ... үлгі ете ... төрт ... атаң ... айла таба ... ... келді деп,
Бұрынғылар айтады.
Заманның болар тәрізін
Асан қайғы әулие
Көзі ... ... ... ... ... ... бақытың
Алпыс күн асқан дария
Алты күнде қайтады – [74, ... ... ... орай ... ақын ... ... ... Мұраттың сөз өнерінің сұлу сиқырлығы мен әсемдігін көркем
бейнелеген мына бір жыры да ... ... ... ... Жылы қылып сөйлейін,
          Ақ теңгенің мөріндей.
          Шалқақтатып сөйлейін,
          Айдынның шалқар көліндей.
          Асыл қылып ... ... ... ... ... ... Тұтқыр сары желімдей.
          Сұлу қылып сөйлейін,
          Қос жорғаны ... ... ... жаңа келіндей ! [75, 72 б.]
Мұрат шығармаларының екінші саласына жататын  шоқтығы биік – “Үш қиян”
дастаны. Мұнда оның ел ... ... ... ... халықтың
тұрмыс-тіршілігі, өкініші мен күдігі, арманы мен үміті, жұрт ... ... жер, ... ... толғаныстары үлкен күңіреніспен сипатталады. Ақын
пайымдауынша, ел болашағы барынша бұлдыр, мұнартқан сағым секілді болып
көрінеді, сол ... ол ... ... ... ... ... қайта
оралуын көксейді. Бұл жырлар Шортанбай, Дулат шығармаларымен терең үндесіп
өзара ... ... Дәл осы ... ... ... туындысына да  
тән деген жөн. Мұнда да “Үш ... ... ... империясының қанау-
тонау саясаты туралы ой ашып айтылады.
"Еділді тартып алғаны –
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны ... ... ... ... ...
Ойындағысы болғаны",
Ақынның көлемді де көркем шығармасы -“Қарасай-Қази” дастаны. Бұл
туындыда күрделі де шытырман оқиға жоқ, ... ... бар ... тәсілдер; диалогтың молдығы, аттың адамша сөйлеуі, түс көру, аян
беру секілді жәйттар кеңінен қолданылады. Жыр арасында ... ... ... қара ... пайдалануға да орын ... ... ... Мұса ... Мамайы мен Орағы бірі би, бірі батыр болып елді
билесе, қалған 28 ... бір тобы ... ... ... есігінің алдына
өзінің алмас қылышын құрып қойып, жылқыны дүсірлетіп қуып, “жау ... ... деп ... Орақ ... ... ... ... жараланып
қайтыс болады. Оның шешесі Қараүлек, әйелі, Қарасай, Қази деген екі баласы
артында қалып, батыр болып жетіледі. Он жеті ... ... мен он ... өсіп ер ... ... оқиға етіп жырласа да, Орақтың ... ... ... Смайыл, Тобаяқтардың зұлымдықтары диалог арқылы
ашылып отырады. Әсіресе, Орақтың елі үшін жасаған сансыз ерлік істері ... ... ... ... ... жоқтауынан айқын көрініс
тапқан. Ал, Орақтың өлуіне себеп болған бақастар тобы өз ... ... ... ... күндей жоғалттық” деуге ... ... ... жау ... ... “бес батыр” қарсы аттанады да, Қарасай жорыққа
бармай қалады. ... ... ... кейін әкесінің асын беріп, өзіне
лайық ат ... ... ... ... қарт ... ... ... оның Көкбұйра атын мініп жауға аттанады. Қырық күн бұрын кеткен
әскерді қуып ... Жау ... ... ... ... кейін
қайтып, Қарасай мен Естерекұлы Ер Тарғын ғана қалады, ... Қази ... Үш ... ... ... ... ... Мұнда үш батырдың қажыр-
қайраты, шексіз ерлігі әсем суреттеліп,  Қарабатыр тобының пасық-зұлымдығы,
опасыздығы ... ... ... айтыстағы шеберлігі мен тапқырлығын оның бес
айтысын талдау арқылы  көрсете алған. ... Бала ... Кете ... және әйел ақындар Жантолы, Тыныштықпен айтыстарының көбінде
рулық сипат орын алса да, ... ... ... ... сөз ... білетін шешендігі зерттеуші ... ... ... өз ... қорыта отырып, мынадай  тұжырым ... ... ... баға ... отаршылыққа қарсы реакция
ретінде туған оның ащы сөздерінің парқына бармай бұлары жалпы орыс ... ... деп ... келдік. Сонда Мұрат ақынды бастан-ақ ескішіл,
әдебиетіміздің ... ... ... ... жоқ деп ... айта аламыз ба?
Ақынның ізгі ізденістері, туған халқының ... ... ... ... шындығы екі арасындағы қабыспас қайшылықтардың себептерін неге
ашпаймыз? Қайткен ... де ... ... ... тым тар ... бір жағы замана қайшылықтары ... Қай ... ... ... ерекшеліктерді түгелдей қамтып барып, ... әділ ... ... ... [75, 83 б.]. Бұл – шын ... баға еді, себебі қашан да, қай ақын болса да ... ... ... ... ... ... ... шығармалары халық аузынан, Ғылым академиясының қолжазба
қорынан жинақталып, халыққа танылуына, оның шығармашылығының ... ... көп ... ... жоқ. ... ол ... халқына
танылды болады.
Совет үкіметі кезінде кертартпа ақын деп, ... ... ... ... ... ... қазір оқу орындарының
бағдарламаларына енгізіліп, толғаулары мен ... ... ... ... ... ... ... Абай мен Махамбеттей,
Ақтамберді мен Бұқардай мол ... ... сіңе ... ... жырлары халыққа Мұрат арқылы мәңгілік ғұмырға ие болды.
"Қырымның қырық ... ... ... толғауларын, көптеген
батырлар жырларын Мұрын жыраудың Мұрат ақыннан үйренгендігі ... елі ... я ... қай ... ... қарамастан, бәріне
де ортақ болса, атақты ақындар да, батырлар да ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Зар заман өкілдері мен шығармашылығы13 бет
М. қ. қозыбаев – қазақтың егемен тарихының қайта жаңғыртушысы4 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
"Алтын орда."6 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
Жүсіпбек аймауытов – әдебиет сыншысы10 бет
Зар заман» ақындарының шығармашылығындағы ел мен жер тағдыры81 бет
Зар – заман ақындары Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы М.Мөңкеұлы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь