Мұрат Мөңкеұлы


Бүкіл ұлттың Мұраты

Кеңес кезінде “зар заман” ақындарының ішінде жеткіліксіз зерттеген ақындардың бірі – Мұрат Мөңкеұлы. 1940-50 жылдар арасында жарық көрген мектеп оқулықтарында енгізіліп жүрген Мұрат ақын 1947 жылғы атышулы қаулыдан кейін зерттеу объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады. Тіпті 1959 жылғы конференцияда Мұрат туралы арнайы баяндама болған жоқ. Осы конференцияның ұсыныстарында Мұраттың шығармашылығын орта мектепте оқыту қажетсіз деп саналсын, ал жоғары оқу орындарында әдебиеттің қайшылықта дамығанын көрсету үшін ғана аталсын деп айтылды. Соның салдарынан Мұрат Мөңкеұлы 6 кітаптан тұратын әдебиет тарихынан да орын таба алмады. Оның шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты 1962 жылы шығарған “XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағына” да енбеді.
Тек жинақтың “Кіріспесіндегі” шолуға Ы.Дүйсенбаев ақынның атын атап, оған бірнеше жол арнайды, және оған берген мінездемесі 1959 жылғы конференцияда айтылған бағамен үндес. Осы бір “әттеген-айын” түзейін деген болу керек, Ысқақ Тәкімұлы Мұрат ақынның төрт шығармасын өзі құрастырып, алғы сөзін жазған “Үш ғасыр жырлайды” деген жинаққа енгізген [74, Б.266-286]. Алайда, алғы сөзінде Мұратқа берген ескі бағасын қайталайды, бірақ шығармаларының алдында берген қысқаша мәліметінде былай деп жазады: “Мұрат жас кезінен жиын тойға үнемі араласып, өлең айтуға машықтана бастайды, ел ішінде: “шешен, тапқыр бала" атанып жүреді. Көп ұзамай ол айтысқа да түседі.
Мұрат айтыстың асқан шебері болумен қатар үлкен эпик ақын. Оның шығармаларындағы қайшылықтары мен қателіктеріне байланысты

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Бүкіл ұлттың Мұраты

Кеңес кезінде “зар заман” ақындарының ішінде жеткіліксіз зерттеген
ақындардың бірі – Мұрат Мөңкеұлы. 1940-50 жылдар арасында жарық көрген
мектеп оқулықтарында енгізіліп жүрген Мұрат ақын 1947 жылғы атышулы
қаулыдан кейін зерттеу объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады. Тіпті
1959 жылғы конференцияда Мұрат туралы арнайы баяндама болған жоқ. Осы
конференцияның ұсыныстарында Мұраттың шығармашылығын орта мектепте оқыту
қажетсіз деп саналсын, ал жоғары оқу орындарында әдебиеттің қайшылықта
дамығанын көрсету үшін ғана аталсын деп айтылды. Соның салдарынан Мұрат
Мөңкеұлы 6 кітаптан тұратын әдебиет тарихынан да орын таба алмады. Оның
шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты 1962 жылы
шығарған “XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағына” да
енбеді.
Тек жинақтың “Кіріспесіндегі” шолуға Ы.Дүйсенбаев ақынның атын атап,
оған бірнеше жол арнайды, және оған берген мінездемесі 1959 жылғы
конференцияда айтылған бағамен үндес. Осы бір “әттеген-айын” түзейін деген
болу керек, Ысқақ Тәкімұлы Мұрат ақынның төрт шығармасын өзі құрастырып,
алғы сөзін жазған “Үш ғасыр жырлайды”  деген жинаққа енгізген [74, Б.266-
286]. Алайда, алғы сөзінде Мұратқа берген ескі бағасын қайталайды, бірақ
шығармаларының алдында берген қысқаша мәліметінде былай деп жазады: “Мұрат
жас кезінен жиын тойға үнемі араласып, өлең айтуға машықтана бастайды, ел
ішінде: “шешен, тапқыр бала" атанып жүреді. Көп ұзамай ол айтысқа да
түседі.
Мұрат айтыстың асқан шебері болумен қатар үлкен эпик ақын. Оның
шығармаларындағы қайшылықтары мен қателіктеріне байланысты дарынды ақынның
творчествосы соңғы кезде жөнді бағаланбай келді” [74, Б.206-207].
Міне, өзі көрсеткен осы олқылықты Ы.Дүйсенбаев өзінің докторлық
диссертациясында, кейінірек шыққан “Ғасырлар сыры” кітабында біршама
толтырды десек болады. Еңбегінің 20 бетін түгелімен Мұрат ақынға арнап,
Ысқақ Тәкімұлы оның шығармашылығын тұңғыш рет мол қамтып, кең түрде, жан-
жақты талдаған. Ең әуелі ғалым ақынның ғұмыры жөнінде бірсыпыра жаңа
деректер келтіреді, оның ақын ретінде қалыптасқан ортасын көрсетеді,
жекелеген адамдар туралы баян етеді. Сөйтіп, Ысқақ Тәкімұлы ақынның жастай
өлеңге үйір, тапқырлығы мен өскен ортасын, көзқарас-танымының қалыптасу,
кемелдену кезеңдерін сөз етеді. Артына елеулі әлеуметтік мәні зор мұра
қалдырған ірі тұлғаның екі түрлі мәселеге орай кейінгі кезге дейін орынсыз
ауызға алынбай, зерттелмей келгенін айтады.
Зерттеушінің пікірінше, оның біріншісі - патша үкіметінің қазақ
даласындағы отарлау саясатының күшеюі әсерінен кейбір шығармаларындағы
жалпы орысқа деген қарсылығы болса, екіншісі- ірі туындыларының дені әйгілі
Едіге ұрпақтарына байланысты  болуы – делінеді. Ы.Дүйсенбаев Едіге туралы
теріс түсінік тарихшылардың жаңсақ бағасынан екенін айта келіп, былайша
тұжырым жасайды: “Соның өзінде ақынға көзқарасың теріс екен деп, оны үзілді-
кесілді тарихтан шығарып тастауға болмайды, оның үстіне  Мұрат ақынды жан
түңілерлік құбыжық, тұрған бойымен қап-қара, бастан-аяқ кертартпа деп
қараудың өзі шындықтан мүлде алшақ жатыр.
Сонан соң, орыс халқы мен қазақ халқының ежелден келе жатқан достық
қарым-қатынасын сөз еткенде, біз әдетте тарихшылардың осы мәселе жөнінде
қалыптасып үлгірген сыңар жақ, кейде қате тұжырымдарына еріп кетеміз...
Өзіміз тексеріп, зерттеп отырған дәуірдің ерекшеліктерін яғни ондағы
қайшылықтар мен игі нышандарды тереңірек тануға, дұрысырақ ұғынуға үнемі
бара бермейміз .. ал, мұның ақыры неге апарып соғатыны айтпаса да белгілі ...
Ал, енді Едігеге келсек, ақиқатта тіпті басқаша, құр Едіге деген аты
болмаса, қазақ жырында мүлде бір өзге жанның бейнесі беріледі емес пе?
Қалай болғанда, қазақ фольклорының ең бір бай саласынан Едіге мен оның
ұрпақтарына бола безіп, мансұқ ету, зерттемей тастау дұрыс па? Ендеше, осы
тақырыпты азды-көпті қамтитын Мұрат ақынның шығармаларындағы қайшылықтар
мен кемшіліктерді әділ көрсете отырып,  оларға ғылыми талдау жасауымыз
қажет, онсыз ақынның творчествосына толық баға беру өте қиын” [75, Б.66-
67].
Осылайша өзіндік бағыт ұстанған зерттеуші Мұрат ақынның өлең,
толғауларына, атап айтсақ, “Үш қиян”, “Сарыарқа”, “Қарасай-Қази” поэмалары
мен “Байұлы Байбақты Ғұмар Қазыұлына Мұрат ақынның айтқаны” секілді
өлеңдеріне, әр кездегі айтыстарына тоқталады. Мұрат ақынның шығармаларын
Ысқақ Дүйсенбаев тұңғыш рет жүйелеп, үш салаға бөліп қарастырады. Біріншісі
- ақынның өлеңдері мен толғаулары, екіншісі - дастандары (“Үш қиян”,
“Сарыарқа”, “Қарасай-Қази”), үшіншісі - ақынның айтыстары. Біз де
зерттеушінің ізімен жүруді жөн көрдік. Өлең, жырлары онша көп емес, бар
болғаны 15 шақты  ғана жыр, соған қарағанда, қысқа өлеңдері бізге түгел
жете қоймаған тәрізді. Ақын Қаражанға, Есентемір, Тұрабай, Есенғалиға
арнаған өлеңдерінде (Қазиға, Бегалыға арнауларында) оларды жер-көкке
сыйғызбай мақтаса, қалған өлеңдерінде болыстықпен кеудесіне нан піскендерді
сын садағына алады,- дей келе, зерттеуші бұған Қашқыншы Қаражан Құлбас
баласын мақташы дегенде айтқан ақын сынын айқын дәлелге келтіреді. Мұрат
тек Құлбас баласы Қаражанды ғана емес, болыс болып елді жеген, ел-жұртқа
сонысымен ылаң салған кісілерді аяусыз сынап, кесірлі-кесапат мінезділерді
тезге  салып жөндеуді көздейді.
Ақынның әлеуметтік өмір туралы, сондағы адамдар қарым-қатынасы, өткен
даналар мен бүгінгі жастардың бірлік-байланысы, әсіресе, ер жігіттің халық
алдындағы міндет-борышы мен ең ақыры, ақындық өнер жайындағы ой-
толғаныстары да аса елеулі.
Ақын өткен өмірге қарағанда, бұрынғы даналардың халық қамы үшін еткен
іс-әрекеттерін кейінгілерге  үлгі ете сөйлеп:

Дүниенің төрт бұрышын

Қорқыт атаң шайқады
Ажалға айла таба алмай,
Қайта айналып келді деп,
Бұрынғылар айтады.
Заманның болар тәрізін
Асан қайғы әулие
Көзі көрмей байқады,
Қанша дәулет ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұрат Мөңкеұлы шығармаларындағы ономастикалық атаулар
Зар – заман ақындары Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы М.Мөңкеұлы
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші
Мұраттың өмірбаяны,ақын мұрасының зерттелуі
«Зар заман» ағымы ақындарының әдеби мұрасы
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы
Қазақ пәлсапасы
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері
Қазақ философиясы туралы тапсырмалар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь