Қазақтың ұлттық киімдері

Қазақ халқының материалдық мәдениеті.

XV-XVII ғасырларда қазақ халқының өсіп, өркендеп, үздіксіз дамып келе жатқан бай заттық сипаттағы мәдениеті болды. Оның басқа нұсқалары ежелгі қазақ жеріндегі ірі сауда-саттық орталығы болған Яссы, Отырар, Өзгент, Сауран, Сайрам сияқты қалалардағы сәулет өнерінің туындылары, ғажайып ғимарат құрылыстар, ескерткіш белгілер болды. Олар сол шаһарлардағы халық шеберлерінің қолынан шығып, ұлттық сипат алған ою-өрнектер, онымен безендіріліп істелген сәндік, әсемдік бұйымдар, тұрмыстық тұтыну заттарымен толықты. Бұл игіліктің жемісін қала тұрғындарымен бірге сағымды сахарада мал өсіріп, қойын құрттап, айранын ұрттап көшіп-қонып жүрген көшпенділер де пайдаланды. Киім-кешек, құрал-жабдық, ыдыс-аяқ сияқты күнделікті ұстап тұтынатын заттар көбінесе даладағы мал өсіретін бақташыларға, егінші диқаншыларға да қаладан ауысып отырды. Көшпенділердің қаламен, сауда-саттық орталықтарымен тығыз қарым-қатынасы, үзілмейтін байланысы болды. Сондықтан олар қала халқының тұрмыс-тіршілік дағдыларын игеріп, керек жарағын қаладан алып отырды. Көшпелілердің қысқы қоныстарындағы тұрағы қыстаулардағы шымнан, саз-балшықтан, тастан қалап көтерген немесе ағаштан қиып жасаған үйлері де қала үйлеріне ұқсас болды. Жазға қарай көшпелілер киіз үйде немесе доңғалағы бар арба тектес жылжымалы үйлерде тұрды. Олардың қай-қайсысы да сәнді мүлікке, кілем, текемет, киіз, алаша, әдемі сандық, абдыраға, жібектен істелген бұйымдарға толы болды.
Көшпелі қазақтардың киім-кешектері қала тұрғындарына қарағанда біраз бөлектеу болған. Жалпы қазақтар қысқы киімнің жел, суық өткізбейтін жылы, жазғы киімнің әдемі, әсем, тартымды болуына көңіл бөлген. Қысты күні ер адамдар қойдың, түйенің жабағысынан сырған, қалың матамен тыстаған, кең тігілген тон, қасқыр, тауешкі сияқты аңдардың терісінен жасалған сыртын тыстаған жағалы ішік, құлын терісінен тігілген жарғақ, түгін ішіне қаратып, қой, киік терісінен істеген жылы шалбарлар киген.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Кәсіптік-көркем-
Р Е Ф Е Р А Т
Тақырыбы: Қазақтың ұлттық киімдері
Орындаған:
Тексерген: оқытушы
Қазақ халқының материалдық мәдениеті.
XV-XVII ғасырларда ... ... ... ... ... дамып келе
жатқан бай заттық сипаттағы мәдениеті болды. Оның ... ... ... ... ірі ... орталығы болған Яссы, Отырар, Өзгент,
Сауран, Сайрам сияқты ... ... ... ... ... құрылыстар, ескерткіш белгілер болды. Олар сол ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнектер, онымен
безендіріліп істелген сәндік, әсемдік бұйымдар, тұрмыстық тұтыну заттарымен
толықты. Бұл игіліктің ... қала ... ... ... ... өсіріп, қойын құрттап, айранын ұрттап көшіп-қонып жүрген көшпенділер
де пайдаланды. Киім-кешек, ... ... ... ... ... ... көбінесе даладағы мал өсіретін бақташыларға, ... да ... ... ... ... ... ... тығыз қарым-қатынасы, үзілмейтін байланысы болды. Сондықтан
олар қала халқының тұрмыс-тіршілік дағдыларын ... ... ... қаладан
алып отырды. Көшпелілердің қысқы қоныстарындағы ... ... ... ... қалап көтерген немесе ағаштан қиып жасаған
үйлері де қала үйлеріне ... ... ... ... ... киіз ... ... бар арба тектес жылжымалы үйлерде ... ... ... да сәнді мүлікке, кілем, текемет, ... ... ... сандық,
абдыраға, жібектен істелген бұйымдарға толы болды.
Көшпелі қазақтардың киім-кешектері қала тұрғындарына қарағанда біраз
бөлектеу болған. Жалпы ... ... ... жел, суық өткізбейтін жылы,
жазғы киімнің әдемі, әсем, тартымды ... ... ... ... күні ... қойдың, түйенің жабағысынан сырған, қалың матамен тыстаған, кең
тігілген тон, қасқыр, тауешкі сияқты ... ... ... сыртын
тыстаған жағалы ішік, құлын терісінен тігілген жарғақ, ... ... ... киік ... істеген жылы шалбарлар киген. Көктемдегі, жаздағы
қазақтардың киімі бешпент, камзол, шапан болған, ақ киізден жасалған ... ... ... Олардың қысқы тымақтары елтіріден, түлкі, қасқыр тағы ... ... ... адамдардың аяқ киімдерінің де түрі көп: өкшесі биік, қонышы тізеден
асатын ... ... ... ... ... аң аулағанда киетін қайқы
жұмсақ етік, жаз киетін ... ... ... ... ... ... ... істелген кебіс т.б. Бұл қазақтардың мал теріні шебер өңдеп
пайдалана білгенін көрсетеді.
Әйелдердің ... ... ... мақпалдан тігілген көйлек,
камзол, аң терісінен жасалған ... ... ... ... көп ... белі қымталған етек-жеңін бірнеше қатар желбеу жүргізілген қос ... ... белі ... ... ... тік ... қаусырмасы,
етегіне оқа жүргізілген камзол, басына үкілі тақия, аяғына биік өкше ... ... ... аң ... ... үкі тағып әсем бөрік киеді. Жас
келіндер сәукеле киіп жүреді, кейін егде тарта ... ғана ... ... ... Қалыптасқан дәстүр бойынша үкілі тақия, әсіресе
қыздық дәуреннің белгісі ... ... ... ... ... бала үшін белдігін жоғалту, арынан айырылғанмен бірдей болған. Егер ... өз ... ... қос ... көйлек киюдің ешқандай сөкеттігі
болмаса, 2-3 бала тауып, егде ... ... ... ... ... тігіліп,
кестеленген немесе қос етек салынған көйлек кию ерсі көрінетін; ... ... қос ... етіп ... бас ... жүре беретін болса, әйел
күйеуге шыққан соң самай ... ... ... ... ... күнә дейтін
ескі дәстүрге сай кеудесін жон арқасын жауып ... ... ... ... ... кимешек киетін әйелдің бұл бас ... ел ... ... үлгісіне қарай шылауыш сұлама, күндік, орала деген
аттармен де белгілі. Қыс ... әйел ... ... түйе жүн салып,
көктелетін қаптал шапанға, пұшпақ ішікке, астары жүннен бастырылып, тысымен
бірге көктелетін сүпіге оранып, басына ... ... ... жаулық, орамал
салған.
Қазақтағы еркек киімі әйелдікіне қарағанда біркелкілеу. Тіптен жейдені
(көйлек-дамбал), қаптал шапанды, түйе жүн шекпенді, ... ... ... ... киген. Ал жалпыға тән еркек киім-кешегінде көйлек-дамбалдан
басқа бешпет, көкірекше, шапан, ... ... ... ... тақия
секілді бас киімдер, көксауыр саптама етік, кебіс-мәсі ... ... ... ... көз ... ... Ол ойық немесе
тік жағалы жібек көйлектің, жүріп-тұруына ыңғайлы болуы үшін ауына ... ... ... ... ... тығатындықтан, дене бітімін
сымбатты етіп көрсететін шалбардың үстінен тұрпатына мығым қонатын ... ... ... ... ... ... тақия, мұрақ, пұшпақ бөрік киіп,
иығына түйе жүн шекпен немесе шапан жамылады екен.
Үйлі-жайлы болып, егде ... ... ... ... ... киіміне тән элементтерден тұрғанымен, пішімі молдау, шалбары
кеңдеу болып тігілетін.
Қарттардың киімі ... ... ... ... ... және
әшекейсіз болған. Оларға арнап қалыптасқан дәстүр бойынша жейде, жырым
балақты шалбар, арасына түйе жүн ... ... ... бешпет, шекпен,
шапан тігілетін. Ауқатты қарттар әсіресе олардың аңшылықпен айналысқандары
көкірекшенің үстіне күдері ... ... тон, ... ... ... кісе ... ... болған.
Еркек қыс кезінде күпі, сеңсең тон, ... ... ... ... ... ... аяғына киіз байпақты саптама етік, басына тымақ,
малақай киген. ... ... ... түйе ... ... шұғамен
тысталатын күпі малшы киімінің ертеден келе жатқан үлгілерінің бірі болған.
1922-1926 жылдары ... ... ... ... ... ... өкілдер жіберіп, қазақ киімдерінің түрлерін, ... ... Бұл істе ... ... ... А.Четыркина мен
А.Мелков орасан үлкен еңбек сіңірді. Олар неше түрлі жол азаптарын ... ... ... ... Орал, Атырау, Семей, Павлодар аймақтарының
көп жерлерін ... ... ... ұлт ... мен ... ... ... экспонаттарын жинады. Орташа, дәулетті ... 7 ... ... ... Атап айтқанда, әр адамда көйлек, дамбал,
шалбар, камзол, шапан, күпі, бас киім, аяқ киім ... ... әр ... әр түрлі үлгі түрлерін, атауларын қағаз бетіне
түсірді.
Қазақтың ... ... ... мен ... көп: ... ұлы жүз,
орта жүз, кіші жүз үлгілері деп, әлгі жүздер ішіндегі рулардың аттарымен ... ... Мыс.: ... ... ... ... ... тымақ, адай
бөрік, қызай бөрік, ноғай бөрік т.с.с. Кейде географиялық мекен атына ... ...... ... ... ... арқаның үлгісі және
т.б. Мұндай бөліп атау киімдердің кеңдігі, ықшамдылығы, бойға ... ... ... ерекшеліктеріне қарай да ажыратылады. Мысалы,
шапан үлгісін алайық. Ұлы жүздің шапандары көбінесе жолақты, ... ... ... ашық ... ... ... елі ... тәжік, ұйғыр
халықтарымен көршілес көпшілік кәсібі бақ өсіріп, егін салу ... киім ... тігу ... осы ... ықпал еткенін
көреміз.
Орта жүздің шопандары ... бір ... ... ... ... ... шалғайлы, жеңдері кең, жағалары шолақ, ойма немесе түймелі
болып келеді. Өйткені орта жүз қалаға ... ... ... халықтарымен
аралас-қаралас отырды.
Кіші жүз шопандары да шалғайлы, жеңдері ұзын және кең, жүн тартқан,
бидайлаған қалың, қайыртпа ... ... ... ... ... ... да, ... бәріне бірдей
ортақ, ұлттық мәнер мен қазақша атаулары бар. Үш ... ... ... ... ау қояды, қолтыққа қолтырмаш салады. Ертеден қалған киімдердің
үлгі нұсқаларына қарағанда, киімді адам денесіне шақ етіп тігу ... ... ... ... ... ... ... кезде қалыптаса
бастаған сияқты.
Қазақ киімдерінің ең ... ... ... орта жүз бен ұлы ... ... мол ... ... кіші жүз жақтан кездеседі.
Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... етіп ... ... ... тон, шапан қабаттап киетін – диқаншылық, тағы да ... ... ... ... зор ... ... ... киімдері іштік, сырттық, суық, бір киер делініп 4 топқа бөлінеді.
Іштік киімдерге – ... ... ... ... ... ... шапан, күпі, тон, шидем; суық киімдерге – шекпен, қаптал, шапан,
березент, кебенек, ... ... ... ... ... аймақтарында
тон, ішік, тойжақы сияқты тері киімдерді оң киімдер деп те атайды. Бір киер
киім деп ... ... ... ... ... жиын
топтарға барғанда, жат елге сапар ... ... ... ... ... ... жерде бой сыйлы, танымаған жерде тон сыйлы ... ... ... аңғартады. Қазақ салтында ер жігіт егеске түсерде, ... ... ең ... ... ... ... ең ... – оң терісінен істелген ішіктер. Олар
аң түрлерінің атына сәйкес ішік, ... ішік ... ... түрге бөлінеді.
Аң терісінен тігілген ішіктердің ... ... ... үш топ ... ... ... ... қырмызы торғын сияқты бағалы да ширақ ... ... жүн ... ... ... Кей жерде шапанды
әуелі астар мен ... ... ... тысты соның үстіне бос жабу арқылы
тыстаса, кей ... тура ... ... ... ... ... ... шапанды «сырмалы шапан» деп атаған. Шапандар көбінесе қайырма
жағалы, кейде тік ... ... ... ... ... жаға шапанның
бір түймесі, тік жағалы бешпент шапанның екі түймесі ... ... үш бой, екі жең ... және ... ... ... Үш бойдақ алдыңғы екі бойын «алдыңғы өңірі» деп, артын «артқы
бой» деп атайды. Арт бойдың екі жақ шеті ... ... ... оның ... ... ... жеткенше екі үшкір қойма қойылады. Оның етек жағы ... жағы ... ... Мұны ... деп ... Орта жүзде шапанның жағасы
мен жеңінің ұшы әдетте басқа түсті ... шұға ... ... ... ... ... жең ... бой матаның өзінен салынып көктеледі
не әшекейлеп сырылады. ... ... ... ... жүн ... жеңіл,
жадағай шапандар да кездеседі. Мұндай шапанның тысы астарына қабусыз бос
тұрады. Ал ... ... аң ... қой, қозы, ешкі, бота терілерінен
құрастырылып істеледі.
Қазақстанның оңтүстік аймағында шапанның да, ішіктің де ойық ... ... ... ойық ... тура арт ... ... кейде екі жақ
шабудың үстінен ... да, ... ... ... ... ... көбінесе иленген күздік қой терілерінен тігіледі. Орта денелі
адамдарға 11-12 ... ... тон ... Олардың шап терілері мен
пұшпақ терілері, таңлықтары, мойын терілері бөлек алынады, яғни олар ... ... ... ... ішіне қарайды, ет жағы қынамен,
қабықпен, томар бояумен боялады. Тонды ... ... ... ... ... тігіліп кестелейді. Кейде сыртына тыстық жапсырып қаптама тон ... ... ... ... әр ... ... ... елтірі, сеңсең
терілерінен қайырма жаға жасап, етек-жеңіне жұрын ұстайды.
Шалбарды барқыт, бүліш, шұға, тібен сияқты ... ... ... Шалбардың бауы ышқырға өткізіледі, қалтасыз кең балақ
болып келеді. Оның кең тігілуі салт атқа мініп-тұруға, малдас құрып ... ... ... ... ... ... етік қонышының ішіне салынып,
кейде қоныштың сыртында ... Ер ... ... ... мен бешпенттің
етегін ышқыр астынан жіберіп, шалбарланып алатын. Шалбарланып жүру әсіресе
аңшылар мен ... ... тән әдеп еді. ... ... ... ойық ... істелетін де, ол кестеленіп қойылатын да шалбар өте
сәнді және ... ... бірі ... ... жарғақ теріден
істелген шалбарларды неше ... ... ... ... ... ... әдіптеп, жұрындап, не басқа түсті матамен ... ... сырт ... ... тек белбеулермен ғана киген.
Белбеуді бірнеше метр ... ... ... пен ... қайыстан,
былғарыдан қабаттап, білезіктермен, көзді күміс бұдырлармен сәндейтін.
Қазақтың аяқ киімдері – байпақ, етік, кебіс, мәсі.
Былғары қара, ... ... ... ... ... Қыз – ... түсті былғарыдан ою-өрнектен тіктірген етік киген. Оны «сапиян етік»
деп те атайды. Ал мырза, сал-сері ... қара ... ... ... ... әдет ... – аяқ ... бір түрі. Оның етіктен айырмасы өкшесі болмайды,
сыртынан кебіс киеді.
Қысты күні малшылар ... ... қозы ... ... ... ... ... киізден ұлтарақ салатын болған.
Кебіс – мәсінің сыртынан киюге арналған, былғарыдан тігілген ... ... ... ... ... ... ... Оның басын жұмсақ қара
былғарыдан, табанын қатты ұлтаннан биік өкше етіп ... Оны ... ... ... зер ... ... ... кезде кебістің
өкшесіне бірнеше қабат ұлтан салып шегелеп, тұмсығын домалақтап ... жүр.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы49 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы мәлімет8 бет
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Қазақ халқының ұлттық киімдері39 бет
Қазақ ұлттық киiмдері15 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киім түрлеріне сипаттама10 бет
Қазақтың ұлттық киімі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь