Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ницше және аса кушті адам

Абай және қазіргі заман.
Шоқан және географиялык детерминизм.
Фрейд және психоанализ.
Ницше және аса кушті адам.
Ұлы ақынды зерттеуде, тануда бүгінде жаңаша ойлау биігінен қарай бастадық. Әйтсе де, кешегі кеңестік дәуірден қалған, бойға әбден сіңген кертартпа санадан арыла алмай келеміз. Абай және кәсіпкерлік, Абай және бизнес мәселесі әлі сол кеңестік ұғым шеңберінде.
Қарап отырсаң Абайдың бизнес, кәсіп¬керлік жөніндегі айтқаны соншалықты анық әрі айқын. Ол құрғақ ақыл айтпайды, ғақлия оқымайды. Оқырманмен ұдайы ұғы¬сады, жанына жақындайды, ойымен ор-тақтастырады. Өзіне, өз жан-дүниесіне үңіл¬ген Абай үйлесімді дамуды, өркениетті ел болуды кәсіпкерліктен тапқандай болады.
“Сап, сап, көңілім, сап, көңілім” өлеңінде “Бейнет көрмей, дәулет жоқ” екен¬дігін қадап айтса, “Қақтаған ақ күміс¬тей кең маңдайлы” өлеңінде жұмыс істеп, мал бақпаған жігітте қасиет болмайтын¬дығын алға тартады.
Абай өзінің үшінші қара сөзінде: “Қа¬зақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғы¬нының себебі не?” деген сауалға мынадай жауап береді: “Мұның бәрі төрт аяқты малды көбейтеміннен басқа ойының жоқтығынан, өзге: егін, сауда, өнер, ғылым – солар секілді нәрселерге салынса, бұлай болмас еді” дейді. Қазірде қазақ елінің қол жеткен табыстары, бәсекеге қабілетті алдыңғы елу елдің қатары¬на енуге бағытталған қадамдары қазақтың жалқау, мақтаншақ, қайратсыз, ақылсыз, өнерсіз еместігін айғақтайды. Қазақ халқы бүгінде тәуелсіз мемлекеті, айқын бағыт-бағдары, қайратты да қажырлы ұл-қыздары, әлемдік серіктестіктер мойындаған табыстары бар екендігін дүниенің төрт бұрышына мойын¬датты. Бұл – ізденістердің, тынымсыз еңбектің, төгілген маңдай тердің, өнерлі азаматтарының өнімді де бірлікті тірлігінің нәтижесі.
Абай төртінші сөзінде айтқандай: “Екі ортада бұ дүниенің рахатының қайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен қор етіп өткізеді де, таусылған күнде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға таба алмайды.
Қулық салмақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ – өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды”.
Осы қара сөздің қара әріптермен терілген тұсы бүгінде кейбір ауыл-ауылдарда көзге көрінер тұстарда әсем жазылып, тұғырға ілініп тұр. Мұндай ғибраты мол Абай сөзін кешегі кеңестік партия билеген тұста жазып қоюдың өзі мұң болатын. Енді мінеки, “Заң басқа, заман басқа” дегендей, ұлттық қасиетімізге дөп келетін тәлімі мен тәрбиесі мол сөздерге төрден лайықты орын берілді.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Семей қаласы Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
                                       

                 
          ... Абай және ... ... ... және ... детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ницше және аса кушті адам.
                                       

                                                                               ... Қ.А
                  ...                             
                                                                                 ... ...         



                                                ... ... ... зерттеуде, тануда бүгінде жаңаша ойлау биігінен қарай бастадық. Әйтсе де, кешегі кеңестік дәуірден қалған, бойға әбден ... ... ... ... ... келеміз. Абай және кәсіпкерлік, Абай және бизнес мәселесі әлі сол кеңестік ұғым шеңберінде.
Қарап ... ... ... ... - ...  ... айтқаны соншалықты анық әрі айқын. Ол құрғақ ақыл ... ... ... ... ... ұғы - сады, жанына жақындайды, ойымен ор - тақтастырады. Өзіне, өз жан-дүниесіне үңіл - ген Абай ... ... ... ел ... кәсіпкерліктен тапқандай болады.
"Сап, сап, көңілім, сап, көңілім" өлеңінде "Бейнет ... ... жоқ" екен - ... ... ... "Қақтаған ақ күміс - тей кең маңдайлы" өлеңінде жұмыс ... мал ... ... ... ... - дығын алға тартады.
Абай өзінің үшінші қара сөзінде: "Қа - ... ... ... ... ... ... тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, ... ... ... - нының себебі не?" деген сауалға мынадай жауап береді: "Мұның бәрі төрт аяқты малды ... ... ... ... өзге: егін, сауда, өнер, ғылым  -  солар секілді нәрселерге салынса, бұлай болмас еді" дейді. Қазірде қазақ ... қол ... ... бәсекеге қабілетті алдыңғы елу елдің қатары - на енуге бағытталған қадамдары қазақтың жалқау, мақтаншақ, қайратсыз, ақылсыз, өнерсіз еместігін айғақтайды. Қазақ ... ... ... ... ... ... қайратты да қажырлы ұл-қыздары, әлемдік серіктестіктер мойындаған табыстары бар екендігін дүниенің төрт бұрышына мойын - датты. Бұл  -  ... ... ... ... ... тердің, өнерлі азаматтарының өнімді де бірлікті тірлігінің нәтижесі.
Абай төртінші сөзінде ... "Екі ... бұ ... ... ... ... білмей, бірін-бірі аңдып, біріне бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, ... ... қор етіп ... де, ... ... бір ... ... бар малына сатып алуға таба алмайды.
Қулық салмақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ  -  өнерсіз ... ісі. ... ... ... ... өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды".
Осы қара сөздің қара әріптермен терілген тұсы ... ... ... ... ... ... әсем ... тұғырға ілініп тұр. Мұндай ғибраты мол Абай сөзін кешегі кеңестік партия билеген ... ... ... өзі мұң ... Енді ... "Заң ... ... басқа" дегендей, ұлттық қасиетімізге дөп келетін тәлімі мен тәрбиесі мол сөздерге төрден лайықты орын берілді.
Абай көздеген елдің келбеті, сипаты да ... Ол  -  ... ... ... - ... ... де қолданыста бар есті сөздер.
Әл-ауқатты арттыру, бақуатты тұру  -  бүгінгі ... ... Осы ... ... шығу ... ... біліктілікті талап етеді. Сол үшін бірқатар теріс қылық - тар - дан, кемшін қасиеттерден ... Абай ... ... атап ... "Құдай саған еңбек қылып мал табарлық қуат берді. Ол ... адал ... ... ... ... Ол ... орнын тауып сарып қыларды білерлік ғылым берді, оны оқымайсың", дей келе: "Ерінбей еңбек ... ... ... орнын тауып істесе, кім бай болмайды?" дейді. Байлықтың көзі  -  ... ... ... ... ұқсата білуде екендігін хакім Абай дәлме-дәл айтады.
Нарық заманы адамнан есепті, оны жүйелі ... ... ... Онсыз табыс, кіріс болмайды. Бұл орайда Абайдың он бесінші сөзінде айтылған мына бір аталы ойы нарықтың қатал да ... ... - сына ... ... ... де есті ... ... болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең ... ... бір ... өзің есеп ал!". ... асып-таспаудың, парасатты да пайымды өмір сүрудің тамаша өлшемдері - нің өзегі  -  осы дер ек.
Және де он ... ... ... адам ... адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген ... ... Одан ... ... ... ғой демектің бәрі де  -  ақымақшылдық" дейді. Нарық зама - нының талабы да осында. ... ... ... - ... ... ... ... қоғам мү - шесінен ақылды болуын, алданбауын, ... - ға үйір ... ... шаң ... көш ... қалатынын, арлы болуын, арсыздыққа еш дауа жоқтығын, мінезге бай болуын, кермінезділіктің бәтуасыз тірлікке бастайтынын ұлы ... ... күні де ... ескертіп тұрғандай.
Дамыған елу елдің қатарына қосылу адам ... игі ... ... ... ... Экономика ғана емес, рухани ішкі әлем де мықты, мығым болуға тиіс. То - ғы - ... қара ... ... өзі айт - қа - ... ... айтқан сөздерін ес - керіп жүрген кісі өзі де есті болады" демек - ші, ... ... ... ... - ... жадымыздан шығармауымыз қажет.
Кешегі кеңестік заманда біздің Қазақ - стан табиғи байлықтарға өте бай болғаны рас. Алайда, шылқыған байлықтың үстінде отырсақ та, ... ... шұға ... - ... ... жоқ. ... ... елдің қамытын жамылып қалды. Абайдың жиырма екінші ... "Бай ... өз ... өз ... еркі ... ... па?" дегеніндей, еліміз өзге елге, тізгінді қолға ұстаған орталыққа тәуелді ... ... ... ... ... ... салысып жақсы бола ма? Жақсыға салысып жақсы болад-тағы" деп таразылағанындай, еліміз алдағы ... ... ... ... ... елу елдің қатарына енуді межелеп отыр.
Сондай-ақ, жиырма төртінші қара сөзінде: "...Өнерді, малды түзден, бөтен жақтан түзу ... ... ... күн ... ма ... деп, ... қарс ... армандаған ақынның бүгінгі елі бірлік пен берекеге, ырысты еңбек пен тату тірлікке бет ... ... Бұл ... ... - нымызға сеніміміз кәміл.
Кәсіптің барлығы дерлік табысқа бас - тайды. Еңбектің атасы  -  ... Ақын отыз ... ... ... де мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал ... өнер ... ... ... адал ... ... қолөнері  -  қазақтың әулиесі сол" дейді. Сондықтан өсіп, өрлеудің негізгі жолдарының бірі  -  ... ... ... ... ... әлемі бүгінгі қазақ елінің гүлденуіне, өркендеуіне қашанда қызмет ете бермек.

Шоқан және географиялық детерминизм.
Шоқан Уәлиханов
(1835-1865)
"Сүйер ұлың болса,
 Сен де сүй.
       ... ... ол" ...          
Талантты ғалым, публицист, әдебиет зерттеушісі, саяхатшы-географ ... (шын аты ... ... ... XIX ... ... жартысында Қазақстанда туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің тұңғыш өкілдерінің бірі. Оның қысқа да жарқын өмірі, жан-жақты зерттеушілік қызметі, философия, этнография, тарих, ... ... ... ауыз ... әдебиет теориясы, т.б. жайындағы ғылыми зерттеулері, пікірлері қай кезде болмасын өзінің құндылығымен жарқырай берері сөзсіз. ... ... ... ... ... ... бола отырып, қоғамдық ойсана, пікір-тұжырымдардың биіктей өркендеуіне ерекше ықпал етті. Шоқан 1835 ... ... ... ... Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ... ... ел ... мен тыныштығы үшін күрескен, ақылды қолбасшы, іскер дипломат, ... мол Орта жүз ханы ... ... шағы ... ... баурайында, туған елі Көкшетауда өткен. Шоқан әжесі Айғанымның ... ... 1847 жылы 12 ... Шоқанды әкесі сол кездегі ең таңдаулы оқу орны ... ... ... кадеті корпусына оқуға орналастырады. Шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талантын ашуда бұл оқу орнының ... ... ... ... ... ... оқу орны болғанымен, көптеген пәндер әскери сабақтарға қоса орыс, батыс әдебиеті, географиясы мен тарихы, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері ... ... озық ойлы ... ... сабақ берген. Оқытушылар құрамында білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған.
Кадет корпусында Шоқан өзінің зеректігімен ... ... тез ... өзі қатарлас оқушылардан озық оқыған. "Корпуста ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын ... озып ... Оған ... ... ... Ол ... ... еді, өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да білім, идея ... ... ...  -  деп ... бірге оқыған досы, этнограф-ғалым Т.Н.Потанин. 
Сібір кадеті корпусында ... ... ... ... ... терең ойлы, жан-жақты білімді, өзіндік қөзқарасы қалыптасқан, туған халқының қажет-мұқтаждарын пайымдап, түсіне алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге әзір ... ... Ол ... ... ... (орыс әдебиеті мен тілі, тарих пәні) оқытушыларының игі ықпалымен өзінің жоғары қабілеті мен ... ... орыс және ... жүзі әдебиетінің озық үлгілерін оқып танысып, ғылыми пайымдау, тұжырымдар жасай білді. Оның зерттеушілік ... де осы ... оқып ... ... ... дами түсті. Ол, әсіресе, жазғы демалыс кездерінде ел ішіндегі халық жырлары мен дастандарын жазып алып, аңыз-әңгімелерді ... ... ... "Қозы Көрпеш-Баян сұлу жыры Шоқанның алғашқы жазған    шығармаларының бірі болды. Шоқан жинаған қазақтың ауыз ... ... ... ... ... ... жырын көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры ... бұл ... ... аударып, жазып алған. Шоқанның зерттеушілік қабілетін байқаған ғалым оны өз тарапынан ескі жазу ... ... ... ... ... И.Н.Березинге хат", "Профессор И.И.Березиннің "хан жорықтары" кітабына рецензия" т.б. ... ... ... ... оның болашағы зор ғалым, зерттеуші болатындығы  аңғарылатын. Шоқанның біліміне ... мен ... ... қызыққан, сол кездің алдыңғы қатарлы ой-пікірлерімен таныстығын жолдастарының көбі үлгі ... ... ... ... Еуропа мәдениетіне бет бұруына себепші болған. "Бізден жасы кіші ... да, ... ... ол үлкен сықылды еді де, біздер оған қарағанда бала тәрізді едік, өзінің бізден артық білетіндігін не біздерден білімі жағынан ... ... ... да, жай ... ... оның білімінің бізден артықтығы танылып қалатын. Жалпы жолдастарына, соның ... ... ол ... ... ... терезе" сықылды болды",  -  деп жазады Г.И.Потанин. ... өзі ... ... ... беделі ерекше зор болып, оның биік тұрғанын көрсетеді.
Қырағы да зейінді Шоқанға сурет салу өнері сол кездің өзінде-ақ; халық өмірін ... ... бір ... ... ... ... жері Сырымбеттің жазғы жайлаулар мен  мекен қоныстарының суретін салумен шұғылданады. 1847-1852 жылдарда салған суреттерін Шоқан "корпустан елге демалысқа барған ... ... ...  -  деп атайды. Г.Н.Потанин: "Кадет ... ... ... оқып ... ... Шоқан өзінің әңгімелерімен менің дәптерімді толтырды. Біз қазақтардың сұңқар салып, саят құру салтын толық ... ... ... ... ... ... күтудің әдісін өте жақсы білетін. Дауылпаз бен сұңқардың т.б. ... ... ол ... ... ... ...  -  деп ... Мұның өзі Шоқан өнерінің жан-жақты екенін, оған курстастарының қызығып, ерекше құрметпен қарағанын дәлелдей түседі. Шоқан кадет корпусында оқып жүргенде-ақ, саяхатшылардың ... мен ісі ... ... ... аса ... ... ... Осы еңбектердің ықпал әсерінен ол саяхатшы болуды, Орта Азияны арлап жан-жақты танысуды армандады. ... ... ... ... ... ... ... саяхатшыға бастау көзі болып, жол нұсқады.
Қоғамдық, әдеби қызметі
 Шоқан Уәлиханов 1853 жылы кадет корпусын бітіріп, Омбыда әскери қызметке қалады. Ол ... ... ... 6-атты әскер полкына офицер болып тағайындалады, іс жүзінде Батыс Сібір мен Қазақстанның Солтүстік-Батыс аймағының генерал-губернаторы Г.X.Гасфорттың адъютанты ... ... ... ... ... ... Бас басқармасы оған айырықша тапсырмаларды орындайтын офицер ретінде қарады. Қызметі барысында ... ... ... өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздіктерді жете танып, қарсы батыл ... ... ... Осы қызметтерді атқара жүріп, ол Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен географиясын зерттеуге белсене араласты.
Омбыдан ... ... ... ... ... тиетін істермен шұғылдануды армандағанын өзінің достары Ф.М.Достоевскийге, Қ.Қ.Гутковскийге жазған хаттарынан анық көруге болады. 1855 жылы ... ... ... ... Аякөз, Қапал арқылы, Іле Алатауынан өтіп, Жоңғар қақпасына дейін келеді, қайтарда Алакөл, Тарбағатай жерлерін аралайды. Орталық Қазақстан-Қарқаралы, Баянауыл, Көкшетау ... ... ... Бұл ... ол ... халқының тарихы мен әдет-ғұрпы, діни ұғымдары жайында көптеген материалдар жинайды. Сонымен бірге өзі болған ... ... ескі ... ... шың-тастарағы жазу, белгілерін, көне ескерткіштер, аңыз-әңгімелер, ертегілер мен өлеңдерді жазып алады. Осы материалдардың негізінде "Тәңірі", "Қазақтардағы шамандықтың қалдығы" сияқты еңбектер ... 1856 жылы ... ... ... ... ... экспедицияға қатысады. Қырғыз елін жете зерттеуге, Ыстықкөл аймағының картасын түсіруге тиіс ... бұл ... ... Шоқанның зерттеу жұмысын ойдағыдай жүргізуіне мүмкіндіктер туғызады. Ыстықкөлге, Қытай ... ... ... ... және ... ... Жетісу, Тянь-Шань сапарларында П.П.Семенов-Тянь-Шанскиймен бірге болуы, Кырғыз Алатауына екінші рет ... ... оның ... ... ... туралы жазбалар", "Ыстық көл сапарының күнделіктері", "Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы" атты ... ... ... тигізеді.
Шоқан тарихи маңызы бар шығармаларға айырықша назар аударды. Мәселен, ол қырғыз ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш орыс тіліне аударып, оған ғылыми тұрғыдан толық тарихи және әдеби ... ... ... рет баспаға ұсынды. Көлемі жағынан, оқиға құру, адам образдарын бейнелеу жағынан әлемдік әдебиеттің озық ... ... аса ... ... ретінде бағалаған. "Манас"  -  қырғыздардың ескі ... ... ... ... бір адам ... төңірегінде топталған энциклопедия. Бұл жағынан, ол "Илиада" тәрізді. Бұл аса зор ... ... ... ... діні ... ұғымдары шетелдермен қарым-қатынасы түгел қамтылған. Екінші эпос  -  "Семетей"  -  "Манастың" ... Бұл ... ...  -  деп ... Шоқан.
Шоқан әдебиет, оның теориясы мәселелері жөнінде сол кездің өзінде-ақ, көптеген тың пікірлер, тұжырымдар жасап, өз халқының тіршілігі мен ... ... ... ... дамытады. Сондай-ақ, әр халықтың әдебиетін оның қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарастырады. 
Қазақ поэзиясының халықтық ... ... тың ... ... ... рухани серігі болған поэзия туралы ол: "Бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірде-бір маңызды оқиғасы, бірде-бір тамаша ... жоқ ... ... ... ... ... ... не жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ естерінде ұмтылмастай етіп белгілі бір ... не ... ... ... ...  -  деп ... өлеңдерінің халықтығы жайлы құнды пікірлер білдіруде, Шоқан халық әдебиетінің бағалы нұсқаларын жасаған және ауыз ... ... ... ... ... Шөже, Жанақ, Арыстанбай, Құрымбай сияқты ақындардың еңбектеріне жүгінеді, мысалдар келтіреді. Сонымен бірге қазақ поэзиясының жанр, түр, өлең ... ... ... мұны орыс ... ... ... тұтқан.
Ол қазақ, өлеңдерін: жыр, жоқтау, қара өлең, қайым өлең, өлең деп беске бөледі. Өлең құрылысын жыршылардың ... не ... ... ... қарап жүйелеген. Өлеңге, әсіресе, суырып салма өлеңге бейімділік барлық көшпелі елдердің өзіне тән ерекшелігі екенін анықтаған.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті ... ... ... келе Шоқан олардың славян халықтарының, әсіресе, орыстардың ауыз ... ... ашып ... ... ... "Жоңғария очерктерінде" "Көп уақыттан бері қазақтың ертегілерін, мифтерін, этникалық жырлары мен аңыздарын жинаумен шұғылдана ... мен ... ... ... ... славяндардың осы тектес шығармаларымен бір сарындастығына қайран қалдым",  -  деп көрсетеді. Орыс-қазақ ертегілерін, ... ... ... ... ... ... өмір шындығының сәйкестігі әдебиетте де тақырып, сюжет ұқсастығын туғызатынын Шоқан қазақ пен араб поэзиясын салыстыра ... дала ... ... екі ... поэзиясының бір-біріне ұқсастығын, көшпелі ел тұрмысы сұлу табиғат, рулық тартыс, қайшылықтарды суреттеуінен анық көрінетінін айтады. Әсіресе, бұл халықтарда өлеңді ... ... айту ... ... назар аударған. Қазақтың шешен билері жайында құнды пікір білдіреді.
Ш.Уәлихановтың тарих, география, әдебиет саласындағы зерттеу еңбектері Петербург ғалымдарының назарына ілігіп, ... ... ие ... ... ... Жетісу бойындағы зерттеулерін жүргізген кезде Шоқан пікіріне ... ден ... ... ... ... сапарында біраз жерлерді бірге аралаған. Семенов-Тянь-Шанскийдің ұсынуымен 1857 жылы 27 ақпанда Шоқан Орыс География қоғамының толық мүшелігіне сайланады. Бұл орыс ... ... орыс ... жас ... еңбектерін зор бағалағандығы, ғылым мен мәдениетке қосқан үлесін мойындағандығы екенінің дәлелі.
1858-1859 жылдары Шоқанның "Жарық жұлдыз", "Қашқария сапары" оны ғылыми-зерттеушілік, ағартушылық ...  жаңа ... ... Ол ... Қашқария Ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. Еуропа ғылымы үшін белгісіз, құпиясы мол ел болатын. ... XII ... ... ... ... Поло, 1603 жылы саяхатшы Голе Қашқария жерінде болғаннан кейін, бұл өлкеге ешкім аяқ баспаған Шоқаннан бір жыл ... ... ... ... ... немістің белгілі географы Адольф Шлагинвейтті жергілікті билеушілер басын кестіріп өлтірткен. Адольфтің бұл қайғылы тағдыры жөнінде ... ... ... ... ... 1870 ... ... Шоқанның "Жонғария очерктері". "Алты шаһардың немесе Қытайдың Хан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласынын ... ... ... ... ... әкелген жағдайлар туралы мәліметтер" туралы еңбектері жарияланды.
Қашқарда болған кезінде ... ... ... ... ... Оның архивінде Қашқардағы ұйғыр тілінде жазған жазбалары да ... ... жаңа ... ... ... ... бай ... әдебиеті бар. Кіші Бұқараның әдебиеті аудармаға неғұрлым бай болғанымен, өзіндік қолтума шығармаларға соғұрлым кедей. Олардың өз ... ... бір де бір ... және ... бір жазушысы болған емес деп көрсетеді. Қытай тарихында Хой-ху, Хой-хор, Қой-ғой деген атпен белгілі болған халқының Хой-хор әулетін ... және ... осы ... ... ... ... ... тепкен жат жерлік халық елге мәлім. Шығыс мәліметтерінде бұл халық ұйғыр деп аталады. ... жеті ... ... ... ... деп ... Чапту түрік тілінің ұйғыр деп Клапрот (осы тілдің сөздігін ... ... ... ... ... Ұйғыр тілінде моңғол сөздері көп кездеседі.
Ұйғырлар   сонау   Шыңғыс хан   ...  ...  ... дініндегі сол кезде өзінің жазу өнері бар халық ... ... ... ... ... болғандықтан хатшы есебінде іс жүргізушінің қызметтеріне пайдаланған. Сондай-ақ, Шоқан Ұйғыр деген атымен белгілі болған ... ... ... ... ... іздегенмен таба алмағанын қынжыла жазады. Бұл аймақтың өткені мен сол кездің қалпын жақсы білетін адамдарымен, ғалымдарымен, ақындарымен де ... ... ... ... ... ... ... түсірген. Тау жыныстарының коллекциясы, гербарий жасаған. Солардың ... ... тауы мен ... өзені аңғарынан шығатын нефрит асыл тасының текшелері болған мүлде бейтаныс елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, ... ... ... ... ... де, ғылымға да пайдалы бай материал мен ... ... ... ... мен ... көп көріп, Шоқан керуенмен 1859 жылы сәуір айында елге оралған. Қашқария сапарының нәтижелі жемісі  -  ... ... ... яғни ... Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаланың жайы" атты еңбектерінде жан-жақты мәлімделді. Қашқария сапарының ғылыми нәтижелері туралы Орыс География ... ... ... ... оның ... ... неміс тілінде басып шығарды. 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланды. ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың дүниежүзілік география ғылымына қосқан маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... да ресми түрде аталып өтті.
1860 жылғы 8 сәуірдегі Үкімет ... ... ... ... ... ... ... ротмистр  әскери атағы,  4-дәрежелі  ізгі Владимир ордені, 500 сом ... ақша ... ... ... ... осы ... ... қатысы бар 22 адам қоса наградталған, оның ішінде керуен басы Мұсабай, Семей көпесі Бұқаш, К.К. Гутковский  т.б болды. ... ... ... ... ... оның ... қызметінің аса елеулі кезеңі болды. Мәселен, Бас штабының әскери-ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша, ол Орта Азия мен Қазақстанның ... ... ... көлі мен Алатау жотасы аралығының картасы", "Құлжа қаласының жобасы", "Ыстықкөл экспедициясының қорытындысына қосымша карта", "Қытай империясы ... ... ... т.б. ... ... өзі ... география, картография салаларына қосқан үлесі зор екенін көрсетеді. Сондай-ақ, Шоқан География ... ... ... ... Карл ... ... баспаға әзірлеседі, сыртқы істер министрлігін Азия департаменті жанындағы Жоғары ... ... ... ... ... ... туралы лекция оқиды, университеттің тарих-философия факультетінде лекцияларға қатысып отырады. Мұның өзі Шоқан бойындағы ғылымға деген ерекше ... ... ... танытады.
Шоқанның Петербургке барған кезі 1861 жылғы басыбайлылық тәртіпті жою ... ... ... еді. ... патшаға қарсы үндеген, қоғамды сынаған т.б. Чернышевский, Добролюбов, Некрасов сияқты алдыңғы қатарлы ақын-жазушылардың "Современник" журналында жарияланған мақалалары Шоқанға ... әсер ... ... ... ... қалыптасуына негіз болды.
Петербургте Шоқан достары П.П.Семенов-Тянь-Шанский мен Ф.М. Достоевскийді кездестіреді, көрнекті орыс ... А.И. ... ... ... Ф.Р. ... И.И. ... Е. ... ақындар А. Манасов Қ. Курачкин, Я. Полонскиймен танысып, араласады. Бұлардың бәрі оның идеялық жағынан көп толып өсуіне бірден-бір себеп ... ... ... ... ... ... ... революцияшыл демократтарының пікірлері оның демократтық көзқарасын тереңдете түседі. Қазақ халқының, әсіресе, оның төменгі тобының ауыр халі мен оның ... жан ... ... ... көре білді.
1861 жылдың көктемінде денсаулығы төмендеуіне байланысты ... ...    ... Ол  ... ... ... жақсартып, көмектесуді ойлап, әділеттілікті жақтап, халықтың мұң-мұқтажын түсіне білу мақсатымен Атбасар ... аға ... ... да ойлады. Сайлауға қатысып, көпшілік дауыс алғанымен, Сібір әкімшілігі оны аға сұлтандыққа бекітпеді. Себебі,   ... ... озық ойлы ... ... билеуші топ үшін қауіпті адамдардың бірі еді.
1862 жылы Потанинге жолдаған хатында: ... ...  -  өзі ... ... мен ... бай ... ... еді",  -  деп  ашық  жазды.  Ал,  ...  ...  ... ... бұл ... ... ... "Жергілікті сұлтандармен және қара сүйек қазақтардан шыққан байлармен қазір аразбын",  -  дейді ол,  -  мен ... ... ... ... ... ...  дұрыс төлеңдер дегенді талай рет  талап еттім. Мен даланың пролетариатымен жақсы доспын, өйткені ... ... ... ... ... Омбыға барып, Сібір қазақтары үшін жасалып жатқан сот реформасын дайындау ... ... бұл ... елге ... пайдалы болу жағынан қарастырады. Осы кезде Шоқан "Сот реформасы ... ... атты ... ... ... ... ... Біздің заманымыз халықтың нағыз мұң-мұқтажына тікелей қатысы бар, халыққа ең маңызды, ең ... ...  -  ... және ... ... Ал ... ... сол экономикалық реформаларды жүзеге асырудың құралы есебінде жүргізілмек, өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінің өрлеу жолында түпкілікті бір ... ... Ол ...  -  ... ... жақсарту.
Прогресс дегеніміздің негізінің өзі  -  біз осы тұрғыдан алып қарасақ, адамның тұрмысын жақсартуға ... ... ... ғана керекті де, ал осы мақсатқа қандай болса да кедергі келтіретін реформалар болса, ... ... ... ... ... болып табылады"  -  деп жазды. Бұл пікірдің біздің заманымыздың бүгіні мен ертеңі үшінде қашанда құнды, бағалы ... қала ... дау жоқ. Сол ... ... ... ... ... тағдырына ерекше жанашырлықпен қарап, мәселенің дұрыс шешілуін армандағанын көрсетеді.
"Бізге, қазақтарға, облыстық бастықтар ... ... ... айналдырған",  -  деп көрсете келіп, Шоқан реформа мәселесіне аса зор жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... олардың пікірлерімен санасу керек екендігін, реформаны ақсүйектер емес, қалың бұқараның тілек-мүддесіне сай жүргізу керектігін ... ... Бұл ... ... ... қоғамының экономикалық, саяси, рухани жағдайлары және қазақ халқының болашақ даму негіздері мен жолдарына терең ... бере ... ең ... өз ... ... үлкен сеніммен қарағанын көреміз. 1864 жылы наурыз айында Ш.Уәлиханов Оңтүстік Қазақстанды ... қосу ... ... М.Т.Черняевтің әскери экспедициясына шақырылады. Бірақ, жергілікті халықтарға Черняевтің, оның әскери қызметкерлерінің көрсеткен ... мен ... ... ... ... кетеді. Верный (қазіргі Алматы 1 қаласына келіп, Албан руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылына тоқтайды. Мұнда да жергілікті тұрғындардың хал-жағдайларымен ... ... ... ... ... жұмыстарымен шұғылданады. Сол кездегі Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың шиленесуіне байланысты болған дүнгендер көтерілісіне көңіл бөледі. Жұмыс ... ... ... ... ... бір ... ... әскери газетіне Құлжадағы жағдай, дүнген қозғалыстарына байланысты ... ... ... қай ... болмасын ел ішіндегі жағдайларға ерекше мән беріп отырғанын көреміз. Ол ... ... ... ... ... ... саласында, тарих, география, этнография, экономика филологияда, өнертануда  -  көптеген ... ... ... Сондай-ақ, Орталық Азияның түркі тілдес халықтарының, қазақтың, қырғыздың, өзбектің, ұйғырдың, түркіменнің тарихы мен сол кездегі әлеуметтік ... тілі мен ... ... ... ... ... ғылымына зор үлес қосты. "Қазақтың шежіресі", "Жоңғарлар очерктері", "Қазақтар туралы жазбалар", "Абылай", "Көне замандағы қазақтың қару-жарақ, сауыт-саймандары", "Далалық ... ... ... ... қалдықтары", "Қазақтың көші-қоны", "Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы пікірлер", "Ыстықкөл күнделіктері" т.б. еңбектерінде Орта Азиядағы түрік халықтарының көптеген ... ... ... ... ... ... жүргізіп, талдаулар жасады. Бұл еңбектердің кейінгі зертеушілер үшін ғылыми мәні ... ... ... өзінің жан-жақты мол білімінің арқасында зерттеулерді комплексті түрде жүргізіп, ... ... ... ... әдебиетші, жазушы болып қатарластыра алып отырғанын анық байқауға болады.
Фрейд және психоанализ.

Психоанализ  --  Австрия ғалымы Зигмунд ... ... XX ... ... ... ... зор ықпал еткен психологиялық ілім және психиатрияны емдеу әдіснамасы. З. Фрейд өз зерттеуін бастаған кезде психиатрия ғылымы биологияныңықпалына айырықша ... ... ... ... ... мен ... ... және рухани ауруларды емдеу түгелдей өнеркәсіп дәуіріне тән механикалық әдістермен орындалатын. ... 1885 жылы ... ... ... қосымша митанушы Charcot-тан тәлім алып, Charcot-тың қояншық (истерия) ауыруын зерттеуінің ... ... ... ол бала ... ... жарақат пен жайсыз кешірменің кейінгі өмірдегі көңіл күйге әсерін зерттей бастады. Алғашқы емі Anna O деп ... Josef Breuer ... ... ... ауруына психоанализ жасаудан . Ол кезде фрейд гипноз және сөйлетіп емдеу (talking cure) тәсілдерін қолданып, ... ... ... ... ... істі ашуға тырысты. Кейін фрейд гипноз амалы арқылы ауырудың ... ... ... ... оқиғаны тауып шығуға тырысты. Бірақ бұл ауруды жақсартпаған соң фрейд басқа амалдарды қарастырды.
--------------------------------------------------------------------------------
Психоанализдің ... ... ... ата ... тартқан мінезіне дейінгі барлық психологиялық қасиеттерін бала кезіндегі кешірмесі белгілейді.
* ... ... ... және танымын негізінен адамның иррационалды (жабайы, ақылсыз, нәпсілік) аңсары қалыптастырады.
* Бұл аңсарлар незінен санасыз күйде болады.
* Осынау ... ... ... қабатқа әкелу психологиялық өз-өзін қорғау механизмінің қарсылығын ... Сана мен ... ... жасырынған сана) және нақты шындық арасындағы қайшылықтан ... ... ... болады, ауытқулар туады, психологиялық аурулар келіп шығады.
* Осынау тосылған, тұйықталған астынсаналық оқиғаны (әлдеқашан ұмытылған ерекше ұятты оқиғаның жасырын ықпалы) ... ... ... ... рухани ауруға білдіруге болады. (Қазақтың "көйлектің кірі жуса кетеді, көңілдің кірі айтса кетеді" деген ... ... өзі ... қалған "өз сырын" білген соң адам психикалық ауытқудан айыға бастайды екен).
Психоанализдік емдеу амалы таласты ... ... да, ... жағынан соқыр сенім деп бағаланса да, бірақ оның рухани ауруларды емдеуді ... ... ... ... ... зор болды. Сондай-ақ Фрейдтің бұл жасампаз идеялары заң саласында, әдебиетте, философияда, психология ғылымында кең ... әсер ... ... еуропа және АҚШ елдерінде психологиялық ізденістің жаңа дүмпуін туғызды.
Фрейд адам ... Өз (It), Мен (Ego), ... Мен ... ... үш ... ... ... арқылы түсіндіреді. Астынсана өткеннен мұраланған психиканың терең қабаты ретінде көрініс табады. Оның қойнауында адамның жасырын жан сезімдері, құмарлығы мен ... ... Бұл ...  ... ... ... оны It (өзі, нәрсеге қаратылатын ол мағынасында, "Өз" деген сөз жақын келеді) деп ...  деп ... ... ... Мені  --  Өз бен ... қоршаған дүние арасындағы делдал рөлін ойнайды. Бұл құрылым  басшылыққа алады, оның мақсаты  --  адамның астынсанасына ... ... Адам Мені Өзді ... ... тырысады, алайда кейде Өздің ықпалында болады. Жоғарғы Мен орындалуды, мәдени тиым салуларды бейнелейтін тәрбиелік, этикалық, адамгершіліктік, діни, рухани сананы ... ... Мен ұят ... ... ... күнә ... ... адам Меніне үстемдік етуі мүмкін.Психоанализшілердің халықаралық құрылтайы, ортада ... ... және Карл ... ... ... ... бір жағдайда сана аймағынан ауытқып кететін әлементтер болады. Мен қабылдау мен қозғалыс органдарының жүйесін бақылайды. Жоғарғы Мен арулану ... ... Эдип ... ... ... ... ең жас құрылым. Тиым салынған ЛИБИДО (жыныстық қуат) импульстары мәдени шығармашылықтың қайнар көзі мен құпиясы есептеледі. Мәдениет ... ... ... ... ... тиым салулар жүйесі ретінде көрініс табады, ал екінші жағынан шығармашылық фантазия және оның рәміздік бейнеленуі арқылы ... ... ... ... ... шығаруға) мүмкіндік береді.
Фрейд адамның психологиялық өмірі туылған соң басталады деп санайды, ал жаңа туған сәбиді ол  ... ... деп ... ... ол организмнің анықталмаған бейімділігі туралы, тіпті адамның түс көруі мен ... орын ... ... ... ... тән ... еске ... туралы айтады. Фрейд психикалық процесстер динамикасында инстинкті құмарлықтар шешуші рөл ... деп ... ... ... ... және ... ... байланыстыратын күштер ретінде қарастырады.
Ницше және аса кушті адам.
Фридрих Уилһелм ...  - ХІХ ... ... ... ... және филологы, иррационалды волюнтаризмнің Артур Шопенгауэрденкейінгі бірегей өкілі. Басты философиялық идеялары "Үстемдік еркі", "Бірегей", "Мәңгілік ... ... рух және ... рух", ... атаулыны қайта таразылау", "Перспективизм", "Құдайдың өлімі", "Tschandala", "Тіршілікті ұлықтау", "даралықтың тәуекелшілдігі", "Ақырласқан адам", "Дегдарлық және ... ... ... ... байланысты. Ф.Ницше бойынша адам, бір жағынан тек жәндік қана, ("жер бетіндегі бір түрлі ауыру түр"), ал ... ... ... әрі ... әрі ... әрі ... Оның шығармалары дінді, этиканы, эстетиканы, қазіргі мәдениет пенфилософияны, өнер мен ғылым салаларын жалпы беттік сынау мен қайта ... ... ... ... тілі ... және көркем, адамды еліктірер өзгеше шеберлікке ие. Ол бейне ежелгі заманғы Гераклит ... ... ... мен ... ... ... , ... әдеби тәсілдерді еркін пайдаланып жанды да, жігерлі фиософиялық туындылар жазды. Оның қазіргі заман мәдениетіне ықпалы ерекше болды, әсіресе XX ... ... ... постструктурализм(Деконструкция), Герменевтика ағымдары Ф.Ницшені өздерінің тікелей ұстазы деп біледі және кейінгі көптеген философиялық, психологиялық, мәдени, әдеби, саяси ... ... ... ... ... ... кемде-кем. Ф.Ницше идеялары кейінгі неміс фашизміне тіке қатысы жоқ, тек олар Ницшенің идеяларын өз мақсаттарына ... ... ... өз ... ... ... әдеби филологиядан бастаған. 24 жасында Базель университетінде филология бөлімінде профессор ретінде дәріс өте бастады. Бұл сол ... ... осы ... ... ең жас ... еді. ... 1879 жылы денсаулық жағдайына байланысты жұмыстан босап, Еуропаны шарлай жүріп, аурумен күресумен болды және осы 10 жыл ... ... ... таңырқатқан және тіксіндірген ең маңызды туындыларын жазып үлгірді. 1889 жылы Ницшенің жүйкесі сыр берді және қалған ... ... мен ... ... ... жылы ... тұңғыш кітабы  (Die Geburt der Tragodie) жазылып бітті және екі жылдан кейін ресми жарық көрді. Бұл алғашқы туындының ... ... ... ... лебі ... ... ... бояуы мен ғажайып қияли толғаныс тамаша ұштастырылған, ағымға ... ... рухы ... ... Бұл шығарма оның философиясының негізгі идеясы қалыптасып үлгіргенін көрсетті. Ф.Ницше философиясының негізгі ... ... ... ... ал ол бұл ... адам ... өнер ... ғана құтқара алады, тіршілік сұлулыққа мән сыйлайды, сұлулық та тіршілікті жарқыратады деп есептеді. Досы Оуэн Родос пен Вагнер ғана оның ... ... ... баға берді. Қалғандары, тіпті F.W.Ritschls секілді жақын профессор достары да бұл ... ... ... ... ... кітаптағы көптеген тың идеялар оларға  болып көрінген шығар. Ол аталған кітапта филология зерттеуінің дәстүрлі анықтық ... бас ... ... ... әдіс ... ... жасғаны байқалып тұрды. Кейін басқа бір филолог Wilamowitz-Moellendorff деген кісі Ницшенің аталған кітабын аяусыз сынға алады. Оның өзі тым ... ... ... да, бұл сын ... сол ... ... саласындағылардың Ф.Ницше кітабына берер бағасына өкілдік етті. Бұл жағдай Ницшенің азаматтық намысына нашар әсер ... Бұл ... ... Ф.Ницше сабақтарын таңдайтын студенттер де азая бастады. Кейін бар ... ... ... екі студент қана оның сабағын тыңдауға пейілді болған екен. Бұл ... ... ... ... ... ... тұңғияғына одан сайын тарта берді. 1889 жылдың қаңтарынан бастап Ф.Ницшенің денсаулығы күрт құлдырап, рухани аурудың ... үдей ... ... ... ... көшесінің бірінде Ф.Ницше жұртты дүрліктіріп, Италия сақшылары оны пәтеріне жеткізеді. Сол күні тегі не ... анық ... Бір ... ... ... сол күні бір ... арбаны сүйрей алмаған жылқыны аямай сабап жатқанын ... әлгі ... ... ... көз ... көлдетеді: "азаптандың ғой бауырым!"  --  деп. Содан талмасы ұстап жерге құлайды. Жұрт қаумалап сақшы шақырады. Бір қызығы, дәл ... ... ... ... ... дәл ... түс көргені белгілі. Ф.Ницше Достоевскийді жоғары бағалап,  деп бағалаған болатын.
Кейінгі бірнеше күнде ол достарына, тіпті ұзақ жыл араласпай кеткен ... ... де ...  ... ... жібереді. Оның есі ауысқанын естіген достары жиналып, оны ... ... алып ... Бұл кезде ол толық жынданып кеткендіктен Базельдегі рухани ауырулар емханасына ... ... ... да келіп қарайласады. Дегенмен, оны сол кездегі танымал емшілер емдесе де жағдайы ... ... ... 1890 жылы ... оны ... ... емханасынан өз үйіне әкеліп қарайды.Түрлі болжамдар айтылғанымен, Ф.Ницшенің жынданып кетуіне оның философиялық идеялары туғызған психологиялық қалыпсыздық та үлкен әсер ... ...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялық детерминизм. З.Фрейд және психоанализ. Ф.Ницше және аса күшті адам14 бет
Абай және қазіргі заман.Шоқан және географиялық детерминизм. З. Фрейд және психоанализ . Ф. Ницше және аса күшті адам21 бет
Абай және қазіргі заман17 бет
З. Фрейдтің психоталдауындағы тұлға құрылымы2 бет
Медицина және денсаулық сақтау теориялары6 бет
10 кВ кернеулерге арналған резеңке оқшаулы күштік кабельдер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь