Қазақ тіліндегі төрт түлік малға байланысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты

Қазақ тіл білімі ғылымында тұрақты тіркестерді тақырыптық топтарға бөліп, оларды әр түрлі бағытта қарастыру кең үрдіс алып келеді. Кез-келген тілдік құбылыстың, соның ішінде тұрақты тіркестердің табиғатын оның тілдік заңдылықтарына ғана сүйеніп емес, сонымен қатар халықтың дүниетанымына, салт-дәстүріне, ұлттық болмысына байланысты да қарастырған дұрыс секілді.
Жалпы орын жағынан әбден қалыптасқан, құрамы өзгертуге келмейтін, бәрі тұтасып, бір мағынаны білдіретін, бір ғана сөйлем мүшесі ретінде қолданылатын тіркесті тұрақты тіркестер дейтініміз белгілі. Осы тұрақты тіркестердің тақырыптарына үңілетін болсақ, алуан түрлі. Сол тақырыптардың ішіндегі төрт түлікке қатысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаттамаларына тоқталсақ. Қазақ тілі этнолингвистикасы жайында А.Т.Қайдар: «Этнолингвистика»- этностың инсандық болмысынан туындап, санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ғасырлар бойы қалыптасып, қорланып, рухани мәдени мұра ретінде атадан балаға, әулеттен нәсілге үзілмей ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, жан-жақты зерттеп, танымдық мәнін ашып болашақ ұрпаққа ұсыну мақсатына байланысты дүниеге келген тіл білімінің күрделі де құнарлы саласы[4,15б],- деп нақты, әрі тұжырымды анықтама береді. Жан-жануарлар атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестерді этнолингвистика тұрғысынан зерттеу, яғни олардың материалдық мазмұнын, тілдік табиғатын, халықтың өзіндік дүниетанымы, салт-дәстүрі, рухани-мәдени өмірі, әдет-ғұрпы негізінде сипаттау болып саналады. Жан-жануарларға соның ішінде, төрт түлікке байланысты айтылатын тұрақты сөз тіркестеріне үңілмес бұрын, төрт түлік ұғымына көңіл бөлсек; түйе, жылқы, сиыр, қой, ешкі малын қосып, «төрт түлік
Қолданылған әдебиеттер:

1. «Төрт түлік төресі кім?», Қайнар баспасы, А.,1990ж.
2. «Ер қанаты», Қайнар А., 1987ж.
3. І.Кеңесбаев «Фразеологиялық сөздік», Ғылым А.,1977
4. Ә.Қайдаров «Этнолингвистика негізі» А.,1998ж.
5. Қазақ әдебиеті газеті № 11, 18.03.2005ж.
6. «Қазақ ертегілері», Жазушы, А.,2002ж.
        
        ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ТӨРТ ТҮЛІК МАЛҒА БАЙЛАНЫСТЫ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ТҰРАҚТЫ
ТІРКЕСТЕРДІҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Қазақ тіл білімі ғылымында тұрақты тіркестерді ... ... ... әр ... ... ... кең ... алып келеді. Кез-келген
тілдік құбылыстың, соның ішінде тұрақты тіркестердің табиғатын оның тілдік
заңдылықтарына ғана сүйеніп емес, ... ... ... ... ... ... ... да қарастырған дұрыс секілді.
Жалпы орын жағынан әбден қалыптасқан, құрамы ... ... ... бір ... білдіретін, бір ғана сөйлем ... ... ... ... ... ... ... Осы тұрақты
тіркестердің тақырыптарына үңілетін болсақ, алуан ... Сол ... төрт ... ... ... тұрақты тіркестердің
этнолингвистикалық сипаттамаларына тоқталсақ. Қазақ тілі этнолингвистикасы
жайында ... ... ... ... ... санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ... ... ... ... ... мұра ретінде атадан балаға,
әулеттен нәсілге үзілмей ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, жан-
жақты ... ... ... ашып болашақ ұрпаққа ұсыну мақсатына
байланысты дүниеге келген тіл білімінің күрделі де ... ... ... әрі ... ... береді. Жан-жануарлар атауларынан
қалыптасқан тұрақты ... ... ... ... ... ... мазмұнын, тілдік табиғатын, ... ... ... ... ... ... негізінде
сипаттау болып саналады. Жан-жануарларға соның ішінде, төрт ... ... ... сөз ... ... ... төрт ... көңіл бөлсек; түйе, жылқы, сиыр, қой, ешкі малын ... ... ... деп ... атап кеткен. Бұлардың сақтаушы иесі бар ... ... ... ... ... ... ... деп
атаған. Атаулардың ертедегі қалыптасқан ұғымдық мағынасы өте кең. Бұл
атаулар ұлтымыздың ... ... ... ұлт ... қалыптасудан көп
ілгері ру, тайпамен сабақтас жатқан атаулар. Төрт түлік малды оның ... бар деп ... ... ... ... ақ нар, ... ақ ... киелі көк бұқа, киелі көк қошқар деп ат қою ... ... ... деп, еркек малдан белгілі бір айғырды, бура ... ... ... де салт ... түліктің ішінде түйе малын байлық ретінде де, көлік ретінде де,
азық ретінде де қатты қастерлеген. Осы ... ... ... ... ... ... ... ұғымдық жақтан түйе деген мағынаны білдіреді.
Атаудың ... ... ... ие. Ол ... түлік атауларына мүлде
ұқсамайтын өзіндік ерекшелікпен қалыптасқан. Формалық ... ... ... толық мағыналы үш сөздің кірігуінен жасалған. Махмұд
Қашқаридың ... ... ... ... ... «ой ат»- қара торы ... «ой» деген сөз көне ... ... қара ... ... ... ... ... зіл, сүлей, «сіл» деген сөз ертеде
жеке дара қолданысқа ие ... ... аз ... ... ... ... бұл ... Шоқан Уәлиханов зерттей келіп, «қара» сөзі ертеде
«қасиетті» деген ... ... ... Сонда ой+сыл+қара (ойсылқара) деген
көне түркі тілінен қазіргі қазақ ... ... ... ... аз жейтін хайуан» деген мағынаны білдіреді. Мұны ... ... деп те ... ... Шынында, жылқы, сиырға ... ... да, ... де ... ... Халқымыз түйенің ауыр мінезін-
тыныштықтың, бейбіт тірліктің қалпына балап, оның мінезінде көрініп ... ... ... ... ойнақтаса, жұт болар»,- деп бағалаған.
Күштілікті – «нар жолында жүк қалмас», ... бота ... боз ... ... ару ,- деп ... ... «ақ түйенің қарны жарылды» деген қарық болып
қалды мағынасында қолданылады. Мәселен, Сол күннен бастап Итбай ауылында ... ... ... ... Ал ... ... түскендей» деген тіркес
дөрекі, ерсі сөйлейтін адамға байланысты айтылады. Айтар ... ... ... ... ... ... «Түйе үстінен ит қапты» деген
фразеологизмде икемсіз, ... кісі ... ... бар. ... келтірер болсақ:
Күн жаумай су болып, түйе үстінен ит қапқан келеңсіз ... ... ... «Биені бүгімен, түйені түгімен жұту» тұрақты
сөз ... ... ... ... ... ... Мәселен:
Ыдысысың параның, түйені түгімен, биені ... ... ... бір-ақ
толғайтын(Д.Бабатайұлы).
Төрт түлік малдың ішінде қай халықтың болса да құрмет тұтатындарының
бірі- жылқы малы. М.Қашқаридың «Түркі тілдер ... ... ... деп ... ... ... жылқы деген сөз ертеде іріқара
деген мағынаны білдірсе керек. Бірақ қазіргі қазақ тілінде ... ... ... сиыр сияқты ұзын сирақты үй хайуандарының жалпылама атауы. Ал
жылқы сөзінің мағынасы өте ... ол ... ... ... ... ғана
меңзейді. «Қамбарата» міне, осы жылқы түлігінің өте ертеден келе жатқан
символдық ... ... ... екі бөліктен құралған. Қам-
шаман(шаман діні) деген мағынаны білдіреді.Сонда қамбарата тіркесі- шаман
дінінің ... ... ... ... мүмкін. Бірақ қалай да бұл сөзде
әлмисақтық, тотемдік ... ... түсі ... ... ... ... «Жылқышыата» деп те аталып жүр. Оның ... ... ... ... ... деп ... болса керек.
Жер жүзіндегі барлық жаратылыстың түпкі тегі төрт нәрседен- топырақ,
су, от, және ... ... ... ... ... жылқы- желден,
сиыр- судан, қой- ауадан жаратылған деп төрт түлікті әр түрлі нәрсенің
символы. Ел ... ... ... ... пәлжала иесі - ... ... ... ... қаскөйлер лаңынан тек жылқы ғана құтқара ... ... ... ... ұлты жылқыны ежелден «киелі», «өте таза»,
хайуан деп ... ... ... ... аяқ ... ... Оны
міндетті түрде биікке (үйдің төбесіне, дуалдың ... ... ... ... ... ... үлкен қорғанның ішіне көмгенде,
онымен бірге алтын, күміс және ат ... ... ... ... сән-
салтанаттың, көркемдіктің идеалы.
Фразеологизмдерде «алалы жылқы, ақтылы қой»- мыңғырған мал, табын-
табын жылқы, қотан-қотан қой ... ... ... алар болсақ:
Алалы жылқы, ақтылы қой,
Аңдыған бөрі жемей ме?,
Иесі ұйықтап жатқан соң (М.Өтемісұлы). «Жылқыдай ... ... ... болсақ, айтқанына көндіріп, ... ... ... ... Мәселен: Бүкіл Дешті Қыпшақты өзіне бағындырып, жылқыдай
жусатып, қойдай өргізуің керек. (І.Есенберлин). Ал «Айғыр үйір шолақ жылқы»
фразеологизмі аз ... бір топ ... ... Айтар болсақ: Сол
жобамен маңайдағы жерлерден, сай-саладан іздеп жүріп, айғыр үйір ... ... ... ... ... сиыр малы ... да ... жеке атаулар мен
тұрақты тіркестер де ... ... сиыр ... ... ... ... дастанында» зеңгі- түр-түсі қара халық, ... да ... деп ... деп ... Ал ... ... осы ... сөзінің дыбыстық өзгерісі арқылы ауысқан
сөз. Сонда «зеңгібаба» деген тіркесті қазақи ұғымға сәйкестендірсек, «түр-
түсі қара халықтардың ... ... ... ... сиыр ... деп ... тура ... Көне түркілік тілімізде «сиыр судан
жаралған» деген тұрақты сөз тіркесі бар. Үнді дінінің ... ... ... өтеді, сумен қатысты.Осыған қарағанда Үнді діні ... ... ... ... дін деп ... болатын сияқты.
Халық даналары: «жаман сиыр өрешіл» деп, «құдай сүзеген сиырға мүйіз
бермейді» деген, «сиыр ... ... деп, сиыр ... ... ... ... атаған екен. Мүйіздескен сиырдай тіркесі-
жанжалдасу, өзара қастасу мағынасында жұмсалады. ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді. Мысалы: Кешегі жаптым
жала жақтым күйеге салынған адамды ... кісі ... ... Ал, ... ... ... бұл – ... тарап кетті мағынасында. Мәселен: Жүр, анда! Сиырдың бүйрегіндей
бытырауға айналған ... тек арты ... ... ... ... ... етті ... қолданылатын сөз
тіркесі. Мысал келтірер болсақ: Матайдың сөзінің басы қандай болса да, аяғы
сиыр құйымшақтап келіп, ... ... ... ... Бәрі де сау ... емес, үшеуі де бірдей. Бәрінің де ұрлығы бірдей деген сөйлемдегі ... боғы емес ... ... бір ... сұмдығы бар деген мағына
беріп тұр. Сиырдың ... ... ... жалғыз өзім болсам
деймін(Абай). Осы сөйлемдегі ... еп ... ... ... ... ... тұр.
Төрт түлігіміздің ішінде жуастықтың, момындықтың, бейбітшіліктің
баламасы ретінде алынған - қой малы. Ал сақтаушы ... ... ... ... өзінің сөздігінде заманымыздан бұрынғы IV- ғасырда «қос
мүйізді» қолбасшы Е.Зұлқарнайын Сақ еліне соғыс ... «Шұ» (Хи) ... ... жөніндегі аңызды жазып қалдырған. Осындағы айтылып отырған
«Шұ» қаласы- «қойлылар қаласы» , «қойлы ел қаласы» дегенді білдіреді. ... шо» сөзі ... ... ... ... сөзбенен қатысы бар. Өйткені
«шұбан» сөзін құрап отырған «бан» сөзі жеке тұрып та, сондай-ақ қосымша
болып келгенде де ... ... ... деген мағынаны білдіретіні
анық. Қазақ тіліндегі «шопанның» нақ мағынасы – бақташы, қойшы.
Момын, жуас ... ... ... ... ... ... қой ... шөп алмас. Түнде қойға шапқан қасқырдай ол әдетте Орта
Азия хандарының ... елге ... ... ... ... тұратын
(І.Есенберлин). Осы сөйлемдегі тұрақты тіркесіміз: қойға шапқан қасқырдай-
қырып жою, тас-талқан қылу ... ... тұр. «Қой ... бозторғай
жұмыртқалады» фразеологизмі- тыныштық, бейбіт заман орнады мағынасында.
Мәселен: Асан ... ... ... ... ... «Жер ұйық» дейтін ну
орманды, көкорай шалғынды сулы жер, қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын
қоныс ... ... ... ... ... сен болсаң»- үміт етіп,
сенген адамы ойлаған жерінен шықпай, көңілі қалғанда айтылатын тұрақты
тіркес. ... ... ... сен болсаң, күйсегенің құрысын! Ақмоладан
оқып келгенде, одан «қосшы болыс» атағанда жылпос Жақыпқа бір ауыз сөз ... деді ... ... ... ... қой түстен кейін
маңырайды» деген тұрақты тіркесіміз мезгілінен кешеуілдеу, ерте туып, кеш
қалу ... ... ... ... ... ... айтылатын мал- ешкі. Мал баққан жұрт
ешкінің серкесін қатты құрметтейді. «Серкесіз қой ... деп ... ... ... ... ... да, оны көсем серке дейді. Қолданыстағы
«тоқал ешкідей қылды» деген фразеологизм – ... ... ... ... ...... ... деген мағынаны береді.Мысал
келтірер болсақ, Ит көрген ешкі көзденіп, ... ... ... ... ... біз ... төрт түлік малға қатысты тілімізде
қолданылатын тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипатын анықтауға
тырыстық. ... ... ... ... ... болмасын тұрақты
тіркестердің табиғатына үңіліп, ... ... ... ...... ... салт-дәстүрін, ұлттық болмысын тағы
да жан-жақты тануымызға мүмкіндік береді деп ... Сол ... ... ... төрт ... ... ... тұрақты тіркестер
мәселелері әлі баршылық. Біз бұл мақаламызда ... ... ... ... отырып өз топшылауымызды тілге тиек еттік. Ал бұл
тақырыптарды зерттеп талдау, өзіндік ... беру ... ... ... ... ... «Төрт түлік төресі кім?», Қайнар баспасы, А.,1990ж.
2. «Ер ... ... А., ... І.Кеңесбаев «Фразеологиялық сөздік», Ғылым А.,1977
4. Ә.Қайдаров «Этнолингвистика негізі» А.,1998ж.
5. Қазақ әдебиеті газеті № 11, 18.03.2005ж.
6. «Қазақ ертегілері», Жазушы, А.,2002ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты81 бет
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі21 бет
Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы («Мұқаддимат әл Әдаб», XIV ғасыр)35 бет
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Тұрақты тіркестерді оқыту23 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет
R, L тізбегін тұрақты кернеуге қосу4 бет
«Бірнеше түлікке ортақ пастереллез ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»30 бет
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы: мәселелері және қамтамасыз ету жолдары»100 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» АҚ-ның қаржылық ресурстарынның тұрақтылығын зерттеу67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь